(១៤) ៧. សត្តមឯតទគ្គវគ្គោ

សុជាតាវត្ថុ

២៥៨. ឧបាសិកាបាឡិយា បឋមេ បឋមំ សរណំ គច្ឆន្តីនន្តិ សព្ពបឋមំ សរណេសុ បតិដ្ឋិតានំ ឧបាសិកានំ, សុជាតា នាម, សេនិយធីតា អគ្គាតិ ទស្សេតិ. សាបិ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតិយំ កុលគេហេ និព្ពត្តា អបរភាគេ សត្ថុ ធម្មកថំ សុណន្តី សត្ថារំ ឯកំ ឧបាសិកំ បឋមំ សរណំ គច្ឆន្តីនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សា កប្បសតសហស្សំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា អម្ហាកំ សត្ថុ និព្ពត្តិតោ បុរេតរមេវ ឧរុវេលាយំ សេនានិគមេ សេនិយកុដុម្ពិកស្ស គេហេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តា ឯកស្មិំ និគ្រោធមូលេ បត្ថនំ អកាសិ – ‘‘សចេ សមជាតិកំ កុលឃរំ គន្ត្វា បឋមគព្ភេ បុត្តំ លភិស្សាមិ, អនុសំវច្ឆរំ ពលិកម្មំ ករិស្សាមី’’តិ. តស្សា សា បត្ថនា សមិជ្ឈិ.

សា មហាសត្តស្ស ទុក្ករការិកំ ករោន្តស្ស ឆដ្ឋេ វស្សេ បរិបុណ្ណេ វិសាខបុណ្ណមទិវសេ ‘‘បាតោវ ពលិកម្មំ ករិស្សាមី’’តិ រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចុដ្ឋាយ ធេនុយោ ទុហាបេសិ. វច្ឆកា ធេនូនំ ថនមូលំ ន អាគមំសុ, ថនមូលេ នវភាជនម្ហិ ឧបនីតមត្តេ អត្តនោវ ធម្មតាយ ខីរធារា បតិំសុ. តំ អច្ឆរិយំ ទិស្វា, សុជាតា, សហត្ថេនេវ ខីរំ គណ្ហិត្វា នវភាជនេ បក្ខិបិត្វា សហត្ថេនេវ អគ្គិំ កត្វា បចិតុំ អារភិ. តស្មិំ បាយាសេ បច្ចមានេ មហន្តមហន្តា ពុព្ពុឡា ឧដ្ឋហិត្វា ទក្ខិណាវត្តា ហុត្វា សញ្ចរន្តិ, ឯកផុសិតម្បិ ពហិ ន និគ្គច្ឆតិ. មហាព្រហ្មា ឆត្តំ ធារេសិ, ចត្តារោ លោកបាលា ខគ្គហត្ថា អារក្ខំ គណ្ហិំសុ, សក្កោ អលាតានិ សមានេន្តោ អគ្គិំ ជាលេសិ. ទេវតា ចតូសុ ទីបេសុ ឱជំ សំហរិត្វា តត្ថ បក្ខិបិំសុ. សុជាតា, ឯកទិវសេយេវ ឥមានិ អច្ឆរិយានិ ទិស្វា បុណ្ណាទាសិំ អាមន្តេសិ – ‘‘អម្ម, បុណ្ណេ អជ្ជ អម្ហាកំ ទេវតា អតិវិយ បសន្នា, មយា ឯត្តកំ កាលំ ឯវរូបំ អច្ឆរិយំ នាម ន ទិដ្ឋបុព្ពំ, វេគេន គន្ត្វា ទេវដ្ឋានំ បដិជគ្គាហី’’តិ. សា ‘‘សាធុ, អយ្យេ’’តិ តស្សា វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា តុរិតតុរិតា រុក្ខមូលំ អគមាសិ.

ពោធិសត្តោបិ ខោ ភិក្ខាចារកាលំ អាគមយមានោ បាតោវ គន្ត្វា រុក្ខមូលេ និសីទិ. រុក្ខមូលំ សោធនត្ថាយ គតា បុណ្ណា អាគន្ត្វា សុជាតាយ អារោចេសិ – ‘‘ទេវតា រុក្ខមូលេ និសិន្នា’’តិ. សុជាតា, ‘‘សចេ ជេ សច្ចំ ភណសិ, អទាសិំ ករោមី’’តិ វត្វា សព្ពបសាធនំ បសាធេត្វា សតសហស្សគ្ឃនកេ សុវណ្ណថាលេ បាយាសំ វឌ្ឍេត្វា អបរាយ សុវណ្ណបាតិយា បិទហិត្វា សេតវត្ថេន សម្បលិវេឋេត្វា សមន្តា គន្ធទាមមាលាទាមានិ ឱសារេត្វា ឧក្ខិបិត្វា គន្ត្វា មហាបុរិសំ ទិស្វា ពលវបីតិំ ឧប្បាទេត្វា ទិដ្ឋដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ឱណតោណតា គន្ត្វា សីសតោ ថាលំ ឱតារេត្វា វិវរិត្វា សហេវ បាតិយា បាយាសំ មហាបុរិសស្ស ហត្ថេ ឋបេត្វា វន្ទិត្វា ‘‘យថា មយ្ហំ មនោរថោ និប្ផន្នោ, ឯវំ តុម្ហាកម្បិ និប្ផជ្ជតូ’’តិ វត្វា បក្កាមិ. ពោធិសត្តោ នេរញ្ជរាយ នទិយា តីរំ គន្ត្វា សុវណ្ណថាលំ តីរេ ឋបេត្វា ន្ហត្វា បច្ចុត្តរិត្វា ឯកូនបណ្ណាស បិណ្ឌេ ករោន្តោ បាយាសំ បរិភុញ្ជិត្វា សុវណ្ណបាតិំ នទិយា សម្បវាហេត្វា អនុក្កមេន ពោធិមណ្ឌំ អារុយ្ហ សព្ពញ្ញុតំ បត្វា សត្តសត្តាហំ ពោធិមណ្ឌេ អតិក្កមិត្វា ឥសិបតនេ មិគទាយេ បវត្តិតវរធម្មចក្កោ សុជាតាយ បុត្តស្ស យសទារកស្ស ឧបនិស្សយំ ទិស្វា គន្ត្វា អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ.

យសោបិ កុលបុត្តោ រត្តិភាគសមនន្តរេ វិវដំ ឥត្ថាគារំ ទិស្វា សញ្ជាតសំវេគោ ‘‘ឧបទ្ទុតំ វត, ភោ, ឧបសដ្ឋំ វត, ភោ’’តិ វត្វា និវេសនតោ និក្ខមិត្វាវ ពហិនគរេ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មទេសនំ សុត្វា តីណិ មគ្គផលានិ បដិវិជ្ឈិ. អថស្ស បិតា បទានុបទិកំ គន្ត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា យសស្ស បវត្តិំ បុច្ឆិ. សត្ថា យសំ កុលបុត្តំ បដិច្ឆាទេត្វា ធម្មំ ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ សោ សេដ្ឋិគហបតិ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ, យសោ អរហត្តផលំ បាបុណិ. តំ ភគវា ‘‘ឯហិ ភិក្ខូ’’តិ អាហ, តាវទេវស្ស គិហិលិង្គំ អន្តរធាយិ, ឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរោ អហោសិ. បិតាបិស្ស សត្ថារំ និមន្តេសិ. សត្ថា យសំ កុលបុត្តំ បច្ឆាសមណំ កត្វា តស្ស ឃរំ គន្ត្វា កតភត្តកិច្ចោ ធម្មំ ទេសេសិ, ទេសនាបរិយោសានេ យសស្ស មាតា, សុជាតា, បុរាណទុតិយិកា ច សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ. តំទិវសំ អយំ, សុជាតា, តេវាចិកសរណេ បតិដ្ឋាសិ សទ្ធិំ សុណិសាយ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បនេតំ វត្ថុ ខន្ធកេ (មហាវ. ២៥-២៨) អាគតមេវ. សត្ថា អបរភាគេ បដិបាដិយា ឧបាសិកាយោ ឋានន្តរេសុ ឋបេន្តោ ឥមំ ឧបាសិកំ បឋមំ សរណំ គច្ឆន្តីនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

វិសាខាវត្ថុ

២៥៩. ទុតិយេ ទាយិកានន្តិ ទានាភិរតានំ ឧបាសិកានំ, វិសាខា មិគារមាតា, អគ្គាតិ ទស្សេតិ. សា កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតិយំ កុលគេហេ និព្ពត្តា អបរភាគេ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុណន្តី សត្ថារំ ឯកំ ឧបាសិកំ ទាយិកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សា កប្បសតសហស្សំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា កស្សបពុទ្ធកាលេ កិកិស្ស កាសិរញ្ញោ គេហេ សត្តន្នំ ភគិនីនំ សព្ពកនិដ្ឋា ហុត្វា និព្ពត្តិ. តទា កិរ –

‘‘សមណី សមណគុត្តា ច, ភិក្ខុនី ភិក្ខុទាយិកា;

ធម្មា ចេវ សុធម្មា ច, សង្ឃទាសី ច សត្តមា’’តិ.

ឥមា សត្ត ភគិនិយោ អហេសុំ. តា ឯតរហិ –

‘‘ខេមា ឧប្បលវណ្ណា ច, បដាចារា ច គោតមី;

ធម្មទិន្នា មហាមាយា, វិសាខា ចេវ សត្តមី’’តិ. –

ឯវំនាមា ហុត្វា និព្ពត្តា. តត្រាយំ សង្ឃទាសី ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ អង្គរដ្ឋេ ភទ្ទិយនគរេ មេណ្ឌកសេដ្ឋិបុត្តស្ស ធនញ្ចយសេដ្ឋិនោ អគ្គមហេសិយា សុមនទេវិយា នាម កុច្ឆិស្មិំ និព្ពត្តិ, វិសាខាតិស្សា នាមំ អកំសុ. តស្សា សត្តវស្សិកកាលេ ទសពលោ សេលព្រាហ្មណស្ស ច អញ្ញេសញ្ច ពោធនេយ្យពន្ធវានំ ឧបនិស្សយសម្បត្តិំ ទិស្វា មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ ចារិកំ ចរមានោ តស្មិំ រដ្ឋេ តំ នគរំ បាបុណិ.

តស្មិញ្ច សមយេ មេណ្ឌកោ គហបតិ តស្មិំ នគរេ បញ្ចន្នំ មហាបុញ្ញានំ ជេដ្ឋកោ ហុត្វា សេដ្ឋិដ្ឋានំ ការេសិ. បញ្ច មហាបុញ្ញា នាម មេណ្ឌកោ សេដ្ឋិ, ចន្ទបទុមា នាម តស្សេវ អគ្គមហេសី, តស្ស ច បុត្តោ ធនញ្ចយោ នាម, តស្ស ភរិយា សុមនទេវី នាម, មេណ្ឌកសេដ្ឋិស្ស ទាសោ បុណ្ណោ នាមាតិ. ន កេវលញ្ច មេណ្ឌកសេដ្ឋិយេវ, ពិម្ពិសារមហារាជស្ស បន អាណាបវត្តិដ្ឋានេ បញ្ច អមិតភោគា នាម អហេសុំ ជោតិកោ ជដិលោ មេណ្ឌកោ បុណ្ណោ កាកវលិយោតិ. តេសុ អយំ មេណ្ឌកសេដ្ឋិ ទសពលស្ស អត្តនោ នគរំ សម្បត្តភាវំ សុត្វា បុត្តស្ស ធនញ្ចយសេដ្ឋិនោ ធីតរំ វិសាខាទារិកំ បក្កោសិត្វា ឯវមាហ – ‘‘អម្ម, តុយ្ហម្បិ មង្គលំ អម្ហាកម្បិ មង្គលំ, តវ បរិចារិកាហិ បញ្ចទារិកាសតេហិ សទ្ធិំ បញ្ច រថសតានិ អារុយ្ហ បញ្ចហិ ទាសិសតេហិ បរិវុតា ទសពលស្ស បច្ចុគ្គមនំ ករោហី’’តិ. សា បិតាមហស្ស វចនំ សុត្វា តថា អកាសិ. ការណាការណេសុ បន កុសលត្តា យាវតិកា យានស្ស ភូមិ, យានេន គន្ត្វា យានា បច្ចោរោហិត្វា បត្តិកាវ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. អថស្សា ចរិតវសេន សត្ថា ធម្មំ ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ បញ្ចហិ ទារិកាសតេហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ. មេណ្ឌកសេដ្ឋិបិ ខោ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. អថ សត្ថា តស្សបិ ចរិតវសេន ធម្មំ ទេសេសិ. សោ ទេសនាបរិយោសានេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ សត្ថារំ ស្វាតនាយ និមន្តេត្វា បុនទិវសេ អត្តនោ និវេសនេ បណីតេន ខាទនីយេន ភោជនីយេន ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិវិសិត្វា ឯតេនុបាយេន អឌ្ឍមាសំ មហាទានំ អទាសិ. សត្ថា ភទ្ទិយនគរេ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា បក្កាមិ.

ឥតោ បរំ អញ្ញំ កថាមគ្គំ វិស្សជ្ជេត្វា វិសាខាយ ឧប្បត្តិកថាវ កថេតព្ពា. សាវត្ថិយញ្ហិ កោសលរាជា ពិម្ពិសារស្ស សន្តិកំ បេសេសិ – ‘‘មម អាណាបវត្តិដ្ឋានេ អមិតភោគវិន្ទនកុលំ នាម នត្ថិ, អម្ហាកំ អមិតភោគវិន្ទនកុលំ បេសេតូ’’តិ. រាជា អមច្ចេហិ សទ្ធិំ មន្តេសិ. អមច្ចា ‘‘មហាកុលំ បេសេតុំ ន សក្កា, ឯកំ បន សេដ្ឋិបុត្តំ បេសេស្សាមា’’តិ មេណ្ឌកសេដ្ឋិនោ បុត្តំ ធនញ្ចយសេដ្ឋិំ អាយាចិំសុ. រាជា តេសំ វចនំ សុត្វា តំ បេសេសិ. អថ នំ កោសលរាជា សាវត្ថិតោ សត្តយោជនមត្ថកេ សាកេតនគរេ សេដ្ឋិដ្ឋានំ ទត្វា វាសេសិ.

សាវត្ថិយញ្ច មិគារសេដ្ឋិនោ បុត្តោ បុណ្ណវឌ្ឍនកុមារោ នាម វយប្បត្តោ អហោសិ. អថស្ស បិតា ‘‘បុត្តោ មេ វយប្បត្តោ, ឃរាវាសេនស្ស អាពន្ធនសមយោ’’តិ ញត្វា ‘‘អម្ហាកំ សមានជាតិកេ កុលេ ទារិកំ បរិយេសថា’’តិ ការណាការណកុសលេ បុរិសេ បេសេសិ. តេ សាវត្ថិយំ អត្តនោ រុចិតំ ទារិកំ អទិស្វា សាកេតំ អគមំសុ. តំទិវសញ្ច, វិសាខា, អត្តនោ សមានវយេហិ បញ្ចហិ កុមារិកាសតេហិ បរិវារិតា នក្ខត្តកីឡនត្ថាយ ឯកំ មហាគាមំ អគមាសិ. តេបិ បុរិសា អន្តោនគរេ ចរិត្វា អត្តនោ រុចិតំ ទារិកំ អទិស្វា ពហិនគរទ្វារេ អដ្ឋំសុ. តស្មិំ សមយេ ទេវោ វស្សិតុំ អារភិ. អថ តា វិសាខាយ សទ្ធិំ និក្ខន្តា ទារិកា តេមនភយេន វេគេន សាលំ បវិសិំសុ. តេ បុរិសា តាសម្បិ អន្តរេ យថារុចិតំ ទារិកំ ន បស្សិំសុ. តាសំ បន សព្ពបច្ឆតោ, វិសាខា, ទេវំ វស្សន្តម្បិ អគណេត្វា អតុរិតគមនេន តេមយមានាវ សាលំ បាវិសិ. តេ បុរិសា តំ ទិស្វា ចិន្តយិំសុ – ‘‘រូបវតី តាវ កញ្ញា ឯតបរមា ភវេយ្យ, រូបំ បនេតំ ឯកច្ចាយ ការិតបត្តំ វិយ ហោតិ, កថំ សមុដ្ឋាបេត្វា កថេន្តា ជានិស្សាម មធុរវចនា វា នោ វា’’តិ. តតោ នំ អាហំសុ – ‘‘អតិវិយ បរិណតវយា ឥត្ថី វិយ យាសិ, អម្មា’’តិ. កិំ ទិស្វា កថេថ, តាតាតិ? អញ្ញា តយា សទ្ធិំ កីឡនកុមារិយោ តេមនភយេន វេគេន អាគន្ត្វា សាលំ បវិដ្ឋា, ត្វំ បន មហល្លិកា វិយ បទវារំ អតិក្កម្ម នាគច្ឆសិ, សាដកស្ស តេមនភាវម្បិ ន គណេសិ. សចេ តំ ហត្ថី វា អស្សោ វា អនុពន្ធេយ្យ, កិំ ឯវមេវំ ករេយ្យាសីតិ? តាតា, សាដកា នាម ន ទុល្លភា, សុលភា មយ្ហំ កុលេ សាដកា. វយប្បត្តា មាតុគាមា បន បណិយភណ្ឌសទិសា, ហត្ថេ វា បាទេ វា ភគ្គេ អង្គវិកលំ មាតុគាមំ ជិគុច្ឆន្តា និដ្ឋុភិត្វា គច្ឆន្តិ, តស្មា សណិកំ អាគតាម្ហីតិ.

តេ ចិន្តយិំសុ – ‘‘ឥមាយ សទិសា ឥមស្មិំ ជម្ពុទីបេ ឥត្ថី នាម នត្ថិ, យាទិសា រូបេន, កថាយបិ តាទិសាវ. ការណាការណំ ញត្វា កថេតី’’តិ តស្សា ឧបរិ មាលាគុឡំ ខិបិំសុ. អថ, វិសាខា, ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ បុព្ពេ អបរិគ្គហិតា, ឥទានិ បន បរិគ្គហិតាម្ហី’’តិ វិនីតេនាការេន ភូមិយំ និសីទិ. អថ នំ តត្ថេវ សាណិយា បរិក្ខិបិំសុ. សា បដិច្ឆន្នភាវំ ញត្វា ទាសិគណបរិវុតា គេហំ អគមាសិ. តេបិ មិគារសេដ្ឋិនោ បុរិសា តាយ សទ្ធិំយេវ ធនញ្ចយសេដ្ឋិស្ស សន្តិកំ អគមំសុ. ‘‘កតរគាមវាសិនោ, តាតា, តុម្ហេ’’តិ បុច្ឆិតា ‘‘សាវត្ថិនគរេ មិគារសេដ្ឋិនោ បុរិសម្ហា’’តិ វត្វា ‘‘មយំ អម្ហាកំ សេដ្ឋិនា តុម្ហាកំ គេហេ វយប្បត្តា ទារិកា អត្ថីតិ សុត្វា បេសិតា’’តិ. សាធុ, តាតា, តុម្ហាកំ សេដ្ឋិ កិញ្ចាបិ ភោគេន អម្ហេហិ អសទិសោ, ជាតិយា បន សទិសោ. សព្ពាការសម្បន្នោ នាម ទុល្លភោ គច្ឆថ តុម្ហេ សេដ្ឋិស្ស អម្ហេហិ សម្បដិច្ឆិតភាវំ អារោចេថាតិ.

