២. នីវរណប្បហានវគ្គវណ្ណនា

១១. ទុតិយស្ស បឋមេ ឯកធម្មម្បីតិ ឯត្ថ ‘‘តស្មិំ ខោ បន សមយេ ធម្មា ហោន្តី’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១២១) វិយ និស្សត្តដ្ឋេន ធម្មោ វេទិតព្ពោ. តស្មា ឯកធម្មម្បីតិ និស្សត្តំ ឯកសភាវម្បីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. អនុប្បន្នោវាតិ ឯត្ថ បន ‘‘ភូតានំ វា សត្តានំ ឋិតិយា សម្ភវេសីនំ វា អនុគ្គហាយ (ម. និ. ១.៤០២; សំ. និ. ២.១១) យាវតា, ភិក្ខវេ, សត្តា អបទា វា ទ្វិបទា វា’’តិ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០) ឯវមាទីសុ វិយ សមុច្ចយត្ថោ វាសទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ, ន វិកប្បត្ថោ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – យេន ធម្មេន អនុប្បន្នោ ច កាមច្ឆន្ទោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ ច កាមច្ឆន្ទោ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ សំវត្តតិ, តមហំ យថា សុភនិមិត្តំ, ឯវំ អញ្ញំ ន បស្សាមីតិ. តត្ថ អនុប្បន្នោតិ អជាតោ អសញ្ជាតោ អបាតុភូតោ អសមុទាគតោ. កាមច្ឆន្ទោតិ ‘‘យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ កាមរាគោ កាមនន្ទី កាមតណ្ហា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១១៥៦) នយេន វិត្ថារិតំ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ. ឧប្បជ្ជតីតិ និព្ពត្តតិ បាតុភវតិ. សោ បនេស អសមុទាចារវសេន វា អននុភូតារម្មណវសេន វា អនុប្បន្នោ ឧប្បជ្ជតីតិ វេទិតព្ពោ. អញ្ញថា ហិ អនមតគ្គេ សំសារេ អនុប្បន្នោ នាម នត្ថិ.

តត្ថ ឯកច្ចស្ស វត្តវសេន កិលេសោ ន សមុទាចរតិ, ឯកច្ចស្ស គន្ថធុតង្គសមាធិ- វិបស្សនានវកម្មាទីនំ អញ្ញតរវសេន. កថំ? ឯកច្ចោ ហិ វត្តសម្បន្នោ ហោតិ, តស្ស ទ្វេអសីតិ ខុទ្ទកវត្តានិ ចុទ្ទស មហាវត្តានិ ចេតិយង្គណពោធិយង្គណបានីយមាឡកឧបោសថាគារអាគន្តុកគមិកវត្តានិ ច ករោន្តស្សេវ កិលេសោ ឱកាសំ ន លភតិ. អបរភាគេ បនស្ស វត្តំ វិស្សជ្ជេត្វា ភិន្នវត្តស្ស ចរតោ អយោនិសោមនសិការញ្ចេវ សតិវោស្សគ្គញ្ច អាគម្ម ឧប្បជ្ជតិ. ឯវម្បិ អសមុទាចារវសេន អនុប្បន្នោ ឧប្បជ្ជតិ នាម.

ឯកច្ចោ គន្ថយុត្តោ ហោតិ, ឯកម្បិ និកាយំ គណ្ហាតិ ទ្វេបិ តយោបិ ចត្តារោបិ បញ្ចបិ. តស្ស តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ អត្ថវសេន បាឡិវសេន អនុសន្ធិវសេន បុព្ពាបរវសេន គណ្ហន្តស្ស សជ្ឈាយន្តស្ស វាចេន្តស្ស ទេសេន្តស្ស បកាសេន្តស្ស កិលេសោ ឱកាសំ ន លភតិ. អបរភាគេ បនស្ស គន្ថកម្មំ បហាយ កុសីតស្ស ចរតោ អយោនិសោមនសិការសតិវោស្សគ្គេ អាគម្ម ឧប្បជ្ជតិ. ឯវម្បិ អសមុទាចារវសេន អនុប្បន្នោ ឧប្បជ្ជតិ នាម.

ឯកច្ចោ បន ធុតង្គធរោ ហោតិ, តេរស ធុតង្គគុណេ សមាទាយ វត្តតិ. តស្ស បន ធុតង្គគុណេ បរិហរន្តស្ស កិលេសោ ឱកាសំ ន លភតិ. អបរភាគេ បនស្ស ធុតង្គានិ វិស្សជ្ជេត្វា ពាហុល្លាយ អាវត្តស្ស ចរតោ អយោនិសោមនសិការសតិវោស្សគ្គេ អាគម្ម ឧប្បជ្ជតិ. ឯវម្បិ អសមុទាចារវសេន អនុប្បន្នោ ឧប្បជ្ជតិ នាម.

ឯកច្ចោ អដ្ឋសុ សមាបត្តីសុ ចិណ្ណវសី ហោតិ, តស្ស បឋមជ្ឈានាទីសុ អាវជ្ជនវសិអាទីនំ វសេន វិហរន្តស្ស កិលេសោ ឱកាសំ ន លភតិ. អបរភាគេ បនស្ស បរិហីនជ្ឈានស្ស វា វិស្សដ្ឋជ្ឈានស្ស វា ភស្សាទីសុ អនុយុត្តស្ស វិហរតោ អយោនិសោមនសិការសតិវោស្សគ្គេ អាគម្ម ឧប្បជ្ជតិ. ឯវម្បិ អសមុទាចារវសេន អនុប្បន្នោ ឧប្បជ្ជតិ នាម.

ឯកច្ចោ បន វិបស្សកោ ហោតិ, សត្តសុ វា អនុបស្សនាសុ អដ្ឋារសសុ វា មហាវិបស្សនាសុ កម្មំ ករោន្តោ វិហរតិ. តស្សេវំ វិហរតោ កិលេសោ ឱកាសំ ន លភតិ. អបរភាគេ បនស្ស វិបស្សនាកម្មំ បហាយ កាយទឡ្ហីពហុលស្ស វិហរតោ អយោនិសោមនសិការសតិវោស្សគ្គេ អាគម្ម ឧប្បជ្ជតិ. ឯវម្បិ អសមុទាចារវសេន អនុប្បន្នោ ឧប្បជ្ជតិ នាម.

ឯកច្ចោ នវកម្មិកោ ហោតិ, ឧបោសថាគារភោជនសាលាទីនិ ការេតិ. តស្ស តេសំ ឧបករណានិ ចិន្តេន្តស្ស កិលេសោ ឱកាសំ ន លភតិ. អបរភាគេ បនស្ស នវកម្មេ និដ្ឋិតេ វា វិស្សដ្ឋេ វា អយោនិសោមនសិការសតិវោស្សគ្គេ អាគម្ម ឧប្បជ្ជតិ. ឯវម្បិ អសមុទាចារវសេន អនុប្បន្នោ ឧប្បជ្ជតិ នាម.

ឯកច្ចោ បន ព្រហ្មលោកា អាគតោ សុទ្ធសត្តោ ហោតិ, តស្ស អនាសេវនតាយ កិលេសោ ឱកាសំ ន លភតិ. អបរភាគេ បនស្ស លទ្ធាសេវនស្ស អយោនិសោមនសិការសតិវោស្សគ្គេ អាគម្ម ឧប្បជ្ជតិ. ឯវម្បិ អសមុទាចារវសេន អនុប្បន្នោ ឧប្បជ្ជតិ នាម. ឯវំ តាវ អសមុទាចារវសេន អនុប្បន្នស្ស ឧប្បន្នតា វេទិតព្ពា.

កថំ អននុភូតារម្មណវសេន? ឥធេកច្ចោ អននុភូតបុព្ពំ មនាបិយំ រូបាទិអារម្មណំ លភតិ, តស្ស តត្ថ អយោនិសោមនសិការសតិវោស្សគ្គេ អាគម្ម រាគោ ឧប្បជ្ជតិ. ឯវំ អននុភូតារម្មណវសេន អនុប្បន្នោ ឧប្បជ្ជតិ នាម.

ឧប្បន្នោតិ ជាតោ សញ្ជាតោ និព្ពត្តោ អភិនិព្ពត្តោ បាតុភូតោ. ភិយ្យោភាវាយាតិ បុនប្បុនភាវាយ. វេបុល្លាយាតិ វិបុលភាវាយ រាសិភាវាយ. តត្ថ សកិំ ឧប្បន្នោ កាមច្ឆន្ទោ ន និរុជ្ឈិស្សតិ, សកិំ និរុទ្ធោ វា ស្វេវ បុន ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ អដ្ឋានមេតំ. ឯកស្មិំ បន និរុទ្ធេ តស្មិំ វា អារម្មណេ អញ្ញស្មិំ វា អារម្មណេ អបរាបរំ ឧប្បជ្ជមានោ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ សំវត្តតិ នាម.

