១. អានិសំសវគ្គោ
១. កិមត្ថិយសុត្តវណ្ណនា
១. ទសកនិបាតស្ស បឋមេ កុសលានិ សីលានីតិ អនវជ្ជសីលានិ. អមង្កុភាវស្ស អវិប្បដិសារស្ស អត្ថាយ សំវត្តន្តីតិ អវិប្បដិសារត្ថានិ. សោ នេសំ អានិសំសោតិ អវិប្បដិសារានិសំសានិ. យថាភូតញាណទស្សនត្ថោតិអាទីសុ យថាភូតញាណទស្សនំ នាម តរុណវិបស្សនា, និព្ពិទា នាម ពលវវិបស្សនា, វិរាគោ នាម មគ្គោ, វិមុត្តិ នាម អរហត្តផលំ, ញាណទស្សនំ នាម បច្ចវេក្ខណញាណំ. អគ្គាយ បរេន្តីតិ អរហត្តត្ថាយ គច្ឆន្តិ.
២. ចេតនាករណីយសុត្តវណ្ណនា
២. ទុតិយេ ន ចេតនាយ ករណីយន្តិ ន ចេតេត្វា កប្បេត្វា បកប្បេត្វា កាតព្ពំ. ធម្មតា ឯសាតិ ធម្មសភាវោ ឯសោ ការណនិយមោ អយំ. អភិសន្ទេន្តីតិ បវត្តេន្តិ. បរិបូរេន្តីតិ បរិបុណ្ណំ ករោន្តិ. អបារា បារំ គមនាយាតិ ឱរិមតីរភូតា តេភូមកវដ្ដា និព្ពានបារំ គមនត្ថាយ.
៣-៥. ឧបនិសសុត្តត្តយវណ្ណនា
៣-៥. តតិយេ ហតូបនិសោតិ ហតការណោ. ចតុត្ថបញ្ចមេសុ ទ្វីហិ ថេរេហិ កថិតភាវោវ វិសេសោ.
៦. សមាធិសុត្តវណ្ណនា
៦. ឆដ្ឋេ នេវ បថវិយំ បថវីសញ្ញី អស្សាតិ បថវិំ អារម្មណំ កត្វា បថវីតិ ឯវំ ឧប្បន្នាយ សញ្ញាយ សញ្ញី ន ភវេយ្យ. អាបាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ន ឥធលោកេតិ ឥធលោកេ ឧប្បជ្ជនកចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានសញ្ញាយ ន សញ្ញី ភវេយ្យ. ន បរលោកេតិ បរលោកេ ឧប្បជ្ជនកចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានសញ្ញាយ ន សញ្ញី ភវេយ្យ. សញ្ញី ច បន អស្សាតិ អថ ច បនស្ស សមាបត្តិ សវិតក្កសមាបត្តិយេវ អស្សាតិ វុច្ចតិ. ឯតំ សន្តំ ឯតំ បណីតន្តិ សន្តំ សន្តន្តិ អប្បេត្វា និសិន្នស្ស ទិវសម្បិ ចិត្តុប្បាទោ ‘‘សន្តំ សន្ត’’ន្តេវ បវត្តតិ, បណីតំ បណីតន្តិ អប្បេត្វា និសិន្នស្ស ទិវសម្បិ ចិត្តុប្បាទោ ‘‘បណីតំ បណីត’’ន្តេវ បវត្តតិ. យទិទំ សព្ពសង្ខារសមថោតិ និព្ពានំ និព្ពានន្តិ អប្បេត្វា និសិន្នស្ស ទិវសម្បិ ចិត្តុប្បាទោ ‘‘និព្ពានំ និព្ពាន’’ន្តេវ បវត្តតីតិ សព្ពម្បេតំ ផលសមាបត្តិសមាធិំ សន្ធាយ វុត្តំ.
៧. សារិបុត្តសុត្តវណ្ណនា
៧. សត្តមេ សញ្ញី ច បនាហំ, អាវុសោ, តស្មិំ សមយេ អហោសិន្តិ, អាវុសោ, តស្មិំ សមយេ អហំ ‘‘ភវនិរោធោ និព្ពាន’’ន្តិ ឥមាយ ផលសមាបត្តិសញ្ញាយ សញ្ញី អហោសិំ. សចិត្តកា មេ សា សមាបត្តិ អហោសីតិ បច្ចវេក្ខណា កថិតា.
៨. ឈានសុត្តវណ្ណនា
៨. អដ្ឋមេ សមន្តបាសាទិកោតិ បសាទាវហានំយេវ កាយកម្មាទីនំ សព្ភាវតោ សមន្តោ បាសាទិកោ. សព្ពាការបរិបូរោតិ សព្ពេហិ ការណេហិ បរិបុណ្ណោ.
៩. សន្តវិមោក្ខសុត្តវណ្ណនា
៩. នវមេ សន្តាតិ អារម្មណសន្តតាយបិ អង្គសន្តតាយបិ សន្តា. វិមោក្ខាតិ បច្ចនីកធម្មេហិ វិមុត្តត្តា អារម្មណេ ច និរាសង្កភាវេន សុដ្ឋុ មុត្តត្តា ឯវំលទ្ធនាមា. អតិក្កម្ម រូបេតិ រូបជ្ឈានានិ អតិក្កមិត្វា បវត្តា. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.
អានិសំសវគ្គោ បឋមោ.
២. នាថវគ្គោ
១. សេនាសនសុត្តវណ្ណនា
១១. ទុតិយស្ស បឋមេ បញ្ចង្គសមន្នាគតោតិ បញ្ចហិ គុណង្គេហិ សមន្នាគតោ. នាតិទូរំ ហោតិ នាច្ចាសន្នន្តិ យញ្ហិ អតិទូរេ ហោតិ, បិណ្ឌាយ ចរិត្វា តត្ថ គច្ឆន្តស្ស កាយចិត្តទរថា ហោតិ, តតោ អនុប្បន្នំ វា សមាធិំ ឧប្បាទេតុំ ឧប្បន្នំ វា ថិរំ កាតុំ ន សក្កោតិ. អច្ចាសន្នំ ពហុជនាកិណ្ណំ ហោតិ. ចត្តាលីសឧសភមត្តេ បន បទេសេ វសតំ ទូរាសន្នទោសវិមុត្តញ្ច គមនាគមនសម្បន្នំ នាម ហោតិ. ទិវាអប្បាកិណ្ណន្តិ ទិវសភាគេ មហាជនេន អនាកិណ្ណំ.
២. បញ្ចង្គសុត្តវណ្ណនា
១២. ទុតិយេ កេវលីតិ កេវលេហិ សកលេហិ គុណេហិ សមន្នាគតោ. វុសិតវាតិ វុត្ថព្រហ្មចរិយវាសោ. អសេខេនាតិ អសេខធម្មបរិយាបន្នេន លោកុត្តរេន. សីលក្ខន្ធេនាតិ សីលរាសិនា. វិមុត្តិក្ខន្ធេនាតិ ឯត្ថ ឋបេត្វា សីលាទយោ តយោ សេសា ផលធម្មា វិមុត្តិ នាម, វិមុត្តិញាណទស្សនំ បច្ចវេក្ខណញាណំ, តំ លោកិយមេវ.
៣-៤. សំយោជនសុត្តាទិវណ្ណនា
១៣-១៤. តតិយេ ឱរម្ភាគិយានីតិ ហេដ្ឋាភាគិយានិ. ឧទ្ធម្ភាគិយានីតិ ឧបរិភាគិយានិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដមេវ កថិតំ. ចតុត្ថេ ខិលវិនិពន្ធា បញ្ចកនិបាតេ វិត្ថារិតាយេវ. អារោហបរិណាហេនាតិ ទីឃបុថុលន្តេន.
៥. អប្បមាទសុត្តវណ្ណនា
១៥. បញ្ចមេ ឯវមេវ ខោតិ យថា សព្ពសត្តានំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ អគ្គោ, ឯវំ សព្ពេសំ កុសលធម្មានំ ការាបកអប្បមាទោ អគ្គោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ននុ ចេស លោកិយោវ, កុសលធម្មា បន លោកុត្តរាបិ. អយញ្ច កាមាវចរោវ, កុសលធម្មា បន ចតុភូមកា. កថមេស តេសំ អគ្គោតិ? បដិលាភកត្តេន. អប្បមាទេន ហិ តេ បដិលភន្តិ, តស្មា សោ តេសំ អគ្គោ. តេនេវ វុត្តំ – សព្ពេ តេ អប្បមាទមូលកាតិ.
ជង្គលានន្តិ បថវិតលចារីនំ. បាណានន្តិ សបាទកបាណានំ. បទជាតានីតិ បទានិ. សមោធានំ គច្ឆន្តីតិ ឱធានំ បក្ខេបំ គច្ឆន្តិ. អគ្គមក្ខាយតីតិ សេដ្ឋមក្ខាយតិ. យទិទំ មហន្តត្តេនាតិ មហន្តភាវេន អគ្គមក្ខាយតិ, ន គុណគ្គេនាតិ អត្ថោ. វស្សិកន្តិ សុមនបុប្ផំ. ឥទំ កិរ សុត្តំ សុត្វា ភាតិយមហារាជា វីមំសិតុកាមតាយ ឯកស្មិំ គព្ភេ ចតុជាតិគន្ធេហិ បរិភណ្ឌំ កត្វា សុគន្ធបុប្ផានិ អាហរាបេត្វា ឯកស្ស សមុគ្គស្ស មជ្ឈេ សុមនបុប្ផមុដ្ឋិំ ឋបេត្វា សេសានិ តស្ស សមន្តតោ មុដ្ឋិំ កត្វា ឋបេត្វា ទ្វារំ បិធាយ ពហិ និក្ខន្តោ. អថស្ស មុហុត្តំ ពហិ វីតិនាមេត្វា ទ្វារំ វិវរិត្វា បវិសន្តស្ស សព្ពបឋមំ សុមនបុប្ផគន្ធោ ឃានំ បហរិ. សោ មហាតលស្មិំយេវ មហាចេតិយាភិមុខោ និបជ្ជិត្វា ‘‘វស្សិកំ តេសំ អគ្គន្តិ កថេន្តេន សុកថិតំ សម្មាសម្ពុទ្ធេនា’’តិ ចេតិយំ វន្ទិ. ខុទ្ទរាជានោតិ ខុទ្ទករាជានោ. កូដរាជានោតិបិ បាឋោ.
៦. អាហុនេយ្យសុត្តវណ្ណនា
១៦. ឆដ្ឋេ គោត្រភូតិ សិខាបត្តវិបស្សនាភូតេន និព្ពានារម្មណេន គោត្រភុញាណេន សមន្នាគតោ.
៧. បឋមនាថសុត្តវណ្ណនា
១៧. សត្តមេ សនាថាតិ សញាតកា ពហុញាតិវគ្គា ហុត្វា វិហរថ. នាថំ ករោន្តីតិ នាថករណា, អត្តនោ សនាថភាវករា បតិដ្ឋាករាតិ អត្ថោ. កល្យាណមិត្តោតិអាទីសុ សីលាទិគុណសម្បន្នា កល្យាណា មិត្តា អស្សាតិ កល្យាណមិត្តោ. តេវស្ស ឋាននិសជ្ជាទីសុ សហ អយនតោ សហាយាតិ កល្យាណសហាយោ. ចិត្តេន ចេវ កាយេន ច កល្យាណមិត្តេសុយេវ សម្បវង្កោ ឱណតោតិ កល្យាណសម្បវង្កោ. សុវចោ ហោតីតិ សុខេន វត្តព្ពោ ហោតិ, សុខេន អនុសាសិតព្ពោ. ខមោតិ គាឡ្ហេន ផរុសេន កក្ខឡេន វុត្តោ ខមតិ ន កុប្បតិ. បទក្ខិណគ្គាហី អនុសាសនិន្តិ យថា ឯកច្ចោ ឱវទិយមានោ វាមតោ គណ្ហាតិ, បដិប្ផរតិ វា, អស្សុណន្តោ វា គច្ឆតិ, ឯវំ អកត្វា ‘‘ឱវទថ, ភន្តេ, អនុសាសថ, តុម្ហេសុ អនោវទន្តេសុ កោ អញ្ញោ ឱវទិស្សតី’’តិ បទក្ខិណំ គណ្ហាតិ.
ឧច្ចាវចានីតិ ឧច្ចនីចានិ. កិំករណីយានីតិ ‘‘កិំ ករោមី’’តិ ឯវំ វត្វា កត្តព្ពកម្មានិ. តត្ថ ឧច្ចកម្មំ នាម ចីវរស្ស ករណំ រជនំ, ចេតិយេ សុធាកម្មំ, ឧបោសថាគារចេតិយឃរពោធិឃរេសុ កត្តព្ពកម្មន្តិ ឯវមាទិ. អវចកម្មំ នាម បាទធោវនមក្ខនាទិខុទ្ទកកម្មំ. តត្រូបាយាយាតិ តត្រុបគមនិយាយ. អលំ កាតុន្តិ កាតុំ សមត្ថោ ហោតិ. អលំ សំវិធាតុន្តិ វិចារេតុំ សមត្ថោ ហោតិ.