តេ តស្ស វចនំ សុត្វា សាវត្ថិំ គន្ត្វា មិគារសេដ្ឋិស្ស តុដ្ឋិំ វឌ្ឍិំ ច បវេទេត្វា ‘‘លទ្ធា នោ សាមិ សាកេតេ ធនញ្ចយសេដ្ឋិស្ស គេហេ ទារិកា’’តិ អាហំសុ. តំ សុត្វា មិគារសេដ្ឋិ ‘‘មហាកុលគេហេ កិរ នោ ទារិកា លទ្ធា’’តិ តុដ្ឋមានសោ ហុត្វា តាវទេវ ធនញ្ចយសេដ្ឋិស្ស សាសនំ បហិណិ ‘‘ឥទានេវ ទារិកំ អានយិស្សាម, កត្តព្ពកិច្ចំ ករោន្តូ’’តិ. សោបិស្ស បដិសាសនំ បេសេសិ – ‘‘នយិទំ អម្ហាកំ ភារិយំ, សេដ្ឋិ បន អត្តនោ កត្តព្ពកិច្ចំ ករោតូ’’តិ. សោ កោសលរញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា អារោចេសិ – ‘‘ទេវ, ឯកា មេ មង្គលកិរិយា អត្ថិ, ទាសស្ស តេ បុណ្ណវឌ្ឍនស្ស ធនញ្ចយសេដ្ឋិនោ ធីតរំ វិសាខំ នាម ទារិកំ អានេស្សាមិ, សាកេតគមនំ មេ អនុជានាថា’’តិ. សាធុ, មហាសេដ្ឋិ, កិំ បន អម្ហេហិបិ អាគន្តព្ពន្តិ? ទេវ តុម្ហាទិសានំ គមនំ លទ្ធុំ សក្កាតិ? រាជា មហាកុលស្ស សង្គហំ កាតុកាមោ ‘‘ហោតុ សេដ្ឋិ, អាគមិស្សាមី’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា មិគារសេដ្ឋិនា សទ្ធិំ សាកេតនគរំ អគមាសិ. ធនញ្ចយសេដ្ឋិ ‘‘មិគារសេដ្ឋិ កិរ កោសលរាជានំ គហេត្វា អាគតោ’’តិ សុត្វា បច្ចុគ្គមនំ កត្វា រាជានំ គហេត្វា អត្តនោ និវេសនំ អគមាសិ. តាវទេវ រញ្ញោ ច រាជពលស្ស ច មិគារសេដ្ឋិនោ ច វសនដ្ឋានំ ចេវ មាលាគន្ធភត្តាទីនិ ច សព្ពានិ បដិយាទេសិ. ‘‘ឥទំ ឥមស្ស លទ្ធុំ វដ្ដតិ, ឥទំ ឥមស្សា’’តិ សព្ពំ អត្តនាវ ជានាតិ. តេ តេ ជនា ចិន្តយិំសុ – ‘‘សេដ្ឋិ អម្ហាកមេវ សក្ការំ ករោតី’’តិ.

អថេកទិវសំ រាជា ធនញ្ចយសេដ្ឋិស្ស សាសនំ បហិណិ ‘‘ន សក្កា សេដ្ឋិនា ចិរកាលំ អម្ហាកំ ភរណបោសនំ កាតុំ, ទារិកាយ គមនកាលំ ជានាតូ’’តិ. សោបិ រញ្ញោ សាសនំ បេសេសិ – ‘‘ឥទានិ វស្សកាលោ អាគតោ, ន សក្កា ចតុមាសំ វិចរិតុំ, តុម្ហាកំ ពលកាយស្ស យំ យំ លទ្ធុំ វដ្ដតិ, សព្ពំ តំ មម ភារោ. កេវលំ ទេវោ មយា បេសិតកាលេ គច្ឆតូ’’តិ. តតោ បដ្ឋាយ សាកេតនគរំ និច្ចនក្ខត្តគាមោ វិយ អហោសិ. ឯវំ តយោ មាសា អតិក្កន្តា. ធនញ្ចយសេដ្ឋិនោ បន ធីតាយ មហាលតាបសាធនំ ន តាវ និដ្ឋំ គច្ឆតិ. អថស្ស កម្មន្តាធិដ្ឋាយកា អាគន្ត្វា អារោចយិំសុ – ‘‘សេសំ អសន្តំ នាម នត្ថិ, ពលកាយស្ស បន ភត្តបចនទារូនិ នប្បហោន្តី’’តិ. ‘‘គច្ឆថ, តាតា, ហត្ថិសាលា អស្សសាលា វិយោជេត្វា ភត្តំ បចថា’’តិ. ឯវំ បចន្តានម្បិ អឌ្ឍមាសោ អតិក្កន្តោ. តតោ បុន អារោចយិំសុ – ‘‘ទារូនិ សាមិ នប្បហោន្តី’’តិ. ‘‘តាតា, ឥមស្មិំ កាលេ ទារូនិ លទ្ធុំ ន សក្កា, ទុស្សកោដ្ឋាគារំ បន វិវរិត្វា ថូលសាដកេ គហេត្វា វដ្ដិយោ កត្វា តេលចាដិយំ តេមេត្វា ភត្តំ បចថា’’តិ. ឥមិនា និយាមេន បចន្តានំ ចត្តារោ មាសា បូរយិំសុ.

តតោ ធនញ្ចយសេដ្ឋិ ធីតុយា មហាលតាបសាធនស្ស និដ្ឋិតភាវំ ញត្វា ‘‘ស្វេ ទារិកំ បេសេស្សាមី’’តិ ធីតរំ សមីបេ និសីទាបេត្វា ‘‘អម្ម បតិកុលេ វសន្តិយា នាម ឥមញ្ចិមញ្ច អាចារំ សិក្ខិតុំ វដ្ដតី’’តិ ឱវាទំ អទាសិ. អយំ មិគារសេដ្ឋិ អនន្តរគព្ភេ និសិន្នោ ធនញ្ចយសេដ្ឋិនោ ឱវាទំ អស្សោសិ. សោបិ សេដ្ឋិ ធីតរំ ឯវំ ឱវទិ –

‘‘អម្ម សសុរកុលេ វសន្តិយា នាម អន្តោអគ្គិ ពហិ ន នីហរិតព្ពោ, ពហិអគ្គិ អន្តោ ន បវេសេតព្ពោ, ទទន្តស្សេវ ទាតព្ពំ, អទទន្តស្ស ន ទាតព្ពំ, ទទន្តស្សបិ អទទន្តស្សបិ ទាតព្ពំ, សុខំ និសីទិតព្ពំ, សុខំ បរិភុញ្ជិតព្ពំ, សុខំ និបជ្ជិតព្ពំ, អគ្គិ បរិចរិតព្ពោ, អន្តោទេវតា នមស្សិតព្ពា’’តិ.

ឥមំ ទសវិធំ ឱវាទំ ទត្វា បុនទិវសេ សព្ពា សេនិយោ សន្និបាតេត្វា រាជសេនាយ មជ្ឈេ អដ្ឋ កុដុម្ពិកេ បាដិភោគេ គហេត្វា ‘‘សចេ មេ ធីតុ គតដ្ឋានេ ទោសោ ឧប្បជ្ជតិ, តុម្ហេហិ សោធេតព្ពោ’’តិ វត្វា នវកោដិអគ្ឃនកេន មហាលតាបសាធនេន ធីតរំ បសាធេត្វា ន្ហានចុណ្ណមូលំ ចតុបណ្ណាសសកដសតំ ធនំ ទត្វា ធីតាយ សទ្ធិំ និពទ្ធំ គមនចារិនិយោ បញ្ចសតា ទាសិយោ បញ្ច អាជញ្ញរថសតានិ សព្ពូបការញ្ច សតំ សតំ ទត្វា កោសលរាជានញ្ច មិគារសេដ្ឋិញ្ច, វិស្សជ្ជេត្វា ធីតុ គមនវេលាយំ វជាធិដ្ឋាយកេ បុរិសេ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘តាតា, មម ធីតាយ គតដ្ឋានេ ខីរបានត្ថំ ធេនូហិ, យានយោជនត្ថំ ឧសភេហិ ច អត្ថោ ហោតិ, តស្មា មម ធីតុ គមនមគ្គេ វជទ្វារំ វិវរិត្វា បុថុលតោ អដ្ឋ ឧសភានិ គោគណេន បូរេត្វា តិគាវុតមត្ថកេ អសុកា នាម កន្ទរា អត្ថិ, អគ្គគោយូថេ តំ ឋានំ បត្តេ ភេរិសញ្ញាយ វជទ្វារំ បិទហេយ្យាថា’’តិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ សេដ្ឋិស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា តថា អកំសុ. វជទ្វារេ វិវដេ ឧឡារុឡារាយេវ គាវិយោ និក្ខមិំសុ. ទ្វារេ បិទហិតេ បន វិសាខាយ បុញ្ញពលេន ពលវគាវោ ច ទម្មគាវោ ច ពហិ លង្ឃិត្វា មគ្គំ បដិបជ្ជិំសុ. អថ, វិសាខា, សាវត្ថិនគរទ្វារំ បត្តកាលេ ចិន្តេសិ – ‘‘បដិច្ឆន្នយានស្មិំ នុ ខោ និសីទិត្វា បវិសាមិ, ឧទាហុ រថេ ឋត្វា’’តិ. អថស្សា ឯតទហោសិ – ‘‘បដិច្ឆន្នយានេន មេ បវិសន្តិយា មហាលតាបសាធនស្ស វិសេសោ ន បញ្ញាយិស្សតី’’តិ. សា សកលនគរស្ស អត្តានំ ទស្សេន្តី រថេ ឋត្វា នគរំ បាវិសិ. សាវត្ថិវាសិនោ វិសាខាយ សម្បត្តិំ ទិស្វា ‘‘ឯសា កិរ, វិសាខា, នាម ឯវរូបា, អយញ្ច សម្បត្តិ ឯតិស្សាវ អនុច្ឆវិកា’’តិ អាហំសុ. ឥតិ សា មហាសម្បត្តិយា មិគារសេដ្ឋិនោ គេហំ បាវិសិ. អាគតទិវសេ ចស្សា សកលនគរវាសិនោ ‘‘អម្ហាកំ, ធនញ្ចយសេដ្ឋិ, អត្តនោ នគរំ សម្បត្តានំ មហាសក្ការំ អកាសី’’តិ យថាពលំ បណ្ណាការំ បហិណិំសុ. វិសាខា, បហិតបហិតំ បណ្ណាការំ តស្មិំយេវ នគរេ អញ្ញមញ្ញេសុ កុលេសុ សព្ពត្ថកមេវ ទាបេសិ. អថស្សា រត្តិភាគសមនន្តរេ ឯកិស្សា អាជញ្ញវឡវាយ គព្ភវុដ្ឋានំ អហោសិ. សា ទាសីហិ ទណ្ឌទីបិកា គាហាបេត្វា តត្ថ គន្ត្វា វឡវំ ឧណ្ហោទកេន ន្ហាបេត្វា តេលេន មក្ខាបេត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ អគមាសិ.

មិគារសេដ្ឋិបិ សត្តាហំ បុត្តស្ស អាវាហសក្ការំ ករោន្តោ ធុរវិហារេ វសន្តម្បិ តថាគតំ អមនសិកត្វា សត្តមេ ទិវសេ សកលនិវេសនំ បូរេន្តោ នគ្គសមណកេ និសីទាបេត្វា ‘‘អាគច្ឆតុ មេ ធីតា, អរហន្តេ វន្ទតូ’’តិ វិសាខាយ សាសនំ បហិណិ. សា ‘‘អរហន្តា’’តិ វចនំ សុត្វា សោតាបន្នា អរិយសាវិកា ហដ្ឋតុដ្ឋា ហុត្វា តេសំ និសិន្នដ្ឋានំ គន្ត្វា តេ ឱលោកេត្វា ‘‘ន ឯវរូបា នាម អរហន្តា ហោន្តិ, ហិរោត្តប្បវិវជ្ជិតានំ នាម សន្តិកំ កស្មា មំ សសុរោ បក្កោសាបេតី’’តិ ‘‘ធី, ធី’’តិ គរហិត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ គតា. នគ្គសមណា តំ ទិស្វា សព្ពេ ឯកប្បហារេនេវ សេដ្ឋិំ គរហិំសុ – ‘‘កិំ ត្វំ, គហបតិ, អញ្ញំ នាលត្ថ, សមណស្ស គោតមស្ស សាវិកំ មហាកាឡកណ្ណិំ កស្មា ឥមំ គេហំ បវេសេសិ, វេគេន នំ ឥមស្មា គេហា នីហរាហី’’តិ. តតោ សេដ្ឋិ ‘‘ន សក្កា មយា ឥមេសំ វចនេន ឥមំ គេហា នីហរិតុំ, មហាកុលស្ស ធីតា អយ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘អាចរិយា ទហរា នាម ជានិត្វា វា អជានិត្វា វា ករេយ្យុំ, តុម្ហេ តុណ្ហី ហោថា’’តិ នគ្គេ ឧយ្យោជេត្វា មហាបល្លង្កេ និសីទាបេត្វា សុវណ្ណកដច្ឆុំ គហេត្វា វិសាខាយ បរិវិសិយមានោ សុវណ្ណបាតិយំ អប្បោទកមធុបាយាសំ បរិភុញ្ជិ.

តស្មិំ សមយេ ឯកោ បិណ្ឌចារិកោ ថេរោ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ សេដ្ឋិស្ស ឃរទ្វារំ បាបុណិ. វិសាខា, តំ ទិស្វា ‘‘សសុរស្ស អាចិក្ខិតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ យថា សោ ថេរំ បស្សតិ, ឯវំ អបគន្ត្វា អដ្ឋាសិ. សោ បន ពាលោ ថេរំ ទិស្វាបិ អបស្សន្តោ វិយ ហុត្វា អធោមុខោ បាយាសមេវ ភុញ្ជតិ. វិសាខា, ‘‘ថេរំ ទិស្វាបិ មេ សសុរោ សញ្ញំ ន ករោតី’’តិ ញត្វា ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘អតិច្ឆថ, ភន្តេ, មយ្ហំ សសុរោ បុរាណំ ខាទតី’’តិ អាហ. សោ និគណ្ឋេហិ តាវ កថិតកាលេ អធិវាសេសិ, ‘‘បុរាណំ ខាទតី’’តិ វុត្តក្ខណេយេវ បន ហត្ថំ អបនេត្វា ‘‘ឥមំ បាយាសំ ឥតោ ហរថ, ឯតញ្ច ឥមស្មា គេហា នីហរថ. អយញ្ហិ មំ ឯវរូបេ មង្គលគេហេ អសុចិខាទកំ នាម ករោតី’’តិ អាហ. តស្មិំ ខោ បន និវេសនេ សព្ពេបិ ទាសកម្មករា វិសាខាយ សន្តកាវ, កោ នំ ហត្ថេ វា បាទេ វា គណ្ហិស្សតិ, មុខេន កថេតុំ សមត្ថោបិ នាម នត្ថិ. តតោ, វិសាខា, សសុរស្ស កថំ សុត្វា អាហ – ‘‘តាត, ន ឯត្តកេន វចនេន មយំ និក្ខមាម, នាហំ តុម្ហេហិ ឧទកតិត្ថតោ កុម្ភទាសិកា វិយ អានីតា. ធរមានកមាតាបិតូនំ ធីតរោ នាម ន ឯត្តកេនេវ និក្ខមន្តិ, ឯតេនេវ មេ ការណេន បិតា ឥធាគមនទិវសេ អដ្ឋ កុដុម្ពិកេ បក្កោសាបេត្វា ‘សចេ មេ ធីតរំ ឧបាទាយ ទោសោ ឧប្បជ្ជតិ, សោធេយ្យាថា’តិ វត្វា តេសំ ហត្ថេ ឋបេសិ. តេ បក្កោសាបេត្វា មយ្ហំ ទោសាទោសំ សោធាបេថា’’តិ.

តតោ សេដ្ឋិ ‘‘កល្យាណំ ឯសា កថេតី’’តិ អដ្ឋ កុដុម្ពិកេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘អយំ ទារិកា សត្តមេ ទិវសេ អបរិបុណ្ណេយេវ មង្គលគេហេ និសិន្នំ មំ ‘អសុចិខាទកោ’តិ វទតី’’តិ អាហ. ឯវំ កិរ, អម្មាតិ? ‘‘តាតា, មយ្ហំ សសុរោ អសុចិំ ខាទិតុកាមោ ភវិស្សតិ, អហំ បន ឯវំ កត្វា ន កថេមិ. ឯកស្មិំ បន បិណ្ឌបាតិកត្ថេរេ ឃរទ្វារេ ឋិតេ អយំ អប្បោទកមធុបាយាសំ ភុញ្ជន្តោ ន តំ មនសិ ករោតិ, អហំ ឥមិនា ការណេន ‘អតិច្ឆថ, ភន្តេ, មយ្ហំ សសុរោ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ បុញ្ញំ ន ករោតិ, បុរាណបុញ្ញំ ខាទតី’តិ ឯត្តកំ កថយិន្តិ អាហ. អយ្យ, ឥធ ទោសោ នត្ថិ, អម្ហាកំ ធីតា ការណំ កថេតិ, ត្វំ កស្មា កុជ្ឈសីតិ? អយ្យា, ឯស តាវ ទោសោ មា ហោតុ, អយំ បន ទារិកា អាគតទិវសេយេវ មម បុត្តេ សញ្ញំ អកត្វា អត្តនោ ឥច្ឆិតដ្ឋានំ អគមាសីតិ. ឯវំ កិរ, អម្មាតិ? តាតា, នាហំ ឥច្ឆិតដ្ឋានំ គច្ឆាមិ, ឥមស្មិំ បន គេហេ អាជានីយវឡវាយ វិជាតាយ សញ្ញម្បិ អកត្វា និសីទនំ នាម អយុត្តន្តិ ទណ្ឌទីបិកា គាហាបេត្វា ទាសីហិ បរិវុតា តត្ថ គន្ត្វា វឡវាយ វិជាតបរិហារំ ការាបេសិន្តិ. អយ្យ, អម្ហាកំ ធីតា តវ គេហេ ទាសីហិបិ អកត្តព្ពកម្មំ អកាសិ, ត្វំ ឯត្ថ កិំ ទោសំ បស្សសីតិ?

អយ្យា, ឯស តាវ គុណោ ហោតុ, ឥមិស្សា បន បិតា ឥធាគមនទិវសេ ឱវាទំ ទេន្តោ ‘‘អន្តោអគ្គិ ពហិ ន នីហរិតព្ពោ’’តិ អាហ, កិំ បន សក្កា អម្ហេហិ ឧភតោ បដិវិស្សកគេហានំ អគ្គិំ អទត្វា វសិតុន្តិ? ឯវំ កិរ, អម្មាតិ? តាតា, ន មយ្ហំ បិតា ឯតំ អគ្គិំ ឧបាទាយ កថេសិ, យា បន អន្តោនិវេសនេ សស្សុអាទីនំ រហស្សកថា ឧប្បជ្ជតិ, សា ទាសិទាសានំ ន កថេតព្ពា. ឯវរូបា ហិ កថា វឌ្ឍមានា កលហាយ សំវត្តតិ, ឥទំ សន្ធាយ មយ្ហំ បិតា កថេសិ, តាតាតិ.