សុភនិមិត្តន្តិ រាគដ្ឋានិយំ អារម្មណំ. ‘‘សនិមិត្តា, ភិក្ខវេ, ឧប្បជ្ជន្តិ បាបកា អកុសលា ធម្មា, នោ អនិមិត្តា’’តិ ឯត្ថ និមិត្តន្តិ បច្ចយស្ស នាមំ. ‘‘អធិចិត្តមនុយុត្តេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា បញ្ច និមិត្តានិ កាលេន កាលំ មនសិកាតព្ពានី’’តិ (ម. និ. ១.២១៦) ឯត្ថ ការណស្ស. ‘‘សោ តំ និមិត្តំ អាសេវតិ ភាវេតី’’តិ (អ. និ. ៩.៣៥) ឯត្ថ សមាធិស្ស. ‘‘យំ និមិត្តំ អាគម្ម យំ និមិត្តំ មនសិករោតោ អនន្តរា អាសវានំ ខយោ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៦.២៧) ឯត្ថ វិបស្សនាយ. ឥធ បន រាគដ្ឋានិយោ ឥដ្ឋារម្មណធម្មោ ‘‘សុភនិមិត្ត’’ន្តិ អធិប្បេតោ. អយោនិសោមនសិករោតោតិ. ‘‘តត្ថ កតមោ អយោនិសោមនសិការោ? អនិច្ចេ និច្ចន្តិ, ទុក្ខេ សុខន្តិ, អនត្តនិ អត្តាតិ, អសុភេ សុភន្តិ, អយោនិសោមនសិការោ ឧប្បថមនសិការោ, សច្ចវិប្បដិកូលេន វា ចិត្តស្ស អាវជ្ជនា អន្វាវជ្ជនា អាភោគោ សមន្នាហារោ មនសិការោ. អយំ វុច្ចតិ អយោនិសោមនសិការោ’’តិ (វិភ. ៩៣៦) ឥមស្ស មនសិការស្ស វសេន អនុបាយេន មនសិករោន្តស្សាតិ.

១២. ទុតិយេ ព្យាបាទោតិ ភត្តព្យាបត្តិ វិយ ចិត្តស្ស ព្យាបជ្ជនំ បកតិវិជហនភាវោ. ‘‘តត្ថ កតមំ ព្យាបាទនីវរណំ? អនត្ថំ មេ អចរីតិ អាឃាតោ ជាយតី’’តិ (ធ. ស. ១១៦០) ឯវំ វិត្ថារិតស្ស ព្យាបាទនីវរណស្សេតំ អធិវចនំ. បដិឃនិមិត្តន្តិ អនិដ្ឋំ និមិត្តំ. បដិឃស្សបិ បដិឃារម្មណស្សបិ ឯតំ អធិវចនំ. វុត្តម្បិ ចេតំ អដ្ឋកថាយំ – ‘‘បដិឃម្បិ បដិឃនិមិត្តំ, បដិឃារម្មណោបិ ធម្មោ បដិឃនិមិត្ត’’ន្តិ. សេសមេត្ថ កាមច្ឆន្ទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ឥតោ បរេសុបិ. តត្ថ តត្ថ ហិ វិសេសមត្តមេវ វក្ខាមាតិ.

១៣. តតិយេ ថិនមិទ្ធន្តិ ថិនញ្ចេវ មិទ្ធញ្ច. តេសុ ចិត្តស្ស អកម្មញ្ញតា ថិនំ, អាលសិយភាវស្សេតំ អធិវចនំ. តិណ្ណំ ខន្ធានំ អកម្មញ្ញតា មិទ្ធំ, កបិមិទ្ធស្ស បចលាយិកភាវស្សេតំ អធិវចនំ. ឧភិន្នម្បិ ‘‘តត្ថ កតមំ ថិនំ? យា ចិត្តស្ស អកល្យតា អកម្មញ្ញតា ឱលីយនា សល្លីយនា. តត្ថ កតមំ មិទ្ធំ? យា កាយស្ស អកល្យតា អកម្មញ្ញតា ឱនាហោ បរិយោនាហោ’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១១៦២-១១៦៣) នយេន វិត្ថារោ វេទិតព្ពោ. អរតីតិអាទីនិ វិភង្គេ វិភត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘តត្ថ កតមា អរតិ? បន្តេសុ វា សេនាសនេសុ អញ្ញតរញ្ញតរេសុ វា អធិកុសលេសុ ធម្មេសុ អរតិ អរតិតា អនភិរតិ អនភិរមនា ឧក្កណ្ឋិតា បរិតស្សិតា, អយំ វុច្ចតិ អរតិ. តត្ថ កតមា តន្ទី? យា តន្ទី តន្ទិយនា តន្ទិមនតា អាលស្សំ អាលស្សាយនា អាលស្សាយិតត្តំ, អយំ វុច្ចតិ តន្ទី. តត្ថ កតមា វិជម្ភិតា? យា កាយស្ស ជម្ភនា វិជម្ភនា អានមនា វិនមនា សន្នមនា បណមនា ព្យាធិយកំ, អយំ វុច្ចតិ វិជម្ភិតា. តត្ថ កតមោ ភត្តសម្មទោ? យា ភុត្តាវិស្ស ភត្តមុច្ឆា ភត្តកិលមថោ ភត្តបរិឡាហោ កាយទុដ្ឋុល្លំ, អយំ វុច្ចតិ ភត្តសម្មទោ. តត្ថ កតមំ ចេតសោ ច លីនត្តំ? យា ចិត្តស្ស អកល្យតា អកម្មញ្ញតា ឱលីយនា សល្លីយនា លីនំ លីយនា លីយិតត្តំ ថិនំ ថិយនា ថិយិតត្តំ ចិត្តស្ស, ឥទំ វុច្ចតិ ចេតសោ ច លីនត្ត’’ន្តិ (វិភ. ៨៥៦, ៨៥៧, ៨៥៩, ៨៦០).

ឯត្ថ ច បុរិមា ចត្តារោ ធម្មា ថិនមិទ្ធនីវរណស្ស សហជាតវសេនាបិ ឧបនិស្សយវសេនាបិ បច្ចយា ហោន្តិ, ចេតសោ ច លីនត្តំ អត្តនោវ អត្តនា សហជាតំ ន ហោតិ, ឧបនិស្សយកោដិយា បន ហោតីតិ.

១៤. ចតុត្ថេ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចន្តិ ឧទ្ធច្ចញ្ចេវ កុក្កុច្ចញ្ច. តត្ថ ឧទ្ធច្ចំ នាម ចិត្តស្ស ឧទ្ធតាការោ. កុក្កុច្ចំ នាម អកតកល្យាណស្ស កតបាបស្ស តប្បច្ចយា វិប្បដិសារោ. ចេតសោ អវូបសមោតិ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្សេវេតំ នាមំ. អវូបសន្តចិត្តស្សាតិ ឈានេន វា វិបស្សនាយ វា អវូបសមិតចិត្តស្ស. អយំ បន អវូបសមោ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស ឧបនិស្សយកោដិយា បច្ចយោ ហោតីតិ.

១៥. បញ្ចមេ វិចិកិច្ឆាតិ ‘‘សត្ថរិ កង្ខតី’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១១៦៧) នយេន វិត្ថារិតំ វិចិកិច្ឆានីវរណំ. អយោនិសោមនសិការោ វុត្តលក្ខណោយេវាតិ.

១៦. ឆដ្ឋេ អនុប្បន្នោ វា កាមច្ឆន្ទោ នុប្បជ្ជតីតិ អសមុទាចារវសេន វា អននុភូតារម្មណវសេន វាតិ ទ្វីហេវ ការណេហិ អនុប្បន្នោ ន ឧប្បជ្ជតិ, តថា វិក្ខម្ភិតោវ ហោតិ, បុន ហេតុំ វា បច្ចយំ វា ន លភតិ. ឥធាបិ វត្តាទីនំយេវ វសេន អសមុទាចារោ វេទិតព្ពោ. ឯកច្ចស្ស ហិ វុត្តនយេនេវ វត្តេ យុត្តស្ស វត្តំ ករោន្តស្សេវ កិលេសោ ឱកាសំ ន លភតិ, វត្តវសេន វិក្ខម្ភិតោ ហោតិ. សោ តំ តថាវិក្ខម្ភិតមេវ កត្វា វិវដ្ដេត្វា អរហត្តំ គណ្ហាតិ មិលក្ខតិស្សត្ថេរោ វិយ.