ធម្មេ អស្ស កាមោ សិនេហោតិ ធម្មកាមោ, តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ បិយាយតីតិ អត្ថោ. បិយសមុទាហារោតិ បរស្មិំ កថេន្តេ សក្កច្ចំ សុណាតិ, សយញ្ច បរេសំ ទេសេតុកាមោ ហោតីតិ អត្ថោ. អភិធម្មេ អភិវិនយេតិ ឯត្ថ ធម្មោ អភិធម្មោ, វិនយោ អភិវិនយោតិ ចតុក្កំ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ធម្មោតិ សុត្តន្តបិដកំ. អភិធម្មោតិ សត្ត បករណានិ. វិនយោតិ ឧភតោវិភង្គោ. អភិវិនយោតិ ខន្ធកបរិវារា. អថ វា សុត្តន្តបិដកម្បិ អភិធម្មបិដកម្បិ ធម្មោ ឯវ, មគ្គផលានិ អភិធម្មោ. សកលវិនយបិដកំ វិនយោ, កិលេសវូបសមករណំ អភិវិនយោ. ឥតិ សព្ពស្មិម្បិ ឯត្ថ ធម្មេ ច អភិធម្មេ ច វិនយេ ច អភិវិនយេ ច ឧឡារបាមោជ្ជោ ហោតីតិ អត្ថោ. កុសលេសុ ធម្មេសូតិ ការណត្ថេ ភុម្មំ, ចាតុភូមកកុសលធម្មការណា តេសំ អធិគមត្ថាយ អនិក្ខិត្តធុរោ ហោតីតិ អត្ថោ.
៨. ទុតិយនាថសុត្តវណ្ណនា
១៨. អដ្ឋមេ ថេរានុកម្បិតស្សាតិ ថេរេហិ ឱវាទានុសាសនិទានសមុស្សាហិតាយ ហិតផរណាយ អនុកម្បិតស្ស.
៩. បឋមអរិយាវាសសុត្តវណ្ណនា
១៩. នវមេ អរិយវាសាតិ អរិយានំ អាវាសោ, តេ អាវសិំសុ អាវសន្តិ អាវសិស្សន្តីតិ អរិយាវាសា. យទរិយាតិ យេ វាសេ អរិយា.
១០. ទុតិយអរិយាវាសសុត្តវណ្ណនា
២០. ទសមំ យស្មា កុរុរដ្ឋវាសិនោ ភិក្ខូ គម្ភីរបញ្ញាការកា យុត្តប្បយុត្តា, តស្មា យថា តេសំ ទីឃនិកាយាទីសុ មហានិទានាទីនិ កថិតានិ, ឯវមិទម្បិ គម្ភីរំ សុខុមំ តិលក្ខណាហតំ សុត្តំ តត្ថេវ អវោច. តត្ថ បញ្ចង្គវិប្បហីនោតិ បញ្ចហិ អង្គេហិ វិប្បយុត្តោ ហុត្វា ខីណាសវោ អវសិ វសតិ វសិស្សតិ. តស្មា អយំ បញ្ចង្គវិប្បហីនតា អរិយាវាសោតិ វុត្តោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឆឡង្គសមន្នាគតោ ហោតីតិ ឆឡង្គុបេក្ខាយ សមន្នាគតោ ហោតិ. ឆឡង្គុបេក្ខា ធម្មា នាម កេតិ? ញាណាទយោ. ‘‘ញាណ’’ន្តិ វុត្តេ កិរិយតោ ចត្តារិ ញាណសម្បយុត្តចិត្តានិ លព្ភន្តិ, ‘‘សតតវិហារោ’’តិ វុត្តេ អដ្ឋ មហាចិត្តានិ, ‘‘រជ្ជនទុស្សនំ នត្ថី’’តិ វុត្តេ ទស ចិត្តានិ លព្ភន្តិ. សោមនស្សំ អាសេវនវសេន លព្ភតិ. សតារក្ខេន ចេតសាតិ ខីណាសវស្ស ហិ តីសុ ទ្វារេសុ សព្ពកាលេ សតិ អារក្ខកិច្ចំ សាធេតិ. តេនេវស្ស ចរតោ ច តិដ្ឋតោ ច សុត្តស្ស ច ជាគរស្ស ច សតតំ សមិតំ ញាណទស្សនំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតីតិ វុច្ចតិ.
បុថុសមណព្រាហ្មណានន្តិ ពហូនំ សមណព្រាហ្មណានំ. ឯត្ថ សមណាតិ បព្ពជ្ជូបគតា, ព្រាហ្មណាតិ ភោវាទិនោ. បុថុបច្ចេកសច្ចានីតិ ពហូនិ បាដេក្កសច្ចានិ. ‘‘ឥទមេវ ទស្សនំ សច្ចំ, ឥទមេវ សច្ច’’ន្តិ ឯវំ បាដិយេក្កំ គហិតានិ ពហូនិ សច្ចានីតិ អត្ថោ. នុណ្ណានីតិ នីហដានិ. បនុណ្ណានីតិ សុដ្ឋុ នីហដានិ. ចត្តានីតិ វិស្សដ្ឋានិ. វន្តានីតិ វមិតានិ. មុត្តានីតិ ឆិន្នពន្ធនានិ កតានិ. បហីនានីតិ បជហិតានិ. បដិនិស្សដ្ឋានីតិ យថា ន បុន ចិត្តំ អារោហន្តិ, ឯវំ បដិនិស្សជ្ជិតានិ. សព្ពានេវ តានិ គហិតគ្គហណស្ស វិស្សដ្ឋភាវវេវចនានិ.
សមវយសដ្ឋេសនោតិ ឯត្ថ អវយាតិ អនូនា, សដ្ឋាតិ វិស្សដ្ឋា. សម្មា អវយា សដ្ឋា ឯសនា អស្សាតិ សមវយសដ្ឋេសនោ, សុដ្ឋុវិស្សដ្ឋសព្ពឯសនោតិ អត្ថោ. រាគា ចិត្តំ វិមុត្តន្តិអាទីហិ មគ្គស្ស កិច្ចនិប្ផត្តិ កថិតា. រាគោ មេ បហីនោតិអាទីហិ បច្ចវេក្ខណផលំ កថិតំ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.
នាថវគ្គោ ទុតិយោ.
៣. មហាវគ្គោ
១. សីហនាទសុត្តវណ្ណនា
២១. តតិយស្ស បឋមេ វិសមគតេតិ វិសមដ្ឋានេសុ គោចរេសុ គតេ. សង្ឃាតំ អាបាទេសិន្តិ ឃាតំ វធំ បាបេសិំ. តស្ស ហិ ឧស្សន្នតេជតាយ ខុទ្ទកេសុ បាណេសុ អនុកម្បា ហោតិ. តស្មា យេ បដិសត្តុភាវេន សណ្ឋាតុំ សក្ខិស្សន្តិ, យេ ទុព្ពលា បលាយិតុកាមា ភវិស្សន្តិ, តេ បលាយិស្សន្តីតិ សីហនាទំ នទិត្វាវ គោចរាយ បក្កមតិ. តថាគតស្សេតំ អធិវចនន្តិ យទិ ហិ សហនតាយ ហននតាយ ច សីហោ, តថាគតោ ហិ សព្ពានិ ច ឥដ្ឋានិដ្ឋានិ សហតិ, សព្ពបរប្បវាទិនោ ច វាទានំ និម្មថនេន ហនតិ. ឥទមស្ស ហោតិ សីហនាទស្មិន្តិ អយមស្ស សីហនាទោ.
តថាគតពលានីតិ អញ្ញេហិ អសាធារណានិ តថាគតស្សេវ ពលានិ. យថា វា បុព្ពពុទ្ធានំ ពលានិ បុញ្ញសម្បត្តិយា អាគតានិ, តថា អាគតពលានីតិបិ អត្ថោ. តត្ថ ទុវិធំ តថាគតស្ស ពលំ កាយពលំ ញាណពលំ. តេសុ កាយពលំ ហត្ថិកុលានុសារេន វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ បោរាណេហិ –
‘‘កាលាវកញ្ច គង្គេយ្យំ, បណ្ឌរំ តម្ពបិង្គលំ;
គន្ធមង្គលហេមញ្ច, ឧបោសថឆទ្ទន្តិមេ ទសា’’តិ.
ឥមានិ ទស ហត្ថិកុលានិ. តត្ថ កាលាវកន្តិ បកតិហត្ថិកុលំ ទដ្ឋព្ពំ. យំ ទសន្នំ បុរិសានំ កាយពលំ, តំ ឯកស្ស កាលាវកស្ស ហត្ថិនោ. យំ ទសន្នំ កាលាវកានំ ពលំ, តំ ឯកស្ស គង្គេយ្យស្ស. យំ ទសន្នំ គង្គេយ្យានំ, តំ ឯកស្ស បណ្ឌរស្ស. យំ ទសន្នំ បណ្ឌរានំ, តំ ឯកស្ស តម្ពស្ស. យំ ទសន្នំ តម្ពានំ, តំ ឯកស្ស បិង្គលស្ស. យំ ទសន្នំ បិង្គលានំ, តំ ឯកស្ស គន្ធហត្ថិនោ. យំ ទសន្នំ គន្ធហត្ថីនំ, តំ ឯកស្ស មង្គលស្ស. យំ ទសន្នំ មង្គលានំ, តំ ឯកស្ស ហេមស្ស. យំ ទសន្នំ ហេមានំ, តំ ឯកស្ស ឧបោសថស្ស. យំ ទសន្នំ ឧបោសថានំ, តំ ឯកស្ស ឆទ្ទន្តស្ស. យំ ទសន្នំ ឆទ្ទន្តានំ, តំ ឯកស្ស តថាគតស្ស. នារាយនសង្ឃាតពលន្តិបិ ឥទមេវ វុច្ចតិ. តទេតំ បកតិហត្ថិគណនាយ ហត្ថីនំ កោដិសហស្សានំ, បុរិសគណនាយ ទសន្នំ បុរិសកោដិសហស្សានំ ពលំ ហោតិ. ឥទំ តាវ តថាគតស្ស កាយពលំ.
ញាណពលំ បន បាឡិយំ តាវ អាគតមេវ. ទសពលញាណំ, មជ្ឈិមេ អាគតំ ចតុវេសារជ្ជញាណំ, អដ្ឋសុ បរិសាសុ អកម្បនញាណំ, ចតុយោនិបរិច្ឆេទញាណំ, បញ្ចគតិបរិច្ឆេទញាណំ, សំយុត្តកេ (សំ. និ. ២.៣៣) អាគតានិ តេសត្តតិ ញាណានិ សត្តសត្តតិ ញាណានីតិ, ឯវំ អញ្ញានិបិ អនេកានិ ញាណពលំ នាម. ឥធាបិ ញាណពលមេវ អធិប្បេតំ. ញាណញ្ហិ អកម្បិយដ្ឋេន ឧបត្ថម្ភនដ្ឋេន ច ពលន្តិ វុត្តំ.
អាសភំ ឋានន្តិ សេដ្ឋដ្ឋានំ ឧត្តមដ្ឋានំ. អាសភា វា បុព្ពពុទ្ធា, តេសំ ឋានន្តិ អត្ថោ. អបិច គវសតជេដ្ឋកោ ឧសភោ, គវសហស្សជេដ្ឋកោ វសភោ. វជសតជេដ្ឋកោ វា ឧសភោ, វជសហស្សជេដ្ឋកោ វសភោ. សព្ពគវសេដ្ឋោ សព្ពបរិស្សយសហោ សេតោ បាសាទិកោ មហាភារវហោ អសនិសតសទ្ទេហិបិ អសម្បកម្បិយោ និសភោ, សោ ឥធ ឧសភោតិ អធិប្បេតោ. ឥទម្បិ ហិ តស្ស បរិយាយវចនំ. ឧសភស្ស ឥទន្តិ អាសភំ. ឋានន្តិ ចតូហិ បាទេហិ បថវិំ ឧប្បីឡេត្វា អចលដ្ឋានំ. ឥទំ បន អាសភំ វិយាតិ អាសភំ. យថេវ ហិ និសភសង្ខាតោ ឧសភោ ឧសភពលេន សមន្នាគតោ ចតូហិ បាទេហិ បថវិំ ឧប្បីឡេត្វា អចលដ្ឋានេន តិដ្ឋតិ, ឯវំ តថាគតោបិ ទសហិ តថាគតពលេហិ សមន្នាគតោ ចតូហិ វេសារជ្ជបាទេហិ អដ្ឋបរិសបថវិំ ឧប្បីឡេត្វា សទេវកេ លោកេ កេនចិ បច្ចត្ថិកេន បច្ចាមិត្តេន អកម្បិយោ អចលដ្ឋានេន តិដ្ឋតិ. ឯវំ តិដ្ឋមានោ ច តំ អាសភំ ឋានំ បដិជានាតិ ឧបគច្ឆតិ ន បច្ចក្ខាតិ អត្តនិ អារោបេតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អាសភំ ឋានំ បដិជានាតី’’តិ.
បរិសាសូតិ អដ្ឋសុ បរិសាសុ. សីហនាទំ នទតីតិ សេដ្ឋនាទំ នទតិ, អភីតនាទំ នទតិ, សីហនាទសទិសំ វា នាទំ នទតិ. តត្រាយំ ឧបមា – យថា សីហោ សីហពលេន សមន្នាគតោ សព្ពត្ថ វិសារទោ វិគតលោមហំសោ សីហនាទំ នទតិ, ឯវំ តថាគតសីហោបិ តថាគតពលេហិ សមន្នាគតោ អដ្ឋសុ បរិសាសុ វិសារទោ វិគតលោមហំសោ ‘‘ឥតិ សក្កាយោ’’តិអាទិនា នយេន នានាវិធទេសនាវិលាសសម្បន្នំ សីហនាទំ នទតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘បរិសាសុ សីហនាទំ នទតី’’តិ.
