(១៦) ៣. ឯកធម្មបាឡិ-តតិយវគ្គវណ្ណនា

៣០៨. តតិយស្ស បឋមេ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោតិ អយាថាវទិដ្ឋិកោ. វិបរីតទស្សនោតិ តាយេវ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា វិបរីតទស្សនោ. សទ្ធម្មា វុដ្ឋាបេត្វាតិ ទសកុសលកម្មបថធម្មតោ វុដ្ឋាបេត្វា. អសទ្ធម្មេ បតិដ្ឋាបេតីតិ ទសអកុសលកម្មបថសង្ខាតេ អសទ្ធម្មេ បតិដ្ឋាបេតិ. ឯកបុគ្គលោតិ ចេត្ថ ឆហិ សត្ថារេហិ សទ្ធិំ ទេវទត្តោ ច អញ្ញេ ច ឯវរូបា វេទិតព្ពា.

៣០៩. ទុតិយេ សម្មាទិដ្ឋិកោតិ យាថាវទិដ្ឋិកោ. អវិបរីតទស្សនោតិ តាយេវ សម្មាទិដ្ឋិយា អវិបរីតទស្សនោ. អសទ្ធម្មាតិ ទសអកុសលកម្មបថតោ. សទ្ធម្មេតិ ទសកុសលកម្មបថសង្ខាតេ សទ្ធម្មេ. ឯកបុគ្គលោតិ ចេត្ថ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ ចក្កវត្តី រាជា សព្ពញ្ញុពោធិសត្តោតិ ឯវមាទយោ លព្ភន្តិ, ឧប្បន្នេ ពុទ្ធេ ពុទ្ធោ ចេវ ពុទ្ធសាវកា ច.

៣១០. តតិយេ មិច្ឆាទិដ្ឋិបរមានីតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ បរមា ឯតេសន្តិ មិច្ឆាទិដ្ឋិបរមានិ. បញ្ច ហិ អានន្តរិយកម្មានិ មហាសាវជ្ជានិ នាម, តេហិបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិយេវ មហាសាវជ្ជតរាតិ អធិប្បាយោ. កស្មា? តេសញ្ហិ បរិច្ឆេទោ អត្ថិ. ចត្តារិ ហិ អានន្តរិយកម្មានិ និរយេ និព្ពត្តាបេន្តីតិ វុត្តានិ. សង្ឃភេទកម្មម្បិ និរយេ កប្បដ្ឋិតិកមេវ ហោតិ. ឯវមេតេសំ បរិច្ឆេទោ អត្ថិ, កោដិ បញ្ញាយតិ. និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិយា បន បរិច្ឆេទោ នត្ថិ. សា ហិ វដ្ដស្ស មូលំ, តាយ សមន្នាគតស្ស ភវតោ វុដ្ឋានំ នត្ថិ. យេ តស្ស សោតព្ពំ មញ្ញន្តិ, តេបិ វិប្បដិបាទេតិ. តាយ ច សមន្នាគតស្ស នេវ សគ្គោ អត្ថិ ន មគ្គោ. កប្បវិនាសេ មហាជនេ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តេបិ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិកោ តត្ថ អនិព្ពត្តិត្វា បិដ្ឋិចក្កវាឡេ និព្ពត្តតិ. កិំ បន បិដ្ឋិចក្កវាឡំ ន ឈាយតីតិ? ឈាយតិ, តស្មិំ ឈាយមានេបិ ឯស អាកាសេ ឯកស្មិំ ឱកាសេ បច្ចតិយេវាតិ វទន្តិ.