សោ កិរាយស្មា រោហណជនបទេ គាមេណ្ឌវាលមហាវិហារស្ស ភិក្ខាចារេ នេសាទកុលេ និព្ពត្តោ. វយំ អាគម្ម កតឃរាវាសោ ‘‘បុត្តទារំ បោសេស្សាមី’’តិ អទូហលសតំ សណ្ឋបេត្វា បាសសតំ យោជេត្វា សូលសតំ រោបេត្វា ពហុំ បាបំ អាយូហន្តោ ឯកទិវសំ គេហតោ អគ្គិញ្ច លោណញ្ច គហេត្វា អរញ្ញំ គតោ. បាសេ ពទ្ធមិគំ វធិត្វា អង្គារបក្កមំសំ ខាទិត្វា បិបាសិតោ ហុត្វា គាមេណ្ឌវាលមហាវិហារំ បវិដ្ឋោ បានីយមាឡកេ ទសមត្តេសុ បានីយឃដេសុ បិបាសាវិនោទនមត្តម្បិ បានីយំ អលភន្តោ, ‘‘កិំ នាមេតំ ឯត្តកានំ ភិក្ខូនំ វសនដ្ឋានេ បិបាសាយ អាគតានំ បិបាសាវិនោទនមត្តំ បានីយំ នត្ថី’’តិ ឧជ្ឈាយិតុំ អារទ្ធោ. ចូឡបិណ្ឌបាតិកតិស្សត្ថេរោ តស្ស កថំ សុត្វា តស្ស សន្តិកំ គច្ឆន្តោ បានីយមាឡកេ ទសមត្តេ បានីយឃដេ បូរេ ទិស្វា ‘‘ជីវមានបេតកសត្តោ អយំ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘ឧបាសក, សចេ បិបាសិតោសិ, បិវ បានីយ’’ន្តិ វត្វា កុដំ ឧក្ខិបិត្វា តស្ស ហត្ថេសុ អាសិញ្ចិ. តស្ស កម្មំ បដិច្ច បីតបីតំ បានីយំ តត្តកបាលេ បក្ខិត្តមិវ នស្សតិ, សកលេបិ ឃដេ បិវតោ បិបាសា ន បច្ឆិជ្ជិ. អថ នំ ថេរោ អាហ – ‘‘យាវ ទារុណញ្ច តេ, ឧបាសក, កម្មំ កតំ, ឥទានេវ បេតោ ជាតោ, វិបាកោ កីទិសោ ភវិស្សតី’’តិ?

សោ តស្ស កថំ សុត្វា លទ្ធសំវេគោ ថេរំ វន្ទិត្វា តានិ អទូហលាទីនិ វិសង្ខរិត្វា វេគេន ឃរំ គន្ត្វា បុត្តទារំ ឱលោកេត្វា សត្ថានិ ភិន្ទិត្វា ទីបកមិគបក្ខិនោ អរញ្ញេ វិស្សជ្ជេត្វា ថេរំ បច្ចុបសង្កមិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. ទុក្ករា, អាវុសោ, បព្ពជ្ជា, កថំ ត្វំ បព្ពជិស្សសីតិ? ភន្តេ, ឯវរូបំ បច្ចក្ខការណំ ទិស្វា កថំ ន បព្ពជិស្សាមីតិ? ថេរោ តចបញ្ចកកម្មដ្ឋានំ ទត្វា បព្ពាជេសិ. សោ វត្តារភិតោ ហុត្វា ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហន្តោ ឯកទិវសំ ទេវទូតសុត្តេ ‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា បុន មហានិរយេ បក្ខិបន្តី’’តិ (ម. និ. ៣.២៧០; អ. និ. ៣.៣៦) ឥមំ ឋានំ សុត្វា ‘‘ឯត្តកំ ទុក្ខរាសិំ អនុភវិតសត្តំ បុន មហានិរយេ បក្ខិបន្តិ, អហោ ភារិយោ, ភន្តេ, មហានិរយោ’’តិ អាហ. អាមាវុសោ, ភារិយោតិ. សក្កា, ភន្តេ, បស្សិតុន្តិ? ‘‘ន សក្កា បស្សិតុំ, ទិដ្ឋសទិសំ កាតុំ ឯកំ ការណំ ទស្សេស្សាមី’’តិ សាមណេរេ សមាទបេត្វា បាសាណបិដ្ឋេ អល្លទារុរាសិំ ការេហីតិ. សោ តថា ការេសិ. ថេរោ យថានិសិន្នោវ ឥទ្ធិយា អភិសង្ខរិត្វា មហានិរយតោ ខជ្ជោបនកមត្តំ អគ្គិបបដិកំ នីហរិត្វា បស្សន្តស្សេវ តស្ស ថេរស្ស ទារុរាសិម្ហិ បក្ខិបិ. តស្ស តត្ថ និបាតោ ច ទារុរាសិនោ ឈាយិត្វា ឆារិកភាវូបគមនញ្ច អបច្ឆា អបុរិមំ អហោសិ.

សោ តំ ទិស្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥមស្មិំ សាសនេ កតិ ធុរានិ នាមា’’តិ បុច្ឆិ. អាវុសោ, វិបស្សនាធុរំ, គន្ថធុរន្តិ. ‘‘ភន្តេ, គន្ថោ នាម បដិពលស្ស ភារោ, មយ្ហំ បន ទុក្ខូបនិសា សទ្ធា, វិបស្សនាធុរំ បូរេស្សាមិ កម្មដ្ឋានំ មេ ទេថា’’តិ វន្ទិត្វា និសីទិ. ថេរោ ‘‘វត្តសម្បន្នោ ភិក្ខូ’’តិ វត្តសីសេ ឋត្វា តស្ស កម្មដ្ឋានំ កថេសិ. សោ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វិបស្សនាយ ច កម្មំ ករោតិ, វត្តញ្ច បូរេតិ. ឯកទិវសំ ចិត្តលបព្ពតមហាវិហារេ វត្តំ ករោតិ, ឯកទិវសំ គាមេណ្ឌវាលមហាវិហារេ, ឯកទិវសំ គោចរគាមមហាវិហារេ. ថិនមិទ្ធេ ឱក្កន្តមត្តេ វត្តបរិហានិភយេន បលាលវរណកំ តេមេត្វា សីសេ ឋបេត្វា បាទេ ឧទកេ ឱតារេត្វា និសីទតិ. សោ ឯកទិវសំ ចិត្តលបព្ពតមហាវិហារេ ទ្វេ យាមេ វត្តំ កត្វា ពលវបច្ចូសកាលេ និទ្ទាយ ឱក្កមិតុំ អារទ្ធាយ អល្លបលាលំ សីសេ ឋបេត្វា និសិន្នោ បាចីនបព្ពតបស្សេ សាមណេរស្ស អរុណវតិយសុត្តន្តំ សជ្ឈាយន្តស្ស –

‘‘អារម្ភថ និក្កមថ, យុញ្ជថ ពុទ្ធសាសនេ;

ធុនាថ មច្ចុនោ សេនំ, នឡាគារំវ កុញ្ជរោ.

‘‘យោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ, អប្បមត្តោ វិហស្សតិ;

បហាយ ជាតិសំសារំ, ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សតី’’តិ. (សំ. និ. ១.១៨៥) –

ឥទំ ឋានំ សុត្វា ‘‘មាទិសស្ស អារទ្ធវីរិយស្ស ភិក្ខុនោ សម្មាសម្ពុទ្ធេន ឥទំ កថិតំ ភវិស្សតី’’តិ បីតិំ ឧប្បាទេត្វា ឈានំ និព្ពត្តេត្វា តទេវ បាទកំ កត្វា អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋាយ អបរាបរំ វាយមន្តោ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. បរិនិព្ពានកាលេ ច តទេវ ការណំ ទស្សេន្តោ ឯវមាហ –

‘‘អល្លំ បលាលបុញ្ជាហំ, សីសេនាទាយ ចង្កមិំ;

បត្តោស្មិ តតិយំ ឋានំ, ឯត្ថ មេ នត្ថិ សំសយោ’’តិ.

ឯវរូបស្ស វត្តវសេន វិក្ខម្ភិតកិលេសោ តថា វិក្ខម្ភិតោវ ហោតិ.