អយ្យា, ឯតំ តាវ ឯវំ ហោតុ, ឥមិស្សា បិតា ‘‘ពាហិរតោ អគ្គិ ន អន្តោ បវេសេតព្ពោ’’តិ អាហ, កិំ សក្កា អម្ហេហិ អន្តោអគ្គិម្ហិ និព្ពុតេ ពាហិរតោ អគ្គិំ អនាហរិតុន្តិ? ឯវំ កិរ, អម្មាតិ? តាតា, មយ្ហំ បិតា ឯតំ អគ្គិំ សន្ធាយ ន កថេសិ, យំ បន ទោសំ ទាសកម្មការេហិ កថិតំ ហោតិ, តំ អន្តោមានុសកានំ ន កថេតព្ពំ…បេ….

យម្បិ តេន ‘‘យេ ទទន្តិ, តេសំយេវ ទាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, តំ ‘‘យាចិតកំ ឧបករណំ គហេត្វា យេ បដិទទន្តិ, តេសំយេវ ទាតព្ព’’ន្តិ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘យេ ន ទទន្តី’’តិ ឥទម្បិ យាចិតកំ ឧបករណំ គហេត្វា យេ ន បដិទទន្តិ, តេសំ ន ទាតព្ពន្តិ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘ទទន្តស្សបិ អទទន្តស្សបិ ទាតព្ព’’ន្តិ, ឥទំ បន ទុគ្គតេសុ ញាតិមិត្តេសុ សម្បត្តេសុ បដិទាតុំ សក្កោន្តុ វា មា វា, ទាតុមេវ វដ្ដតីតិ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘សុខំ និសីទិតព្ព’’ន្តិ ឥទម្បិ សស្សុសសុរេ ទិស្វា ឧដ្ឋាតព្ពដ្ឋានេ និសីទិតុំ ន វដ្ដតីតិ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘សុខំ ភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ ឥទំ បន សស្សុសសុរសាមិកេហិ បុរេតរំ អភុញ្ជិត្វា តេ បរិវិសិត្វា សព្ពេហិ លទ្ធាលទ្ធំ ញត្វា បច្ឆា សយំ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘សុខំ និបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ ឥទម្បិ សស្សុសសុរសាមិកេហិ បុរេតរមេវ សយនំ អារុយ្ហ ន និបជ្ជិតព្ពំ, តេសំ កត្តព្ពយុត្តកំ វត្តបដិវត្តំ កត្វា បច្ឆា សយំ និបជ្ជិតុំ យុត្តន្តិ ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘អគ្គិ បរិចរិតព្ពោ’’តិ ឥទំ បន សស្សុម្បិ សសុរម្បិ សាមិកម្បិ អគ្គិក្ខន្ធំ វិយ ឧរគរាជានំ វិយ ច កត្វា បស្សិតុំ វដ្ដតីតិ ឥទំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ.

ឯតេ តាវ ឯត្តកា គុណា ហោន្តុ, ឥមិស្សា បន បិតា អន្តោទេវតា នមស្សាបេតិ, ឥមស្ស កោ អត្ថោតិ? ឯវំ កិរ, អម្មាតិ? អាម, តាតា, ឯតម្បិ ហិ មេ បិតរា ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘អាវេណិកឃរាវាសំ វសនកាលតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ ឃរទ្វារំ សម្បត្តបព្ពជិតំ ទិស្វា យំ ឃរេ ខាទនីយំ ភោជនីយំ អត្ថិ, តតោ បព្ពជិតានំ ទត្វាវ ខាទិតុំ វដ្ដតី’’តិ. អថ នំ តេ អាហំសុ – ‘‘តុយ្ហំ បន មហាសេដ្ឋិ បព្ពជិតេ ទិស្វា អទានមេវ រុច្ចតិ មញ្ញេតិ. សោ អញ្ញំ បដិវចនំ អបស្សន្តោ អធោមុខោ និសីទិ’’.

អថ នំ កុដុម្ពិកា ‘‘កិំ សេដ្ឋិ អញ្ញោបិ អម្ហាកំ ធីតុ ទោសោ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិំសុ. នត្ថិ, អយ្យាតិ. កស្មា បន នំ និទ្ទោសំ អការណា គេហតោ នីហរាបេសីតិ? តស្មិំ ខណេ, វិសាខា, អាហ – ‘‘បឋមំ តាវ មយ្ហំ មម សសុរស្ស វចនេន គមនំ ន យុត្តំ, មយ្ហំ បន អាគមនទិវសេ មម ទោសាទោសំ សោធនត្ថាយ មម បិតា តុម្ហាកំ ហត្ថេ ឋបេត្វា អទាសិ, ឥទានិ មយ្ហំ គន្តុំ សុខ’’ន្តិ ទាសិទាសេ ‘‘យានាទីនិ សជ្ជានិ ករោថា’’តិ អាណាបេសិ. អថ នំ សេដ្ឋិ តេ កុដុម្ពិកេ គហេត្វា, ‘‘អម្ម, មយា អជានិត្វា កថិតំ, ខមាហិ មយ្ហ’’ន្តិ អាហ. ‘‘តាតា, តុម្ហាកំ ខមិតព្ពំ តាវ ខមាមិ, អហំ បន ពុទ្ធសាសនេ អវេច្ចប្បសន្នស្ស កុលស្ស ធីតា, ន មយំ វិនា ភិក្ខុសង្ឃេន វត្តាម. សចេ មម រុចិយា ភិក្ខុសង្ឃំ បដិជគ្គិតុំ លភាមិ, វសិស្សាមី’’តិ. ‘‘អម្ម, ត្វំ យថារុចិយា តវ សមណេ បដិជគ្គាហី’’តិ.

តតោ, វិសាខា, ទសពលំ និមន្តាបេត្វា បុនទិវសេ និវេសនំ បូរេន្តី ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និសីទាបេសិ. នគ្គបរិសាបិ សត្ថុ មិគារសេដ្ឋិនោ គេហំ គតភាវំ សុត្វា តត្ថ គន្ត្វា គេហំ បរិវារេត្វា និសីទិំសុ. វិសាខា, ទក្ខិណោទកំ ទត្វា ‘‘សព្ពោ សក្ការោ បដិយាទិតោ, សសុរោ មេ អាគន្ត្វា ទសពលំ បរិវិសតូ’’តិ សាសនំ បេសេសិ. សោ និគណ្ឋានំ វចនំ សុត្វា ‘‘មម ធីតា សម្មាសម្ពុទ្ធំ បរិវិសតូ’’តិ អាហ. វិសាខា, នានគ្គរសេហិ ទសពលំ បរិវិសិត្វា និដ្ឋិតេ ភត្តកិច្ចេ បុន សាសនំ បហិណិ – ‘‘សសុរោ មេ អាគន្ត្វា ទសពលស្ស ធម្មកថំ សុណាតូ’’តិ. អថ នំ ‘‘ឥទានិ អគមនំ នាម អតិវិយ អការណ’’ន្តិ ធម្មកថំ សោតុកម្យតាយ គច្ឆន្តំ នគ្គសមណា អាហំសុ – ‘‘សមណស្ស គោតមស្ស ធម្មំ សុណន្តោ ពហិសាណិយំ និសីទិត្វា សុណាហី’’តិ. បុរេតរមេវ ច គន្ត្វា សាណិយា បរិក្ខិបិំសុ. មិគារសេដ្ឋិ គន្ត្វា ពហិសាណិយំ និសីទិ. តថាគតោ ‘‘ត្វំ ពហិសាណិយំ វា និសីទ, បរកុដ្ដេ វា បរសេលេ វា បរចក្កវាឡេ វា និសីទ. អហំ ពុទ្ធោ នាម សក្កោមិ តំ មម សទ្ទំ សាវេតុ’’ន្តិ សុវណ្ណវណ្ណផលំ អម្ពរុក្ខំ ខន្ធេ គហេត្វា ចាលេន្តោ វិយ ធម្មកថំ កថេសិ, ទេសនាបរិយោសានេ សេដ្ឋិ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ សាណិំ ឧក្ខិបិត្វា សត្ថុ បាទេ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា សត្ថុ សន្តិកេយេវ ច ‘‘ត្វំ, អម្ម, អជ្ជ អាទិំ កត្វា មម មាតា’’តិ វិសាខំ អត្តនោ មាតុដ្ឋានេ ឋបេសិ. តតោ បដ្ឋាយ, វិសាខា មិគារមាតា, នាម ជាតា.

សា ឯកទិវសំ នក្ខត្តសមយេ វត្តន្តេ ‘‘អន្តោនគរេ គុណោ នត្ថី’’តិ ទាសីហិ បរិវុតា សត្ថុ ធម្មកថំ សោតុំ គច្ឆន្តី ‘‘ពុទ្ធានំ សន្តិកំ ឧទ្ធតវេសេន គន្តុំ អយុត្ត’’ន្តិ មហាលតាបសាធនំ ឱមុញ្ចិត្វា ទាសិយា ហត្ថេ ទត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ, សត្ថា ធម្មកថំ កថេសិ. សា ធម្មទេសនាបរិយោសានេ ទសពលំ វន្ទិត្វា នគរាភិមុខា បាយាសិ. សាបិ ទាសី អត្តនា គហិតបសាធនស្ស ឋបិតដ្ឋានំ អសល្លក្ខេត្វា គច្ឆន្តី បសាធនត្ថាយ បដិនិវត្តិ. អថ នំ, វិសាខា, ‘‘កហំ បន តេ តំ ឋបិត’’ន្តិ បដិបុច្ឆិ. គន្ធកុដិបរិវេណេ, អយ្យេតិ. ហោតុ ជេ គន្ត្វា អាហរ, គន្ធកុដិបរិវេណេ ឋបិតកាលតោ បដ្ឋាយ អាហរាបនំ នាម អម្ហាកំ អយុត្តំ. តស្មា តំ វិស្សជ្ជេត្វា ទណ្ឌកម្មំ ករិស្សាម. តត្ថ បន ឋបិតេ អយ្យានំ បលិពោធោ ហោតីតិ.

បុនទិវសេ សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ វិសាខាយ និវេសនទ្វារំ សម្បាបុណិ. និវេសនេ ច និពទ្ធបញ្ញត្តានិ អាសនានិ. វិសាខា, សត្ថុ បត្តំ គណ្ហិត្វា សត្ថារំ គេហំ បវេសេត្វា បញ្ញត្តាសនេសុយេវ និសីទាបេត្វា កតភត្តកិច្ចេ សត្ថរិ តំ បសាធនំ អាហរិត្វា សត្ថុ បាទមូលេ និក្ខិបិត្វា ‘‘ឥទំ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ ទម្មី’’តិ អាហ. សត្ថា ‘‘អលង្ការោ នាម បព្ពជិតានំ ន វដ្ដតី’’តិ បដិក្ខិបិ. ជានាមិ, ភន្តេ, អហំ បន ឥមំ អគ្ឃាបេត្វា ធនំ គហេត្វា តុម្ហាកំ វសនគន្ធកុដិំ ការេស្សាមីតិ. តទា សត្ថា អធិវាសេសិ. សាបិ តំ អគ្ឃាបេត្វា នវកោដិធនំ គហេត្វា គព្ភសហស្សបដិមណ្ឌិតេ បុព្ពារាមវិហារេ តថាគតស្ស វសនគន្ធកុដិំ ការេសិ. វិសាខាយ បន និវេសនំ បុព្ពណ្ហសមយេ កាសាវបជ្ជោតំ ឥសិវាតបដិវាតមេវ ហោតិ អនាថបិណ្ឌិកស្ស គេហំ វិយ. តស្សាបិ គេហេ សព្ពភត្តានិ បដិយត្តានេវ អហេសុំ. សា បុព្ពណ្ហសមយេ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អាមិសសង្គហំ កត្វា បច្ឆាភត្តេ ភេសជ្ជានិ ចេវ អដ្ឋវិធបានានិ ច គណ្ហាបេត្វា វិហារំ គន្ត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស ទត្វា បច្ឆា សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា អាគច្ឆតិ. សត្ថា អបរភាគេ ឧបាសិកាយោ បដិបាដិយា ឋានន្តរេសុ ឋបេន្តោ វិសាខំ មិគារមាតរំ ទាយិកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

ខុជ្ជុត្តរា-សាមាវតីវត្ថុ

២៦០-២៦១. តតិយចតុត្ថេសុ ពហុស្សុតានំ យទិទំ, ខុជ្ជុត្តរា, មេត្តាវិហារីនំ យទិទំ, សាមាវតីតិ ពហុស្សុតានំ ឧបាសិកានំ ខុជ្ជុត្តរា, មេត្តាវិហារីនំ សាមាវតី អគ្គាតិ ទស្សេតិ. តា កិរ ទ្វេបិ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតិយំ កុលគេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិត្វា អបរភាគេ ‘‘សត្ថុ ធម្មកថំ សោស្សាមា’’តិ វិហារំ អគមំសុ. តត្ថ, ខុជ្ជុត្តរា, សត្ថារំ ឯកំ ឧបាសិកំ ពហុស្សុតានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សាមាវតីបិ ឯកំ ឧបាសិកំ មេត្តាវិហារីនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. តាសំ ទ្វិន្នម្បិ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តីនំយេវ កប្បសតសហស្សំ អតិក្កន្តំ.

អថ អម្ហាកំ សត្ថុ និព្ពត្តិតោ បុរេតរមេវ អល្លកប្បរដ្ឋេ អហិវាតករោគោ នាម ឧទបាទិ. ឯកេកស្មិំ គេហេ ឯកប្បហារេនេវ ទសបិ វីសម្បិ តិំសម្បិ ជនា មរន្តិ, តិរោរដ្ឋំ គតា បន ជីវិតំ លភន្តិ. តំ ញត្វា ឯកោ បុរិសោ អត្តនោ បុត្តទារំ អាទាយ ‘‘អញ្ញំ រដ្ឋំ គមិស្សាមី’’តិ តតោ និក្ខមិ. អថស្ស ឃរេ គហិតបាថេយ្យំ អន្តរាមគ្គេ កន្តារេ អនុត្តិណ្ណេយេវ បរិក្ខយំ អគមាសិ. តេសំ សរីរពលំ បរិហាយិ, សកិំ មាតា បុត្តំ ឧក្ខិបតិ, សកិំ បិតា. អថស្ស បិតា ចិន្តេសិ – ‘‘អម្ហាកំ សរីរពលំ បរិហីនំ, បុត្តំ ឧក្ខិបិត្វា គច្ឆន្តា កន្តារំ និត្ថរិតុំ ន សក្ខិស្សាមា’’តិ. សោ តស្ស មាតរំ អជានាបេត្វាវ ឧទកកិច្ចេន ឱហីនោ វិយ បុត្តំ មគ្គេ និសីទាបេត្វា ឯកកោវ មគ្គំ បដិបជ្ជិ. ‘‘អថស្ស ភរិយា អាគមនំ ឱលោកយមានា ឋិតា ហត្ថេ បុត្តំ អទិស្វា វិរវមានា គន្ត្វា កហំ មេ សាមិ បុត្តោ’’តិ អាហ. កោ តេ បុត្តេន អត្ថោ? ជីវមានា បុត្តំ លភិស្សាមាតិ. សា ‘‘អតិសាហសិកោ វតាយំ បុរិសោ’’តិ វត្វា ‘‘គច្ឆ ត្វំ, នាហំ តាទិសេន សទ្ធិំ គមិស្សាមី’’តិ អាហ. សោ ‘‘អនុបធារេត្វា មេ ភទ្ទេ កតំ, ខមេតំ មយ្ហ’’ន្តិ វត្វា បុត្តំ អាទាយាគតោ.

តេ តំ កន្តារំ សមតិក្កមិត្វា សាយំ ឯកំ គោបាលកកុលំ សម្បាបុណិំសុ. តំ ទិវសញ្ច គោបាលកកុលវាសិនោ និរុទកបាយាសំ បចិំសុ. តេ តេ ទិស្វា ‘‘ឥមេ អតិវិយ ឆាតកា’’តិ បាយាសស្ស មហាភាជនំ បូរេត្វា ឧឡុង្កបូរំ សប្បិំ អាសិញ្ចិត្វា អទំសុ. តេសុ តំ បាយាសំ ភុញ្ជន្តេសុ សា ឥត្ថី បមាណេនេវ ភុញ្ជិ, បុរិសោ បន បមាណាតិក្កន្តំ ភុញ្ជិត្វា ជីរាបេតុំ អសក្កោន្តោ រត្តិភាគសមនន្តរេ កាលមកាសិ. សោ កាលំ ករោន្តោ តេសុ សាលយភាវេន គោបាលកានំ គេហេ សុនខិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. សុនខី នចិរស្សេវ វិជាតា. គោបាលកោ តំ កុក្កុរំ សស្សិរិកំ ទិស្វា បិណ្ឌេន បលោភេត្វា អត្តនិ ឧប្បន្នសិនេហំ គហេត្វា សទ្ធិមេវ ចរតិ.

អថេកទិវសំ ឯកោ បច្ចេកពុទ្ធោ ភិក្ខាចារវេលាយ គោបាលកស្ស ឃរទ្វារំ សម្បត្តោ. សោបិ តំ ទិស្វា ភិក្ខំ ទត្វា អត្តានំ និស្សាយ វសនត្ថាយ បដិញ្ញំ គណ្ហិ. បច្ចេកពុទ្ធោ គោបាលកកុលស្ស អវិទូរេ ឋានេ ឯកស្មិំ វនសណ្ឌេ វាសំ ឧបគតោ. គោបាលកោ តស្ស សន្តិកំ គច្ឆន្តោ តំ កុក្កុរំ គហេត្វាវ គច្ឆតិ, អន្តរាមគ្គេ ច វាឡមិគដ្ឋានេ វាឡមិគានំ បលាយនត្ថំ រុក្ខេ វា បាសាណេ វា បហារំ ទេតិ, សោបិ កុក្កុរោ តស្ស ករណវិធានំ វវត្ថបេតិ. អថេកទិវសំ សោ គោបាលកោ បច្ចេកពុទ្ធស្ស សន្តិកេ និសីទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, អម្ហាកំ សព្ពកាលំ អាគមនំ នាម ន ហោតិ. អយំ បន កុក្កុរោ ឆេកោ, ឥមស្ស អាគតសញ្ញាយ អម្ហាកំ គេហទ្វារំ អាគច្ឆេយ្យាថា’’តិ អាហ. សោ ឯកទិវសំ ‘‘បច្ចេកពុទ្ធំ គណ្ហិត្វា ឯហី’’តិ កុក្កុរំ បេសេសិ. កុក្កុរោ តស្ស វចនំ សុត្វា ភិក្ខាចារវេលាយ គន្ត្វា បច្ចេកពុទ្ធស្ស បាទមូលេ ឧរេន និបជ្ជិ. បច្ចេកពុទ្ធោ ‘‘អយំ មម សន្តិកំ អាគតោ’’តិ ញត្វា បត្តចីវរំ អាទាយ មគ្គំ បដិបជ្ជិ. សោ តស្ស វីមំសនត្ថាយ ឧក្កមិត្វា អញ្ញំ មគ្គំ គណ្ហិ, កុក្កុរោ បុរតោ ឋត្វា គោបាលកមគ្គំ បដិបន្នកាលេ អបសក្កិ. យស្មិំ ច យស្មិំ ច ឋានេ វាឡមិគានំ បលាយនត្ថំ គោបាលកោ រុក្ខំ វា បាសាណំ វា បហរិ, តំ តំ ឋានំ បត្វា កុក្កុរោ មហាវិរវំ វិរវិ. តស្ស សទ្ទេន វាឡមិគា បលាយន្តិ. បច្ចេកពុទ្ធោបិ ភត្តកិច្ចវេលាយ មហន្តំ សិនិទ្ធបិណ្ឌំ តស្ស ទេតិ. សោបិ បិណ្ឌលាភេន បច្ចេកពុទ្ធេ ឧត្តរិតរំ សិនេហំ ករោតិ.