៣១១. ចតុត្ថេ មក្ខលីតិ ‘‘មា ខលី’’តិ វចនំ ឧបាទាយ ឯវំលទ្ធនាមោ តិត្ថករោ. នទីមុខេតិ ទ្វិន្នំ នទីនំ សមាគតដ្ឋានេ. ទេសនាមត្តមេវេតំ, ទ្វិន្នំ កន្ទរានំ, ទ្វិន្នំ ឧទកានំ, សមុទ្ទស្ស ច, លោណិយា ច, សមុទ្ទស្ស ច នទិយា ចាតិ ឯតេសម្បិ យស្ស កស្សចិ សមាគតដ្ឋានំ, អញ្ញម្បិ តថារូបំ ឧទកំ. ខិបន្តិ កុមិនំ. ឧឌ្ឌេយ្យាតិ ឱឌ្ឌេយ្យ. មនុស្សា ហិ នឡេហិ វា ឧច្ឆូហិ វា វេឡូហិ វា បលាសន្តិសលាកាយ វា ឯកំ ទ្វេ តយោ វា កុម្ភេ គណ្ហនប្បមាណកុមិនំ កត្វា មុខវដ្ដិយា យោត្តេន ពន្ធិត្វា នទីមុខំ នេត្វា ទ្វីសុ បស្សេសុ ខាណុកេ កោដ្ដេត្វា យោត្តេហិ តត្ថ ពន្ធន្តិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. តស្មិញ្ហិ បវិដ្ឋស្ស ខុទ្ទកស្ស មច្ឆស្សាបិ មោក្ខោ នត្ថិ. អនយាយាតិ អវឌ្ឍិយា. ព្យាសនាយាតិ វិនាសាយ. មក្ខលិ មោឃបុរិសោតិ អយំ មក្ខលិ គោសាលោ តុច្ឆបុរិសោ. មនុស្សខិប្បំ មញ្ញេ លោកេ ឧប្បន្នោតិ មហាជនស្ស សគ្គមោក្ខគមនមគ្គេ តត្ថ គមននិវារណត្ថំ មនុស្សកុមិនំ វិយ លោកេ ឧប្បន្នោ.

៣១២. បញ្ចមាទីសុ ទុរក្ខាតេ, ភិក្ខវេ, ធម្មវិនយេតិ ទុរក្ខាតធម្មវិនយោ នាម ពាហិរកសាសនំ. តត្ថ ហិ សត្ថាបិ អសព្ពញ្ញូ ហោតិ, ធម្មោបិ ទុរក្ខាតោ, គណោបិ ទុប្បដិបន្នោ. យោ ច សមាទបេតីតិ យោ អាចរិយបុគ្គលោ សមាទបេតិ. យញ្ច សមាទបេតីតិ យំ អន្តេវាសិកំ សមាទបេតិ. យោ ច សមាទបិតោ តថត្តាយ បដិបជ្ជតីតិ យោ អន្តេវាសិកោ អាចរិយេន សមាទបិតោ តស្ស វចនំ ករោន្តោ តថាភាវាយ បដិបជ្ជតិ. ពហុំ អបុញ្ញំ បសវន្តីតិ សមាទបកោ ហិ បាណាតិបាតាទីសុ ជង្ឃសតំ សមាទបេន្តោ តេសំ សព្ពេសម្បិ អកុសលេន សមកមេវ អកុសលំ បាបុណាតិ. តេនាហ – ‘‘សព្ពេ តេ ពហុំ អបុញ្ញំ បសវន្តី’’តិ.

៣១៣. ស្វាក្ខាតេតិ សុដ្ឋុ អក្ខាតេ សុទេសិតេ. ឯវរូបេ ហិ ធម្មវិនយេ សត្ថា ច សព្ពញ្ញូ ហោតិ, ធម្មោ ច ស្វាក្ខាតោ, គណោ ច សុប្បដិបន្នោ. សព្ពេ តេ ពហុំ បុញ្ញំ បសវន្តីតិ សមាទបកោ ហិ ភិក្ខូ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋេ ទិស្វា យាគុភត្តាទីនិ សមាទបេន្តោ សព្ពេសម្បិ ទាយកានំ កុសលេន សមកំ កុសលំ បាបុណាតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ពហុំ បុញ្ញំ បសវន្តី’’តិ.

៣១៤. ទាយកេន មត្តា ជានិតព្ពាតិ ទាយកបុគ្គលេន បមាណំ ជានិតព្ពំ, បមាណេន ទាតព្ពំ, បូរេត្វា អតិរេកំ ន ទាតព្ពំ. ន ទាតព្ពន្តិ ហិ អវត្វា បមាណវសេន ថោកំ ទាតព្ពន្តិ វុត្តំ. កស្មា? បូរេត្វា អតិរេកេ ទិន្នេបិ ហិ អតិរេកា មនុស្សសម្បត្តិ វា ទិព្ពសម្បត្តិ វា និព្ពានសម្បត្តិ វា នត្ថិ. នោ បដិគ្គាហកេនាតិ បដិគ្គាហកស្ស បន មត្តំ ជានិត្វា បដិគ្គហណកិច្ចំ នាម នត្ថិ. កស្មា? តស្ស ហិ មត្តំ ញត្វា បូរេតព្ពា មត្តបដិគ្គហណមូលិកា អប្បិច្ឆបដិបទា នាម នត្ថិ. យត្តកំ បន លភតិ, តត្តកំ គហេតព្ពំ. អតិរេកគ្គហណមូលំ ហិស្ស បុត្តទារភរណំ ភវិស្សតិ.