ឯកច្ចស្ស វុត្តនយេនេវ គន្ថេ យុត្តស្ស គន្ថំ ឧគ្គណ្ហន្តស្ស សជ្ឈាយន្តស្ស វាចេន្តស្ស ទេសេន្តស្ស បកាសេន្តស្ស ច កិលេសោ ឱកាសំ ន លភតិ, គន្ថវសេន វិក្ខម្ភិតោវ ហោតិ. សោ តំ តថា វិក្ខម្ភិតមេវ កត្វា វិវដ្ដេត្វា អរហត្តំ គណ្ហាតិ មលិយទេវត្ថេរោ វិយ. សោ កិរាយស្មា តិវស្សភិក្ខុកាលេ កល្លគាមកេ មណ្ឌលារាមមហាវិហារេ ឧទ្ទេសញ្ច គណ្ហាតិ, វិបស្សនាយ ច កម្មំ ករោតិ. តស្សេកទិវសំ កល្លគាមេ ភិក្ខាយ ចរតោ ឯកា ឧបាសិកា យាគុឧឡុង្កំ ទត្វា បុត្តសិនេហំ ឧប្បាទេត្វា ថេរំ អន្តោនិវេសនេ និសីទាបេត្វា បណីតភោជនំ ភោជេត្វា ‘‘កតរគាមវាសិកោសិ តាតា’’តិ បុច្ឆិ. មណ្ឌលារាមមហាវិហារេ គន្ថកម្មំ ករោមិ, ឧបាសិកេតិ. តេន ហិ តាត យាវ គន្ថកម្មំ ករោសិ, ឥធេវ និពទ្ធំ ភិក្ខំ គណ្ហាសីតិ. សោ តំ អធិវាសេត្វា តត្ថ និពទ្ធំ ភិក្ខំ គណ្ហាតិ, ភត្តកិច្ចាវសានេ អនុមោទនំ ករោន្តោ ‘‘សុខំ ហោតុ, ទុក្ខា មុច្ចតូ’’តិ បទទ្វយមេវ កថេត្វា គច្ឆតិ. អន្តោវស្សេ តេមាសំ តស្សាយេវ សង្គហំ ករោន្តោ បិណ្ឌាបចិតិំ កត្វា មហាបវារណាយ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. នេវាសិកមហាថេរោ អាហ – ‘‘អាវុសោ មហាទេវ, អជ្ជ វិហារេ មហាជនោ សន្និបតិស្សតិ, តស្ស ធម្មទានំ ទទេយ្យាសី’’តិ. ថេរោ អធិវាសេសិ.

ទហរសាមណេរា ឧបាសិកាយ សញ្ញំ អទំសុ – ‘‘អជ្ជ តេ បុត្តោ ធម្មំ កថេស្សតិ, វិហារំ គន្ត្វា សុណេយ្យាសី’’តិ. តាតា, ន សព្ពេវ ធម្មកថំ ជានន្តិ, មម បុត្តោ ឯត្តកំ កាលំ មយ្ហំ កថេន្តោ ‘‘សុខំ ហោតុ, ទុក្ខា មុច្ចតូ’’តិ បទទ្វយមេវ កថេសិ, មា កេឡិំ ករោថាតិ. មា, ត្វំ ឧបាសិកេ, ជាននំ វា អជាននំ វា ឧបដ្ឋហស្សុ, វិហារំ គន្ត្វា ធម្មមេវ សុណាហីតិ. ឧបាសិកា គន្ធមាលាទីនិ គហេត្វា គន្ត្វា បូជេត្វា បរិសន្តេ ធម្មំ សុណមានា និសីទិ. ទិវាធម្មកថិកោ ច សរភាណកោ ច អត្តនោ បមាណំ ញត្វា ឧដ្ឋហិំសុ. តតោ មលិយទេវត្ថេរោ ធម្មាសនេ និសីទិត្វា ចិត្តពីជនិំ គហេត្វា អនុបុព្ពិំ កថំ វត្វា – ‘‘មយា មហាឧបាសិកាយ តយោ មាសេ ទ្វីហេវ បទេហិ អនុមោទនា កតា, អជ្ជ សព្ពរត្តិំ តីហិ បិដកេហិ សម្មសិត្វា តស្សេវ បទទ្វយស្ស អត្ថំ កថេស្សាមី’’តិ ធម្មទេសនំ អារភិត្វា សព្ពរត្តិំ កថេសិ. អរុណុគ្គមនេ ទេសនាបរិយោសានេ មហាឧបាសិកា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ.

អបរោបិ តស្មិំយេវ មហាវិហារេ តិស្សភូតិត្ថេរោ នាម វិនយំ គណ្ហន្តោ ភិក្ខាចារវេលាយំ អន្តោគាមំ បវិដ្ឋោ វិសភាគារម្មណំ ឱលោកេសិ. តស្ស លោភោ ឧប្បជ្ជិ, សោ បតិដ្ឋិតបាទំ អចាលេត្វា អត្តនោ បត្តេ យាគុំ ឧបដ្ឋាកទហរស្ស បត្តេ អាកិរិត្វា ‘‘អយំ វិតក្កោ វឌ្ឍមានោ មំ ចតូសុ អបាយេសុ សំសីទាបេស្សតី’’តិ តតោវ និវត្តិត្វា អាចរិយស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ ឋិតោ អាហ – ‘‘ឯកោ មេ ព្យាធិ ឧប្បន្នោ, អហំ ឯតំ តិកិច្ឆិតុំ សក្កោន្តោ អាគមិស្សាមិ, ឥតរថា នាគមិស្សាមិ. តុម្ហេ ទិវា ឧទ្ទេសញ្ច សាយំ ឧទ្ទេសញ្ច មំ ឱលោកេត្វា ឋបេថ, បច្ចូសកាលេ ឧទ្ទេសំ បន មា ឋបយិត្ថា’’តិ ឯវំ វត្វា មលយវាសិមហាសង្ឃរក្ខិតត្ថេរស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. ថេរោ អត្តនោ បណ្ណសាលាយ បរិភណ្ឌំ ករោន្តោ តំ អនោលោកេត្វាវ ‘‘បដិសាមេហិ, អាវុសោ, តវ បត្តចីវរ’’ន្តិ អាហ. ភន្តេ, ឯកោ មេ ព្យាធិ អត្ថិ, សចេ តុម្ហេ តំ តិកិច្ឆិតុំ សក្កោថ, បដិសាមេស្សាមីតិ. អាវុសោ, ឧប្បន្នំ រោគំ តិកិច្ឆិតុំ សមត្ថស្ស សន្តិកំ អាគតោសិ, បដិសាមេហីតិ. សុព្ពចោ ភិក្ខុ ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយោ អជានិត្វា ឯវំ ន វក្ខតី’’តិ បត្តចីវរំ ឋបេត្វា ថេរស្ស វត្តំ ទស្សេត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ.

ថេរោ ‘‘រាគចរិតោ អយ’’ន្តិ ញត្វា អសុភកម្មដ្ឋានំ កថេសិ. សោ ឧដ្ឋាយ បត្តចីវរំ អំសេ លគ្គេត្វា ថេរំ បុនប្បុនំ វន្ទិ. កិំ, អាវុសោ, មហាភូតិ អតិរេកនិបច្ចការំ ទស្សេសីតិ? ភន្តេ, សចេ អត្តនោ កិច្ចំ កាតុំ សក្ខិស្សាមិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ, ឥទំ មេ បច្ឆិមទស្សនន្តិ! គច្ឆាវុសោ, មហាភូតិ តាទិសស្ស យុត្តយោគស្ស កុលបុត្តស្ស ន ឈានំ វា វិបស្សនា វា មគ្គោ វា ផលំ វា ទុល្លភន្តិ. សោ ថេរស្ស កថំ សុត្វា និបច្ចការំ ទស្សេត្វា អាគមនកាលេ វវត្ថាបិតំ ឆន្នំ សេបណ្ណិគច្ឆមូលំ គន្ត្វា បល្លង្កេន និសិន្នោ អសុភកម្មដ្ឋានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តេ បតិដ្ឋាយ បច្ចូសកាលេ ឧទ្ទេសំ សម្បាបុណិ. ឯវរូបានំ គន្ថវសេន វិក្ខម្ភិតា កិលេសា តថា វិក្ខម្ភិតាវ ហោន្តិ.