គោបាលកោ តេមាសំ វុត្ថស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស តិចីវរប្បហោនកំ សាដកំ ទត្វា, ‘‘ភន្តេ, សចេ វោ រុច្ចតិ, ឥធេវ វសថ. នោ ចេ រុច្ចតិ, យថាសុខំ គច្ឆថា’’តិ អាហ. បច្ចេកពុទ្ធោ គមនាការំ ទស្សេតិ. សោ គោបាលកោ បច្ចេកពុទ្ធំ អនុគន្ត្វា និវត្តតិ. កុក្កុរោ បច្ចេកពុទ្ធស្ស អញ្ញត្ថ គមនភាវំ ញត្វា អតិសិនេហេន ឧប្បន្នពលវសោកោ ហទយផាលនំ បត្វា កាលំ កត្វា តាវតិំសបុរេ និព្ពត្តិ. អថស្ស បច្ចេកពុទ្ធេន សទ្ធិំ គមនកាលេ ឧច្ចាសទ្ទំ កត្វា វាឡមិគានំ បលាបិតភាវេន ទេវតាហិ សទ្ធិំ កថេន្តស្ស សទ្ទោ សកលទេវបុរំ ឆាទេត្វា អដ្ឋាសិ. សោ តេនេវ នាមធេយ្យំ លភិត្វា ឃោសកទេវបុត្តោ នាម ជាតោ. អថស្ស តស្មិំ សម្បត្តិំ អនុភវន្តស្ស មនុស្សបថេ កោសម្ពិនគរេ ឧទេនោ នាម រាជា រជ្ជំ បដិបជ្ជិ. តស្ស វត្ថុ មជ្ឈិមបណ្ណាសកេ ពោធិរាជកុមារសុត្តវណ្ណនាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.៣២៤ អាទយោ) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

តស្មិំ បន រជ្ជំ ការយមានេ ឃោសកទេវបុត្តោ ចវិត្វា កោសម្ពិយំ ឯកិស្សា រូបូបជីវិនិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. សា ទសមាសច្ចយេន វិជាយិត្វា បុត្តភាវំ ញត្វា សង្ការកូដេ ឆឌ្ឌាបេសិ. តស្មិំ ខណេ កោសម្ពិសេដ្ឋិនោ កម្មន្តិកោ បាតោវ សេដ្ឋិឃរំ គច្ឆន្តោ ‘‘កិំ នុ ខោ ឥមំ កាកេហិ សម្បរិកិណ្ណ’’ន្តិ គន្ត្វា ទារកំ ទិស្វា ‘‘មហាបុញ្ញវា ឯស ទារកោ ភវិស្សតី’’តិ ឯកស្ស បុរិសស្ស ហត្ថេ គេហំ បេសេត្វា សេដ្ឋិឃរំ អគមាសិ. សេដ្ឋិបិ រាជូបដ្ឋានវេលាយ រាជកុលំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ បុរោហិតំ ទិស្វា ‘‘អជ្ជ កិំ នក្ខត្ត’’ន្តិ បុច្ឆិ. សោ តត្ថេវ ឋិតោ គណេត្វា ‘‘អសុកំ នាម នក្ខត្តំ, អជ្ជ ឥមិនា នក្ខត្តេន ជាតទារកោ ឥមស្មិំ នគរេ សេដ្ឋិដ្ឋានំ លភិស្សតី’’តិ អាហ. សោ តស្ស កថំ សុត្វា វេគេន ឃរំ បេសេសិ – ‘‘ឥមស្ស បុរោហិតស្ស ទ្វេ កថា នាម នត្ថិ, ឃរណី ច មេ គរុគព្ភា, ជានាថ តាវ នំ វិជាតា វា នោ វា’’តិ. តេ គន្ត្វា ជានិត្វា, ‘‘អយ្យ, ន តាវ វិជាតា’’តិ អាហំសុ. តេន ហិ គច្ឆថ, ឥមស្មិំ នគរេ អជ្ជ ជាតទារកំ បរិយេសថាតិ. តេ បរិយេសន្តា តស្ស សេដ្ឋិនោ កម្មន្តិកស្ស គេហេ តំ ទារកំ ទិស្វា សេដ្ឋិនោ អារោចយិំសុ. តេន ហិ គច្ឆថ ភណេ, តំ កម្មន្តិកំ បក្កោសថាតិ. តេ តំ បក្កោសិំសុ. អថ នំ សេដ្ឋិ ‘‘គេហេ កិរ តេ ទារកោ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អាម, អយ្យា’’តិ. ‘‘តំ ទារកំ អម្ហាកំ ទេហី’’តិ. ‘‘ន ទេមិ, អយ្យា’’តិ. ‘‘ហន្ទ សហស្សំ គណ្ហិត្វា ទេហី’’តិ. សោ ‘‘អយំ ជីវេយ្យ វា មរេយ្យ វា, ទុជ្ជានមិទ’’ន្តិ សហស្សំ គណ្ហិត្វា អទាសិ.

តតោ សេដ្ឋិ ចិន្តេសិ – ‘‘សចេ មេ ភរិយា ធីតរំ វិជាយិស្សតិ, ឥមមេវ បុត្តំ ករិស្សាមិ. សចេ បុត្តំ វិជាយិស្សតិ, មារេស្សាមី’’តិ. ចិន្តេត្វា គេហេ បោសេសិ. អថស្ស ភរិយា កតិបាហច្ចយេន បុត្តំ វិជាយិ. តតោ សេដ្ឋិ ‘‘ឯវំ តំ គាវោ មទ្ទិត្វា មារេស្សន្តី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ឥមំ ទារកំ វជទ្វារេ និបជ្ជាបេថា’’តិ អាហ. តំ តត្ថ និបជ្ជាបេសុំ. អថ នំ យូថបតិ ឧសភោ បឋមំ និក្ខមន្តោ ទិស្វា ‘‘ឯវំ តំ អញ្ញេ ន មទ្ទិស្សន្តី’’តិ ចតុន្នំ បាទានំ អន្តរេ កត្វា អដ្ឋាសិ. អថ នំ គោបាលកា ទិស្វា ‘‘មហាបុញ្ញោ ឯស ទារកោ ភវិស្សតិ, យស្ស តិរច្ឆានគតាបិ គុណំ ជានន្តិ, បដិជគ្គិស្សាម ន’’ន្តិ អត្តនោ គេហំ នយិំសុ.

សោបិ សេដ្ឋិ តស្ស មតភាវំ អនុវិជ្ជន្តោ ‘‘គោបាលកេហិ នីតោ’’តិ សុត្វា បុន សហស្សំ ទត្វា អាណាបេត្វា អាមកសុសានេ ឆឌ្ឌាបេសិ. តស្មិំ ច កាលេ សេដ្ឋិស្ស ឃរេ អជបាលកោ សុសានំ និស្សាយ អជិកា ចារេតិ. អថេកា ធេនុ អជិកា ទារកស្ស បុញ្ញេន មគ្គា ឱក្កម្ម គន្ត្វា ទារកស្ស ខីរំ ទត្វា គតា. តតោ និវត្តមានាបិ តថេវ គន្ត្វា ខីរមទាសិ. អជបាលកោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ អជិកា បាតោបិ ឥមស្មា ឋានា ឱក្កមិត្វា គតា, កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ គន្ត្វា ឱលោកេន្តោ តំ ទារកំ ទិស្វា ‘‘មហាបុញ្ញោ ឯស ទារកោ, តិរច្ឆានគតាបិស្ស គុណំ ជានន្តិ, បដិជគ្គិស្សាមិ ន’’ន្តិ គហេត្វា គេហំ គតោ.

បុនទិវសេ សេដ្ឋិ ‘‘មតោ នុ ខោ ទារកោ, ន មតោ’’តិ ឱលោកាបេន្តោ អជបាលកេន គហិតភាវំ ញត្វា សហស្សំ ទត្វា អាណាបេត្វា ‘‘ស្វេ ឥមំ នគរំ ឯកោ សត្ថវាហបុត្តោ បវិសិស្សតិ, ឥមំ ទារកំ នេត្វា ចក្កមគ្គេ ឋបេថ, ឯវំ តំ សកដចក្កំ ឆិន្ទន្តំ គមិស្សតី’’តិ អាហ. តំ តត្ថ និក្ខិត្តំ សត្ថវាហបុត្តស្ស បុរិមសកដេ គោណា ទិស្វា ចត្តារោ បាទេ ថម្ភេ វិយ ឱតារេត្វា អដ្ឋំសុ. សត្ថវាហោ ‘‘កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ តេសំ ឋិតការណំ ឱលោកេន្តោ ទារកំ ទិស្វា ‘‘មហាបុញ្ញោ ទារកោ, បតិជគ្គិតុំ វដ្ដតី’’តិ គណ្ហិត្វា អគមាសិ.

សេដ្ឋិបិ តស្ស ចក្កបថេ មតភាវំ វា អមតភាវំ វា ឱលោកាបេន្តោ សត្ថវាហេន គហិតភាវំ ញត្វា តស្សបិ សហស្សំ ទត្វា អាណាបេត្វា នគរតោ អវិទូរេ ឋានេ បបាតេ បាតាបេសិ. សោ តត្ថ បបតន្តោ នឡការានំ កម្មករណដ្ឋានេ ឯកសាលាយ បតិតោ. សា តស្ស បុញ្ញានុភាវេន សតវិហតកប្បាសបិចុសម្ផស្សសទិសា អហោសិ. អថ នំ នឡការជេដ្ឋកោ ‘‘បុញ្ញវា ឯស ទារកោ, បដិជគ្គិតុំ វដ្ដតី’’តិ គណ្ហិត្វា គេហំ គតោ. សេដ្ឋិ ទារកស្ស បបាតតោ បតិតដ្ឋានេ មតភាវំ វា អមតភាវំ វា បរិយេសាបេន្តោ នឡការជេដ្ឋកេន គហិតភាវំ ញត្វា តស្សបិ សហស្សំ ទត្វា អាណាបេសិ.

អបរភាគេ សេដ្ឋិស្ស សកបុត្តោបិ សោបិ ឧភោ វយប្បត្តា អហេសុំ. សេដ្ឋិ បុន ឃោសកទារកស្ស មារណុបាយំ ចិន្តេន្តោ អត្តនោ កុម្ភការស្ស គេហំ គន្ត្វា ‘‘អម្ភោ មយ្ហំ គេហេ ឯវរូបោ ឯកោ អវជាតទារកោ អត្ថិ, តំ ទារកំ យំកិញ្ចិ កត្វា មារេតុំ វដ្ដតិ រហស្សេនា’’តិ អាហ. សោ ឧភោបិ កណ្ណេ បិទហិត្វា ‘‘ឯវរូបំ នាម ភារិយំ កថំ កថេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ អាហ. តតោ សេដ្ឋិ ‘‘អយំ មុធា ន ករិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘ហន្ទ, ភោ, សហស្សំ គណ្ហិត្វា ឯតំ កម្មំ និប្ផាទេហី’’តិ អាហ. លញ្ជំ នាម អភិន្នំ ភិន្ទតិ, តស្មា សោ សហស្សំ លភិត្វា សម្បដិច្ឆិត្វា ‘‘អហំ, អយ្យ, អសុកទិវសេ នាម អាវាបំ អាលិម្បេស្សាមិ, តទា តំ ទារកំ អសុកវេលាយ នាម បេសេហី’’តិ អាហ. សេដ្ឋិបិ ខោ តស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា តតោ បដ្ឋាយ ទិវសេ គណេន្តោ កុម្ភការេន វុត្តទិវសស្ស សម្បត្តភាវំ ញត្វា ឃោសកកុមារំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘អម្ហាកំ, តាត, អសុកទិវសេ នាម ពហូហិ ភាជនេហិ អត្ថោ, ត្វំ អម្ហាកំ កុម្ភការស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘បិតរា កិរ មេ តុម្ហាកំ ឯកំ កថិតំ អត្ថិ, តំ អជ្ជ និប្ផាទេហី’តិ វទេហី’’តិ អាហ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ តស្ស វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា និក្ខមិ.

អថ នំ អន្តរាមគ្គេ សេដ្ឋិស្ស សកបុត្តោ គុឡកីឡំ កីឡន្តោ ទិស្វា វេគេន គន្ត្វា ‘‘អហំ ភាតិក ទារកេហិ សទ្ធិំ កីឡន្តោ ឯត្តកំ នាម ជិតោ, តំ មេ បដិជិនិត្វា ទេហី’’តិ អាហ. សោ ‘‘មយ្ហំ ឥទានិ ឱកាសោ នត្ថិ, បិតា មំ អច្ចាយិកកម្មេន កុម្ភការស្ស សន្តិកំ បហិណី’’តិ អាហ. ឥតរោ ‘‘អហំ ភាតិក តត្ថ គមិស្សាមិ, ត្វំ ឥមេហិ សទ្ធិំ កីឡិត្វា មយ្ហំ លក្ខំ បច្ចាហរិត្វា ទេហី’’តិ អាហ. ‘‘តេន ហិ គច្ឆា’’តិ អត្តនោ កថិតសាសនំ តស្ស កថេត្វា ទារកេហិ សទ្ធិំ កីឡិ. សោបិ កុមារោ កុម្ភការស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា តំ សាសនំ អារោចេសិ. សោ ‘‘សាធុ, តាត, និប្ផាទេស្សាមី’’តិ តំ កុមារំ គព្ភំ បវេសេត្វា តិខិណាយ វាសិយា ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆិន្ទិត្វា ចាដិយំ បក្ខិបិត្វា ចាដិមុខំ បិទហិត្វា ភាជនន្តរេ ឋបេត្វា អាវាបំ អាលិម្បេសិ. ឃោសកកុមារោ ពហូ ជិនិត្វា កនិដ្ឋស្ស អាគមនំ ឱលោកេន្តោ និសីទិ. សោ តំ ចិរាយមានំ ញត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ចិរាយតី’’តិ កុម្ភការគេហសភាគំ គន្ត្វា កត្ថចិ អទិស្វា ‘‘គេហំ គតោ ភវិស្សតី’’តិ និវត្តិត្វា គេហំ អគមាសិ.

សេដ្ឋិ នំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ការណំ ភវិស្សតិ, មយា ឯស មារណត្ថាយ កុម្ភការស្ស សន្តិកំ បហិតោ, សោ ទានិ បុន ឥធេវាគច្ឆតី’’តិ អាគច្ឆន្តំយេវ នំ ‘‘កិំ, តាត, កុម្ភការស្ស សន្តិកំ ន គតោសី’’តិ អាហ. ‘‘អាម, តាត, ន គតោម្ហី’’តិ. ‘‘កស្មា, តាតា’’តិ? សោ អត្តនោ និវត្តការណញ្ច កនិដ្ឋភាតិកស្ស តត្ថ គតការណញ្ច អារោចេសិ. សេដ្ឋិ តស្ស វចនស្ស សុតកាលតោ បដ្ឋាយ មហាបថវិយា អជ្ឈោត្ថដោ វិយ ហុត្វា ‘‘កិំ នាមេតំ ត្វំ វទសី’’តិ វិប្ផន្ទចិត្តោ វេគេន កុម្ភការស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា អញ្ញេសំ សន្តិកេ អកថនីយភាវេន ‘‘បេក្ខ, ភោ, បេក្ខ, ភោ’’តិ អាហ. ‘‘កិំ បេក្ខាបេសិ ត្វំ’’? និដ្ឋិតំ ឯតំ កម្មន្តិ. សោ តតោវ និវត្តិត្វា គេហំ អគមាសិ. តតោ បដ្ឋាយ ចស្ស ចេតសិករោគោ ឧប្បជ្ជិ.

សោ តស្មិំ កាលេ តេន សទ្ធិំ អភុញ្ជិត្វា អាសំ ភិន្ទិត្វា ‘‘យេន កេនចិ ឧបាយេន មម បុត្តស្ស សត្តុនោ អន្តរមេវ បស្សិតុំ វដ្ដតី’’តិ ឯកំ បណ្ណំ លិខិត្វា ឃោសកកុមារំ បក្កោសិត្វា ‘‘ត្វំ ឥមំ បណ្ណំ អាទាយ អសុកគាមេ នាម អម្ហាកំ កម្មន្តិកោ អត្ថិ, តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ឥមំ បណ្ណំ ទត្វា ‘ឥមស្មិំ កិរ បណ្ណេ សាសនំ សីឃំ ករោហី’តិ វទ. អន្តរាមគ្គេ អម្ហាកំ សហាយកោ គាមកសេដ្ឋិ នាម ឯកោ សេដ្ឋិ អត្ថិ, តស្ស ឃរំ គន្ត្វា ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា គច្ឆេយ្យាសី’’តិ ច មុខសាសនំ អទាសិ. សោ សេដ្ឋិំ វន្ទិត្វា បណ្ណំ គហេត្វា និក្ខន្តោ អន្តរាមគ្គេ គាមកសេដ្ឋិស្ស វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា តស្ស គេហំ បុច្ឆិត្វា តំ ពហិទ្វារកោដ្ឋកេ និសីទិត្វា មស្សុបរិកម្មំ ករោន្តំ វន្ទិត្វា អដ្ឋាសិ. ‘‘កុតោ អាគច្ឆសិ, តាតា’’តិ ច វុត្តេ ‘‘កោសម្ពិសេដ្ឋិនោ បុត្តោម្ហិ, តាតា’’តិ អាហ. សោ ‘‘អម្ហាកំ សហាយសេដ្ឋិនោ បុត្តោ’’តិ ហដ្ឋតុដ្ឋោ អហោសិ.