៣១៥. បដិគ្គាហកេន មត្តា ជានិតព្ពាតិ បដិគ្គាហកបុគ្គលេន បមាណំ ជានិតព្ពំ. កថំ? តេន ហិ ទាយកស្ស វសោ វេទិតព្ពោ, ទេយ្យធម្មស្ស វសោ វេទិតព្ពោ, អត្តនោ ថាមោ វេទិតព្ពោ. យទិ ហិ ទេយ្យធម្មោ ពហុ ហោតិ, ទាយកោ អប្បំ ទាតុកាមោ, ទាយកស្ស វសេន អប្បំ គណ្ហិតព្ពំ. ទេយ្យធម្មោ អប្បោ, ទាយកោ ពហុំ ទាតុកាមោ, ទេយ្យធម្មស្ស វសេន អប្បំ គណ្ហិតព្ពំ. ទេយ្យធម្មោបិ ពហុ, ទាយកោបិ ពហុំ ទាតុកាមោ, អត្តនោ ថាមំ ញត្វា បមាណេនេវ គណ្ហិតព្ពំ. ឯវំ មត្តំ ញត្វា បដិគ្គណ្ហន្តោ ហិ អប្បិច្ឆបដិបទំ បូរេតិ. អនុប្បន្នស្ស លាភោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ លាភោ ថាវរោវ ហោតិ. អប្បសន្នា បសីទន្តិ, បសន្នាបិ ភិយ្យោ បសាទមាបជ្ជន្តិ, មហាជនស្ស ចក្ខុភូតោ ហោតិ, សាសនំ ចិរដ្ឋិតិកំ ករោតិ.

តត្រិមានិ វត្ថូនិ – រោហណជនបទេ កិរ កុដិម្ពិយវិហារេ ឯកោ ទហរោ ទុព្ភិក្ខសមយេ តស្មិំ គាមេ ឯកស្ស កម្មការស្ស គេហេ ភុញ្ជនត្ថាយ កដច្ឆុភត្តំ គហេត្វា គមនត្ថាយ ច កដច្ឆុភត្តមេវ លភតិ. សោ ឯកទិវសំ តស្មិំ គេហេ ឯកំ អាគន្តុកំ ទិស្វា ឯកមេវ កដច្ឆុភត្តំ គណ្ហិ. អថស្ស ‘‘កេន ការណេនា’’តិ វុត្តេ តមត្ថំ វត្វា សោ កុលបុត្តោ បសីទិត្វា ‘‘អម្ហាកំ កុលូបកភទន្តោ ឯវរូបោ នាមា’’តិ រាជទ្វារេ មិត្តាមច្ចានំ កថេសិ. តេ សព្ពេបិ តស្ស អប្បិច្ឆគុណេ បសន្នា ឯកទិវសេនេវ សដ្ឋិ ធុរភត្តានិ ឋបេសុំ. ឯវំ អប្បិច្ឆោ អនុប្បន្នលាភំ ឧប្បាទេតិ.

សទ្ធាតិស្សមហារាជាបិ ចូឡុបដ្ឋាកំ តិស្សាមច្ចំ វីមំសិត្វា តេន ឯកំ តិត្តិរំ បចាបេត្វា អាហរាបេសិ. អថ បរិភោគសមយេ ‘‘អគ្គំ ទត្វា បរិភុញ្ជិស្សាមី’’តិ អដ្ឋកសាលបរិវេណេ មហាថេរស្ស ភណ្ឌគ្គាហសាមណេរស្ស តិត្តិរមំសំ ទេន្តោ តស្មិំ ថោកំយេវ បដិគ្គណ្ហន្តេ តស្ស អប្បិច្ឆគុណេ បសីទិត្វា ‘‘បសន្នោស្មិ, តាត, អដ្ឋ តេ ធុរភត្តានិ ទេមី’’តិ អាហ. មហារាជ, ឧបជ្ឈាយស្ស ទេមីតិ. អបរានិបិ អដ្ឋ ទេមីតិ. តានិ អម្ហាកំ អាចរិយស្ស ទេមីតិ. អបរានិបិ អដ្ឋ ទម្មីតិ. តានិ សមានុបជ្ឈាយានំ ទម្មីតិ. អបរានិបិ អដ្ឋ ទម្មីតិ. តានិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទម្មីតិ. អបរានិបិ អដ្ឋ ទម្មីតិ. សាមណេរោ អធិវាសេសិ. ឯវមស្ស ឧប្បន្នោ លាភោ ថាវរោ ហោតិ.