ឯកច្ចស្ស បន វុត្តនយេនេវ ធុតង្គានិ បរិហរតោ កិលេសោ ឱកាសំ ន លភតិ, ធុតង្គវសេន វិក្ខម្ភិតោវ ហោតិ. សោ តំ តថា វិក្ខម្ភិតមេវ កត្វា វិវដ្ដេត្វា អរហត្តំ គណ្ហាតិ គាមន្តបព្ភារវាសី មហាសីវត្ថេរោ វិយ. ថេរោ កិរ មហាគាមេ តិស្សមហាវិហារេ វសន្តោ តេបិដកំ អត្ថវសេន ច បាឡិវសេន ច អដ្ឋារស មហាគណេ វាចេតិ. ថេរស្ស ឱវាទេ ឋត្វា សដ្ឋិសហស្ស ភិក្ខូ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. តេសុ ឯកោ ភិក្ខុ អត្តនា បដិវិទ្ធធម្មំ អារព្ភ ឧប្បន្នសោមនស្សោ ចិន្តេសិ – ‘‘អត្ថិ នុ ខោ ឥទំ សុខំ អម្ហាកំ អាចរិយស្សា’’តិ. សោ អាវជ្ជេន្តោ ថេរស្ស បុថុជ្ជនភាវំ ញត្វា ‘‘ឯកេនុបាយេន ថេរស្ស សំវេគំ ឧប្បាទេស្សាមី’’តិ អត្តនោ វសនដ្ឋានតោ ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា វត្តំ ទស្សេត្វា និសីទិ. អថ នំ ថេរោ ‘‘កិំ អាគតោសិ, អាវុសោ, បិណ្ឌបាតិកា’’តិ អាហ. ‘‘សចេ មេ ឱកាសំ ករិស្សថ, ឯកំ ធម្មបទំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ អាគតោស្មិ, ភន្តេតិ. ពហូ, អាវុសោ, គណ្ហន្តិ, តុយ្ហំ ឱកាសោ ន ភវិស្សតីតិ. សោ សព្ពេសុ រត្តិទិវសភាគេសុ ឱកាសំ អលភន្តោ, ‘‘ភន្តេ, ឯវំ ឱកាសេ អសតិ មរណស្ស កថំ ឱកាសំ លភិស្សថា’’តិ អាហ. តទា ថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘នាយំ ឧទ្ទេសត្ថាយ អាគតោ, មយ្ហំ បនេស សំវេគជននត្ថាយ អាគតោ’’តិ. សោបិ ថេរោ ‘‘ភិក្ខុនា នាម, ភន្តេ, មាទិសេន ភវិតព្ព’’ន្តិ វត្វា ថេរំ វន្ទិត្វា មណិវណ្ណេ អាកាសេ ឧប្បតិត្វា អគមាសិ.

ថេរោ តស្ស គតកាលតោ បដ្ឋាយ ជាតសំវេគោ ទិវា ឧទ្ទេសញ្ច សាយំ ឧទ្ទេសញ្ច វាចេត្វា បត្តចីវរំ ហត្ថបាសេ ឋបេត្វា បច្ចូសកាលេ ឧទ្ទេសំ គហេត្វា ឱតរន្តេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ បត្តចីវរមាទាយ ឱតិណ្ណោ តេរស ធុតគុណេ បរិបុណ្ណេ អធិដ្ឋាយ គាមន្តបព្ភារសេនាសនំ គន្ត្វា បព្ភារំ បដិជគ្គិត្វា មញ្ចបីឋំ ឧស្សាបេត្វា ‘‘អរហត្តំ អបត្វា មញ្ចេ បិដ្ឋិំ ន បសារេស្សាមី’’តិ មានសំ ពន្ធិត្វា ចង្កមំ ឱតរិ. តស្ស ‘‘អជ្ជ អរហត្តំ គណ្ហិស្សាមិ អជ្ជ អរហត្តំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ ឃដេន្តស្សេវ បវារណា សម្បត្តា. សោ បវារណាយ ឧបកដ្ឋាយ ‘‘បុថុជ្ជនភាវំ បហាយ វិសុទ្ធិបវារណំ បវារេស្សាមី’’តិ ចិន្តេន្តោ អតិវិយ កិលមតិ. សោ តាយ បវារណាយ មគ្គំ វា ផលំ វា ឧប្បាទេតុំ អសក្កោន្តោ ‘‘មាទិសោបិ នាម អារទ្ធវិបស្សកោ ន លភតិ, យាវ ទុល្លភញ្ច វតិទំ អរហត្ត’’ន្តិ វត្វា តេនេវ និយាមេន ឋានចង្កមពហុលោ ហុត្វា តិំស វស្សានិ សមណធម្មំ កត្វា មហាបវារណាយ មជ្ឈេ ឋិតំ បុណ្ណចន្ទំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ចន្ទមណ្ឌលំ វិសុទ្ធំ, ឧទាហុ មយ្ហំ សីល’’ន្តិ ចិន្តេន្តោ ‘‘ចន្ទមណ្ឌលេ សសលក្ខណំ បញ្ញាយតិ, មយ្ហំ បន ឧបសម្បទតោ បដ្ឋាយ យាវជ្ជទិវសា សីលស្មិំ កាឡកំ វា តិលកោ វា នត្ថី’’តិ អាវជ្ជេត្វា សញ្ជាតបីតិសោមនស្សោ បរិបក្កញាណត្តា បីតិំ វិក្ខម្ភេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. ឯវរូបស្ស ធុតង្គវសេន វិក្ខម្ភិតោ កិលេសោ តថា វិក្ខម្ភិតោវ ហោតិ.

ឯកច្ចស្ស វុត្តនយេនេវ បឋមជ្ឈានាទិសមាបជ្ជនពហុលតាយ កិលេសោ ឱកាសំ ន លភតិ, សមាបត្តិវសេន វិក្ខម្ភិតោវ ហោតិ. សោ តំ តថា វិក្ខម្ភិតមេវ កត្វា វិវដ្ដេត្វា អរហត្តំ គណ្ហាតិ មហាតិស្សត្ថេរោ វិយ. ថេរោ កិរ អវស្សិកកាលតោ បដ្ឋាយ អដ្ឋសមាបត្តិលាភី. សោ សមាបត្តិវិក្ខម្ភិតានំ កិលេសានំ អសមុទាចារេន ឧគ្គហបរិបុច្ឆាវសេនេវ អរិយមគ្គសាមន្តំ កថេតិ, សដ្ឋិវស្សកាលេបិ អត្តនោ បុថុជ្ជនភាវំ ន ជានាតិ. អថេកទិវសំ មហាគាមេ តិស្សមហាវិហារតោ ភិក្ខុសង្ឃោ តលង្គរវាសិធម្មទិន្នត្ថេរស្ស សាសនំ បេសេសិ ‘‘ថេរោ អាគន្ត្វា អម្ហាកំ ធម្មកថំ កថេតូ’’តិ. ថេរោ អធិវាសេត្វា ‘‘មម សន្តិកេ មហល្លកតរោ ភិក្ខុ នត្ថិ, មហាតិស្សត្ថេរោ ខោ បន មេ កម្មដ្ឋានាចរិយោ, តំ សង្ឃត្ថេរំ កត្វា គមិស្សាមី’’តិ ចិន្តេន្តោ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ថេរស្ស វិហារំ គន្ត្វា ទិវាដ្ឋានេ ថេរស្ស វត្តំ ទស្សេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ.

ថេរោ អាហ – ‘‘កិំ, ធម្មទិន្ន, ចិរស្សំ អាគតោសី’’តិ? ‘‘អាម, ភន្តេ, តិស្សមហាវិហារតោ មេ ភិក្ខុសង្ឃោ សាសនំ បេសេសិ, អហំ ឯកកោ ន គមិស្សាមិ, តុម្ហេហិ បន សទ្ធិំ គន្តុកាមោ ហុត្វា អាគតោម្ហី’’តិ សារណីយកថំ កថេន្តោវ បបញ្ចេត្វា ‘‘កទា, ភន្តេ, តុម្ហេហិ អយំ ធម្មោ អធិគតោ’’តិ បុច្ឆិ. សដ្ឋិមត្តានិ, អាវុសោ ធម្មទិន្ន, វស្សានិ ហោន្តីតិ. សមាបត្តិំ បន, ភន្តេ, វឡញ្ជេថាតិ. អាម, អាវុសោតិ. ឯកំ បោក្ខរណិំ មាបេតុំ សក្កុណេយ្យាថ, ភន្តេតិ? ‘‘ន, អាវុសោ, ឯតំ ភារិយ’’ន្តិ វត្វា សម្មុខដ្ឋានេ បោក្ខរណិំ មាបេសិ. ‘‘ឯត្ថ, ភន្តេ, ឯកំ បទុមគច្ឆំ មាបេថា’’តិ ច វុត្តោ តម្បិ មាបេសិ. ឥទានេត្ថ មហន្តំ បុប្ផំ ទស្សេថាតិ. ថេរោ តម្បិ ទស្សេសិ. ឯត្ថ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកំ ឥត្ថិរូបំ ទស្សេថាតិ. ថេរោ សោឡសវស្សុទ្ទេសិកំ ឥត្ថិរូបំ ទស្សេសិ. តតោ នំ អាហ – ‘‘ឥទំ, ភន្តេ, បុនប្បុនំ សុភតោ មនសិ ករោថា’’តិ. ថេរោ អត្តនាវ មាបិតំ ឥត្ថិរូបំ ឱលោកេន្តោ លោភំ ឧប្បាទេសិ. តទា អត្តនោ បុថុជ្ជនភាវំ ញត្វា ‘‘អវស្សយោ មេ សប្បុរិស ហោហី’’តិ អន្តេវាសិកស្ស សន្តិកេ ឧក្កុដិកំ និសីទិ. ‘‘ឯតទត្ថមេវាហំ, ភន្តេ, អាគតោ’’តិ ថេរស្ស អសុភវសេន សល្លហុកំ កត្វា កម្មដ្ឋានំ កថេត្វា ថេរស្ស ឱកាសំ កាតុំ ពហិ និក្ខន្តោ. សុបរិមទ្ទិតសង្ខារោ ថេរោ តស្មិំ ទិវាដ្ឋានតោ និក្ខន្តមត្តេយេវ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. អថ នំ សង្ឃត្ថេរំ កត្វា ធម្មទិន្នត្ថេរោ តិស្សមហាវិហារំ គន្ត្វា សង្ឃស្ស ធម្មកថំ កថេសិ. ឯវរូបស្ស សមាបត្តិវសេន វិក្ខម្ភិតោ កិលេសោ តថា វិក្ខម្ភិតោវ ហោតិ.