ព្រហ្មចក្កំ បវត្តេតីតិ ឯត្ថ ព្រហ្មន្តិ សេដ្ឋំ ឧត្តមំ វិសិដ្ឋំ. ចក្កន្តិ ធម្មចក្កំ. តំ បនេតំ ទុវិធំ ហោតិ បដិវេធញាណញ្ចេវ ទេសនាញាណញ្ច. តត្ថ បញ្ញាបភាវិតំ អត្តនោ អរិយផលាវហំ បដិវេធញាណំ, ករុណាបភាវិតំ សាវកានំ អរិយផលាវហំ ទេសនាញាណំ. តត្ថ បដិវេធញាណំ ឧប្បជ្ជមានំ ឧប្បន្នន្តិ ទុវិធំ. តញ្ហិ អភិនិក្ខមនតោ យាវ អរហត្តមគ្គា ឧប្បជ្ជមានំ, ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាម. តុសិតភវនតោ វា យាវ មហាពោធិបល្លង្កេ អរហត្តមគ្គា ឧប្បជ្ជមានំ, ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាម. ទីបង្ករតោ វា បដ្ឋាយ យាវ អរហត្តមគ្គា ឧប្បជ្ជមានំ, ផលក្ខណេ ឧប្បន្នំ នាម. ទេសនាញាណម្បិ បវត្តមានំ បវត្តន្តិ ទុវិធំ. តញ្ហិ យាវ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញស្ស សោតាបត្តិមគ្គា បវត្តមានំ, ផលក្ខណេ បវត្តំ នាម. តេសុ បដិវេធញាណំ លោកុត្តរំ, ទេសនាញាណំ លោកិយំ. ឧភយម្បិ បនេតំ អញ្ញេហិ អសាធារណំ, ពុទ្ធានំយេវ ឱរសញាណំ.
ឥទានិ យេហិ ទសហិ ពលេហិ សមន្នាគតោ តថាគតោ អាសភំ ឋានំ បដិជានាតិ, តានិ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ កតមានិ ទស? ឥធ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ឋានញ្ច ឋានតោតិអាទិមាហ. តត្ថ ឋានញ្ច ឋានតោតិ ការណញ្ច ការណតោ. ការណញ្ហិ យស្មា តត្ថ ផលំ តិដ្ឋតិ, តទាយត្តវុត្តិតាយ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ បវត្តតិ ច, តស្មា ឋានន្តិ វុច្ចតិ. តំ ភគវា ‘‘យេ យេ ធម្មា យេសំ យេសំ ធម្មានំ ហេតូ បច្ចយា ឧប្បាទាយ, តំ តំ ឋានំ. យេ យេ ធម្មា យេសំ យេសំ ធម្មានំ ន ហេតូ ន បច្ចយា ឧប្បាទាយ, តំ តំ អដ្ឋាន’’ន្តិ បជានន្តោ ឋានញ្ច ឋានតោ អដ្ឋានញ្ច អដ្ឋានតោ យថាភូតំ បជានាតិ. អភិធម្មេ បនេតំ ‘‘តត្ថ កតមំ តថាគតស្ស ឋានញ្ច ឋានតោ អដ្ឋានញ្ច អដ្ឋានតោ យថាភូតំ ញាណ’’ន្តិអាទិនា (វិភ. ៨០៩) នយេន វិត្ថារិតមេវ. យម្បីតិ យេន ញាណេន. ឥទម្បិ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្សាតិ ឥទម្បិ ឋានាដ្ឋានញាណំ តថាគតស្ស តថាគតពលំ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. ឯវំ សព្ពបទេសុ យោជនា វេទិតព្ពា.
កម្មសមាទានានន្តិ សមាទិយិត្វា កតានំ កុសលាកុសលកម្មានំ, កម្មមេវ វា កម្មសមាទានំ. ឋានសោ ហេតុសោតិ បច្ចយតោ ចេវ ហេតុតោ ច. តត្ថ គតិឧបធិកាលបយោគា វិបាកស្ស ឋានំ, កម្មំ ហេតុ. ឥមស្ស បន ញាណស្ស វិត្ថារកថា ‘‘អត្ថេកច្ចានិ បាបកានិ កម្មសមាទានានិ គតិសម្បត្តិបដិពាឡ្ហានិ ន វិបច្ចន្តី’’តិអាទិនា (វិភ. ៨១០) នយេន អភិធម្មេ អាគតាយេវ.
សព្ពត្ថគាមិនិន្តិ សព្ពគតិគាមិនិញ្ច អគតិគាមិនិញ្ច. បដិបទន្តិ មគ្គំ. យថាភូតំ បជានាតីតិ ពហូសុបិ មនុស្សេសុ ឯកមេវ បាណំ ឃាតេន្តេសុ ‘‘ឥមស្ស ចេតនា និរយគាមិនី ភវិស្សតិ, ឥមស្ស តិរច្ឆានយោនិគាមិនី’’តិ ឥមិនា នយេន ឯកវត្ថុស្មិម្បិ កុសលាកុសលចេតនាសង្ខាតានំ បដិបត្តីនំ អវិបរីតតោ សភាវំ ជានាតិ. ឥមស្សបិ ច ញាណស្ស វិត្ថារកថា ‘‘តត្ថ កតមំ តថាគតស្ស សព្ពត្ថគាមិនិំ បដិបទំ យថាភូតំ ញាណំ? ឥធ តថាគតោ អយំ មគ្គោ អយំ បដិបទា និរយគាមិនីតិ បជានាតី’’តិអាទិនា (វិភ. ៨១១) នយេន អភិធម្មេ អាគតាយេវ.
អនេកធាតុន្តិ ចក្ខុធាតុអាទីហិ កាមធាតុអាទីហិ វា ធាតូហិ ពហុធាតុំ. នានាធាតុន្តិ តាសំយេវ ធាតូនំ វិលក្ខណតាយ នានប្បការធាតុំ. លោកន្តិ ខន្ធាយតនធាតុលោកំ. យថាភូតំ បជានាតីតិ តាសំ ធាតូនំ អវិបរីតតោ សភាវំ បដិវិជ្ឈតិ. ឥទម្បិ ញាណំ ‘‘តត្ថ កតមំ តថាគតស្ស អនេកធាតុនានាធាតុលោកំ យថាភូតំ ញាណំ? ឥធ តថាគតោ ខន្ធនានត្តំ បជានាតី’’តិអាទិនា នយេន អភិធម្មេ វិត្ថារិតមេវ.
នានាធិមុត្តិកតន្តិ ហីនាទីហិ អធិមុត្តីហិ នានាធិមុត្តិកភាវំ. ឥទម្បិ ញាណំ ‘‘តត្ថ កតមំ តថាគតស្ស សត្តានំ នានាធិមុត្តិកតំ យថាភូតំ ញាណំ? ឥធ តថាគតោ បជានាតិ សន្តិ សត្តា ហីនាធិមុត្តិកា’’តិអាទិនា នយេន អភិធម្មេ វិត្ថារិតមេវ.
បរសត្តានន្តិ បធានសត្តានំ. បរបុគ្គលានន្តិ តតោ អញ្ញេសំ ហីនសត្តានំ. ឯកត្ថមេវ វា ឯតំ បទទ្វយំ, វេនេយ្យវសេន ទ្វិធា វុត្តំ. ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តន្តិ សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ បរភាវញ្ច អបរភាវញ្ច, វុទ្ធិញ្ច ហានិញ្ចាតិ អត្ថោ. ឥមស្សាបិ ញាណស្ស វិត្ថារកថា ‘‘តត្ថ កតមំ តថាគតស្ស បរសត្តានំ បរបុគ្គលានំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តំ យថាភូតំ ញាណំ? ឥធ តថាគតោ សត្តានំ អាសយំ បជានាតី’’តិ (វិភ. ៨១៤) អាទិនា នយេន អភិធម្មេ អាគតាយេវ.
ឈានវិមោក្ខសមាធិសមាបត្តីនន្តិ បឋមាទីនំ ចតុន្នំ ឈានានំ, ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទីនំ អដ្ឋន្នំ វិមោក្ខានំ, សវិតក្កសវិចារាទីនំ តិណ្ណំ សមាធីនំ, បឋមជ្ឈានសមាបត្តិអាទីនញ្ច នវន្នំ អនុបុព្ពសមាបត្តីនំ. សំកិលេសន្តិ ហានភាគិយធម្មំ. វោទានន្តិ វិសេសភាគិយធម្មំ. វុដ្ឋានន្តិ ‘‘វោទានម្បិ វុដ្ឋានំ, តម្ហា តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋានម្បិ វុដ្ឋាន’’ន្តិ (វិភ. ៨២៨) ឯវំ វុត្តំ បគុណជ្ឈានញ្ចេវ ភវង្គផលសមាបត្តិយោ ច. ហេដ្ឋិមំ ហេដ្ឋិមញ្ហិ បគុណជ្ឈានំ ឧបរិមស្ស ឧបរិមស្ស បទដ្ឋានំ ហោតិ, តស្មា ‘‘វោទានម្បិ វុដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. ភវង្គេន បន សព្ពជ្ឈានេហិ វុដ្ឋានំ ហោតិ, ផលសមាបត្តិយា និរោធសមាបត្តិតោ វុដ្ឋានំ ហោតិ. តំ សន្ធាយ ច ‘‘តម្ហា តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋានម្បិ វុដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. ឥទម្បិ ញាណំ ‘‘តត្ថ កតមំ តថាគតស្ស ឈានវិមោក្ខសមាធិសមាបត្តីនំ សំកិលេសំ វោទានំ វុដ្ឋានំ យថាភូតំ ញាណំ? ឈាយីតិ ចត្តារោ ឈាយី, អត្ថេកច្ចោ ឈាយី សម្បត្តិំយេវ សមានំ វិបត្តីតិ បច្ចេតី’’តិអាទិនា (វិភ. ៨២៨) នយេន អភិធម្មេ វិត្ថារិតមេវ. សព្ពញាណានំ វិត្ថារកថាយ វិនិច្ឆយោ សម្មោហវិនោទនិយា វិភង្គដ្ឋកថាយ វុត្តោ, បុព្ពេនិវាសានុស្សតិទិព្ពចក្ខុញាណកថា វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារិតា, អាសវក្ខយកថា ហេដ្ឋា វុត្តាយេវាតិ.
តត្ថ បរវាទីកថា ហោតិ ‘‘ទសពលញាណំ នាម បាដិយេក្កំ ញាណំ នត្ថិ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សេវាយំ បភេទោ’’តិ. តំ ន តថា ទដ្ឋព្ពំ. អញ្ញមេវ ហិ ទសពលញាណំ, អញ្ញំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. ទសពលញាណញ្ហិ សកសកកិច្ចមេវ ជានាតិ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ តម្បិ តតោ អវសេសម្បិ ជានាតិ. ទសពលញាណេសុ ហិ បឋមំ ការណាការណមេវ ជានាតិ, ទុតិយំ កម្មវិបាកន្តរមេវ, តតិយំ កម្មបរិច្ឆេទមេវ, ចតុត្ថំ ធាតុនានត្តការណមេវ, បញ្ចមំ សត្តានំ អជ្ឈាសយាធិមុត្តិមេវ, ឆដ្ឋំ ឥន្ទ្រិយានំ តិក្ខមុទុភាវមេវ, សត្តមំ ឈានាទីហិ សទ្ធិំ តេសំ សំកិលេសាទិមេវ, អដ្ឋមំ បុព្ពេនិវុត្ថក្ខន្ធសន្តតិមេវ, នវមំ សត្តានំ ចុតិបដិសន្ធិមេវ, ទសមំ សច្ចបរិច្ឆេទមេវ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បន ឯតេហិ ជានិតព្ពញ្ច តតោ ឧត្តរិញ្ច បជានាតិ, ឯតេសំ បន កិច្ចំ ន សព្ពំ ករោតិ. តញ្ហិ ឈានំ ហុត្វា អប្បេតុំ ន សក្កោតិ, ឥទ្ធិ ហុត្វា វិកុព្ពិតុំ ន សក្កោតិ, មគ្គោ ហុត្វា កិលេសេ ខេបេតុំ ន សក្កោតិ.
អបិច បរវាទី ឯវំ បុច្ឆិតព្ពោ ‘‘ទសពលញាណំ នាមេតំ សវិតក្កសវិចារំ អវិតក្កវិចារមត្តំ អវិតក្កអវិចារំ, កាមាវចរំ រូបាវចរំ អរូបាវចរំ, លោកិយំ លោកុត្តរ’’ន្តិ. ជានន្តោ ‘‘បដិបាដិយា សត្ត ញាណានិ សវិតក្កសវិចារានី’’តិ វក្ខតិ, ‘‘តតោ បរានិ ទ្វេ អវិតក្កអវិចារានី’’តិ វក្ខតិ. ‘‘អាសវក្ខយញាណំ សិយា សវិតក្កសវិចារំ សិយា អវិតក្កវិចារមត្តំ, សិយា អវិតក្កអវិចារ’’ន្តិ វក្ខតិ. តថា ‘‘បដិបាដិយា សត្ត កាមាវចរានិ, តតោ ទ្វេ រូបាវចរានិ, អវសានេ ឯកំ លោកុត្តរ’’ន្តិ វក្ខតិ. ‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បន សវិតក្កសវិចារមេវ លោកិយមេវា’’តិ វក្ខតិ.