តស្មិំ ច ខណេ តស្ស សេដ្ឋិនោ ធីតាយ ឯកា ទាសី សេដ្ឋិធីតុ បុប្ផានិ អាហរិតុំ គច្ឆតិ. អថ នំ សេដ្ឋិ អាហ – ‘‘ត្វំ, អម្ម, ឯតំ កម្មំ ឋបេត្វា ឃោសកកុមារស្ស បាទេ ធោវិត្វា សយនំ អត្ថរិត្វា ទេហី’’តិ. សា តថា កត្វា អាបណំ គន្ត្វា សេដ្ឋិធីតុ បុប្ផានិ អាហរិ. សេដ្ឋិធីតា តំ ទិស្វា ‘‘ត្វំ អជ្ជ ចិរំ ពហិ បបញ្ចេសី’’តិ តស្សា កុជ្ឈិត្វា ‘‘កិំ តេ ឯត្តកំ កាលំ ឯត្ថ កត’’ន្តិ អាហ. ‘‘មា កថេសិ, អយ្យេ, មយា ឯវរូបោ នទិដ្ឋបុព្ពោ, តុយ្ហំ កិរ បិតុ សហាយកសេដ្ឋិនោ បុត្តោ ឯកោ, ន សក្កា តស្ស រូបសម្បត្តិំ កថេតុំ. សេដ្ឋិ មំ បុប្ផានំ អត្ថាយ គច្ឆន្តិំ ‘តស្ស កុមារស្ស បាទេ ធោវិត្វា សយនំ អត្ថរិត្វា ទេហី’តិ អាហ, តេនាហំ ពហិ ចិរំ បបញ្ចេសិ’’ន្តិ. សាបិ ខោ សេដ្ឋិធីតា តស្ស កុមារស្ស ចតុត្ថេ អត្តភាវេ ឃរសាមិនី អហោសិ, តស្មា តស្សា វចនស្ស សុតកាលតោ បដ្ឋាយ នេវ អត្តនោ ឋិតភាវំ, ន និសិន្នភាវំ អញ្ញាសិ. សា តមេវ ទាសិំ គហេត្វា តស្ស និបន្នដ្ឋានំ គន្ត្វា តំ និទ្ទាយមានំ ឱលោកេត្វា ទុស្សន្តេ បណ្ណំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ឯតំ បណ្ណ’’ន្តិ កុមារំ អនុដ្ឋាបេត្វាវ បណ្ណំ គហេត្វា វាចេត្វា ‘‘អយំ អត្តនោ មរណបណ្ណំ សយមេវ គហេត្វា អាគច្ឆតី’’តិ តំ បណ្ណំ ផាលេត្វា តស្មិំ អប្បពុទ្ធេយេវ ‘‘មយា តវ សន្តិកំ បុត្តោ បេសិតោ, សហាយកស្ស មេ គាមកសេដ្ឋិស្ស វយប្បត្តា ទារិកា អត្ថិ, ត្វំ សីឃំ អម្ហាកំ អាណាបវត្តិដ្ឋានេ ឧប្បាទំ ធនំ គណ្ហិត្វា សព្ពសតេន មម បុត្តស្ស គាមកសេដ្ឋិនោ ធីតរំ គហេត្វា មង្គលំ ករោហិ. មង្គលេ ច និដ្ឋិតេ ‘ឥមិនា មេ វិធានេន កត’ន្តិ មយ្ហំ សាសនំ បេសេហិ. អហំ តវ ឥធ កត្តព្ពំ ជានិស្សាមី’’តិ បណ្ណំ លិខិត្វា តមេវ លញ្ឆនំ ទត្វា បឋមំ ពទ្ធនិយាមេនេវ ទុស្សន្តេ ពន្ធិ.

សោបិ ខោ កុមារោ តំទិវសំ តត្ថ វសិត្វា បុនទិវសេ សេដ្ឋិំ អាបុច្ឆិត្វា កម្មន្តិកស្ស គាមំ គន្ត្វា បណ្ណំ អទាសិ. កម្មន្តិកោ បណ្ណំ វាចេត្វា គាមិកេ សន្និបាតេត្វា ‘‘តុម្ហេវ មំ ន គណេថ, មម សាមី អត្តនោ ជេដ្ឋបុត្តស្ស សព្ពសតេន ទារិកំ អានេតុំ មយ្ហំ សន្តិកំ បេសេសិ, វេគេន ឥមស្មិំ ឋានេ ឧប្បាទំ សម្បិណ្ឌេថា’’តិ សព្ពំ មង្គលសក្ការំ សជ្ជេត្វា គាមកសេដ្ឋិស្ស សាសនំ បេសេត្វា សម្បដិច្ឆាបេត្វា សព្ពសតេន មង្គលកិរិយំ និដ្ឋាបេត្វា កោសម្ពិសេដ្ឋិស្ស បណ្ណំ បហិណិ ‘‘មយា តុម្ហេហិ បហិតបណ្ណេ សាសនំ សុត្វា ឥទញ្ចិទញ្ច កត’’ន្តិ.

សេដ្ឋិ តំ សាសនំ សុត្វា អគ្គិទឌ្ឍោ វិយ ‘‘ឥទានិ នដ្ឋោម្ហី’’តិ ចិន្តនវសេន លោហិតបក្ខន្ទិករោគំ បត្វា ‘‘យេន កេនចិ តំ ឧបាយេន បក្កោសិត្វា មម សន្តកស្ស អស្សាមិកំ ករិស្សាមី’’តិ ‘‘មង្គលស្ស និដ្ឋិតកាលតោ បដ្ឋាយ កស្មា មយ្ហំ បុត្តោ ពហិ ហោតិ, សីឃំ អាគច្ឆតូ’’តិ សាសនំ បេសេសិ. សាសនំ សុត្វា កុមារេ គន្តុំ អារទ្ធេ សេដ្ឋិធីតា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ពាលោ មំ និស្សាយ ឥមំ សម្បត្តិំ អលត្ថន្តិ ន ជានាតិ, យំកិញ្ចិ កត្វា ឥមស្ស គមនបដិពាហនុបាយោ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ. តតោ នំ អាហ – ‘‘កុមារ, មា អតិវេគេន គច្ឆាហិ, កុលគាមំ គច្ឆន្តេន នាម អត្តនោ បរិវច្ឆំ កត្វា គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ.

កោសម្ពកសេដ្ឋិបិ តស្ស ចិរាយនភាវំ ញត្វា បុន សាសនំ បហិណិ ‘‘កស្មា មេ បុត្តោ ចិរាយតិ, អហំ លោហិតបក្ខន្ទិករោគំ បត្តោ, ជីវន្តមេវ មំ អាគន្ត្វា ទដ្ឋុំ វដ្ដតី’’តិ. តស្មិំ កាលេ សេដ្ឋិធីតា តស្ស អារោចេសិ – ‘‘ន ឯសោ តវ បិតា, ត្វំ បន ‘បិតា’តិ សញ្ញំ ករោសិ. ឯស តវ មារណត្ថាយ កម្មន្តិកស្ស បណ្ណំ បហិណិ, អហំ តំ បណ្ណំ អបនេត្វា អញ្ញំ សាសនំ លិខិត្វា តវ ឯតំ សម្បត្តិំ ឧប្បាទយិំ. ឯស តំ ‘អបុត្តំ ករិស្សាមី’តិ បក្កោសតិ, ឯតស្ស កាលកិរិយំ អាគមេហី’’តិ. អថស្ស ធរមានកស្សេវ កាលកតភាវំ សុត្វា កោសម្ពិនគរំ អគមាសិ. សេដ្ឋិធីតាបិ តស្ស ពហិយេវ សញ្ញំ អទាសិ ‘‘ត្វំ បវិសន្តោ សកលគេហេ តវ អារក្ខំ ឋបេន្តោវ បវិសាហី’’តិ. សយម្បិ សេដ្ឋិបុត្តេន សទ្ធិមេវ បវិសិត្វា ឧភោ ហត្ថេ ឧក្ខិបិត្វា រោទន្តី វិយ ហុត្វា អន្ធការដ្ឋានេ និបន្នកស្ស សេដ្ឋិស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា សីសេនេវ ហទយំ បហរិ. សោ ទុព្ពលតាយ តេនេវ បហារេន កាលមកាសិ.

កុមារោបិ បិតុ សរីរកិច្ចំ កត្វា ‘‘តុម្ហេ មហាសេដ្ឋិស្ស មំ សកបុត្តោតិ វទថា’’តិ បាទមូលិកានំ លញ្ជំ អទាសិ. តតោ សត្តមេ ទិវសេ រាជា ‘‘សេដ្ឋិដ្ឋានារហំ ឯកំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ ‘‘សេដ្ឋិស្ស សបុត្តកនិបុត្តកភាវំ ជានាថា’’តិ បេសេសិ. សេដ្ឋិបាទមូលិកា រញ្ញោ សេដ្ឋិស្ស សបុត្តភាវំ កថយិំសុ. រាជា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា តស្ស សេដ្ឋិដ្ឋានំ អទាសិ. សោ ឃោសកសេដ្ឋិ នាម ជាតោ. អថ នំ ភរិយា អាហ – ‘‘អយ្យបុត្ត, ត្វម្បិ អវជាតោ, អហម្បិ ទុគ្គតកុលេ និព្ពត្តា. បុព្ពេ កតកុសលវសេន បន ឯវរូបំ សម្បត្តិំ អលភិម្ហ, អធុនាបិ កុសលំ ករិស្សាមា’’តិ. សោ ‘‘សាធុ ភទ្ទេ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា ទេវសិកំ សហស្សំ វិស្សជ្ជេត្វា ទានំ បដ្ឋបេសិ.

តស្មិំ សមយេ តាសំ ទ្វិន្នំ ជនានំ ខុជ្ជុត្តរា ទេវលោកតោ ចវិត្វា ឃោសកសេដ្ឋិស្ស គេហេ ធាតិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. សា ជាតកាលេ ខុជ្ជា អហោសីតិ ខុជ្ជុត្តរាតេវស្សា នាមំ អកំសុ. សាមាវតីបិ ទេវលោកតោ ចវិត្វា ភទ្ទវតិយរដ្ឋេ ភទ្ទិយនគរេ ភទ្ទវតិយសេដ្ឋិស្ស គេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, សាមាតិស្សា នាមំ អកំសុ. អបរភាគេ តស្មិំ នគរេ ឆាតកភយំ ឧប្បជ្ជិ, មនុស្សា ឆាតកភយភីតា យេន វា តេន វា គច្ឆន្តិ. តទា អយំ ភទ្ទវតិយសេដ្ឋិ ភរិយាយ សទ្ធិំ មន្តេសិ – ‘‘ភទ្ទេ ឥមស្មិំ ឆាតកភយស្ស អន្តោ ន បញ្ញាយតិ, កោសម្ពិនគរេ អម្ហាកំ សហាយកស្ស ឃោសកសេដ្ឋិស្ស សន្តិកំ គច្ឆាម, ន សោ អម្ហេ ទិស្វា បមជ្ជិស្សតី’’តិ. តស្ស កិរ សោ សេដ្ឋិ អទិដ្ឋសហាយកោ អហោសិ, តស្មា ឯវមាហ. សោ សេសជនំ និវត្តាបេត្វា ភរិយញ្ច ធីតរញ្ច គណ្ហិត្វា កោសម្ពិនគរស្ស មគ្គំ បដិបជ្ជិ. តេ តយោបិ អន្តរាមគ្គេ មហាទុក្ខំ អនុភវន្តា អនុបុព្ពេន កោសម្ពិំ បត្វា ឯកាយ សាលាយ និវាសំ អកំសុ.

ឃោសកសេដ្ឋិបិ ខោ អត្តនោ ឃរទ្វារេ កបណទ្ធិកវនិព្ពកយាចកានំ មហាទានំ ទាបេសិ. អថាយំ ភទ្ទវតិយសេដ្ឋិ ចិន្តេសិ – ‘‘ន សក្កា អម្ហេហិ ឥមិនាវ កបណវេសេន សហាយកស្ស អត្តានំ ទស្សេតុំ, សរីរេ បាកតិកេ ជាតេ សុនិវត្ថា សុបារុតា សេដ្ឋិំ បស្សិស្សាមា’’តិ. តេ ឧភោបិ ធីតរំ ឃោសកសេដ្ឋិស្ស ទានគ្គំ បហិណិំសុ. សា អត្តនោ ភត្តំ អាហរណត្ថាយ ភាជនំ គហេត្វា ទានគ្គំ គន្ត្វា ឯកស្មិំ ឱកាសេ លជ្ជមានរូបា អដ្ឋាសិ. តំ ទិស្វា ទានកម្មិកោ ចិន្តេសិ – ‘‘សេសជនា សម្មុខសម្មុខដ្ឋានេ កេវដ្ដា មច្ឆវិលោបេ វិយ មហាសទ្ទំ កត្វា គណ្ហិត្វា គច្ឆន្តិ, អយំ បន ទារិកា កុលធីតា ភវិស្សតិ, ឧបធិសម្បទាបិស្សា អត្ថី’’តិ.

តតោ នំ អាហ – ‘‘ត្វំ, អម្ម, កស្មា សេសជនោ វិយ គណ្ហិត្វា ន គច្ឆសី’’តិ? តាត, ឯវរូបំ សម្ពាធដ្ឋានំ កិន្តិ កត្វា បវិសាមីតិ. អម្ម, កតិ បន ជនា តុម្ហេតិ? តយោ ជនា, តាតាតិ. សោ តយោ ភត្តបិណ្ឌេ អទាសិ. សា តំ ភត្តំ មាតាបិតូនំ អទាសិ, បិតា ទីឃរត្តំ ឆាតកត្តា អតិរេកំ ភុញ្ជិត្វា កាលមកាសិ. សា បុនទិវសេ គន្ត្វា ទ្វេយេវ ភត្តបិណ្ឌេ គណ្ហិ. តំទិវសំ សេដ្ឋិភរិយា ភត្តេន ច កិលន្តតាយ សេដ្ឋិនោ ច មរណសោកេន រត្តិភាគសមនន្តរេ កាលមកាសិ. សា បុនទិវសេ សេដ្ឋិធីតា ឯកមេវ ភត្តបិណ្ឌំ គណ្ហិ. ទានកម្មិកោ តស្សា កិរិយំ ឧបធារេត្វា, ‘‘អម្ម, តយា បឋមទិវសេ តយោ បិណ្ឌា គហិតា, បុនទិវសេ ទ្វេ, អជ្ជ ឯកមេវ គណ្ហសិ. កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ បុច្ឆិ. សា តំ ការណំ កថេសិ. កតរគាមវាសិនោ បន, អម្ម, តុម្ហេតិ. សា តម្បិ ការណំ និប្បទេសតោ កថេសិ. ‘‘អម្ម, ឯវំ សន្តេ ត្វំ អម្ហាកំ សេដ្ឋិធីតា នាម អហោសិ, មយ្ហញ្ច អញ្ញា ទារិកា នត្ថិ, ត្វំ ឥតោ បដ្ឋាយ មម ធីតា, អម្មា’’តិ តំ ធីតរំ កត្វា គណ្ហិ.

សា ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ ទានគ្គេ មហាសទ្ទំ សុត្វា ‘‘កស្មា អយំ, តាត, ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទោ’’តិ អាហ. អម្ម, មហាជនស្ស អន្តរេ នាម អប្បសទ្ទំ កាតុំ ន សក្កាតិ. អហមេត្ថ ឧបាយំ ជានាមិ, តាតាតិ. កិំ កាតុំ វដ្ដតិ, អម្មាតិ? សមន្តា វតិំ កត្វា ទ្វេ ទ្វារានិ យោជេត្វា អន្តោ ភាជនានិ ឋបាបេត្វា ឯកេន ទ្វារេន បវិសិត្វា ភត្តំ គណ្ហិត្វា ឯកេន ទ្វារេន និក្ខមនំ ករោថ, តាតាតិ. សាធុ, អម្មាតិ បុនទិវសតោ បដ្ឋាយ តថា ការេសិ. តតោ បដ្ឋាយ ទានគ្គំ បទុមស្សរំ វិយ សន្និសិន្នសទ្ទំ អហោសិ.

តតោ ឃោសកសេដ្ឋិ បុព្ពេ ទានគ្គស្មិំ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទំ សុត្វា តទា តំ អសុណន្តោ ទានកម្មិកំ បក្កោសាបេត្វា បុច្ឆិ – ‘‘ត្វំ អជ្ជ ទានំ ន ទាបេសី’’តិ. ទិន្នំ, អយ្យាតិ. អថ កស្មា បុព្ពេ វិយ ទានគ្គេ សទ្ទោ ន សុយ្យតីតិ? អាម, អយ្យ, ឯកា មេ ធីតា អត្ថិ, អហំ តាយ កថិតឧបាយេ ឋត្វា ទានគ្គំ និស្សទ្ទមកាសិន្តិ. តវ ធីតា នាម នត្ថិ, កុតោ តេ ធីតា លទ្ធាតិ? សោ វញ្ចេតុំ អសក្កុណេយ្យភាវេន សេដ្ឋិស្ស សព្ពំ ធីតុ អាគមនវិធានំ កថេសិ. កស្មា បន ភោ ត្វំ ឯវរូបំ ភារិយំ កម្មមកាសិ? ត្វំ ឯត្តកំ អទ្ធានំ មម ធីតរំ អត្តនោ សន្តិកេ វសមានំ នារោចេសិ, វេគេន តំ អម្ហាកំ គេហំ អាណាបេហីតិ. សោ តស្ស វចនំ សុត្វា អកាមកោ អាណាបេសិ. តតោ បដ្ឋាយ សេដ្ឋិ តំ ធីតុដ្ឋានេ ឋបេត្វា ‘‘ធីតុ សក្ការំ ករោមី’’តិ អត្តនោ សមានជាតិកេហិ កុលេហិ ធីតុ សមានវយានិ បញ្ច កុមារិកសតានិ តស្សា បរិវារមកាសិ.

អថេកទិវសំ ឧទេនោ រាជា នគរេ អនុសញ្ចរន្តោ តំ សាមាវតិំ តាហិ កុមារីហិ បរិវារិតំ កីឡមានំ ទិស្វា ‘‘កស្សាយំ ទារិកា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឃោសកសេដ្ឋិស្ស ធីតា’’តិ សុត្វា សស្សាមិកអស្សាមិកភាវំ បុច្ឆិ. តតោ អស្សាមិកភាវេ កថិតេ ‘‘គច្ឆថ សេដ្ឋិនោ កថេថ ‘តុម្ហាកំ ធីតរំ រាជា ឥច្ឆតី’’’តិ. តំ សុត្វា សេដ្ឋិ ‘‘អម្ហាកំ អញ្ញា ទារិកា នត្ថិ, ឯកធីតិកំ សបត្តិវាសេ ទាតុំ ន សក្កោមា’’តិ. រាជា តំ កថំ សុត្វា សេដ្ឋិំ ច សេដ្ឋិភរិយញ្ច ពហិ កត្វា សកលគេហំ លញ្ឆាបេសិ. សាមាវតី ពហិ កីឡិត្វា អាគច្ឆន្តី មាតាបិតរោ ពហិ និសិន្នកេ ទិស្វា ‘‘អម្មតាតា, កស្មា ឥធ និសិន្នត្ថា’’តិ? តេ តំ ការណំ កថយិំសុ. អម្មតាតា, កស្មា តុម្ហេ ឥមំ បដិវចនំ ន ជានាថ ‘‘មម ធីតា សបត្តិវាសេ វសន្តី ឯកិកា វសិតុំ ន សក្ខិស្សតិ, សចស្សា បរិវារា បញ្ចសតា កុមារិយោ វសាបេថ, ឯវំ វសិស្សតី’’តិ. ឥទានិ ឯវំ កថាបេថ, តាតាតិ. ‘‘សាធុ, អម្ម, មយំ តវ ចិត្តំ ន ជានិម្ហា’’តិ វត្វា តេ តថា កថយិំសុ. រាជា ឧត្តរិតរំ បសីទិត្វា ‘‘សហស្សម្បិ ហោតុ, សព្ពា អានេថា’’តិ អាហ. អថ នំ ភទ្ទកេន នក្ខត្តមុហុត្តកេន បញ្ចមាតុគាមសតបរិវារំ រាជគេហំ នយិំសុ. រាជា តា បញ្ចសតាបិ តស្សាយេវ បរិវារំ កត្វា អភិសេកំ កត្វា វិសុំ ឯកស្មិំ បាសាទេ វសាបេសិ.