ឯកច្ចស្ស បន វុត្តនយេនេវ វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តស្ស កិលេសោ ឱកាសំ ន លភតិ, វិបស្សនាវសេន វិក្ខម្ភិតោវ ហោតិ. សោ តំ តថា វិក្ខម្ភិតមេវ កត្វា វិវដ្ដេត្វា អរហត្តំ គណ្ហាតិ, ពុទ្ធកាលេ សដ្ឋិមត្តា អារទ្ធវិបស្សកា ភិក្ខូ វិយ. តេ កិរ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វិវិត្តំ អរញ្ញំ បវិសិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តា កិលេសានំ អសមុទាចារវសេន ‘‘បដិវិទ្ធមគ្គផលា មយ’’ន្តិ សញ្ញាយ មគ្គផលត្ថាយ វាយាមំ អកត្វា ‘‘អម្ហេហិ បដិវិទ្ធធម្មំ ទសពលស្ស អារោចេស្សាមា’’តិ សត្ថុ សន្តិកំ អាគច្ឆន្តិ.

សត្ថា តេសំ បុរេ អាគមនតោវ អានន្ទត្ថេរំ អាហ – ‘‘អានន្ទ, បធានកម្មិកា ភិក្ខូ អជ្ជ មំ បស្សិតុំ អាគមិស្សន្តិ, តេសំ មម ទស្សនាយ ឱកាសំ អកត្វា ‘អាមកសុសានំ គន្ត្វា អល្លអសុភភាវនំ ករោថា’តិ បហិណេយ្យាសី’’តិ. ថេរោ តេសំ អាគតានំ សត្ថារា កថិតសាសនំ អារោចេសិ. តេ ‘‘តថាគតោ អជានិត្វា ន កថេស្សតិ, អទ្ធា ឯត្ថ ការណំ ភវិស្សតី’’តិ អាមកសុសានំ គន្ត្វា អល្លអសុភំ ឱលោកេន្តា លោភំ ឧប្បាទេត្វា ‘‘ឥទំ នូន សម្មាសម្ពុទ្ធេន ទិដ្ឋំ ភវិស្សតី’’តិ ជាតសំវេគា លទ្ធមគ្គំ កម្មដ្ឋានំ អាទិតោ បដ្ឋាយ អារភិំសុ. សត្ថា តេសំ វិបស្សនាយ អារទ្ធភាវំ ញត្វា គន្ធកុដិយំ និសិន្នោវ ឥមំ ឱភាសគាថមាហ –

‘‘យានិមានិ អបត្តានិ, អលាពូនេវ សារទេ;

កាបោតកានិ អដ្ឋីនិ, តានិ ទិស្វាន កា រតី’’តិ. (ធ. ប. ១៤៩);

គាថាបរិយោសានេ អរហត្តផលេ បតិដ្ឋហិំសុ. ឯវរូបានំ វិបស្សនាវសេន វិក្ខម្ភិតា កិលេសា តថា វិក្ខម្ភិតាវ ហោន្តិ.

ឯកច្ចស្ស វុត្តនយេនេវ នវកម្មំ ករោន្តស្ស កិលេសោ ឱកាសំ ន លភតិ, នវកម្មវសេន វិក្ខម្ភិតោវ ហោតិ. សោ តំ តថា វិក្ខម្ភិតមេវ កត្វា វិវដ្ដេត្វា អរហត្តំ គណ្ហាតិ ចិត្តលបព្ពតេ តិស្សត្ថេរោ វិយ. តស្ស កិរ អដ្ឋវស្សិកកាលេ អនភិរតិ ឧប្បជ្ជិ, សោ តំ វិនោទេតុំ អសក្កោន្តោ អត្តនោ ចីវរំ ធោវិត្វា រជិត្វា បត្តំ បចិត្វា កេសេ ឱហារេត្វា ឧបជ្ឈាយំ វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. អថ នំ ថេរោ អាហ – ‘‘កិំ, អាវុសោ មហាតិស្ស, អតុដ្ឋស្ស វិយ តេ អាការោ’’តិ? អាម, ភន្តេ, អនភិរតិ មេ ឧប្បន្នា, តំ វិនោទេតុំ ន សក្កោមីតិ. ថេរោ តស្សាសយំ ឱលោកេន្តោ អរហត្តស្ស ឧបនិស្សយំ ទិស្វា អនុកម្បាវសេន អាហ – ‘‘អាវុសោ តិស្ស, មយំ មហល្លកា, ឯកំ នោ វសនដ្ឋានំ ករោហី’’តិ. ទុតិយកថំ អកថិតបុព្ពោ ភិក្ខុ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ សម្បដិច្ឆិ.

អថ នំ ថេរោ អាហ – ‘‘អាវុសោ, នវកម្មំ ករោន្តោ ឧទ្ទេសមគ្គញ្ច មា វិស្សជ្ជិ, កម្មដ្ឋានញ្ច មនសិ ករោហិ, កាលេន ច កាលំ កសិណបរិកម្មំ ករោហី’’តិ. ‘‘ឯវំ ករិស្សាមិ, ភន្តេ’’តិ ថេរំ វន្ទិត្វា តថារូបំ សប្បាយដ្ឋានំ ឱលោកេត្វា ‘‘ឯត្ថ កាតុំ សក្កា’’តិ ទារូហិ បូរេត្វា ឈាបេត្វា សោធេត្វា ឥដ្ឋកាហិ បរិក្ខិបិត្វា ទ្វារវាតបានាទីនិ យោជេត្វា សទ្ធិំ ចង្កមនភូមិភិត្តិបរិកម្មាទីហិ លេណំ និដ្ឋាបេត្វា មញ្ចបីឋំ សន្ថរិត្វា ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, និដ្ឋិតំ លេណេ បរិកម្មំ, វសថា’’តិ អាហ. អាវុសោ, ទុក្ខេន តយា ឯតំ កម្មំ កតំ, អជ្ជ ឯកទិវសំ ត្វញ្ញេវេត្ថ វសាហីតិ. សោ ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ វន្ទិត្វា បាទេ ធោវិត្វា លេណំ បវិសិត្វា បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសិន្នោ អត្តនា កតកម្មំ អាវជ្ជិ. តស្ស ‘‘មនាបំ មយា ឧបជ្ឈាយស្ស កាយវេយ្យាវច្ចំ កត’’ន្តិ ចិន្តេន្តស្ស អព្ភន្តរេ បីតិ ឧប្បន្នា. សោ តំ វិក្ខម្ភេត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អគ្គផលំ អរហត្តំ បាបុណិ. ឯវរូបស្ស នវកម្មវសេន វិក្ខម្ភិតោ កិលេសោ តថា វិក្ខម្ភិតោវ ហោតិ.

ឯកច្ចោ បន ព្រហ្មលោកតោ អាគតោ សុទ្ធសត្តោ ហោតិ. តស្ស អនាសេវនតាយ កិលេសោ ន សមុទាចរតិ, ភវវសេន វិក្ខម្ភិតោ ហោតិ. សោ តំ តថា វិក្ខម្ភិតមេវ កត្វា វិវដ្ដេត្វា អរហត្តំ គណ្ហាតិ អាយស្មា មហាកស្សបោ វិយ. សោ ហិ អាយស្មា អគារមជ្ឈេបិ កាមេ អបរិភុញ្ជិត្វា មហាសម្បត្តិំ បហាយ បព្ពជិត្វា និក្ខន្តោ អន្តរាមគ្គេ បច្ចុគ្គមនត្ថាយ អាគតំ សត្ថារំ ទិស្វា វន្ទិត្វា តីហិ ឱវាទេហិ ឧបសម្បទំ លភិត្វា អដ្ឋមេ អរុណេ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. ឯវរូបស្ស ភវវសេន វិក្ខម្ភិតោ កិលេសោ តថា វិក្ខម្ភិតោវ ហោតិ.