ឯវមេត្ថ អនុបទវណ្ណនំ ញត្វា ឥទានិ យស្មា តថាគតោ បឋមំយេវ ឋានាដ្ឋានញាណេន វេនេយ្យសត្តានំ អាសវក្ខយាធិគមស្ស ចេវ អនធិគមស្ស ច ឋានាដ្ឋានភូតំ កិលេសាវរណាភាវំ បស្សតិ លោកិយសម្មាទិដ្ឋិដ្ឋានាទិទស្សនតោ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិដ្ឋានាភាវទស្សនតោ ច. អថ នេសំ កម្មវិបាកញាណេន វិបាកាវរណាភាវំ បស្សតិ តិហេតុកប្បដិសន្ធិទស្សនតោ, សព្ពត្ថគាមិនិបដិបទាញាណេន កម្មាវរណាភាវំ បស្សតិ អានន្តរិយកម្មាភាវទស្សនតោ. ឯវមនាវរណានំ អនេកធាតុនានាធាតុញាណេន អនុកូលធម្មទេសនត្ថំ ចរិយាវិសេសំ បស្សតិ ធាតុវេមត្តទស្សនតោ. អថ នេសំ នានាធិមុត្តិកតញាណេន អធិមុត្តិំ បស្សតិ បយោគំ អនាទិយិត្វាបិ អធិមុត្តិវសេន ធម្មទេសនត្ថំ. អថេវំ ទិដ្ឋាធិមុត្តីនំ យថាសត្តិ យថាពលំ ធម្មំ ទេសេតុំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តិញាណេន ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តំ បស្សតិ សទ្ធាទីនំ តិក្ខមុទុភាវទស្សនតោ. ឯវំ បរិញ្ញាតិន្ទ្រិយបរោបរិយត្តា បន តេ សចេ ទូរេ ហោន្តិ, អថ ឈានាទិញាណេន ឈានាទីសុ វសីភូតត្តា ឥទ្ធិវិសេសេន តេ ខិប្បំ ឧបគច្ឆតិ. ឧបគន្ត្វា ច នេសំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណេន បុព្ពជាតិភវំ, ទិព្ពចក្ខានុភាវតោ បត្តព្ពេន ចេតោបរិយញាណេន សម្បតិ ចិត្តវិសេសំ បស្សន្តោ អាសវក្ខយញាណានុភាវេន អាសវក្ខយគាមិនិយា បដិបទាយ វិគតសម្មោហត្តា អាសវក្ខយាយ ធម្មំ ទេសេតិ. តស្មា ឥមិនានុក្កមេន ឥមានិ ពលានិ វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ.
២. អធិវុត្តិបទសុត្តវណ្ណនា
២២. ទុតិយេ យេ តេ ធម្មាតិ យេ តេ ទសពលញាណំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណធម្មា. អធិវុត្តិបទានន្តិ អធិវចនបទានំ, ខន្ធាយតនធាតុធម្មានន្តិ អត្ថោ. អធិវុត្តិយោតិ ហិ អធិវចនានិ វុច្ចន្តិ, តេសំ យេ បទភូតា ទេសនាយ បទដ្ឋានត្តា. អតីតា ពុទ្ធាបិ ហិ ឯតេ ធម្មេ កថយិំសុ, អនាគតាបិ ឯតេវ កថយិស្សន្តិ. តស្មា ខន្ធាទយោ អធិវុត្តិបទានិ នាម. តេសំ អធិវុត្តិបទានំ. អថ វា ភូតមត្ថំ អភិភវិត្វា យថាសភាវតោ អគ្គហេត្វា វត្តនតោ អធិវុត្តិយោតិ ទិដ្ឋិយោ វុច្ចន្តិ, អធិវុត្តីនំ បទានិ អធិវុត្តិបទានិ, ទិដ្ឋិទីបកានិ វចនានីតិ អត្ថោ. តេសំ អធិវុត្តិបទានំ ទិដ្ឋិវោហារានំ. អភិញ្ញា សច្ឆិកិរិយាយាតិ ជានិត្វា បច្ចក្ខករណត្ថាយ. វិសារទោតិ ញាណសោមនស្សប្បត្តោ. តត្ថាតិ តេសុ ធម្មេសុ តេសំ តេសំ តថា តថា ធម្មំ ទេសេតុន្តិ តេសំ តេសំ ទិដ្ឋិគតិកានំ វា ឥតរេសំ វា អាសយំ ញត្វា តថា តថា ធម្មំ ទេសេតុំ. ហីនំ វា ហីនន្តិ ញស្សតីតិ ហីនំ វា ធម្មំ ‘‘ហីនោ ធម្មោ’’តិ ជានិស្សតិ. ញាតេយ្យន្តិ ញាតព្ពំ. ទដ្ឋេយ្យន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សច្ឆិករេយ្យន្តិ សច្ឆិកាតព្ពំ. តត្ថ តត្ថ យថាភូតញាណន្តិ តេសុ តេសុ ធម្មេសុ យថាសភាវញាណំ. ឥមិនា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ទស្សេតិ. ឯវំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ទស្សេត្វា បុន ទសពលញាណំ ទស្សេន្តោ ទសយិមានីតិអាទិមាហ. ទសពលញាណម្បិ ហិ តត្ថ តត្ថ យថាភូតញាណមេវាតិ.
៣. កាយសុត្តវណ្ណនា
២៣. តតិយេ អាបន្នោ ហោតិ កញ្ចិទេវ ទេសន្តិ កញ្ចិ អាបត្តិកោដ្ឋាសំ អាបន្នោ ហោតិ. អនុវិច្ចាតិ អនុបវិសិត្វា បរិយោគាហេត្វា. កាយទុច្ចរិតន្តិ តិវិធំ កាយទុច្ចរិតំ. វចីទុច្ចរិតន្តិ ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតំ. បាបិកា ឥស្សាតិ លាមិកា ឧសូយា. បញ្ញាយ ទិស្វាតិ សហវិបស្សនាយ មគ្គបញ្ញាយ បស្សិត្វា បស្សិត្វា បហាតព្ពា. ឥជ្ឈតីតិ សមិជ្ឈតិ. ឧបវាសស្សាតិ និស្សាយ ឧបសង្កមិត្វា វសន្តស្ស. អភិភុយ្យាតិ អជ្ឈោត្ថរិត្វា មទ្ទិត្វា. ឥរីយតីតិ វត្តតិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ សហវិបស្សនាយ មគ្គោ កថិតោ.
៤. មហាចុន្ទសុត្តវណ្ណនា
២៤. ចតុត្ថេ ជានាមិមំ ធម្មន្តិ ឥមិនា ញាណវាទស្ស វទនាការោ វុត្តោ. ភាវិតកាយោម្ហីតិអាទីហិ ភាវនាវាទស្ស. តតិយវារេ ទ្វេបិ វាទា ឯកតោ វុត្តា, តយោបិ ចេតេ អរហត្តមេវ បដិជានន្តិ. អឌ្ឍវាទំ វទេយ្យាតិ អឌ្ឍោហមស្មីតិ វាទំ វទេយ្យ. ឧបនីហាតុន្តិ នីហរិត្វា ទាតុំ.
៥. កសិណសុត្តវណ្ណនា
២៥. បញ្ចមេ សកលដ្ឋេន កសិណានិ, តទារម្មណានំ ធម្មានំ ខេត្តដ្ឋេន អធិដ្ឋានដ្ឋេន វា អាយតនានីតិ កសិណាយតនានិ. ឧទ្ធន្តិ ឧបរិ គគណតលាភិមុខំ. អធោតិ ហេដ្ឋា ភូមិតលាភិមុខំ. តិរិយន្តិ ខេត្តមណ្ឌលំ វិយ សមន្តា បរិច្ឆិន្ទិត្វា. ឯកច្ចោ ហិ ឧទ្ធមេវ កសិណំ វឌ្ឍេតិ, ឯកច្ចោ អធោ, ឯកច្ចោ សមន្តតោ. តេន តេន វា ការណេន ឯវំ បសារេតិ អាលោកមិវ រូបទស្សនកាមោ. តេន វុត្តំ – ‘‘បថវីកសិណមេកោ សញ្ជានាតិ ឧទ្ធំ អធោ តិរិយ’’ន្តិ. អទ្វយន្តិ ឥទំ បន ឯកស្ស អញ្ញភាវានុបគមនត្ថំ វុត្តំ. យថា ហិ ឧទកំ បវិដ្ឋស្ស សព្ពទិសាសុ ឧទកមេវ ហោតិ ន អញ្ញំ, ឯវមេវ បថវីកសិណំ បថវីកសិណមេវ ហោតិ. នត្ថិ តស្ស អញ្ញកសិណសម្ភេទោតិ. ឯសេវ នយោ សព្ពត្ថ. អប្បមាណន្តិ ឥទំ តស្ស តស្ស ផរណអប្បមាណវសេន វុត្តំ. តញ្ហិ ចេតសា ផរន្តោ សកលមេវ ផរតិ, ‘‘អយមស្ស អាទិ, ឥទំ មជ្ឈ’’ន្តិ បមាណំ ន គណ្ហាតិ. វិញ្ញាណកសិណន្តិ ចេត្ថ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសេ បវត្តវិញ្ញាណំ. តត្ថ កសិណវសេន កសិណុគ្ឃាដិមាកាសេ, កសិណុគ្ឃាដិមាកាសវសេន តត្ថ បវត្តវិញ្ញាណេ ឧទ្ធំអធោតិរិយតា វេទិតព្ពា. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, កម្មដ្ឋានភាវនានយេន បនេតានិ បថវីកសិណាទីនិ វិត្ថារតោ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៥១ អាទយោ) វុត្តានេវ.
៦. កាឡីសុត្តវណ្ណនា
២៦. ឆដ្ឋេ កុមារិបញ្ហេសូតិ កុមារីនំ មារធីតានំ បុច្ឆាសុ. អត្ថស្ស បត្តិំ ហទយស្ស សន្តិន្តិ ទ្វីហិបិ បទេហិ អរហត្តមេវ កថិតំ. សេនន្តិ រាគាទិកិលេសសេនំ. បិយសាតរូបន្តិ បិយជាតិកេសុ ច សាតជាតិកេសុ ច វត្ថូសុ ឧប្បជ្ជនតោ ឯវំលទ្ធនាមំ. ឯកោហំ ឈាយំ សុខមនុពោធិន្តិ ឯវំ កិលេសសេនំ ជិនិត្វា អហំ ឯកកោវ ឈាយន្តោ សុខំ អនុពុជ្ឈិំ សច្ឆិអកាសិំ. សក្ខិន្តិ សក្ខិភាវប្បត្តំ ធម្មសក្ខិំ. ន សម្បជ្ជតិ កេនចិ មេតិ មយ្ហំ កេនចិ សទ្ធិំ មិត្តធម្មោ នាម នត្ថិ. បថវីកសិណសមាបត្តិបរមា ខោ, ភគិនិ, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា អត្ថោតិ អភិនិព្ពត្តេសុន្តិ បថវីកសិណសមាបត្តិបរមោ ឧត្តមោ អត្ថោតិ គហេត្វា អភិនិព្ពត្តេសុំ. យាវតា ខោ, ភគិនិ, បថវីកសិណសមាបត្តិបរមតាតិ យត្តកា បថវីកសិណសមាបត្តិយា ឧត្តមកោដិ. តទភិញ្ញាសិ ភគវាតិ តំ ភគវា អភិញ្ញាបញ្ញាយ អភិញ្ញាសិ. អស្សាទមទ្ទសាតិ សមុទយសច្ចំ អទ្ទស. អាទីនវមទ្ទសាតិ ទុក្ខសច្ចំ អទ្ទស. និស្សរណមទ្ទសាតិ និរោធសច្ចំ អទ្ទស. មគ្គាមគ្គញាណទស្សនមទ្ទសាតិ មគ្គសច្ចំ អទ្ទស. អត្ថស្ស បត្តីតិ ឯតេសំ ចតុន្នំ សច្ចានំ ទិដ្ឋត្តា អរហត្តសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស បត្តិ, សព្ពទរថបរិឡាហវូបសន្តតាយ ហទយស្ស សន្តីតិ.
៧. បឋមមហាបញ្ហសុត្តវណ្ណនា
២៧. សត្តមេ អភិជានាថាតិ អភិជានិត្វា បច្ចក្ខំ កត្វា វិហរថ. អភិញ្ញាយាតិ អភិជានិត្វា. ឥធាតិ ឥមាយ. ធម្មទេសនាយ វា ធម្មទេសនន្តិ យទិទំ សមណស្ស គោតមស្ស ធម្មទេសនាយ សទ្ធិំ អម្ហាកំ ធម្មទេសនំ, អម្ហាកំ វា ធម្មទេសនាយ សទ្ធិំ សមណស្ស គោតមស្ស ធម្មទេសនំ អារព្ភ នានាករណំ វុច្ចេថ, តំ កិំ នាមាតិ វទន្តិ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. ឥតិ តេ មជ្ឈេ ភិន្នសុវណ្ណំ វិយ សាសនេន សទ្ធិំ អត្តនោ លទ្ធិំ វចនមត្តេន សមធុរំ ឋបយិំសុ. នេវ អភិនន្ទិំសូតិ ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ ន សម្បដិច្ឆិំសុ. នប្បដិក្កោសិំសូតិ ‘‘ន ឥទំ ឯវ’’ន្តិ នប្បដិសេធេសុំ. កស្មា? តេ កិរ ‘‘តិត្ថិយា នាម អន្ធសទិសា ជានិត្វា វា អជានិត្វា វា កថេយ្យុ’’ន្តិ នាភិនន្ទិំសុ.
ន សម្បាយិស្សន្តីតិ សម្បាទេត្វា កថេតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ. ឧត្តរិ ច វិឃាតន្តិ អសម្បាទនតោ ឧត្តរិម្បិ ទុក្ខំ អាបជ្ជិស្សន្តិ. សម្បាទេត្វា កថេតុំ អសក្កោន្តានញ្ហិ ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ. យថា តំ, ភិក្ខវេ, អវិសយស្មិន្តិ ឯត្ថ ច តន្តិ និបាតមត្តំ. យថាតិ ការណវចនំ, យស្មា អវិសយេ បញ្ហំ បុច្ឆិតា ហោន្តីតិ អត្ថោ. ឥតោ វា បន សុត្វាតិ ឥតោ វា បន មម សាសនតោ សុត្វា. ឥតោតិ តថាគតតោបិ តថាគតសាវកតោបិ. អារាធេយ្យាតិ បរិតោសេយ្យ, អញ្ញថា អារាធនំ នាម នត្ថីតិ ទស្សេតិ.