អប្បសន្នា បសីទន្តីតិ ឯត្ថបិ – ទីឃព្រាហ្មណោ កិរ ព្រាហ្មណេ ភោជេន្តោ បញ្ច បញ្ច ភត្តសរកានិ ទត្វា សន្តប្បេតុំ នាសក្ខិ. អថេកទិវសំ ‘‘សមណា កិរ នាម អប្បិច្ឆា’’តិ កថំ សុត្វា វីមំសនត្ថាយ ភត្តំ គាហាបេត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស ភត្តកិច្ចករណវេលាយ វិហារំ គន្ត្វា តិំសមត្តេ ភិក្ខូ ភោជនសាលាយំ ភុញ្ជន្តេ ទិស្វា ឯកំ ភត្តសរកំ គហេត្វា សង្ឃត្ថេរស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. ថេរោ អង្គុលិំ ចាលេត្វា ថោកមេវ អគ្គហេសិ. ឯតេនេវ និយាមេន ឯកំ ភត្តសរកំ សព្ពេសំ សម្បាបុណិ. តតោ ព្រាហ្មណោ ‘‘សច្ចោយេវ ឯតេសំ សមណានំ គុណោ’’តិ អប្បិច្ឆតាយ បសន្នោ សហស្សំ វិស្សជ្ជេត្វា តស្មិំយេវ វិហារេ ចេតិយំ ការេសិ. ឯវំ អប្បសន្នា បសីទន្តិ.

បសន្នា ភិយ្យោ បសីទន្តីតិ ឯត្ថ វត្ថុនា កិច្ចំ នត្ថិ. បសន្នានញ្ហិ អប្បិច្ឆំ ទិស្វា បសាទោ ភិយ្យោ វឌ្ឍតិយេវ.

មជ្ឈន្តិកតិស្សត្ថេរសទិសេ បន អប្បិច្ឆេ ទិស្វា មហាជនោ អប្បិច្ឆោ ភវិតុំ មញ្ញតីតិ អប្បិច្ឆោ មហាជនស្ស ចក្ខុភូតោ នាម ហោតិ.

‘‘អប្បិច្ឆតា, ភិក្ខវេ, សទ្ធម្មស្ស ឋិតិយា អសម្មោសាយ អនន្តរធានាយ សំវត្តតី’’តិ (អ. និ. ១.១១៦-១២៩) វចនតោ បន អប្បិច្ឆោ សាសនំ ចិរដ្ឋិតិកំ ករោតិ នាម.

នោ ទាយកេនាតិ ស្វាក្ខាតេ ធម្មវិនយេ បន ទាយកស្ស បមាណំ ញត្វា ទាតព្ពកិច្ចំ នាម នត្ថិ. យត្តកោ ទេយ្យធម្មោ អត្ថិ, តត្តកំ អវត្ថរិត្វា ទាតុំ វដ្ដតិ. អវត្ថរិត្វា ទិន្នការណា ហិ ឯស មនុស្សសម្បត្តិំ, ទិព្ពសម្បត្តិំ, និព្ពានសម្បត្តិញ្ច អវត្ថរិត្វា ឧត្តរុត្តរិ បណីតបណីតមេវ លភតិ.

៣១៦. យោ អារទ្ធវីរិយោ, សោ ទុក្ខំ វិហរតីតិ បញ្ចាតបតប្បនមរុប្បបាតបតនាទិច្ចានុបរិវត្តន-ឧក្កុដិកប្បធានាទីនិ អនុយុញ្ជន្តោ ទិដ្ឋេ ចេវ ធម្មេ ទុក្ខំ វិហរតិ, តស្សេវ ពាហិរសមយេ សមាទិន្នស្ស តបចរណស្ស វិបាកេន និរយេ ឧប្បជ្ជិត្វា សម្បរាយេបិ ទុក្ខំ វិហរតិ.

៣១៧. យោ កុសីតោ, សោ ទុក្ខំ វិហរតីតិ អយម្បិ ទិដ្ឋេ ធម្មេ ចេវ សម្បរាយេ ច ទុក្ខំ វិហរតិ. កថំ? យស្ស ហិ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ យោនិសោ មនសិការោ នត្ថិ, ពុទ្ធវចនំ ន ឧគ្គណ្ហាតិ, អាចរិយុបជ្ឈាយវត្តំ ន ករោតិ, ចេតិយង្គណពោធិយង្គណវត្តំ ន ករោតិ. ជនស្ស បន សទ្ធាទេយ្យំ អបច្ចវេក្ខិតបរិភោគេន បរិភុញ្ជិត្វា ទិវសំ សេយ្យសុខំ បស្សសុខំ អនុយុញ្ជិត្វា បពុទ្ធកាលេ តយោ វិតក្កេ វិតក្កេតិ. សោ កតិបាហេនេវ ភិក្ខុភាវា ចវតិ? ឯវំ ទិដ្ឋធម្មេ ច ទុក្ខំ វិហរតិ. បព្ពជិត្វា បន សមណធម្មស្ស សម្មា អកតត្តា ច –