យោ បន អននុភូតបុព្ពំ រូបាទិអារម្មណំ លភិត្វា តត្ថេវ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា វិវដ្ដេត្វា អរហត្តំ គណ្ហាតិ, ឯវរូបស្ស អននុភូតារម្មណវសេន កាមច្ឆន្ទោ អនុប្បន្នោវ នុប្បជ្ជតិ នាម.

ឧប្បន្នោ វា កាមច្ឆន្ទោ បហីយតីតិ ឯត្ថ ឧប្បន្នោតិ ជាតោ ភូតោ សមុទាគតោ. បហីយតីតិ តទង្គប្បហានំ, វិក្ខម្ភនប្បហានំ, សមុច្ឆេទប្បហានំ, បដិបស្សទ្ធិប្បហានំ, និស្សរណប្បហានន្តិ ឥមេហិ បញ្ចហិ បហានេហិ បហីយតិ, ន បុន ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. តត្ថ វិបស្សនាយ កិលេសា តទង្គវសេន បហីយន្តីតិ វិបស្សនា តទង្គប្បហានន្តិ វេទិតព្ពា. សមាបត្តិ បន កិលេសេ វិក្ខម្ភេតីតិ សា វិក្ខម្ភនប្បហានន្តិ វេទិតព្ពា. មគ្គោ សមុច្ឆិន្ទន្តោ ឧប្បជ្ជតិ, ផលំ បដិប្បស្សម្ភយមានំ, និព្ពានំ សព្ពកិលេសេហិ និស្សដន្តិ ឥមានិ តីណិ សមុច្ឆេទបដិបស្សទ្ធិនិស្សរណប្បហានានីតិ វុច្ចន្តិ. ឥមេហិ លោកិយលោកុត្តរេហិ បញ្ចហិ បហានេហិ បហីយតីតិ អត្ថោ.

អសុភនិមិត្តន្តិ ទសសុ អសុភេសុ ឧប្បន្នំ សារម្មណំ បឋមជ្ឈានំ. តេនាហុ បោរាណា – ‘‘អសុភម្បិ អសុភនិមិត្តំ, អសុភារម្មណា ធម្មាបិ អសុភនិមិត្ត’’ន្តិ. យោនិសោមនសិករោតោតិ. ‘‘តត្ថ កតមោ យោនិសោមនសិការោ? អនិច្ចេ អនិច្ច’’ន្តិអាទិនា នយេន វុត្តស្ស ឧបាយមនសិការស្ស វសេន មនសិករោតោ. អនុប្បន្នោ ចេវ កាមច្ឆន្ទោ នុប្បជ្ជតីតិ អសមុទាគតោ ន សមុទាគច្ឆតិ. ឧប្បន្នោ ច កាមច្ឆន្ទោ បហីយតីតិ សមុទាគតោ ច កាមច្ឆន្ទោ បញ្ចវិធេន បហានេន បហីយតិ.

អបិច ឆ ធម្មា កាមច្ឆន្ទស្ស បហានាយ សំវត្តន្តិ – អសុភនិមិត្តស្ស ឧគ្គហោ, អសុភភាវនានុយោគោ, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា, ភោជនេ មត្តញ្ញុតា, កល្យាណមិត្តតា សប្បាយកថាតិ. ទសវិធញ្ហិ អសុភនិមិត្តំ ឧគ្គណ្ហន្តស្សាបិ កាមច្ឆន្ទោ បហីយតិ, ភាវេន្តស្សាបិ, ឥន្ទ្រិយេសុ បិហិតទ្វារស្សាបិ, ចតុន្នំ បញ្ចន្នំ អាលោបានំ ឱកាសេ សតិ ឧទកំ បិវិត្វា យាបនសីលតាយ ភោជនេ មត្តញ្ញុនោបិ. តេនេតំ វុត្តំ –

‘‘ចត្តារោ បញ្ច អាលោបេ, អភុត្វា ឧទកំ បិវេ;

អលំ ផាសុវិហារាយ, បហិតត្តស្ស ភិក្ខុនោ’’តិ. (ថេរគា. ៩៨៣);

អសុភកម្មិកតិស្សត្ថេរសទិសេ អសុភភាវនារតេ កល្យាណមិត្តេ សេវន្តស្សាបិ កាមច្ឆន្ទោ បហីយតិ, ឋាននិសជ្ជាទីសុ ទសអសុភនិស្សិតសប្បាយកថាយបិ បហីយតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឆ ធម្មា កាមច្ឆន្ទស្ស បហានាយ សំវត្តន្តី’’តិ.

១៧. សត្តមេ មេត្តា ចេតោវិមុត្តីតិ សព្ពសត្តេសុ ហិតផរណកា មេត្តា. យស្មា បន តំសម្បយុត្តចិត្តំ នីវរណាទីហិ បច្ចនីកធម្មេហិ វិមុច្ចតិ, តស្មា សា ‘‘ចេតោវិមុត្តី’’តិ វុច្ចតិ. វិសេសតោ វា សព្ពព្យាបាទបរិយុដ្ឋានេន វិមុត្តត្តា សា ចេតោវិមុត្តីតិ វេទិតព្ពា. តត្ថ ‘‘មេត្តា’’តិ ឯត្តាវតា បុព្ពភាគោបិ វដ្ដតិ, ‘‘ចេតោវិមុត្តី’’តិ វុត្តត្តា បន ឥធ តិកចតុក្កជ្ឈានវសេន អប្បនាវ អធិប្បេតា. យោនិសោមនសិករោតោតិ តំ មេត្តំ ចេតោវិមុត្តិំ វុត្តលក្ខណេន ឧបាយមនសិការេន មនសិករោន្តស្ស.

អបិច ឆ ធម្មា ព្យាបាទស្ស បហានាយ សំវត្តន្តិ – មេត្តានិមិត្តស្ស ឧគ្គហោ, មេត្តាភាវនានុយោគោ, កម្មស្សកតាបច្ចវេក្ខណា, បដិសង្ខានពហុលតា, កល្យាណមិត្តតា, សប្បាយកថាតិ. ឱទិស្សកអនោទិស្សកទិសាផរណានញ្ហិ អញ្ញតរវសេន មេត្តំ ឧគ្គណ្ហន្តស្សាបិ ព្យាបាទោ បហីយតិ, ឱធិសោ អនោធិសោ ទិសាផរណវសេន មេត្តំ ភាវេន្តស្សាបិ. ‘‘ត្វំ ឯតស្ស កុទ្ធោ កិំ ករិស្សសិ, កិមស្ស សីលាទីនិ នាសេតុំ សក្ខិស្សសិ, ននុ ត្វំ អត្តនោ កម្មេន អាគន្ត្វា អត្តនោ កម្មេនេវ គមិស្សសិ? បរស្ស កុជ្ឈនំ នាម វីតច្ចិតង្គារតត្តអយសលាកគូថាទីនិ គហេត្វា បរំ បហរិតុកាមតាសទិសំ ហោតិ. ឯសោបិ តវ កុទ្ធោ កិំ ករិស្សតិ, កិំ តេ សីលាទីនិ នាសេតុំ សក្ខិស្សតិ? ឯស អត្តនោ កម្មេន អាគន្ត្វា អត្តនោ កម្មេនេវ គមិស្សតិ, អប្បដិច្ឆិតបហេណកំ វិយ បដិវាតំ ខិត្តរជោមុដ្ឋិ វិយ ច ឯតស្សេវេស កោធោ មត្ថកេ បតិស្សតី’’តិ ឯវំ អត្តនោ ច បរស្ស ច កម្មស្សកតំ បច្ចវេក្ខតោបិ, ឧភយកម្មស្សកតំ បច្ចវេក្ខិត្វា បដិសង្ខានេ ឋិតស្សាបិ, អស្សគុត្តត្ថេរសទិសេ មេត្តាភាវនារតេ កល្យាណមិត្តេ សេវន្តស្សាបិ ព្យាបាទោ បហីយតិ, ឋាននិសជ្ជាទីសុ មេត្តានិស្សិតសប្បាយកថាយបិ បហីយតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឆ ធម្មា ព្យាបាទស្ស បហានាយ សំវត្តន្តី’’តិ. សេសមិធ ឥតោ បរេសុ ច វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ, វិសេសមត្តមេវ បន វក្ខាមាតិ.