ឯកធម្មេតិ ឯកស្មិំ ធម្មេ. ឥមិនា ឧទ្ទេសោ ទស្សិតោ. បរតោ កតមស្មិំ ឯកធម្មេតិ ឥមិនា បញ្ហោ ទស្សិតោ. សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកាតិ ឥទំ បនេត្ថ វេយ្យាករណំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. សម្មា និព្ពិន្ទមានោតិអាទីសុ បន សម្មា ហេតុនា នយេន និព្ពិទានុបស្សនាយ និព្ពិន្ទន្តោ ឧក្កណ្ឋន្តោ, វិរាគានុបស្សនាយ វិរជ្ជន្តោ, បដិសង្ខានុបស្សនាយ មុច្ចនស្ស ឧបាយំ កត្វា វិមុច្ចមានោ, អធិមោក្ខវសេន វា វិមុច្ចមានោ សន្និដ្ឋានំ កុរុមានោតិ អត្ថោ. ឧទយព្ពយេហិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា បុព្ពន្តាបរន្តទស្សនេន សម្មា បរិយន្តទស្សាវី. សម្មទត្ថំ អភិសមេច្ចាតិ សម្មា សភាគត្ថំ ញាណេន អភិសមាគន្ត្វា. ទុក្ខស្សន្តករោ ហោតីតិ សកលវដ្ដទុក្ខស្ស បរិយន្តំ បរិវដុមំ ករោ ហោតិ.
សព្ពេ សត្តាតិ កាមភវាទីសុ ឯកវោការភវាទីសុ ច សព្ពភវេសុ សព្ពេ សត្តា. អាហារដ្ឋិតិកាតិ អាហារតោ ឋិតិ ឯតេសន្តិ អាហារដ្ឋិតិកា. ឥតិ សព្ពសត្តានម្បិ ឋិតិហេតុ អាហារោ នាម ឯកោ ធម្មោ, តស្មិំ ឯកធម្មេ. ននុ ច ឯវំ សន្តេ យំ វុត្តំ – ‘‘អសញ្ញសត្តា ទេវា អហេតុកា អនាហារា អផស្សកា’’តិអាទិ (វិភ. ១០១៧), តំ វិរុជ្ឈតីតិ. ន វិរុជ្ឈតិ. តេសញ្ហិ ឈានំ អាហារោ ហោតិ. ឯវំ សន្តេបិ ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, អាហារា’’តិ (សំ. និ. ២.១១) ឥទំ វិរុជ្ឈតីតិ. ឥទម្បិ ន វិរុជ្ឈតិ. ឯតស្មិញ្ហិ សុត្តេ និប្បរិយាយេន អាហារលក្ខណា ធម្មា អាហារាតិ វុត្តា, ឥធ បន បរិយាយេន បច្ចយោ អាហារោតិ វុត្តោ. សព្ពធម្មានញ្ហិ បច្ចយោ លទ្ធុំ វដ្ដតិ. សោ ច យំ យំ ផលំ ជនេតិ, តំ តំ អាហរតិ នាម. តស្មា អាហារោតិ វុច្ចតិ. តេនេវាហ – ‘‘អវិជ្ជម្បាហំ, ភិក្ខវេ, សាហារំ វទាមិ, នោ អនាហារំ. កោ ច, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាយ អាហារោ? បញ្ច នីវរណាតិស្ស វចនីយ’’ន្តិ (អ. និ. ១០.៦១). អយំ ឥធ អធិប្បេតោ. ឯតស្មិញ្ហិ បច្ចយាហារេ គហិតេ បរិយាយាហារោបិ និប្បរិយាយាហារោបិ សព្ពោ គហិតោវ ហោតិ.
តត្ថ អសញ្ញីភវេ បច្ចយាហារោ លព្ភតិ. អនុប្បន្នេ ហិ ពុទ្ធេ តិត្ថាយតនេ បព្ពជិតា វាយោកសិណេ បរិកម្មំ កត្វា ចតុត្ថជ្ឈានំ និព្ពត្តេត្វា តតោ វុដ្ឋាយ ‘‘ធិ ចិត្តំ, ធិ វតេតំ ចិត្តំ, ចិត្តស្ស នាម អភាវោយេវ សាធុ. ចិត្តញ្ហិ និស្សាយ វធពន្ធាទិបច្ចយំ ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតិ. ចិត្តេ អសតិ នត្ថេត’’ន្តិ ខន្តិំ រុចិំ ឧប្បាទេត្វា អបរិហីនជ្ឈានា កាលំ កត្វា អសញ្ញីភវេ និព្ពត្តន្តិ. យោ យស្ស ឥរិយាបថោ មនុស្សលោកេ បណិហិតោ អហោសិ, សោ តេន ឥរិយាបថេន និព្ពត្តិត្វា ចិត្តរូបសទិសោ ហុត្វា បញ្ច កប្បសតានិ តិដ្ឋតិ. ឯត្តកំ អទ្ធានំ សយិតោ វិយ ហោតិ. ឯវរូបានម្បិ សត្តានំ បច្ចយាហារោ លព្ភតិ. តេ ហិ យំ ឈានំ ភាវេត្វា និព្ពត្តា, តទេវ នេសំ បច្ចយោ ហោតិ. យថា ជិយាវេគេន ខិត្តសរោ យាវ ជិយាវេគោ អត្ថិ, តាវ គច្ឆតិ. ឯវំ យាវ ឈានបច្ចយោ អត្ថិ, តាវ តិដ្ឋន្តិ. តស្មិំ និដ្ឋិតេ ខីណវេគោ វិយ សរោ បតន្តិ. ចវនកាលេ ច តេសំ សោ រូបកាយោ អន្តរធាយតិ, កាមាវចរសញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ, តេន សញ្ញុប្បាទេន តេ ទេវា តម្ហា កាយា ចុតាតិ បញ្ញាយន្តិ.
យេ បន តេ នេរយិកា នេវ វុដ្ឋានផលូបជីវី, ន បុញ្ញផលូបជីវីតិ វុត្តា, តេសំ កោ អាហារោតិ? តេសំ កម្មមេវ អាហារោ. កិំ បញ្ច អាហារា អត្ថីតិ? បញ្ច, ន បញ្ចាតិ ឥទំ ន វត្តព្ពំ, ននុ ‘‘បច្ចយោ អាហារោ’’តិ វុត្តមេតំ. តស្មា យេន កម្មេន និរយេ និព្ពត្តន្តិ, តទេវ តេសំ ឋិតិបច្ចយត្តា អាហារោ ហោតិ. យំ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តំ – ‘‘ន ច តាវ កាលំ ករោតិ, យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តី ហោតី’’តិ (ម. និ. ៣.២៥០, ២៦៨; អ. និ. ៣.៣៦).
កពឡីការាហារំ អារព្ភាបិ ចេត្ថ វិវាទោ ន កាតព្ពោ. មុខេ ឧប្បជ្ជនខេឡោបិ ហិ តេសំ អាហារកិច្ចំ សាធេតិ. ខេឡោ ហិ និរយេ ទុក្ខវេទនីយោ ហុត្វា បច្ចយោ ហោតិ, សគ្គេ សុខវេទនិយោ. ឥតិ កាមភវេ និប្បរិយាយេន ចត្តារោ អាហារា, រូបារូបភវេសុ ឋបេត្វា អសញ្ញេ សេសានំ តយោ, អសញ្ញានញ្ចេវ អវសេសានញ្ច បច្ចយាហារោតិ ឥមិនា អាការេន សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកាតិ វេទិតព្ពា. តត្ថ ចត្តារោ អាហារោ យោ វា បន កោចិ បច្ចយាហារោ ទុក្ខសច្ចំ, អាហារសមុដ្ឋាបិកា បុរិមតណ្ហា សមុទយសច្ចំ, ឧភិន្នំ អប្បវត្តិ និរោធសច្ចំ, និរោធប្បជាននា បញ្ញា មគ្គសច្ចន្តិ ឯវំ ចតុសច្ចវសេន សព្ពវារេសុ យោជនា កាតព្ពា.
៨. ទុតិយមហាបញ្ហសុត្តវណ្ណនា
២៨. អដ្ឋមេ កជង្គលាយន្តិ ឯវំនាមកេ នគរេ. កជង្គលាតិ កជង្គលាវាសិនោ. មហាបញ្ហេសូតិ មហន្តអត្ថបរិគ្គាហកេសុ បញ្ហេសុ. យថា មេត្ថ ខាយតីតិ យថា មេ ឯត្ថ ឧបដ្ឋាតិ. សម្មា សុភាវិតចិត្តោតិ ហេតុនា នយេន សុដ្ឋុ ភាវិតចិត្តោ. ឯសោ ចេវ តស្ស អត្ថោតិ កិញ្ចាបិ ភគវតា ‘‘ចត្តារោ ធម្មា’’តិអាទយោ បញ្ហា ‘‘ចត្តារោ អាហារា’’តិអាទិនា នយេន វិស្សជ្ជិតា, យស្មា បន ចតូសុ អាហារេសុ បរិញ្ញាតេសុ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ភាវិតា ហោន្តិ, តេសុ ច ភាវិតេសុ ចត្តារោ អាហារា បរិញ្ញាតាវ ហោន្តិ. តស្មា ទេសនាវិលាសេន ព្យញ្ជនមេវេត្ថ នានំ, អត្ថោ បន ឯកោយេវ. ឥន្ទ្រិយាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯសោ ចេវ តស្ស អត្ថោ’’តិ. អត្ថតោ ហិ ឧភយម្បេតំ មជ្ឈេ ភិន្នសុវណ្ណមិវ ហោតិ.
៩. បឋមកោសលសុត្តវណ្ណនា
២៩. នវមេ យាវតាតិ យត្តកា. កាសិកោសលាតិ កាសិកោសលជនបទា. អត្ថេវ អញ្ញថត្តន្តិ ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ អត្ថិយេវ. អត្ថិ វិបរិណាមោតិ មរណម្បិ អត្ថិយេវ. តស្មិម្បិ និព្ពិន្ទតីតិ តស្មិម្បិ សម្បត្តិជាតេ ឧក្កណ្ឋតិ. អគ្គេ វិរជ្ជតីតិ សម្បត្តិយា អគ្គេ កោសលរាជភាវេ វិរជ្ជតិ. បគេវ ហីនស្មិន្តិ បឋមតរំយេវ ហីនេ ឥត្តរមនុស្សានំ បញ្ច កាមគុណជាតេ.
មនោមយាតិ ឈានមនេន និព្ពត្តា. ពារាណសេយ្យកន្តិ ពារាណសិយំ ឧប្បន្នំ. តត្ថ កិរ កប្បាសោបិ មុទុ, សុត្តកន្តិកាយោបិ តន្តវាយាបិ ឆេកា, ឧទកម្បិ សុចិ សិនិទ្ធំ. ឧភតោភាគវិមដ្ឋន្តិ ទ្វីសុបិ បស្សេសុ មដ្ឋំ មុទុ សិនិទ្ធំ ខាយតិ. ចតស្សោ បដិបទា លោកិយលោកុត្តរមិស្សិកា កថិតា. សញ្ញាសុ បឋមា កាមាវចរសញ្ញា, ទុតិយា រូបាវចរសញ្ញា, តតិយា លោកុត្តរសញ្ញា, ចតុត្ថា អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញា. យស្មា បន សា សញ្ញា អគ្គាតិ អាគតា, តតោ បរំ សញ្ញាបញ្ញត្តិ នាម នត្ថិ, តស្មា អគ្គន្តិ វុត្តា.
ពាហិរកានន្តិ សាសនតោ ពហិទ្ធា បវត្តានំ. នោ ចស្សំ នោ ច មេ សិយាតិ សចេ អហំ អតីតេ ន ភវិស្សំ, ឯតរហិបិ មេ អយំ អត្តភាវោ ន សិយា. ន ភវិស្សាមិ ន មេ ភវិស្សតីតិ សចេបិ អនាគតេ ន ភវិស្សាមិ, ន ច មេ កិញ្ចិ បលិពោធជាតំ ភវិស្សតិ. អគ្គេ វិរជ្ជតីតិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយំ វិរជ្ជតិ. ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ហិ ឥធ និព្ពានស្ស សន្តតាយ អគ្គន្តិ ជាតា.
បរមត្ថវិសុទ្ធិន្តិ ឧត្តមត្ថវិសុទ្ធិំ. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា ឯតំ អធិវចនំ. អាកិញ្ចញ្ញាយតនញ្ហិ វិបស្សនាបទដ្ឋានត្តា អគ្គំ នាម ជាតំ, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ទីឃាយុកត្តា. បរមទិដ្ឋធម្មនិព្ពានន្តិ ឥមស្មិញ្ញេវ អត្តភាវេ បរមនិព្ពានំ. អនុបាទា វិមោក្ខោតិ ចតូហិ ឧបាទានេហិ អគ្គហេត្វា ចិត្តស្ស វិមោក្ខោ. អរហត្តស្សេតំ នាមំ. បរិញ្ញន្តិ សមតិក្កមំ. តត្ថ ភគវា បឋមជ្ឈានេន កាមានំ បរិញ្ញំ បញ្ញាបេតិ, អរូបាវចរេហិ រូបានំ បរិញ្ញំ បញ្ញាបេតិ, អនុបាទានិព្ពានេន វេទនានំ បរិញ្ញំ បញ្ញាបេតិ. និព្ពានញ្ហិ សព្ពវេទយិតប្បហានត្តា វេទនានំ បរិញ្ញា នាម. អនុបាទាបរិនិព្ពានន្តិ អបច្ចយបរិនិព្ពានំ. ឥទំ បន សុត្តំ កថេន្តោ ភគវា អនភិរតិបីឡិតានិ បញ្ច ភិក្ខុសតានិ ទិស្វា តេសំ អនភិរតិវិនោទនត្ថំ កថេសិ. តេបិ អនភិរតិំ វិនោទេត្វា ទេសនានុសារេន ញាណំ បេសេត្វា សោតាបន្នា ហុត្វា អបរភាគេ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិំសូតិ.