តេន ច សមយេន កោសម្ពិយំ ឃោសកសេដ្ឋិ កុក្កុដសេដ្ឋិ បវារិកសេដ្ឋីតិ តយោ ជនា អញ្ញមញ្ញំ សហាយកា ហោន្តិ. តេ តយោបិ ជនា បញ្ចសតេ តាបសេ បដិជគ្គន្តិ. តាបសាបិ ចត្តារោ មាសេ តេសំ សន្តិកេ វសិត្វា អដ្ឋ មាសេ ហិមវន្តេ វសន្តិ. អថេកទិវសំ តេ តាបសា ហិមវន្តតោ អាគច្ឆន្តា មហាកន្តារេ តសិតា កិលន្តា ឯកំ មហន្តំ វដរុក្ខំ បត្វា តត្ថ អធិវត្ថាយ ទេវតាយ សន្តិកា សង្គហំ បច្ចាសីសន្តា និសីទិំសុ. ទេវតា សព្ពាលង្ការវិភូសិតំ ហត្ថំ បសារេត្វា តេសំ បានីយបានកាទីនិ ទត្វា កិលមថំ បដិវិនោទេសិ. តេ ទេវតាយ អានុភាវេន វិម្ហិតា បុច្ឆិំសុ – ‘‘កិំ នុ ខោ ទេវតេ កម្មំ កត្វា តយា អយំ សម្បត្តិ លទ្ធា’’តិ? ទេវតា អាហ – លោកេ ពុទ្ធោ នាម ភគវា ឧប្បន្នោ, សោ ឯតរហិ សាវត្ថិយំ វិហរតិ. អនាថបិណ្ឌិកោ គហបតិ តំ ឧបដ្ឋាតិ. សោ ឧបោសថទិវសេសុ អត្តនោ ភតកានំ បកតិភត្តវេតនមេវ ទត្វា ឧបោសថំ ការាបេសិ. អថាហំ ឯកទិវសំ មជ្ឈន្ហិកេ បាតរាសត្ថាយ អាគតោ កញ្ចិ ភតកំ កម្មំ ករោន្តំ អទិស្វា ‘‘អជ្ជ មនុស្សា កស្មា កម្មំ ន ករោន្តី’’តិ បុច្ឆិំ. តស្ស មេ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អថាហំ ឯតទវោចំ – ‘‘ឥទានិ ឧបឌ្ឍទិវសោ គតោ, សក្កា នុ ខោ ឧបឌ្ឍឧបោសថំ កាតុ’’ន្តិ. តតោ សេដ្ឋិស្ស បដិវេទេត្វា ‘‘សក្កា កាតុ’’ន្តិ អាហ. ស្វាហំ ឧបឌ្ឍទិវសំ ឧបោសថំ សមាទិយិត្វា តទហេវ កាលំ កត្វា ឥមំ សម្បត្តិំ បដិលភិន្តិ.

អថ តេ តាបសា ‘‘ពុទ្ធោ កិរ ឧប្បន្នោ’’តិ សញ្ជាតបីតិបាមោជ្ជា តតោ សាវត្ថិំ គន្តុកាមា ហុត្វាបិ ‘‘ពហូបការា នោ ឧបដ្ឋាកសេដ្ឋិនោ, តេសម្បិ ឥមមត្ថំ អារោចេស្សាមា’’តិ កោសម្ពិំ គន្ត្វា សេដ្ឋីហិ កតសក្ការពហុមានា ‘‘តទហេវ មយំ គច្ឆាមា’’តិ អាហំសុ. ‘‘កិំ, ភន្តេ, តុរិតត្ថ, ននុ តុម្ហេ បុព្ពេ ចត្តារោ បញ្ច មាសេ វសិត្វា គច្ឆថា’’តិ វុត្តា តំ បវត្តិំ អារោចេសុំ. ‘‘តេន ហិ, ភន្តេ, សហេវ គច្ឆាមា’’តិ ច វុត្តេ – ‘‘គច្ឆាម មយំ, តុម្ហេ សណិកំ អាគច្ឆថា’’តិ សាវត្ថិំ គន្ត្វា ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិំសុ.

តេបិ សេដ្ឋិនោ បច្ឆា បញ្ចសតបញ្ចសតសកដបរិវារា សាវត្ថិំ គន្ត្វា ជេតវនតោ អវិទូរេ ឋានេ ខន្ធាវារំ ពន្ធិត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. សត្ថា តេសំ ចរិយាវសេន ធម្មំ ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ តយោបិ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ ស្វាតនាយ និមន្តេត្វា បុនទិវសេ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា តេនេវ និយាមេន អជ្ជតនាយ ស្វាតនាយាតិ និមន្តេត្វា អទ្ធមាសំ ខន្ធាវារភត្តំ នាម ទត្វា សត្ថារំ អត្តនោ នគរំ អាគមនត្ថាយ យាចិំសុ. សត្ថា ‘‘សុញ្ញាគារេ តថាគតា អភិរមន្តី’’តិ កថេសិ. តេ ‘‘អញ្ញាតំ, ភន្តេ’’តិ វត្វា ‘‘តុម្ហេ អម្ហេហិ បហិតសាសនេន អាគច្ឆេយ្យាថា’’តិ វត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា អត្តនោ នគរមេវ អាគន្ត្វា តយោបិ ជនា សកេ សកេ ឧយ្យានេ វិហារេ ការាបេសុំ. ឃោសកសេដ្ឋិនា ការិតោ ឃោសិតារាមោ នាម ជាតោ, កុក្កុដសេដ្ឋិនា ការិតោ កុក្កុដារាមោ នាម ជាតោ, បាវារិកសេដ្ឋិនា ការិតំ បាវារិកម្ពវនំ នាម ជាតំ. តេ វិហារេ ការាបេត្វា សត្ថុ ទូតំ បហិណិំសុ – ‘‘សត្ថា អម្ហាកំ សង្គហំ កាតុំ ឥមំ នគរំ អាគច្ឆតូ’’តិ. សត្ថា ‘‘កោសម្ពិំ គមិស្សាមី’’តិ មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ ចារិកំ និក្ខមន្តោ អន្តរាមគ្គេ មាគណ្ឌិយព្រាហ្មណស្ស អរហត្តូបនិស្សយំ ទិស្វា គមនំ វិច្ឆិន្ទិត្វា កុរុរដ្ឋេ កម្មាសទម្មំ នាម និគមំ អគមាសិ.

តស្មិំ សមយេ មាគណ្ឌិយោ សព្ពរត្តិំ ពហិគាមេ អគ្គិំ ជុហិត្វា បាតោវ អន្តោគាមំ បវិសតិ. សត្ថាបិ បុនទិវសេ អន្តោគាមំ បិណ្ឌាយ បវិសន្តោ បដិបថេ មាគណ្ឌិយព្រាហ្មណស្ស អត្តានំ ទស្សេសិ. សោ ទសពលំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ឯត្តកំ កាលំ មម ធីតុ រូបសម្បត្តិយា សទិសំ ទារកំ បរិយេសន្តោ ចរាមិ, រូបសម្បត្តិយា ច សតិបិ ឯវរូបំ គហិតបព្ពជ្ជមេវ បត្ថេសិំ. អយំ ខោ បន បព្ពជិតោ អភិរូបោ ទស្សនីយោ មម ធីតុយេវ អនុច្ឆវិកោ’’តិ វេគេន គេហំ អគមាសិ. តស្ស កិរ ព្រាហ្មណស្ស បុព្ពេ ឯកោ បព្ពជិតវំសោ អត្ថិ, តេនស្ស បព្ពជិតមេវ ទិស្វា ចិត្តំ នមតិ. សោ ព្រាហ្មណិំ អាមន្តេសិ – ‘‘ភទ្ទេ មយា ឯវរូបោ បព្ពជិតោ នាម នទិដ្ឋបុព្ពោ សុវណ្ណវណ្ណោ ព្រហ្មវណ្ណោ មម ធីតុយេវ អនុច្ឆវិកោ, សីឃំ មេ ធីតរំ អលង្ករោហី’’តិ. ព្រាហ្មណិយា ធីតរំ អលង្ករោន្តិយាវ សត្ថា អត្តនោ ឋិតដ្ឋានេ បទចេតិយានិ ទស្សេត្វា អន្តោនគរំ បាវិសិ.

អថ ព្រាហ្មណោ ព្រាហ្មណិយា សទ្ធិំ ធីតរំ គហេត្វា តំ ឋានំ អាគច្ឆន្តោ អន្តោគាមំ បវិដ្ឋកាលេ អាគតត្តា ឥតោ ចិតោ ច ឱលោកេន្តោ ទសពលំ អទិស្វា ព្រាហ្មណិំ បរិភាសតិ – ‘‘តវ ការណំ ភទ្ទកំ នាម នត្ថិ, តយិ បបញ្ចំ ករោន្តិយាវ សោ បព្ពជិតោ និក្ខមិត្វា គតោ’’តិ. ព្រាហ្មណ, គតោ តាវ ហោតុ, កតរទិសាភាគេន គតោតិ? ឥមិនា ទិសាភាគេនាតិ សត្ថុ គតដ្ឋានំ ឱលោកេន្តោវ បទចេតិយានិ ទិស្វា ‘‘ភទ្ទេ ឥមានិ តស្ស បុរិសស្ស បទានិ, ឥតោ គតោ ភវិស្សតី’’តិ អាហ. អថ, ព្រាហ្មណី, សត្ថុ បទចេតិយំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ពាលោ វតាយំ ព្រាហ្មណោ អត្តនោ គន្ថមត្តស្សាបិ អត្ថំ ន ជានាតី’’តិ តេន សទ្ធិំ បរិហាសំ ករោន្តី អាហ – ‘‘យាវ ពាលោ ចាសិ, ព្រាហ្មណ, ឯវរូបស្ស នាម បុរិសស្ស ធីតរំ ទស្សាមីតិ វទសិ. រាគេន ហិ រត្តស្ស ទោសេន ទុដ្ឋស្ស មោហេន មូឡ្ហស្ស បុរិសស្ស បទំ នាម ឯវរូបំ ន ហោតិ. លោកេ បន វិវដច្ឆទស្ស សព្ពញ្ញុពុទ្ធស្ស ឯតំ បទំ’’ បស្ស, ព្រាហ្មណ –

‘‘រត្តស្ស ហិ ឧក្កុដិកំ បទំ ភវេ,

ទុដ្ឋស្ស ហោតិ អវកឌ្ឍិតំ បទំ;

មូឡ្ហស្ស ហោតិ សហសានុបីឡិតំ,

វិវដច្ឆទស្ស ឥទមីទិសំ បទ’’ន្តិ.

សោ ព្រាហ្មណិយា ឯត្តកំ កថេន្តិយាបិ អសុត្វា ‘‘ត្វំ នាម ចណ្ឌា មុខរា’’តិ អាហ. តេសំ ទ្វិន្នម្បិ អញ្ញមញ្ញំ វិវាទំ ករោន្តានំយេវ សត្ថា បិណ្ឌាយ ចរិត្វា សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន កតភត្តកិច្ចោ ព្រាហ្មណស្ស ទស្សនូបចារេនេវ និក្ខមិ. ព្រាហ្មណោ សត្ថារំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ព្រាហ្មណិំ អបសាទេត្វា ‘‘អយំ សោ បុរិសោ’’តិ ហដ្ឋបហដ្ឋោ ទសពលស្ស បុរតោ ឋត្វា ‘‘ភោ បព្ពជិត, អហំ បាតោវ បដ្ឋាយ តំ បរិយេសន្តោ ចរាមិ, ឥមស្មិំ ជម្ពុទីបេ មម ធីតាយ សមានរូបា ឥត្ថី នាម នត្ថិ, បុរិសោបិ តយា សទ្ធិំ សមានរូបោ នាម នត្ថិ, មម ធីតរំ តុយ្ហំ បោសនត្ថាយ ទម្មិ, គណ្ហាហិ ន’’ន្តិ អាហ. អថ នំ សត្ថា ‘‘អហំ, ព្រាហ្មណ, កាមគ្គវាសិនិយោ ឧត្តមរូបធរា នានាវណ្ណំ កថំ កថេន្តិយោ មម បលោភនត្ថមេវ អាគន្ត្វា សន្តិកេ ឋិតា ទេវធីតាបិ ន ឥច្ឆិំ, កិមង្គំ បន ឥមំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ វត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ទិស្វាន តណ្ហំ អរតិំ រគញ្ច,

នាហោសិ ឆន្ទោ អបិ មេថុនស្មិំ;

កិំមេវិទំ មុត្តករីសបុណ្ណំ,

បាទាបិ នំ សម្ផុសិតុំ ន ឥច្ឆេ’’តិ. (សុ. និ. ៨៤១);

មាគណ្ឌិយា ចិន្តេសិ – ‘‘អនត្ថិកេន នាម ‘អល’ន្តិ វត្តុមេវ វដ្ដតិ. អយំ បន មម សរីរំ មុត្តករីសបុណ្ណំ នាម កត្វា ‘បាទាបិ នំ សម្ផុសិតុំ ន ឥច្ឆេ’តិ អវោច, ឯកំ ឥស្សរិយដ្ឋានំ លភន្តី អន្តរមេវស្ស បស្សិស្សាមី’’តិ អាឃាតំ ពន្ធិ. សត្ថា តំ អមនសិកត្វា ចរិយវសេន ព្រាហ្មណស្ស ធម្មទេសនំ អារភិ. ទេសនាបរិយោសានេ ឧភោបិ ជាយម្បតិកា អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋាយ ‘‘ឥទានិ អម្ហាកំ ឃរាវាសេន អត្ថោ នត្ថី’’តិ ធីតរំ មាគណ្ឌិយំ ចូឡបិតរំ សម្បដិច្ឆាបេត្វា ឧភោបិ បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិំសុ. អថ រាជា ឧទេនោ ចូឡមាគណ្ឌិយេន សទ្ធិំ វោហារំ កត្វា មាគណ្ឌិយទារិកំ រាជានុភាវេន គេហំ អានេត្វា អភិសេកំ កត្វា តស្សា បញ្ចមាតុគាមសតបរិវារាយ វសនដ្ឋានំ វិសុំ បាសាទំ អទាសិ.

សត្ថាបិ ខោ អនុបុព្ពេន ចារិកំ ចរមានោ កោសម្ពិនគរំ សម្បាបុណិ. សេដ្ឋិនោ សត្ថុ អាគមនំ សុត្វា បច្ចុគ្គមនំ កត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នា ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ឥមេ, ភន្តេ, តយោ វិហារា តុម្ហេ ឧទ្ទិស្ស កតា, បដិគ្គណ្ហថ, ភន្តេ, វិហារេ ចាតុទ្ទិសស្ស សង្ឃស្ស សង្គហត្ថាយា’’តិ. បដិគ្គហេសិ ភគវា វិហារេ. តេបិ សេដ្ឋិនោ សត្ថារំ ស្វាតនាយ និមន្តេត្វា អភិវាទេត្វា ឃរំ អគមំសុ.

មាគណ្ឌិយាបិ ខោ សត្ថុ អាគតភាវំ សុត្វា ឆិន្នភិន្នកេ ធុត្តេ បក្កោសាបេត្វា តេសំ លញ្ជំ ទត្វា ‘‘តុម្ហេ សមណំ គោតមំ ឥមិនា ឥមិនា ច និយាមេន អក្កោសថា’’តិ វត្វា ឧយ្យោជេសិ. តេ សត្ថុ អន្តោគាមំ បវិសនវេលាយ សបរិវារំ សត្ថារំ នានាវិធេហិ អក្កោសេហិ អក្កោសិំសុ. អាយស្មា អានន្ទោ សត្ថារំ អាហ – ‘‘ភន្តេ, ឯវរូបេ អក្កោសនដ្ឋានេ ន វសិស្សាម, អញ្ញំ នគរំ គច្ឆាមា’’តិ. សត្ថា, ‘‘អានន្ទ, តថាគតា នាម អដ្ឋហិ លោកធម្មេហិ ន កម្បន្តិ, អយម្បិ សទ្ទោ សត្តាហំ នាតិក្កមិស្សតិ, អក្កោសកានំយេវ ឧបរិ បតិស្សតិ, ត្វំ មា វិតក្កយិត្ថា’’តិ. តេបិ តយោ នគរសេដ្ឋិនោ មហាសក្ការេន ភគវន្តំ បវេសេត្វា មហាទានំ អទំសុ. តេសំ អបរាបរំ ទានំ ទទន្តានំយេវ មាសោ អតិក្កមិ, អថ នេសំ ឯតទហោសិ – ‘‘ពុទ្ធា នាម សព្ពលោកំ អនុកម្បមានា ឧប្បជ្ជន្តិ, អញ្ញេសម្បិ ឱកាសំ ទស្សាមា’’តិ. តតោ តេ កោសម្ពិនគរវាសិនោបិ ជនស្ស ឱកាសំ អកំសុ. តតោ បដ្ឋាយ នាគរាបិ វីថិសភាគេន គណសភាគេន មហាទានំ ទេន្តិ.

អថេកទិវសំ សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ មាលាការកជេដ្ឋកស្ស គេហេ និសីទិ. តស្មិំ ខណេ សាមាវតិយា ឧបដ្ឋាយិកា ខុជ្ជុត្តរា អដ្ឋ កហាបណេ អាទាយ មាលត្ថាយ តំ គេហំ អគមាសិ. មាលាការជេដ្ឋកោ តំ ទិស្វា, ‘‘អម្ម ឧត្តរេ, អជ្ជ តុយ្ហំ បុប្ផានិ ទាតុំ ខណោ នត្ថិ, អហំ ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិវិសាមិ. ត្វម្បិ បរិវេសនាយ សហាយិកា ហោហិ, ឯវំ ឥតោ បរេសំ វេយ្យាវច្ចករណតោ មុច្ចិស្សតី’’តិ អាហ. តតោ ខុជ្ជុត្តរា អត្តនា លទ្ធំ ភោជនំ ភុញ្ជិត្វា ពុទ្ធានំ ភត្តគ្គេ វេយ្យាវច្ចំ អកាសិ. សា សត្ថារា ឧបនិសិន្នកថាវសេន កថិតំ ធម្មំ សព្ពមេវ ឧគ្គណ្ហិ. អនុមោទនំ បន សុត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ.