១៨. អដ្ឋមេ អារម្ភធាតូអាទីសុ អារម្ភធាតុ នាម បឋមារម្ភវីរិយំ. និក្កមធាតុ នាម កោសជ្ជតោ និក្ខន្តត្តា តតោ ពលវតរំ. បរក្កមធាតុ នាម បរំ បរំ ឋានំ អក្កមនតោ តតោបិ ពលវតរំ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘អារម្ភោ ចេតសោ កាមានំ បនូទនាយ, និក្កមោ ចេតសោ បលិឃុគ្ឃាដនាយ, បរក្កមោ ចេតសោ ពន្ធនច្ឆេទនាយា’’តិ វត្វា ‘‘តីហិ បេតេហិ អធិមត្តវីរិយមេវ កថិត’’ន្តិ វុត្តំ.

អារទ្ធវីរិយស្សាតិ បរិបុណ្ណវីរិយស្ស ចេវ បគ្គហិតវីរិយស្ស ច. តត្ថ ចតុទោសាបគតំ វីរិយំ អារទ្ធន្តិ វេទិតព្ពំ. ន ច អតិលីនំ ហោតិ, ន ច អតិបគ្គហិតំ, ន ច អជ្ឈត្តំ សំខិត្តំ, ន ច ពហិទ្ធា វិក្ខិត្តំ. តទេតំ ទុវិធំ ហោតិ – កាយិកំ, ចេតសិកញ្ច. តត្ថ ‘‘ឥធ ភិក្ខុ ទិវសំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតី’’តិ (វិភ. ៥១៩) ឯវំ រត្តិទិវសស្ស បញ្ច កោដ្ឋាសេ កាយេន ឃដេន្តស្ស វាយមន្តស្ស កាយិកវីរិយំ វេទិតព្ពំ. ‘‘ន តាវាហំ ឥតោ លេណា និក្ខមិស្សាមិ, យាវ មេ ន អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតី’’តិ ឯវំ ឱកាសបរិច្ឆេទេន វា, ‘‘ន តាវាហំ ឥមំ បល្លង្កំ ភិន្ទិស្សាមី’’តិ ឯវំ និសជ្ជាទិបរិច្ឆេទេន វា មានសំ ពន្ធិត្វា ឃដេន្តស្ស វាយមន្តស្ស ចេតសិកវីរិយំ វេទិតព្ពំ. តទុភយម្បិ ឥធ វដ្ដតិ. ទុវិធេនាបិ ហិ ឥមិនា វីរិយេន អារទ្ធវីរិយស្ស អនុប្បន្នញ្ចេវ ថិនមិទ្ធំ នុប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នញ្ច ថិនមិទ្ធំ បហីយតិ មិលក្ខតិស្សត្ថេរស្ស វិយ, គាមន្តបព្ភារវាសិមហាសីវត្ថេរស្ស វិយ, បីតិមល្លកត្ថេរស្ស វិយ, កុដុម្ពិយបុត្តតិស្សត្ថេរស្ស វិយ ច. ឯតេសុ ហិ បុរិមា តយោ អញ្ញេ ច ឯវរូបា កាយិកវីរិយេន អារទ្ធវីរិយា, កុដុម្ពិយបុត្តតិស្សត្ថេរោ អញ្ញេ ច ឯវរូបា ចេតសិកវីរិយេន អារទ្ធវីរិយា, ឧច្ចាវាលុកវាសី មហានាគត្ថេរោ បន ទ្វីហិបិ វីរិយេហិ អារទ្ធវីរិយោវ. ថេរោ កិរ ឯកំ សត្តាហំ ចង្កមតិ, ឯកំ តិដ្ឋតិ, ឯកំ និសីទតិ, ឯកំ និបជ្ជតិ. មហាថេរស្ស ឯកឥរិយាបថោបិ អសប្បាយោ នាម នត្ថិ, ចតុត្ថេ សត្តាហេ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ.

អបិច ឆ ធម្មា ថិនមិទ្ធស្ស បហានាយ សំវត្តន្តិ – អតិភោជនេ និមិត្តគ្គាហោ, ឥរិយាបថសម្បរិវត្តនតា, អាលោកសញ្ញាមនសិការោ, អព្ភោកាសវាសោ, កល្យាណមិត្តតា, សប្បាយកថាតិ. អាហរហត្ថក-ភុត្តវមិតក-តត្រវដ្ដក-អលំសាដក-កាកមាសក-ព្រាហ្មណាទយោ វិយ ភោជនំ ភុញ្ជិត្វា រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានេ និសិន្នស្ស ហិ សមណធម្មំ ករោតោ ថិនមិទ្ធំ មហាហត្ថី វិយ ឱត្ថរន្តំ អាគច្ឆតិ, ចតុបញ្ចអាលោបឱកាសំ បន ឋបេត្វា បានីយំ បិវិត្វា យាបនសីលស្ស ភិក្ខុនោ តំ ន ហោតីតិ ឯវំ អតិភោជនេ និមិត្តំ គណ្ហន្តស្សាបិ ថិនមិទ្ធំ បហីយតិ. យស្មិំ ឥរិយាបថេ ថិនមិទ្ធំ ឱក្កមតិ, តតោ អញ្ញំ បរិវត្តេន្តស្សាបិ, រត្តិំ ចន្ទាលោកទីបាលោកឧក្កាលោកេ ទិវា សូរិយាលោកំ មនសិករោន្តស្សាបិ, អព្ភោកាសេ វសន្តស្សាបិ, មហាកស្សបត្ថេរសទិសេ បហីនថិនមិទ្ធេ កល្យាណមិត្តេ សេវន្តស្សាបិ ថិនមិទ្ធំ បហីយតិ, ឋាននិសជ្ជាទីសុ ធុតង្គនិស្សិតសប្បាយកថាយបិ បហីយតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឆ ធម្មា ថិនមិទ្ធស្ស បហានាយ សំវត្តន្តី’’តិ.

១៩. នវមេ វូបសន្តចិត្តស្សាតិ ឈានេន វា វិបស្សនាយ វា វូបសមិតចិត្តស្ស.

អបិច ឆ ធម្មា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស បហានាយ សំវត្តន្តិ – ពហុស្សុតតា, បរិបុច្ឆកតា, វិនយេ បកតញ្ញុតា, វុទ្ធសេវិតា, កល្យាណមិត្តតា, សប្បាយកថាតិ. ពាហុសច្ចេនាបិ ហិ ឯកំ វា ទ្វេ វា តយោ វា ចត្តារោ វា បញ្ច វា និកាយេ បាឡិវសេន ច អត្ថវសេន ច ឧគ្គណ្ហន្តស្សាបិ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហីយតិ, កប្បិយាកប្បិយបរិបុច្ឆាពហុលស្សាបិ, វិនយបញ្ញត្តិយំ ចិណ្ណវសីភាវតាយ បកតញ្ញុនោបិ, វុឌ្ឍេ មហល្លកត្ថេរេ ឧបសង្កមន្តស្សាបិ, ឧបាលិត្ថេរសទិសេ វិនយធរេ កល្យាណមិត្តេ សេវន្តស្សាបិ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហីយតិ, ឋាននិសជ្ជាទីសុ កប្បិយាកប្បិយនិស្សិតសប្បាយកថាយបិ បហីយតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឆ ធម្មា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស បហានាយ សំវត្តន្តី’’តិ.

២០. ទសមេ យោនិសោ, ភិក្ខវេ, មនសិករោតោតិ វុត្តនយេនេវ ឧបាយតោ មនសិករោន្តស្ស.

អបិច ឆ ធម្មា វិចិកិច្ឆាយ បហានាយ សំវត្តន្តិ – ពហុស្សុតតា, បរិបុច្ឆកតា, វិនយេ បកតញ្ញុតា, អធិមោក្ខពហុលតា, កល្យាណមិត្តតា, សប្បាយកថាតិ. ពហុសច្ចេនាបិ ហិ ឯកំ វា…បេ… បញ្ច វា និកាយេ បាឡិវសេន ច អត្ថវសេន ច ឧគ្គណ្ហន្តស្សាបិ វិចិកិច្ឆា បហីយតិ, តីណិ រតនានិ អារព្ភ បរិបុច្ឆាពហុលស្សាបិ, វិនយេ ចិណ្ណវសីភាវស្សាបិ, តីសុ រតនេសុ ឱកប្បនិយសទ្ធាសង្ខាតអធិមោក្ខពហុលស្សាបិ, សទ្ធាធិមុត្តេ វក្កលិត្ថេរសទិសេ កល្យាណមិត្តេ សេវន្តស្សាបិ វិចិកិច្ឆា បហីយតិ, ឋាននិសជ្ជាទីសុ តិណ្ណំ រតនានំ គុណនិស្សិតសប្បាយកថាយបិ បហីយតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឆ ធម្មា វិចិកិច្ឆាយ បហានាយ សំវត្តន្តី’’តិ. ឥមស្មិំ នីវរណប្បហានវគ្គេ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតន្តិ.

នីវរណប្បហានវគ្គវណ្ណនា.