១០. ទុតិយកោសលសុត្តវណ្ណនា
៣០. ទសមេ ឧយ្យោធិកា និវត្តោ ហោតីតិ យុទ្ធតោ និវត្តោ ហោតិ. លទ្ធាធិប្បាយោតិ មហាកោសលរញ្ញា កិរ ពិម្ពិសារស្ស ធីតរំ ទេន្តេន ទ្វិន្នំ រជ្ជានំ អន្តរេ សតសហស្សុដ្ឋានោ កាសិគាមោ នាម ធីតុ ទិន្នោ. អជាតសត្តុនា បិតរិ មារិតេ មាតាបិស្ស រញ្ញោ វិយោគសោកេន នចិរស្សេវ មតា. តតោ រាជា បសេនទិកោសលោ ‘‘អជាតសត្តុនា មាតាបិតរោ មារិតា, មម បិតុ សន្តកោ គាមោ’’តិ តស្សត្ថាយ អដ្ដំ ករោតិ, អជាតសត្តុបិ ‘‘មម មាតុ សន្តកោ’’តិ តស្ស គាមស្សត្ថាយ. ទ្វេបិ មាតុលភាគិនេយ្យា ចតុរង្គិនិំ សេនំ សន្នយ្ហិត្វា យុជ្ឈិំសុ. តត្ថ បសេនទិកោសលោ ទ្វេ វារេ អជាតសត្តុនា បរាជិតោ នគរមេវ បាវិសិ. តតិយវារេ ‘‘កថំ នុ ខោ មេ ជយោ ភវេយ្យា’’តិ ឧបស្សុតិវសេន យុជ្ឈិតព្ពាការំ ញត្វា ព្យូហំ រចយិត្វា ឧភោហិ បស្សេហិ បរិក្ខិបិត្វា អជាតសត្តុំ គណ្ហិ. តាវទេវ ជយាធិប្បាយស្ស លទ្ធត្តា លទ្ធាធិប្បាយោ នាម អហោសិ.
យេន អារាមោ តេន បាយាសីតិ ពហិនគរេ ជយខន្ធាវារំ និវេសេត្វា ‘‘យាវ នគរំ អលង្ករោន្តិ, តាវ ទសពលំ វន្ទិស្សាមិ. នគរំ បវិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ ហិ បបញ្ចោ ហោតី’’តិ អមច្ចគណបរិវុតោ យេនារាមោ តេន បាយាសិ, អារាមំ បាវិសិ. កស្មិំ កាលេ បាវិសីតិ? បិណ្ឌបាតប្បដិក្កន្តានំ ភិក្ខូនំ ឱវាទំ ទត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធេ គន្ធកុដិំ បវិដ្ឋេ ភិក្ខុសង្ឃេ ច ឱវាទំ សម្បដិច្ឆិត្វា អត្តនោ អត្តនោ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានានិ គតេ. ចង្កមន្តីតិ កស្មិំ សមយេ ចង្កមន្តិ? បណីតភោជនបច្ចយស្ស ថិនមិទ្ធស្ស វិនោទនត្ថំ, ទិវា បធានិកា វា តេ. តាទិសានញ្ហិ បច្ឆាភត្តំ ចង្កមិត្វា ន្ហត្វា សរីរំ ឧតុំ គាហាបេត្វា និសជ្ជ សមណធម្មំ ករោន្តានំ ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ. យេ តេ ភិក្ខូតិ សោ កិរ ‘‘កហំ សត្ថា កហំ សុគតោតិ បរិវេណេន បរិវេណំ អាគន្ត្វា បុច្ឆិត្វាវ បវិសិស្សាមី’’តិ វិលោកេន្តោ អរញ្ញហត្ថី វិយ មហាចង្កមេ ចង្កមមានេ បំសុកូលិកេ ភិក្ខូ ទិស្វា តេសំ សន្តិកំ អគមាសិ. តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. ទស្សនកាមាតិ បស្សិតុកាមា. វិហារោតិ គន្ធកុដិំ សន្ធាយ អាហំសុ. អតរមានោតិ អតុរិតោ, សណិកំ បទបមាណដ្ឋានេ បទំ និក្ខិបន្តោ វត្តំ កត្វា សុសម្មដ្ឋំ មុត្តជាលសិន្ទុវារសទិសំ វាលុកំ អវិនាសេន្តោតិ អត្ថោ. អាលិន្ទន្តិ បមុខំ. អគ្គឡន្តិ កវាដំ. ឧក្កាសិត្វាតិ ឧក្កាសិតសទ្ទំ កត្វា. អាកោដេហីតិ អគ្គនខេន ឦសកំ កុញ្ចិកាឆិទ្ទសមីបេ កោដេហីតិ វុត្តំ ហោតិ. ទ្វារំ កិរ អតិឧបរិ អមនុស្សា, អតិហេដ្ឋា ទីឃជាតិកា កោដេន្តិ. តថា អកោដេត្វា មជ្ឈេ ឆិទ្ទសមីបេ កោដេតព្ពន្តិ ឥទំ ទ្វារកោដនវត្តន្តិ វទន្តិ. វិវរិ ភគវា ទ្វារន្តិ ន ភគវា ឧដ្ឋាយ ទ្វារំ វិវរតិ, វិវរតូតិ បន ហត្ថំ បសារេតិ. តតោ ‘‘ភគវា តុម្ហេហិ អនេកកប្បកោដីសុ ទានំ ទទមានេហិ ន សហត្ថា ទ្វារវិវរណកម្មំ កត’’ន្តិ សយមេវ ទ្វារំ វិវដំ. តំ បន យស្មា ភគវតោ មនេន វិវដំ, តស្មា ‘‘វិវរិ ភគវា ទ្វារ’’ន្តិ វត្តុំ វដ្ដតិ.
មេត្តូបហារន្តិ មេត្តាសម្បយុត្តំ កាយិកវាចសិកឧបហារំ. កតញ្ញុតន្តិ អយញ្ហិ រាជា បុព្ពេ ថូលសរីរោ អហោសិ, ទោណបាកំ ភុញ្ជតិ. អថស្ស ភគវា ទិវសេ ទិវសេ ថោកំ ថោកំ ហាបនត្ថាយ –
‘‘មនុជស្ស សទា សតីមតោ,
មត្តំ ជានតោ លទ្ធភោជនេ;
តនុកស្ស ភវន្តិ វេទនា,
សណិកំ ជីរតិ អាយុបាលយ’’ន្តិ. (សំ. និ. ១.១២៤) –
ឥមំ ឱវាទំ អទាសិ. សោ ឥមស្មិំ ឱវាទេ ឋត្វា ទិវសេ ទិវសេ ថោកំ ថោកំ ហាបេត្វា អនុក្កមេន នាឡិកោទនបរមតាយ សណ្ឋាសិ, គត្តានិបិស្ស តនូនិ ថិរានិ ជាតានិ. តំ ភគវតា កតំ ឧបការំ សន្ធាយ ‘‘កតញ្ញុតំ ខោ អហំ, ភន្តេ, កតវេទិតំ សម្បស្សមានោ’’តិ អាហ. អរិយេ ញាយេតិ សហវិបស្សនកេ មគ្គេ. វុទ្ធសីលោតិ វឌ្ឍិតសីលោ. អរិយសីលោតិ អបោថុជ្ជនិកេហិ សីលេហិ សមន្នាគតោ. កុសលសីលោតិ អនវជ្ជេហិ សីលេហិ សមន្នាគតោ. អារញ្ញកោតិ ជាយមានោបិ អរញ្ញេ ជាតោ, អភិសម្ពុជ្ឈមានោបិ អរញ្ញេ អភិសម្ពុទ្ធោ, ទេវវិមានកប្បាយ គន្ធកុដិយា វសន្តោបិ អរញ្ញេយេវ វសីតិ ទស្សេន្តោ ឯវមាហ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.
មហាវគ្គោ តតិយោ.
៤. ឧបាលិវគ្គោ
១. ឧបាលិសុត្តវណ្ណនា
៣១. ចតុត្ថស្ស បឋមេ សង្ឃសុដ្ឋុតាយាតិអាទីសុ សង្ឃសុដ្ឋុតា នាម សង្ឃស្ស សុដ្ឋុភាវោ, ‘‘សុដ្ឋុ ទេវា’’តិ អាគតដ្ឋានេ វិយ ‘‘សុដ្ឋុ, ភន្តេ’’តិ វចនសម្បដិច្ឆនភាវោ. យោ ច តថាគតស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆតិ, តស្ស តំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ សំវត្តតិ. តស្មា សង្ឃស្ស ‘‘សុដ្ឋុ, ភន្តេ’’តិ វចនសម្បដិច្ឆនត្ថំ បញ្ញត្តំ, អសម្បដិច្ឆនេ អាទីនវំ, សម្បដិច្ឆនេ អានិសំសំ ទស្សេត្វា, ន ពលក្ការេន អភិភវិត្វាតិ ឯតមត្ថំ អាវិករោន្តោ អាហ – សង្ឃសុដ្ឋុតាយាតិ. សង្ឃផាសុតាយាតិ សង្ឃស្ស ផាសុភាវាយ, សហជីវិតាយ សុខវិហារត្ថាយាតិ អត្ថោ.
ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហាយាតិ ទុម្មង្កូនាម ទុស្សីលបុគ្គលា, យេ មង្កុតំ អាបាទិយមានាបិ ទុក្ខេន អាបជ្ជន្តិ, វីតិក្កមំ ករោន្តា វា កត្វា វា ន លជ្ជន្តិ, តេសំ និគ្គហត្ថាយ. តេ ហិ សិក្ខាបទេ អសតិ ‘‘កិំ តុម្ហេហិ ទិដ្ឋំ, កិំ សុតំ, កិំ អម្ហេហិ កតំ, កតមស្មិំ វត្ថុស្មិំ កតមំ អាបត្តិំ រោបេត្វា អម្ហេ និគ្គណ្ហថា’’តិ សង្ឃំ វិហេឋេយ្យុំ. សិក្ខាបទេ បន សតិ តេ សង្ឃោ សិក្ខាបទំ ទស្សេត្វា សហ ធម្មេន និគ្គហេស្សតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហាយា’’តិ.
បេសលានន្តិ បិយសីលានំ ភិក្ខូនំ ផាសុវិហារត្ថាយ. បិយសីលា ហិ ភិក្ខូ កត្តព្ពាកត្តព្ពំ សាវជ្ជានវជ្ជំ វេលំ មរិយាទញ្ច អជានន្តា សិក្ខាត្តយបារិបូរិយា ឃដមានា កិលមន្តិ, តេ បន សាវជ្ជានវជ្ជំ វេលំ មរិយាទញ្ច ញត្វា សិក្ខាបារិបូរិយា ឃដមានា ន កិលមន្តិ. តេន តេសំ សិក្ខាបទបញ្ញាបនំ ផាសុវិហារាយ សំវត្តតិយេវ. យោ វា ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហោ, ស្វេវ តេសំ ផាសុវិហារោ. ទុស្សីលបុគ្គលេ និស្សាយ ហិ ឧបោសថប្បវារណា ន តិដ្ឋន្តិ, សង្ឃកម្មានិ នប្បវត្តន្តិ, សាមគ្គី ន ហោតិ, ភិក្ខូ អនេកគ្គា ឧទ្ទេសាទីសុ អនុយុញ្ជិតុំ ន សក្កោន្តិ. ទុស្សីលេសុ បន និគ្គហិតេសុ សព្ពោបិ អយំ ឧបទ្ទវោ ន ហោតិ, តតោ បេសលា ភិក្ខូ ផាសុ វិហរន្តិ. ឯវំ ‘‘បេសលានំ ភិក្ខូនំ ផាសុវិហារាយា’’តិ ឯត្ថ ទ្វិធា អត្ថោ វេទិតព្ពោ.
ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយាតិ ទិដ្ឋធម្មិកា អាសវា នាម អសំវរេ ឋិតេន តស្មិំយេវ អត្តភាវេ បត្តព្ពា បាណិប្បហារទណ្ឌប្បហារសត្ថប្បហារហត្ថច្ឆេទបាទច្ឆេទអកិត្តិអយសវិប្បដិសារាទយោ ទុក្ខវិសេសោ, តេសំ សំវរាយ បិទហនាយ អាគមនមគ្គថកនាយាតិ អត្ថោ. សម្បរាយិកានន្តិ សម្បរាយិកា អាសវា នាម អសំវរេ ឋិតេន កតបាបកម្មមូលកា សម្បរាយេ នរកាទីសុ បត្តព្ពា ទុក្ខវិសេសា, តេសំ បដិឃាតត្ថាយ វូបសមត្ថាយ.