សា អញ្ញេសុ ទិវសេសុ ចត្តារោវ កហាបណេ ទត្វា បុប្ផានិ គហេត្វា គច្ឆតិ, តស្មិំ បន ទិវសេ ទិដ្ឋសច្ចភាវេន បរសន្តកេ ចិត្តំ អនុប្បាទេត្វា សព្ពេវ អដ្ឋ កហាបណេ ទត្វា បច្ឆិំ បូរេត្វា បុប្ផានិ អាទាយ សាមាវតិយា សន្តិកំ អគមាសិ. អថ នំ សា បុច្ឆិ – ‘‘អម្ម ឧត្តរេ, ត្វំ អញ្ញេសុ ទិវសេសុ ន ពហូនិ បុប្ផានិ អាហរសិ, អជ្ជ បន ពហុកានិ, កិំ នោ រាជា ឧត្តរិតរំ បសន្នោ’’តិ? សា មុសាវាទេ អភព្ពតាយ អតីតេ អត្តនា កតំ អនិគុហិត្វា សព្ពំ កថេសិ. ‘‘អថ កស្មា អជ្ជ ពហូនិ បុប្ផានិ អាហរសី’’តិ វុត្តា ច ឯវមាហ – ‘‘អហំ អជ្ជ ទសពលស្ស ធម្មំ សុត្វា អមតំ សច្ឆាកាសិំ, តស្មា តុម្ហេ ន វញ្ចេមី’’តិ. តំ សុត្វា, ‘‘អម្ម ឧត្តរេ, តយា លទ្ធំ អមតធម្មំ អម្ហាកម្បិ ទេហី’’តិ សព្ពាវ ហត្ថំ បសារយិំសុ. អយ្យេ, ឯវំ ទាតុំ ន សក្កា, អហំ បន សត្ថារា កថិតនិយាមេន តុម្ហាកំ ធម្មំ ទេសេស្សាមិ, តុម្ហេ អត្តនោ ហេតុម្ហិ សតិ តំ ធម្មំ លភិស្សថាតិ. តេន ហិ, អម្ម ឧត្តរេ, កថេហីតិ. ‘‘ឯវំ កថេតុំ ន សក្កា, មយ្ហំ ឧច្ចំ អាសនំ បញ្ញាបេត្វា តុម្ហេ នីចាសនេសុ និសីទថា’’តិ អាហ. តា បញ្ចសតាបិ ឥត្ថិយោ ខុជ្ជុត្តរាយ ឧច្ចាសនំ ទត្វា សយំ នីចាសនានិ គហេត្វា និសីទិំសុ. ខុជ្ជុត្តរាបិ សេក្ខបដិសម្ភិទាសុ ឋត្វា តាសំ ធម្មំ ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ សាមាវតិំ ជេដ្ឋិកំ កត្វា សព្ពាវ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ. តតោ បដ្ឋាយ ខុជ្ជុត្តរំ វេយ្យាវច្ចករណតោ អបនេត្វា ‘‘ត្វំ សត្ថុ ធម្មកថំ សុត្វា អាហរិត្វា អម្ហេ សាវេហី’’តិ អាហំសុ. ខុជ្ជុត្តរាបិ តតោ បដ្ឋាយ តថា អកាសិ.

កស្មា បនេសា ទាសី ហុត្វា និព្ពត្តាតិ? សា កិរ កស្សបទសពលស្ស សាសនេ ឯកាយ សាមណេរិយា អត្តនោ វេយ្យាវច្ចំ ការេសិ. តេន កម្មេន បញ្ច ជាតិសតានិ បរេសំ ទាសីយេវ ហុត្វា និព្ពត្តិ. កស្មា បន ខុជ្ជា អហោសីតិ? អនុប្បន្នេ កិរ ពុទ្ធេ អយំ ពារាណសិរញ្ញោ គេហេ វសន្តី ឯកំ រាជកុលូបកំ បច្ចេកពុទ្ធំ ខុជ្ជធាតុកំ ទិស្វា អត្តនា សហវាសីនំ មាតុគាមានំ បុរតោ បរិហាសំ ករោន្តី ខុជ្ជាការេន វិចរិ. តស្មា ខុជ្ជា ហុត្វា និព្ពត្តិ. កិំ បន កត្វា សា បញ្ញវន្តី ជាតាតិ? អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ អយំ ពារាណសិរញ្ញោ គេហេ វសន្តី អដ្ឋ បច្ចេកពុទ្ធេ រាជគេហតោ ឧណ្ហបាយាសស្ស បូរិតេ បត្តេ គហេត្វា គច្ឆន្តេ ទិស្វា ‘‘ឯត្ថ ឋបេត្វា គច្ឆថ, ភន្តេ’’តិ អដ្ឋ សុវណ្ណកដកេ ឱមុញ្ចិត្វា អទាសិ. តស្ស កម្មស្ស និស្សន្ទេន បញ្ញវន្តី ហុត្វា និព្ពត្តិ.

អថ ខោ តា សាមាវតិយា បរិវារា បញ្ចសតា ឥត្ថិយោ បដិវិទ្ធសច្ចាបិ សមានា រញ្ញោ អស្សទ្ធភាវេន កាលេន កាលំ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ពុទ្ធទស្សនំ ន លភន្តិ. តស្មា ទសពលេ អន្តរវីថិំ បដិបន្នេ វាតបានេសុ នប្បហោន្តេសុ អត្តនោ អត្តនោ គព្ភេសុ ឆិទ្ទំ កត្វា តេហិ ឱលោកេន្តិ. អថេកទិវសំ មាគណ្ឌិយា អត្តនោ បាសាទតលតោ និក្ខមិត្វា ចង្កមមានា តាសំ វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា គព្ភច្ឆិទ្ទំ ទិស្វា ‘‘កិមិទ’’ន្តិ បុច្ឆិ. តាហិ តស្សា សត្ថរិ ពទ្ធាឃាតតំ អជានន្តីហិ – ‘‘សត្ថា ឥមំ នគរំ អាគតោ, មយំ ឯត្ថ ឋត្វា សត្ថារំ បស្សាម ចេវ បូជេម ចា’’តិ វុត្តេ ‘‘ឥទានិស្ស កត្តព្ពំ ជានិស្សាមិ, ឥមាបិ តស្ស ឧបដ្ឋាយិកា, ឥមាសម្បិ កត្តព្ពំ ជានិស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា គន្ត្វា រញ្ញា សទ្ធិំ រហោគតកាលេ, ‘‘មហារាជ, សាមាវតិមិស្សកានំ ពហិទ្ធា បត្ថនា អត្ថិ, កតិបាហេនេវ តេ ជីវិតំ មារេស្សន្តិ, សាមាវតី, សបរិវារា តុម្ហេសុ សិនេហំ វា បេមំ វា ន ករោតិ, សមណំ បន គោតមំ អន្តរវីថិយា គច្ឆន្តំ ទិស្វា វាតបានេសុ អប្បហោន្តេសុ តានិ ខណ្ឌិត្វាបិ ឱកាសំ កត្វា ឱលោកេន្តី’’តិ អាហ. រាជា ‘‘ន តា ឯវរូបំ ករិស្សន្តី’’តិ ន សទ្ទហតិ. បុន វុត្តេបិ ន សទ្ទហតិយេវ. អថ នំ តិក្ខត្តុំ វុត្តេបិ អស្សទ្ទហន្តំ ‘‘សចេ មេ វចនំ ន សទ្ទហសិ, តាសំ វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា ឧបធារេហិ, មហារាជា’’តិ អាហ. រាជា គន្ត្វា គព្ភេសុ ឆិទ្ទំ ទិស្វា ‘‘ឥទំ កិ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា តស្មិំ អត្ថេ អារោចិតេ តាសំ អក្កុជ្ឈិត្វា កិញ្ចិ អវត្វា ឆិទ្ទានិ បិទហាបេសិ. រាជា តតោ បដ្ឋាយ តាសំ បាសាទេ ឧទ្ធច្ឆិទ្ទកជាលវាតបានានិ ការេសិ.

សា តេន ការណេន រាជានំ កោបេតុំ អសក្កោន្តី, ‘‘ទេវ, ឯតាសំ តុម្ហេសុ បេមំ អត្ថិ វា នត្ថិ វាតិ ជានិស្សាម, អដ្ឋ កុក្កុដេ បេសេត្វា តុម្ហាកំ អត្ថាយ បចាបេថា’’តិ អាហ. រាជា តស្សា វចនំ សុត្វា ‘‘ឥមេ បចិត្វា បេសេតូ’’តិ សាមាវតិយា អដ្ឋ កុក្កុដេ បហិណិ. សោតាបន្នា អរិយសាវិកា ជីវមានេ កុក្កុដេ កិំ បចិស្សតិ, អលន្តិ វត្វា បន ហត្ថេនបិ ផុសិតុំ ន ឥច្ឆិ. មាគណ្ឌិយា ‘‘ហោតុ, មហារាជ, ឯតេយេវ ច កុក្កុដេ សមណស្ស គោតមស្ស បចនត្ថាយ បេសេហី’’តិ. រាជា តថា អកាសិ. មាគណ្ឌិយា អន្តរាមគ្គេយេវ កុក្កុដេ មារាបេត្វា ‘‘ឥមេ កុក្កុដេ បចាបេត្វា សមណស្ស គោតមស្ស ទេតូ’’តិ បហិណិ. សា តេសំ មតភាវេន ទសពលញ្ច ឧទ្ទិស្ស បហិតភាវេន បចិត្វា ទសពលស្ស បេសេសិ. មាគណ្ឌិយា ‘‘បស្ស, មហារាជា’’តិ វត្វា ឯត្តកេនបិ រាជានំ កោបេតុំ នាសក្ខិ.

អយំ បន ឧទេនោ តាសុ ឯកេកិស្សា វសនដ្ឋានេ សត្ត សត្ត ទិវសានិ វសិ. អថាយំ មាគណ្ឌិយា ឯកំ កណ្ហសប្បបោតកំ វេឡុបព្ពេ បក្ខិបាបេត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានេ ឋបេសិ. រញ្ញោ ច យត្ថ កត្ថចិ គច្ឆន្តស្ស ហត្ថិកន្តវីណំ អាទាយយេវ គមនំ អាចិណ្ណំ, មាគណ្ឌិយា រញ្ញោ អត្តនោ សន្តិកំ អាគមនកាលេ តំ សប្បបោតកំ អន្តោវីណាយ បក្ខិបិត្វា ឆិទ្ទំ បិទហាបេសិ. អថ នំ សាមាវតិយា សន្តិកំ គមនកាលេ, ‘‘មហារាជ, សាមាវតី នាម សមណស្ស គោតមស្ស បក្ខា, តុម្ហេ ន គណេតិ. យំ កិញ្ចិ កត្វា តុម្ហាកំ ទោសមេវ ចិន្តេតិ, អប្បមត្តា ហោថា’’តិ អាហ. រាជា សាមាវតិយា វសនដ្ឋានេ សត្តាហំ វីតិនាមេត្វា បុន សត្តាហេ មាគណ្ឌិយាយ និវេសនំ អគមាសិ. សា តស្មិំ អាគច្ឆន្តេយេវ ‘‘កច្ចិ តេ, មហារាជ, សាមាវតី ឱតារំ ន គវេសតី’’តិ កថេន្តី វិយ រញ្ញោ ហត្ថតោ វីណំ គហេត្វា ចាលេត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ, មហារាជ, ឯត្ថ អព្ភន្តរេ វិចរតី’’តិ វត្វា សប្បស្ស និក្ខមនោកាសំ កត្វា ‘‘អព្ភុម្មេ អន្តោ សប្បោ’’តិ វីណំ ឆឌ្ឌេត្វា បលាយិ. តស្មិំ កាលេ រាជា បទិត្តំ វេណុវនំ វិយ បក្ខិត្តលោណំ ឧទ្ធនំ វិយ ច ទោសេន តដតដាយន្តោ ‘‘វេគេន សបរិវារំ សាមាវតិំ បក្កោសថា’’តិ អាហ. រាជបុរិសា គន្ត្វា បក្កោសិំសុ.

សា រញ្ញោ កុទ្ធភាវំ ញត្វា សេសមាតុគាមានំ សញ្ញមទាសិ. ‘‘រាជា តុម្ហេ ឃាតេតុកាមោ បក្កោសតិ, អជ្ជ ទិវសំ ឱទិស្សកេន មេត្តាផរណេន រាជានំ ផរថា’’តិ អាហ. រាជា តា ឥត្ថិយោ បក្កោសាបេត្វា សព្ពាវ បដិបាដិយា ឋបេត្វា មហាធនុំ អាទាយ វិសបីតកណ្ឌំ សន្នយ្ហិត្វា ធនុំ បូរេត្វា អដ្ឋាសិ. តស្មិំ ខណេ សព្ពាវ តា សាមាវតិប្បមុខា ឥត្ថិយោ ឱធិសោ មេត្តំ ផរិំសុ. រាជា កណ្ឌំ នេវ ខិបិតុំ ន អបនេតុំ សក្កោតិ, គត្តេហិ សេទា មុច្ចន្តិ, សរីរំ វេធតិ, មុខតោ ខេឡោ បតតិ, គហេតព្ពគហណំ ន បស្សតិ. អថ នំ សាមាវតី ‘‘កិំ, មហារាជ, កិលមសី’’តិ អាហ. អាម, ទេវិ, កិលមាមិ, អវស្សយោ មេ ហោហីតិ. សាធុ, មហារាជ, កណ្ឌំ មហាបថវិមុខំ ករោហីតិ. រាជា តថា អកាសិ. សា ‘‘រញ្ញោ ហត្ថតោ កណ្ឌំ មុច្ចតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ. តស្មិំ ខណេ កណ្ឌំ មុច្ចិ. រាជា តំខណំយេវ ឧទកេ និមុជ្ជិត្វា អាគម្ម អល្លកេសោ អល្លវត្ថោ សាមាវតិយា បាទេសុ បតិត្វា ‘‘ខម, ទេវិ, មយ្ហំ, ភេទកានំ មេ វចនេន អនុបធារេត្វា ឯតំ កត’’ន្តិ អាហ. ខមាមិ, ទេវាតិ. ‘‘សាធុ, ទេវិ, ឯវំ តយា មយ្ហំ ខមិតំ នាម ហោតិ. ឥតោ បដ្ឋាយ តុម្ហាកំ យថារុចិយា ទសពលស្ស ទានំ ទេថ, បច្ឆាភត្តំ វិហារំ គន្ត្វា ធម្មកថំ សុណាថ, អជ្ជ វោ បដ្ឋាយ បរិហារំ ទម្មីតិ. តេន ហិ, ទេវ, អជ្ជ បដ្ឋាយ ឯកំ ភិក្ខុំ យាចិត្វា អានេថ, យោ នោ ធម្មំ វាចេស្សតីតិ. រាជា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា យាចន្តោ អានន្ទត្ថេរំ លភិ. តតោ បដ្ឋាយ តា បញ្ចសតា ឥត្ថិយោ ថេរំ បក្កោសាបេត្វា សក្ការសម្មានំ កត្វា កតភត្តកិច្ចស្ស ថេរស្ស សន្តិកេ ធម្មំ បរិយាបុណន្តិ.

តា ឯកទិវសំ ថេរស្ស អនុមោទនាយ បសន្នា ថេរស្ស បញ្ច ឧត្តរាសង្គសតានិ អទំសុ. ថេរោ កិរ បុព្ពេ តុន្នវាយកាលេ ឯកស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស ឯកាយ សូចិយា សទ្ធិំ ហត្ថតលមត្តំ ចោឡខណ្ឌំ អទាសិ. សោ សូចិយា ផលេន ឥមស្មិំ អត្តភាវេ មហាបញ្ញោ អហោសិ, ចោឡខណ្ឌស្ស ផលេន ឥមិនាវ និយាមេន បញ្ចសតក្ខត្តុំ ទុស្សានិ បដិលភិ.

តតោ មាគណ្ឌិយា អញ្ញំ កាតព្ពំ អបស្សន្តី ‘‘ឧយ្យានំ គច្ឆាម, មហារាជា’’តិ អាហ. សាធុ, ទេវីតិ. សា រញ្ញោ សម្បដិច្ឆិតភាវំ ញត្វា ចូឡបិតរំ បក្កោសាបេត្វា អាហ – ‘‘អម្ហាកំ ឧយ្យានំ គតកាលេ សាមាវតិយា វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា សាមាវតិំ សបរិវារំ អន្តោករិត្វា ‘រញ្ញោ អាណា’តិ វត្វា ទ្វារំ បិទហិត្វា បលាលេន បលិវេឋេត្វា គេហេ អគ្គិំ ទេថា’’តិ. មាគណ្ឌិយោ តស្សា វចនំ សុត្វា តថា អកាសិ. តស្មិំ ទិវសេ សព្ពាបិ តា ឥត្ថិយោ បុព្ពេ កតស្ស ឧបបីឡកកម្មស្សានុភាវេន សមាបត្តិំ អប្បេតុំ នាសក្ខិំសុ, ឯកប្បហារេនេវ ភុសមុដ្ឋិ វិយ ឈាយិំសុ. តាសំ អារក្ខបុរិសា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា, ‘‘ទេវ, ឥទំ នាម ករិំសូ’’តិ អាចិក្ខិំសុ.

រាជា ‘‘កេន កត’’ន្តិ បរិយេសន្តោ មាគណ្ឌិយាយ ការិតភាវំ ញត្វា តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ភទ្ទេ, ភទ្ទកំ តយា កម្មំ កតំ មយា កាតព្ពំ ករោន្តិយា, ‘‘ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ មយ្ហំ វធាយ បរិសក្កមានា ឃាតិតា, បសន្នោស្មិ, តុយ្ហំ សម្បត្តិំ ទស្សាមីតិ តវ ញាតកេ បក្កោសាបេហី’’តិ អាហ. សា រញ្ញោ កថំ សុត្វា អញ្ញាតកេបិ ញាតកេ កត្វា បក្កោសាបេសិ. រាជា សព្ពេសំ សន្និបតិតភាវំ ញត្វា រាជង្គណេ គលប្បមាណេសុ អាវាដេសុ និខនិត្វា ឧបរិ ឋិតានិ សីសានិ ភិន្ទាបេន្តោ មហន្តេហិ អយនង្គលេហិ កសាបេសិ. មាគណ្ឌិយម្បិ ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆិន្ទាបេត្វា បូវបចនកដាហេ បចាបេសិ.