‘‘កុសោ យថា ទុគ្គហិតោ, ហត្ថមេវានុកន្តតិ;

សាមញ្ញំ ទុប្បរាមដ្ឋំ, និរយាយុបកឌ្ឍតី’’តិ. (ធ. ប. ៣១១) –

អបាយស្មិំយេវ បដិសន្ធិំ គណ្ហតិ. ឯវំ សម្បរាយេបិ ទុក្ខំ វិហរតិ.

៣១៨. យោ កុសីតោ, សោ សុខំ វិហរតីតិ កាលេន កាលំ វុត្តប្បការេ តបចរណេ កិញ្ចិ កិញ្ចិ តបចរណំ កត្វា កាលេន កាលំ ឱទាតវត្ថវសនោ មាលាគន្ធវិលេបនធរោ មធុរភោជនំ ភុញ្ជន្តោ មុទុកាសុ សេយ្យាសុ សយន្តោ ទិដ្ឋេ ធម្មេ ចេវ សុខំ វិហរតិ សម្បរាយេ ច. សោ ហិ តស្ស តបចរណស្ស គាឡ្ហំ អគ្គហិតត្តា នាតិពហុំ និរយេ ទុក្ខំ អនុភវតិ. តស្មា សម្បរាយេ សុខំ វិហរតិ នាម.

៣១៩. យោ អារទ្ធវីរិយោ, សោ សុខំ វិហរតីតិ អារទ្ធវីរិយោ ហិ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ វត្តេសុ បរិបូរការី ហោតិ, ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហាតិ, យោនិសោ មនសិការេ កម្មំ ករោតិ. អថស្ស វត្តបូរណញ្ចេវ ឧគ្គហិតពុទ្ធវចនញ្ច សមណធម្មកិរិយញ្ច អាវជ្ជេន្តស្ស ចិត្តំ បសីទតិ. ឯវំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សុខំ វិហរតិ. ទិដ្ឋធម្មេ បន អរហត្តំ បាបុណិតុំ អសក្កោន្តោ និព្ពត្តភវេ ខិប្បាភិញ្ញោ ហោតីតិ សម្បរាយេបិ សុខំ វិហរតិ នាម.

៣២០. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អប្បមត្តកោបិ គូថោ ទុគ្គន្ធោ ហោតីតិ ឥទំ សុត្តំ អដ្ឋុប្បត្តិយំ វុត្តំ. កតរអដ្ឋុប្បត្តិយន្តិ? នវកនិបាតេ (អ. និ. ៩.១២) សត្តុប្បាទសុត្ត អដ្ឋុប្បត្តិយំ. តថាគតោ ហិ តំ អត្ថំ កថេន្តោ – ‘‘នវ បុគ្គលា និរយតោ មុត្តា, តិរច្ឆានយោនិតោ មុត្តា, បេត្តិវិសយតោ មុត្តា’’តិ កថេសិ. អថស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘សចេ ខោ បន មេ បុត្តា ឥមំ ធម្មទេសនំ សុត្វា ខីណនិរយម្ហា ខីណតិរច្ឆានយោនិកា ខីណបេត្តិវិសយា ខីណាបាយទុគ្គតិវិនិបាតាតិ មញ្ញមានា ឧបរិមគ្គផលត្ថាយ វាយមិតុំ ន មញ្ញេយ្យុំ, តេសំ សំវេគំ ជនេស្សាមី’’តិ សំវេគជននត្ថំ ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ’’តិ ឥមំ សុត្តមារភិ. តត្ថ អប្បមត្តកោតិ ថោកមត្តកោ បរិត្តប្បមាណោ, អន្តមសោ កុសគ្គេនបិ គហេត្វា ឧបសិង្ឃិយមានោ ទុគ្គន្ធោវ ហោតិ. អប្បមត្តកម្បិ ភវំ ន វណ្ណេមីតិ អប្បមត្តកម្បិ កាលំ ភវេ បដិសន្ធិំ ន វណ្ណយាមិ. ឥទានិស្ស ឧបមំ ទស្សេន្តោ អាហ – អន្តមសោ អច្ឆរាសង្ឃាតមត្តម្បីតិ. សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន ទ្វេ អង្គុលិយោ ឯកតោ កត្វា បហរណមត្តម្បិ កាលន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

តតិយវគ្គវណ្ណនា.