អប្បសន្នានន្តិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា ហិ សតិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិំ ញត្វា វា, យថាបញ្ញត្តំ បដិបជ្ជមានេ ភិក្ខូ ទិស្វា វា, យេបិ អប្បសន្នា បណ្ឌិតមនុស្សា, តេ ‘‘យានិ វត លោកេ មហាជនស្ស រជ្ជនទុស្សនមុយ្ហនដ្ឋានានិ, តេហិ ឥមេ សមណា អារកា វិរតា វិហរន្តិ, ទុក្ករំ វត ករោន្តី’’តិ បសាទំ អាបជ្ជន្តិ វិនយបិដកបោត្ថកំ ទិស្វា មិច្ឆាទិដ្ឋិកតវេទិព្រាហ្មណា វិយ. តេន វុត្តំ – ‘‘អប្បសន្នានំ បសាទាយា’’តិ.
បសន្នានន្តិ យេបិ សាសនេ បសន្នា កុលបុត្តា, តេបិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិំ វា ញត្វា, យថាបញ្ញត្តំ បដិបជ្ជមានេ ភិក្ខូ វា ទិស្វា ‘‘អហោ អយ្យា ទុក្ករំ ករោន្តិ, យេ យាវជីវំ ឯកភត្តា វិនយសំវរំ បាលេន្តី’’តិ ភិយ្យោ ភិយ្យោ បសីទន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘បសន្នានំ ភិយ្យោភាវាយា’’តិ.
សទ្ធម្មដ្ឋិតិយាតិ តិវិធោ សទ្ធម្មោ បរិយត្តិសទ្ធម្មោ បដិបត្តិសទ្ធម្មោ អធិគមសទ្ធម្មោតិ. តត្ថ សកលម្បិ ពុទ្ធវចនំ បរិយត្តិសទ្ធម្មោ នាម. តេរស ធុតគុណា ចារិត្តវារិត្តសីលសមាធិវិបស្សនាតិ អយំ បដិបត្តិសទ្ធម្មោ នាម. នវលោកុត្តរធម្មោ អធិគមសទ្ធម្មោ នាម. សោ សព្ពោបិ យស្មា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា សតិ ភិក្ខូ សិក្ខាបទញ្ច តស្ស វិភង្គញ្ច តទត្ថជោតនត្ថំ អញ្ញញ្ច ពុទ្ធវចនំ បរិយាបុណន្តិ, យថាបញ្ញត្តញ្ច បដិបជ្ជមានា បដិបត្តិំ បូរេត្វា បដិបត្តិយា អធិគន្តព្ពំ លោកុត្តរធម្មំ អធិគច្ឆន្តិ, តស្មា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា សទ្ធម្មោ ចិរដ្ឋិតិកោ ហោតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សទ្ធម្មដ្ឋិតិយា’’តិ.
វិនយានុគ្គហាយាតិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា សតិ សំវរវិនយោ, បហានវិនយោ, សមថវិនយោ, បញ្ញត្តិវិនយោតិ ចតុព្ពិធោ វិនយោ អនុគ្គហិតោ ហោតិ សូបត្ថម្ភិតោ. តេន វុត្តំ – ‘‘វិនយានុគ្គហាយា’’តិ.
២. បាតិមោក្ខដ្ឋបនាសុត្តវណ្ណនា
៣២. ទុតិយេ បារាជិកោតិ បារាជិកាបត្តិំ អាបន្នោ. បារាជិកកថា វិប្បកតា ហោតីតិ ‘‘អសុកបុគ្គលោ បារាជិកំ អាបន្នោ នុ ខោ នោ’’តិ ឯវំ កថា អារភិត្វា អនិដ្ឋាបិតា ហោតិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.
៣. ឧព្ពាហិកាសុត្តវណ្ណនា
៣៣. តតិយេ ឧព្ពាហិកាយាតិ សម្បត្តអធិករណំ វូបសមេតុំ សង្ឃតោ ឧព្ពាហិត្វា ឧទ្ធរិត្វា គហណត្ថាយ. វិនយេ ខោ បន ឋិតោ ហោតីតិ វិនយលក្ខណេ បតិដ្ឋិតោ ហោតិ. អសំហីរោតិ ន អញ្ញស្ស វចនមត្តេនេវ អត្តនោ លទ្ធិំ វិស្សជ្ជេតិ. បដិពលោតិ កាយពលេនបិ ញាណពលេនបិ សមន្នាគតោ. សញ្ញាបេតុន្តិ ជានាបេតុំ. បញ្ញាបេតុន្តិ សម្បជានាបេតុំ. និជ្ឈាបេតុន្តិ ឱលោកាបេតុំ. បេក្ខតុន្តិ បស្សាបេតុំ. បសាទេតុន្តិ សញ្ជាតបសាទំ កាតុំ. អធិករណន្តិ វិវាទាធិករណាទិចតុព្ពិធំ. អធិករណសមុទយន្តិ វិវាទមូលាទិកំ អធិករណការកំ. អធិករណនិរោធន្តិ អធិករណានំ វូបសមំ. អធិករណនិរោធគាមិនិំ បដិបទន្តិ សត្តវិធអធិករណសមថំ.
៤. ឧបសម្បទាសុត្តវណ្ណនា
៣៤. ចតុត្ថេ អនភិរតិន្តិ ឧក្កណ្ឋិតភាវំ. វូបកាសេតុន្តិ វិនេតុំ. អធិសីលេតិ ឧត្តមសីលេ. ចិត្តបញ្ញាសុបិ ឯសេវ នយោ.
៧. សង្ឃភេទសុត្តវណ្ណនា
៣៧. សត្តមេ វត្ថូហីតិ ការណេហិ. អវកស្សន្តីតិ បរិសំ អាកឌ្ឍន្តិ វិជដេន្តិ ឯកមន្តំ ឧស្សារេន្តិ. អបកស្សន្តីតិ អតិវិយ អាកឌ្ឍន្តិ, យថា វិសំសដ្ឋា ហោន្តិ, ឯវំ ករោន្តិ. អាវេនិ កម្មានិ ករោន្តីតិ វិសុំ សង្ឃកម្មានិ ករោន្តិ.
៩-១០. អានន្ទសុត្តទ្វយវណ្ណនា
៣៩-៤០. នវមេ កប្បដ្ឋិកន្តិ អាយុកប្បំ និរយម្ហិ ឋិតិការណំ. កិព្ពិសំ បសវតីតិ បាបំ បដិលភតិ. អាបាយិកោតិ អបាយគមនីយោ. នេរយិកោតិ និរយេ និព្ពត្តនកោ. វគ្គរតោតិ ភេទរតោ. យោគក្ខេមា បធំសតីតិ យោគេហិ ខេមតោ អរហត្តតោ ធំសតិ វិគច្ឆតិ. ទសមេ អនុគ្គហោតិ អញ្ញមញ្ញស្ស សង្គហានុគ្គហោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.
ឧបាលិវគ្គោ ចតុត្ថោ.
៥. អក្កោសវគ្គោ
៤. កុសិនារសុត្តវណ្ណនា
៤៤. បញ្ចមស្ស ចតុត្ថេ កុសិនារាយន្តិ ឯវំនាមកេ នគរេ. ទេវតានំ អត្ថាយ ពលិំ ហរន្តិ ឯត្ថាតិ ពលិហរណោ, តស្មិំ ពលិហរណេ. អច្ឆិទ្ទេន អប្បដិមំសេនាតិអាទីសុ យេន កេនចិទេវ បហដោ វា ហោតិ, វេជ្ជកម្មាទីនិ វា កតានិ, តស្ស កាយសមាចារោ ឧបចិកាទីហិ ខាយិតតាលបណ្ណំ វិយ ឆិទ្ទោ ច, បដិមសិតុំ យត្ថ កត្ថចិ គហេត្វា អាកឌ្ឍិតុំ សក្កុណេយ្យតាយ បដិមំសោ ច ហោតិ, វិបរីតោ អច្ឆិទ្ទោ អប្បដិមំសោ នាម. វចីសមាចារោ បន មុសាវាទឱមសវាទបេសុញ្ញអមូលកានុទ្ធំសនាទីហិ ឆិទ្ទោ សប្បដិមំសោ ច ហោតិ, វិបរីតោ អច្ឆិទ្ទោ អប្បដិមំសោ. មេត្តំ នុ ខោ មេ ចិត្តន្តិ បលិពោធំ ឆិន្ទិត្វា កម្មដ្ឋានភាវនានុយោគេន អធិគតំ មេ មេត្តចិត្តំ. អនាឃាតន្តិ អាឃាតវិរហិតំ, វិក្ខម្ភនេន វិហតាឃាតន្តិ អត្ថោ. កត្ថ វុត្តន្តិ ឥទំ សិក្ខាបទំ កិស្មិំ នគរេ វុត្តំ.
កាលេន វក្ខាមីតិអាទីសុ ឯកោ ឯកំ ឱកាសំ ការេត្វា ចោទេន្តោ កាលេន វទតិ នាម. សង្ឃមជ្ឈេ វា គណមជ្ឈេ វា សលាកគ្គយាគគ្គវិតក្កមាឡកភិក្ខាចារមគ្គអាសនសាលាទីសុ វា ឧបដ្ឋាកេហិ បរិវារិតក្ខណេ វា ចោទេន្តោ អកាលេន វទតិ នាម. តច្ឆេន វទន្តោ ភូតេន វទតិ នាម. ‘‘ទហរមហល្លកបរិសាវចរកបំសុកូលិកធម្មកថិកបតិរូបំ តវ ឥទ’’ន្តិ វទន្តោ ផរុសេន វទតិ នាម. ការណនិស្សិតំ បន កត្វា, ‘‘ភន្តេ មហល្លកត្ថ, បរិសាវចរកត្ថ, បំសុកូលិកត្ថ, ធម្មកថិកត្ថបតិរូបំ តុម្ហាកមិទ’’ន្តិ វទន្តោ សណ្ហេន វទតិ នាម. ការណនិស្សិតំ កត្វា វទន្តោ អត្ថសំហិតេន វទតិ នាម. មេត្តចិត្តោ វក្ខាមិ នោ ទោសន្តរោតិ មេត្តចិត្តំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា វក្ខាមិ, ន ទុដ្ឋចិត្តោ ហុត្វា.
៥. រាជន្តេបុរប្បវេសនសុត្តវណ្ណនា
៤៥. បញ្ចមេ កតំ វា ករិស្សន្តិ វាតិ មេថុនវីតិក្កមំ ករិំសុ វា ករិស្សន្តិ វា. រតនន្តិ មណិរតនាទីសុ យំកិញ្ចិ. បត្ថេតីតិ មារេតុំ ឥច្ឆតិ. ហត្ថិសម្ពាធន្តិ ហត្ថីហិ សម្ពាធំ. ហត្ថិសម្មទ្ទន្តិ វា បាឋោ, តស្សត្ថោ – ហត្ថីហិ សម្មទ្ទោ ឯត្ថាតិ ហត្ថិសម្មទ្ទំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. រជនីយានិ រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពានីតិ ឯតានិ រាគជនកានិ រូបាទីនិ តត្ថ បរិបូរានិ ហោន្តិ.
៦. សក្កសុត្តវណ្ណនា
៤៦. ឆដ្ឋេ សោកសភយេតិ សោកេន សភយេ. សោកភយេតិ វា បាឋោ, អយមេវត្ថោ. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. យេន កេនចិ កម្មដ្ឋានេនាតិ កសិវណិជ្ជាទិកម្មេសុ យេន កេនចិ កម្មេន. អនាបជ្ជ អកុសលន្តិ កិញ្ចិ អកុសលំ អនាបជ្ជិត្វា. និព្ពិសេយ្យាតិ ឧប្បាទេយ្យ អាចិនេយ្យ. ទក្ខោតិ ឆេកោ. ឧដ្ឋានសម្បន្នោតិ ឧដ្ឋានវីរិយេន សមន្នាគតោ. អលំ វចនាយាតិ យុត្តោ វចនាយ. ឯកន្តសុខប្បដិសំវេទី វិហរេយ្យាតិ ឯកន្តមេវ កាយិកចេតសិកសុខំ ញាណេន បដិសំវេទេន្តោ វិហរេយ្យ. អនិច្ចាតិ ហុត្វា អភាវតោ. តុច្ឆាតិ សាររហិតា. មុសាតិ និច្ចសុភសុខា វិយ ខាយមានាបិ តថា ន ហោន្តីតិ មុសា. មោសធម្មាតិ នស្សនសភាវា. តស្មា តេ បដិច្ច ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជតីតិ សន្ទស្សេតិ. ឥធ បន វោតិ ឯត្ថ វោ តិ និបាតមត្តំ. អបណ្ណកំ វា សោតាបន្នោតិ អវិរាធិតំ ឯកំសេន សោតាបន្នោ វា ហោតិ. សោបិ ឈានំ និព្ពត្តេតិ, ព្រហ្មលោកំ វា គន្ត្វា ឆសុ វា កាមសគ្គេសុ ឯកន្តសុខប្បដិសំវេទី ហុត្វា វិហរេយ្យ. ឥមស្មិំ សុត្តេ សត្ថា អដ្ឋង្គុបោសថស្ស គុណំ កថេសិ.
៧. មហាលិសុត្តវណ្ណនា
៤៧. សត្តមេ មិច្ឆាបណិហិតន្តិ មិច្ឆា ឋបិតំ. អធម្មចរិយាវិសមចរិយាតិ អកុសលកម្មបថវសេន អធម្មចរិយសង្ខាតា វិសមចរិយា. កុសលកម្មបថវសេន ឥតរា វេទិតព្ពា. ឯវមិធ វដ្ដមេវ កថិតំ.
៨. បព្ពជិតអភិណ្ហសុត្តវណ្ណនា
៤៨. អដ្ឋមេ បព្ពជិតេនាតិ ឃរាវាសំ បហាយ សាសនេ បព្ពជ្ជំ ឧបគតេន. អភិណ្ហន្តិ អភិក្ខណំ បុនប្បុនំ, បច្ចវេក្ខិតព្ពា ឱលោកេតព្ពា សល្លក្ខេតព្ពា. វេវណ្ណិយន្តិ វិវណ្ណភាវំ. តំ បនេតំ វេវណ្ណិយំ ទុវិធំ ហោតិ សរីរវេវណ្ណិយំ បរិក្ខារវេវណ្ណិយញ្ច. តត្ថ កេសមស្សុឱរោបនេន សរីរវេវណ្ណិយំ វេទិតព្ពំ. បុព្ពេ បន នានាវិរាគានិ សុខុមវត្ថានិ និវាសេត្វាបិ នានគ្គរសភោជនំ សុវណ្ណរជតភាជនេសុ ភុញ្ជិត្វាបិ សិរិគព្ភេ វរសយនាសនេសុ និបជ្ជិត្វាបិ និសីទិត្វាបិ សប្បិនវនីតាទីហិ ភេសជ្ជំ កត្វាបិ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ ឆិន្នសង្ឃដិតកសាវរសបីតានិ វត្ថានិ និវាសេតព្ពានិ, អយបត្តេ វា មត្តិកបត្តេ វា មិស្សកោទនោ ភុញ្ជិតព្ពោ, រុក្ខមូលាទិសេនាសនេ មុញ្ជតិណសន្ថរណាទីសុ និបជ្ជិតព្ពំ, ចម្មខណ្ឌតដ្ដិកាទីសុ និសីទិតព្ពំ, បូតិមុត្តាទីហិ ភេសជ្ជំ កត្តព្ពំ ហោតិ. ឯវមេត្ថ បរិក្ខារវេវណ្ណិយំ វេទិតព្ពំ. ឯវំ បច្ចវេក្ខតោ កោបោ ច មានោ ច បហីយតិ.
បរបដិពទ្ធា មេ ជីវិកាតិ មយ្ហំ បរេសុ បដិពទ្ធា បរាយត្តា ចតុបច្ចយជីវិកាតិ. ឯវំ បច្ចវេក្ខតោ ហិ អាជីវោ បរិសុជ្ឈតិ, បិណ្ឌបាតោ ច អបចិតោ ហោតិ, ចតូសុ បច្ចយេសុ អបច្ចវេក្ខិតបរិភោគោ នាម ន ហោតិ. អញ្ញោ មេ អាកប្បោ ករណីយោតិ យោ គិហីនំ ឧរំ អភិនីហរិត្វា គីវំ បគ្គហេត្វា លលិតេនាការេន អនិយតបទវីតិហារេន គមនាកប្បោ ហោតិ, តតោ អញ្ញោវ អាកប្បោ មយា ករណីយោ, សន្តិន្ទ្រិយេន សន្តមានសេន យុគមត្តទស្សិនា វិសមដ្ឋានេ ឧទកសកដេនេវ មន្ទមិតបទវីតិហារេន ហុត្វា គន្តព្ពន្តិ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ. ឯវំ បច្ចវេក្ខតោ ហិ ឥរិយាបថោ សារុប្បោ ហោតិ, តិស្សោ សិក្ខា បរិបូរេន្តិ. កច្ចិនុខោតិ សលក្ខណេ និបាតសមុទាយោ. អត្តាតិ ចិត្តំ. សីលតោ ន ឧបវទតីតិ អបរិសុទ្ធំ តេ សីលន្តិ សីលបច្ចយោ ន ឧបវទតិ. ឯវំ បច្ចវេក្ខតោ ហិ អជ្ឈត្តំ ហិរី សមុដ្ឋាតិ, សា តីសុ ទ្វារេសុ សំវរំ សាធេតិ, តីសុ ទ្វារេសុ សំវរោ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ ហោតិ, ចតុបារិសុទ្ធិសីលេ ឋិតោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ គណ្ហាតិ. អនុវិច្ច វិញ្ញូ សព្រហ្មចារីតិ បណ្ឌិតា សព្រហ្មចារិនោ អនុវិចារេត្វា. ឯវំ បច្ចវេក្ខតោ ហិ ពហិទ្ធា ឱត្តប្បំ សណ្ឋាតិ, តំ តីសុ ទ្វារេសុ សំវរំ សាធេតីតិ អនន្តរនយេនេវ វេទិតព្ពំ.
នានាភាវោ វិនាភាវោតិ ជាតិយា នានាភាវោ, មរណេន វិនាភាវោ. ឯវំ បច្ចវេក្ខតោ ហិ តីសុ ទ្វារេសុ អសំវុតាការោ នាម ន ហោតិ, មរណស្សតិ សូបដ្ឋិតា ហោតិ. កម្មស្សកោម្ហីតិអាទីសុ កម្មំ មយ្ហំ សកំ អត្តនោ សន្តកន្តិ កម្មស្សកា. កម្មេន ទាតព្ពំ ផលំ ទាយំ, កម្មស្ស ទាយំ កម្មទាយំ, តំ អាទីយាមីតិ កម្មទាយាទោ. កម្មំ មយ្ហំ យោនិ ការណន្តិ កម្មយោនិ. កម្មំ មយ្ហំ ពន្ធុ ញាតកោតិ កម្មពន្ធុ. កម្មំ មយ្ហំ បដិសរណំ បតិដ្ឋាតិ កម្មបដិសរណោ. តស្ស ទាយាទោ ភវិស្សាមីតិ តស្ស កម្មស្ស ទាយាទោ តេន ទិន្នផលំ បដិគ្គាហកោ ភវិស្សាមិ. ឯវំ កម្មស្សកតំ បន បច្ចវេក្ខតោ បាបករណំ នាម ន ហោតិ. កថំភូតស្ស មេ រត្តិន្ទិវា វីតិវត្តន្តីតិ កិន្នុ ខោ មេ វត្តប្បដិបត្តិំ ករោន្តស្ស, ឧទាហុ អករោន្តស្ស, ពុទ្ធវចនំ សជ្ឈាយន្តស្ស, ឧទាហុ អសជ្ឈាយន្តស្ស, យោនិសោមនសិការេ កម្មំ ករោន្តស្ស, ឧទាហុ អករោន្តស្សាតិ កថំភូតស្ស មេ រត្តិន្ទិវា វីតិវត្តន្តិ, បរិវត្តន្តីតិ អត្ថោ. ឯវំ បច្ចវេក្ខតោ ហិ អប្បមាទោ បរិបូរតិ.
សុញ្ញាគារេ អភិរមាមីតិ វិវិត្តោកាសេ សព្ពិរិយាបថេសុ ឯកកោវ ហុត្វា កច្ចិ នុ ខោ អភិរមាមីតិ អត្ថោ. ឯវំ បច្ចវេក្ខតោ កាយវិវេកោ បរិបូរតិ. ឧត្តរិមនុស្សធម្មោតិ ឧត្តរិមនុស្សានំ ឧក្កដ្ឋមនុស្សភូតានំ ឈាយីនញ្ចេវ អរិយានញ្ច ឈានាទិធម្មោ, ទសកុសលកម្មបថសង្ខាតមនុស្សធម្មតោ វា ឧត្តរិតរោ វិសិដ្ឋតរោ ធម្មោ មេ មម សន្តានេ អត្ថិ នុ ខោ, សន្តិ នុ ខោតិ អត្ថោ. អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោតិ មហគ្គតលោកុត្តរបញ្ញា បជាននដ្ឋេន ញាណំ, ចក្ខុនា ទិដ្ឋមិវ ធម្មំ បច្ចក្ខករណតោ ទស្សនដ្ឋេន ទស្សនន្តិ ញាណទស្សនំ, អរិយំ វិសុទ្ធំ ឧត្តមំ ញាណទស្សនន្តិ អរិយញាណទស្សនំ, អលំ បរិយត្តកំ កិលេសវិទ្ធំសនសមត្ថំ អរិយញាណទស្សនមេត្ថ, អស្ស វាតិ អលមរិយញាណទស្សនោ, ឈានាទិភេទោ ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ អលមរិយញាណទស្សនោ ច សោ វិសេសោ ចាតិ អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ. អថ វា តមេវ កិលេសវិទ្ធំសនសមត្ថំ វិសុទ្ធំ ញាណទស្សនមេវ វិសេសោតិ អលមរិយញាណទស្សនវិសេសោ វា. អធិគតោតិ បដិលទ្ធោ មេ អត្ថិ នុ ខោ. សោហន្តិ បដិលទ្ធវិសេសោ សោ អហំ. បច្ឆិមេ កាលេតិ មរណមញ្ចេ និបន្នកាលេ. បុដ្ឋោតិ សព្រហ្មចារីហិ អធិគតគុណវិសេសំ បុច្ឆិតោ. ន មង្កុ ភវិស្សាមីតិ បតិតក្ខន្ធោ និត្តេជោ ន ហេស្សាមីតិ. ឯវំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស ហិ មោឃកាលកិរិយា នាម ន ហោតិ.
៩-១០. សរីរដ្ឋធម្មសុត្តាទិវណ្ណនា
៤៩-៥០. នវមេ បោនោព្ភវិកោតិ បុនព្ភវនិព្ពត្តកោ. ភវសង្ខារោតិ ភវសង្ខរណកម្មំ. ឥមស្មិំ សុត្តេ វដ្ដមេវ កថិតំ. ទសមេ សីលពាហុសច្ចវីរិយសតិបញ្ញា លោកិយលោកុត្តរាមិស្សិកា កថិតា. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.
អក្កោសវគ្គោ បញ្ចមោ.
បឋមបណ្ណាសកំ និដ្ឋិតំ.
២. ទុតិយបណ្ណាសកំ
(៦) ១. សចិត្តវគ្គោ
១-៤. សចិត្តសុត្តាទិវណ្ណនា
៥១-៥៤. ទុតិយស្ស បឋមេ សចិត្តបរិយាយកុសលោតិ អត្តនោ ចិត្តវារកុសលោ. រជន្តិ អាគន្តុកឧបក្កិលេសំ. អង្គណន្តិ តត្ថជាតកអង្គកាឡតិលកាទិំ. អាសវានំ ខយាយាតិ អរហត្តត្ថាយ. តតិយេ បដិភានេនាតិ វចនសណ្ឋានេន. ចតុត្ថេ អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាយាតិ សង្ខារបរិគ្គាហកវិបស្សនាយ.
៨. មូលកសុត្តវណ្ណនា
៥៨. អដ្ឋមេ អមតោគធាតិ ឯត្ថ សឧបាទិសេសា និព្ពានធាតុ កថិតា, និព្ពានបរិយោសានាតិ ឯត្ថ អនុបាទិសេសា. អនុបាទិសេសំ បត្តស្ស ហិ សព្ពេ ធម្មា បរិយោសានប្បត្តា នាម ហោន្តិ. សេសបទានិ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថានេវ.
៩. បព្ពជ្ជាសុត្តវណ្ណនា
៥៩. នវមេ តស្មាតិ យស្មា ឯវំ អបរិចិតចិត្តស្ស សាមញ្ញត្ថោ ន សម្បជ្ជតិ, តស្មា. យថាបព្ពជ្ជាបរិចិតញ្ច នោ ចិត្តំ ភវិស្សតីតិ យថា បព្ពជ្ជានុរូបេន បរិចិតំ. យេ ហិ កេចិ បព្ពជន្តិ នាម, សព្ពេ តេ អរហត្តំ បត្ថេត្វា. តស្មា យំ ចិត្តំ អរហត្តាធិគមត្ថាយ បរិចិតំ វឌ្ឍិតំ, តំ យថាបព្ពជ្ជាបរិចិតំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ. ឯវរូបំ បន ចិត្តំ ភវិស្សតីតិ សិក្ខិតព្ពំ. លោកស្ស សមញ្ច វិសមញ្ចាតិ សត្តលោកស្ស សុចរិតទុច្ចរិតានិ. លោកស្ស ភវញ្ច វិភវញ្ចាតិ តស្ស វឌ្ឍិញ្ច វិនាសញ្ច, តថា សម្បត្តិញ្ច វិបត្តិញ្ច. លោកស្ស សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ចាតិ បន សង្ខារលោកំ សន្ធាយ វុត្តំ, ខន្ធានំ និព្ពត្តិញ្ច ភេទញ្ចាតិ អត្ថោ.
១០. គិរិមានន្ទសុត្តវណ្ណនា
៦០. ទសមេ អនុកម្បំ ឧបាទាយាតិ គិរិមានន្ទត្ថេរេ អនុកម្បំ បដិច្ច. ចក្ខុរោគោតិអាទយោ វត្ថុវសេន វេទិតព្ពា. និព្ពត្តិតប្បសាទានញ្ហិ រោគោ នាម នត្ថិ. កណ្ណរោគោតិ ពហិកណ្ណេ រោគោ. បិនាសោតិ ពហិនាសិកាយ រោគោ. នខសាតិ នខេហិ វិលេខិតដ្ឋានេ រោគោ. បិត្តសមុដ្ឋានាតិ បិត្តសមុដ្ឋិតា. តេ កិរ ទ្វត្តិំស ហោន្តិ. សេម្ហសមុដ្ឋានាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឧតុបរិណាមជាតិ ឧតុបរិណាមេន អច្ចុណ្ហាតិសីតេន ឧប្បជ្ជនករោគា. វិសមបរិហារជាតិ អតិចិរដ្ឋាននិសជ្ជាទិនា វិសមបរិហារេន ជាតា. ឱបក្កមិកាតិ វធពន្ធនាទិនា ឧបក្កមេន ជាតា. កម្មវិបាកជាតិ ពលវកម្មវិបាកសម្ភូតា. សន្តន្តិ រាគាទិសន្តតាយ សន្តំ. អតប្បកដ្ឋេន បណីតំ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.
សចិត្តវគ្គោ បឋមោ.