កិំ បន សាមាវតិយា សបរិវារាយ អគ្គិនា ឈាបនកម្មន្តិ? សា កិរ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ តេហេវ បញ្ចហិ មាតុគាមសតេហិ សទ្ធិំ គង្គាយំ កីឡិត្វា ពហិតិត្ថេ ឋិតា សីតេ ជាតេ អវិទូរដ្ឋានេ បច្ចេកពុទ្ធស្ស បណ្ណសាលំ ទិស្វា អន្តោ អសោធេត្វាវ ពហិ អគ្គិំ ទត្វា វិសិព្ពេសុំ. អន្តោបណ្ណសាលាយ បច្ចេកពុទ្ធោ និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា និសិន្នោ. តា ជាលាសុ បច្ឆិន្នាសុ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា ‘‘កិំ អម្ហេហិ កតំ, អយំ បច្ចេកពុទ្ធោ រញ្ញោ កុលូបកោ, ឥមំ ទិស្វា រាជា អម្ហាកំ កុជ្ឈិស្សតិ, ឥទានិ នំ សុជ្ឈាបិតំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ អញ្ញានិបិ ទារូនិ បក្ខិបិត្វា អគ្គិំ អទំសុ. បុន ជាលាយ បច្ឆិន្នាយ បច្ចេកពុទ្ធោ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ តាសំ បស្សន្តីនំយេវ ចីវរានិ បប្ផោដេត្វា វេហាសំ ឧប្បតិត្វា គតោ. តេន កម្មេន និរយេ បច្ចិត្វា បក្កាវសេសេន ឥមំ ព្យសនំ បាបុណិំសុ. ចតុបរិសមជ្ឈេ បន កថា ឧទបាទិ – ‘‘ពហុស្សុតា វត ខុជ្ជុត្តរា, មាតុគាមអត្តភាវេ ឋត្វា បញ្ចន្នំ មាតុគាមសតានំ ធម្មំ កថេត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាបេសិ. សាមាវតីបិ រញ្ញា អត្តនោ អប្បិតំ កណ្ឌំ មេត្តាផរណេន ផរិត្វា បដិពាហី’’តិ តស្សាបិ មហាជនោ គុណំ កថេសិ. ឯវមេតំ វត្ថុ សមុដ្ឋិតំ. អថ សត្ថា អបរភាគេ ជេតវនេ និសិន្នោ តទេវ ការណំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ខុជ្ជុត្តរំ ពហុស្សុតានំ, សាមាវតិំ មេត្តាវិហារីនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

ឧត្តរានន្ទមាតាវត្ថុ

២៦២. បញ្ចមេ ឈាយីនន្តិ ឈានាភិរតានំ ឧបាសិកានំ, ឧត្តរា នន្ទមាតា, អគ្គាតិ ទស្សេតិ. សា កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតិយំ កុលគេហេ និព្ពត្តា សត្ថុ ធម្មកថំ សុណន្តី សត្ថារំ ឯកំ ឧបាសិកំ ឈានាភិរតានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សា កប្បសតសហស្សំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហនគរេ សុមនសេដ្ឋិំ និស្សាយ វសន្តស្ស បុណ្ណសីហស្ស នាម ភរិយាយ កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, ឧត្តរាតិស្សា នាមំ អកំសុ.

អថេកស្មិំ នក្ខត្តមហទិវសេ រាជគហសេដ្ឋិ បុណ្ណំ បក្កោសាបេត្វា អាហ – ‘‘តាត បុណ្ណ, នក្ខត្តំ វា ឧបោសថោ វា ទុគ្គតស្ស កិំ ករិស្សតិ, ឯវំ សន្តេបិ វទេហិ ‘កិំ នក្ខត្តបរិព្ពយំ គហេត្វា នក្ខត្តំ កីឡិស្សសិ, ពលវគោណេ ច ផាលញ្ច នង្គលញ្ច គហេត្វា កសិស្សសី’’’តិ. ‘‘មម ភរិយាយ សទ្ធិំ មន្តេត្វា ជានិស្សាមិ, អយ្យា’’តិ តំ កថំ ភរិយាយ អារោចេសិ. ‘‘សេដ្ឋិ នាម អយ្យោ ឥស្សរោ, តស្ស តយា សទ្ធិំ កថេន្តស្ស កថា សោភតិ, ត្វំ បន អត្តនោ កសិកម្មំ មា វិស្សជ្ជេសី’’តិ អាហ. សោ តស្សា វចនំ សុត្វា កសិភណ្ឌំ អាទាយ កសិតុំ គតោ.

តំទិវសញ្ច សារិបុត្តត្ថេរោ និរោធសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ‘‘កស្ស អជ្ជ មយា សង្គហំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ឥមស្ស បុណ្ណស្ស ឧបនិស្សយំ ទិស្វា ភិក្ខាចារវេលាយ បត្តចីវរមាទាយ បុណ្ណស្ស កសនដ្ឋានំ គច្ឆន្តោ អវិទូរេ អត្តានំ ទស្សេសិ. បុណ្ណោ ថេរំ ទិស្វា កសិំ ឋបេត្វា ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិ. ថេរោ តំ ឱលោកេត្វា ឧទកសភាគំ បុច្ឆិ. តស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អយ្យោ មុខំ ធោវិតុកាមោ ភវិស្សតី’’តិ. តតោ វេគេន គន្ត្វា ទន្តកដ្ឋំ អាហរិត្វា កប្បិយំ កត្វា ថេរស្ស អទាសិ. ថេរេ ទន្តកដ្ឋំ ខាទន្តេ បត្តេន សទ្ធិំ ធម្មករណំ នីហរិត្វា ឧទកស្ស បូរេត្វា អាហរិ. ថេរោ មុខំ ធោវិត្វា ភិក្ខាចារមគ្គំ បដិបជ្ជិ. បុណ្ណោ ចិន្តេសិ – ‘‘ថេរោ អញ្ញេសុ ទិវសេសុ ឥមំ មគ្គំ ន បដិបជ្ជតិ, អជ្ជ បន មយ្ហំ សង្គហត្ថាយ បដិបន្នោ ភវិស្សតិ. អហោ វត មេ ភរិយា មមត្ថាយ អាហរណកំ អាហារំ ថេរស្ស បត្តេ បតិដ្ឋបេយ្យា’’តិ.

អថស្ស ភរិយា ‘‘អជ្ជ នក្ខត្តទិវសោ’’តិ បាតោវ អត្តនោ លភនកនិយាមេន ខាទនីយភោជនីយំ សំវិធាយ គហេត្វា សាមិកស្ស កសនដ្ឋានំ អាគច្ឆន្តី អន្តរាមគ្គេ ថេរំ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អញ្ញេសុ ទិវសេសុ មយ្ហំ ថេរំ ទិស្វា ទេយ្យធម្មោ ន ហោតិ, ទេយ្យធម្មេ សន្តេបិ មម អយ្យំ ន បស្សាមិ, អជ្ជ បន ទ្វិន្នម្បិ សម្មុខីភាវោ ជាតោ. មម សាមិកស្ស បុន សម្បាទេត្វា អាហរិស្សាមិ, ឥមំ តាវ អាហារំ ថេរស្ស ទស្សាមី’’តិ តីហិ ចេតនាហិ សម្បយុត្តំ កត្វា តំ ភោជនំ សារិបុត្តត្ថេរស្ស បត្តេ បតិដ្ឋបេត្វា ‘‘ឯវំវិធា ទុគ្គតជីវិតា មុច្ចាមី’’តិ អាហ. ថេរោបិ ‘‘តវ អជ្ឈាសយោ បូរតូ’’តិ តស្សានុមោទនំ កត្វា តតោ និវត្តិត្វា វិហារំ អគមាសិ.

សាបិ បុន អត្តនោ គេហំ គន្ត្វា សាមិកស្ស អាហារំ សម្បាទេត្វា អាទាយ កសនដ្ឋានំ គន្ត្វា សាមិកស្ស កុជ្ឈនភាវតោ ភីតា ‘‘សាមិ, អជ្ជ ឯកទិវសំ តវ មនំ សន្ធារេហី’’តិ អាហ. កិំ ការណាតិ? អហំ អជ្ជ តាវ អាហារំ អាហរន្តី អន្តរាមគ្គេ ថេរំ ទិស្វា តវ ភាគភត្តំ ថេរស្ស បត្តេ បតិដ្ឋបេត្វា បុន គេហំ គន្ត្វា អាហារំ បចិត្វា អាទាយ អាគតាម្ហីតិ. មនាបំ តេ, ភទ្ទេ, កតំ, មយាបិ បាតោវ ថេរស្ស ទន្តកដ្ឋញ្ច មុខោទកញ្ច ទិន្នំ. អជ្ជ អម្ហាកំ សុប្បភាតំ, សព្ពម្បិ ថេរស្ស អម្ហាកំ សន្តកមេវ ជាតន្តិ ទ្វិន្នម្បិ ជនានំ ឯកសទិសមេវ ចិត្តំ អហោសិ. អថ បុណ្ណោ អាហារកិច្ចំ កត្វា ភរិយាយ ឩរុម្ហិ សីសំ កត្វា មុហុត្តំ និបជ្ជិ. អថស្ស និទ្ទា ឱក្កមិ. សោ ថោកំ និទ្ទាយិត្វា បពុទ្ធោ កសិតដ្ឋានំ ឱលោកេសិ, ឱលោកិតោលោកិតដ្ឋានំ មហាកោសាតកិបុប្ផេហិ សម្បរិកិណ្ណំ វិយ អហោសិ. សោ ភរិយំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, កិន្នាមេតំ អជ្ជ ឥទំ កសិតដ្ឋានំ សុវណ្ណវណ្ណំ ហុត្វា ខាយតី’’តិ. អយ្យ, អជ្ជ តេ សកលទិវសំ កិលន្តតាយ អក្ខីនិ មញ្ញេ ភមន្តីតិ. ភទ្ទេ, មយ្ហំ អស្សទ្ទហន្តី សយំ ឱលោកេហីតិ. តស្មិំ កាលេ សា ឱលោកេត្វា សភាវំ អយ្យ, កថេសិ, ឯវមេតំ ភវិស្សតីតិ.

បុណ្ណោ ឧដ្ឋាយ ឯកំ កដ្ឋិំ គហេត្វា នង្គលសីសេ បហរិ, គុឡបិណ្ឌោ វិយ នង្គលសីសេ អល្លីយិត្វា អដ្ឋាសិ. សោ ភរិយំ បក្កោសិត្វា អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, អញ្ញេសំ វបិតពីជំ នាម តីហិ វា ចតូហិ វា មាសេហិ ផលំ ទេតិ, អម្ហាកំ បន អយ្យស្ស សារិបុត្តត្ថេរស្ស អន្តរេ រោបិតេន សទ្ធាពីជេន អជ្ជេវ អវស្សំ ផលំ ទិន្នំ. ឥមស្មិំ ករីសមត្តេ បទេសេ អាមលកមត្តោបិ បំសុបិណ្ឌោ អសុវណ្ណោ នាម នត្ថី’’តិ. ឥទានិ កិំ ករិស្សាម, អយ្យាតិ? ‘‘ភទ្ទេ, ឥមំ ឯត្តកំ សុវណ្ណំ ថេនេត្វា ខាទិតុំ នាម ន សក្កា’’តិ ភរិយំ តស្មិំ ឋានេ ឋបេត្វា ភត្តស្ស បូរេត្វា អាភតំ បាតិំ សុវណ្ណស្ស បូរេត្វា គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចាបេសិ – ‘‘ឯកោ មនុស្សោ សុវណ្ណបាតិំ គហេត្វា ឋិតោ’’តិ. រាជា តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘កហំ តេ, តាត, លទ្ធ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘ទេវ, មយ្ហំ ឯកំ កសិតដ្ឋានំ សព្ពំ សុវណ្ណមេវ ជាតំ, បហិណិត្វា អាហរាបេថា’’តិ អាហ. ត្វំ កិន្នាមោសីតិ? បុណ្ណោ នាម អហំ, ទេវាតិ. គច្ឆថ, ភណេ, សកដានិ យោជេត្វា បុណ្ណស្ស កសិតដ្ឋានតោ សុវណ្ណមាហរថាតិ.

សកដេហិ សទ្ធិំ គតរាជបុរិសា ‘‘រញ្ញោ បុញ្ញ’’ន្តិ វត្វា សុវណ្ណបិណ្ឌេ គណ្ហន្តិ, គហិតគហិតម្បិ កសិតលេឌ្ឌុយេវ ហោតិ. តេ គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចេសុំ. តេន ហិ ភណេ គន្ត្វា ‘‘បុណ្ណស្ស បុញ្ញ’’ន្តិ វត្វា គណ្ហថាតិ. គហិតគហិតំ សុវណ្ណមេវ ហោតិ. តេ សព្ពម្បិ តំ សុវណ្ណំ អាហរិត្វា រាជង្គណេ រាសិំ អកំសុ. រាសិ ឧព្ពេធេន តាលប្បមាណោ អហោសិ. រាជា វាណិជេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘កស្ស គេហេ ឯត្តកំ សុវណ្ណំ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិ. នត្ថិ, ទេវ, កស្សចីតិ. ឯត្តកស្ស បន ធនស្ស សាមិនោ កិំ កាតុំ វដ្ដតីតិ? ធនសេដ្ឋិំ នាម នំ កាតុំ វដ្ដតិ, ទេវាតិ? តេន ហិ បុណ្ណំ ឥមស្មិំ នគរេ ធនសេដ្ឋិំ នាម ករោថាតិ សព្ពំ តំ សុវណ្ណំ តស្សេវ ទត្វា តំទិវសំយេវស្ស សេដ្ឋិដ្ឋានំ អទាសិ. សោ សេដ្ឋិ មង្គលំ ករោន្តោ សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ អទាសិ. សត្តមេ ទិវសេ ទសពលស្ស ភត្តានុមោទនាយ បុណ្ណសេដ្ឋិបិ ភរិយាបិ ធីតាបិ សព្ពេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិំសុ.

អបរភាគេ រាជគហសេដ្ឋិ ‘‘បុណ្ណសេដ្ឋិនោ វយប្បត្តា ទារិកា អត្ថី’’តិ សុត្វា អត្តនោ បុត្តស្ស ការណា តស្ស គេហំ បេសេសិ. សោ តស្ស សាសនំ សុត្វា ‘‘នាហំ ធីតរំ ទស្សាមី’’តិ បដិសាសនំ បេសេសិ. សុមនសេដ្ឋិបិ បុន បេសេសិ – ‘‘ត្វំ មម គេហំ និស្សាយ វសិត្វា ឥទានិ ឯកប្បហារេនេវ ឥស្សរោ ហុត្វា មយ្ហំ ទារិកំ ន ទេសី’’តិ. តតោ បុណ្ណសេដ្ឋិ អាហ – ‘‘ឥមំ តាវ តុម្ហាកំ សេដ្ឋិ សភាវមេវ កថេសិ, បុរិសោ នាម សព្ពកាលេ ឯវំវិធោយេវាតិ ន សល្លក្ខេតព្ពោ. អហញ្ហិ ឥទានិ តាទិសេ បុរិសេ ទាសេ កត្វា គហេតុំ សក្កោមិ, តុយ្ហំ បន ជាតិំ វា គោត្តំ វា ន កោបេមិ. អបិច ខោ មម ធីតា សោតាបន្នា អរិយសាវិកា ទេវសិកំ កហាបណគ្ឃនកេហិ បុប្ផេហិ បូជំ ករោតិ, តមហំ តុម្ហាទិសស្ស មិច្ឆាទិដ្ឋិកស្ស គេហំ ន បេសេស្សាមី’’តិ. ឯវំ បុណ្ណសេដ្ឋិស្ស បដិពាហកភាវំ ញត្វា រាជគហសេដ្ឋិ បុន សាសនំ បេសេសិ – ‘‘បោរាណកំ វិស្សាសំ មា ភិន្ទតុ, អហំ មយ្ហំ សុណិសាយ ទេវសិកំ ទ្វិន្នំ កហាបណានំ អន្ធនកានិ បុប្ផានិ សជ្ជាបេស្សាមី’’តិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា ធីតរំ តស្ស ឃរំ បេសេសិ.

អថេកទិវសំ សា បុណ្ណសេដ្ឋិនោ ធីតា ឧត្តរា អត្តនោ សាមិកំ ឯវមាហ – ‘‘អហំ អត្តនោ កុលគេហេ មាសស្ស អដ្ឋ ទិវសានិ និពទ្ធំ ឧបោសថកម្មំ ករោមិ, ឥទានិបិ តុម្ហេសុ សម្បដិច្ឆន្តេសុ ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋហេយ្យ’’ន្តិ. សោ ‘‘ន សក្កា’’តិ តំ ន សម្បដិច្ឆិ. សា តំ សញ្ញាបេតុំ អសក្កោន្តី តុណ្ហី អហោសិ. បុន អន្តោវស្សេ ‘‘ឧបោសថិកា ភវិស្សាមី’’តិ តទាបិ ឱកាសំ ការេន្តី នេវ អលត្ថ. សា អន្តោវស្សេ អឌ្ឍតិយេសុ មាសេសុ អតិក្កន្តេសុ អឌ្ឍមាសេ អវសិដ្ឋេ មាតាបិតូនំ សាសនំ បេសេសិ – ‘‘អហំ តុម្ហេហិ ចារកេ បក្ខិត្តា ឯត្តកេ អទ្ធានេ ឯកទិវសម្បិ ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាតុំ ន លភាមិ, បញ្ចទស មេ កហាបណសហស្សានិ បេសេថា’’តិ. តេ ធីតុ សាសនំ សុត្វា ‘‘កិំការណា’’តិ អបុច្ឆិត្វាវ បហិណិំសុ. ឧត្តរា តេ កហាបណេ គណ្ហិត្វា តស្មិំ នគរេ សិរិមា នាម គណិកា អត្ថិ, តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘អម្ម សិរិមេ, អហំ ឥមំ អឌ្ឍមាសំ ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋហិស្សាមិ, ត្វំ ឥមានិ បញ្ចទស កហាបណសហស្សានិ គហេត្វា ឥមំ អឌ្ឍមាសំ សេដ្ឋិបុត្តំ បរិចរាហី’’តិ. សា ‘‘សាធុ, អយ្យេ’’តិ សម្បដិច្ឆិ. តតោ បដ្ឋាយ សេដ្ឋិបុត្តោ ‘‘អហំ សិរិមាយ សទ្ធិំ មោទិស្សាមី’’តិ ឧត្តរាយ អឌ្ឍមាសំ ឧបោសថកម្មំ សម្បដិច្ឆិ.

សា តេន សម្បដិច្ឆិតភាវំ ញត្វា ទិវសេ ទិវសេ បាតោវ ទាសិគណបរិវុតា សត្ថុ សហត្ថា ខាទនីយភោជនីយំ សំវិទហិត្វា សត្ថរិ ភត្តកិច្ចំ កត្វា វិហារំ គតេ ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ បាសាទវរំ អារុយ្ហ អត្តនោ សីលានិ អាវជ្ជមានា និសីទតិ. ឯវំ អឌ្ឍមាសំ វីតិនាមេត្វា ឧបោសថំ វិស្សជ្ជនទិវសេ បាតោវ យាគុខជ្ជកាទីនិ សំវិទហន្តី វិចរតិ. តស្មិំ សមយេ សេដ្ឋិបុត្តោ សិរិមាយ សទ្ធិំ ឧបរិបាសាទវរគតោ ជាលវាតបានំ វិវរិត្វា អន្តរវត្ថុំ ឱលោកេន្តោ អដ្ឋាសិ. ឧត្តរា, វាតបានច្ឆិទ្ទេន ឧទ្ធំ ឱលោកេសិ. សេដ្ឋិបុត្តោ ឧត្តរំ ឱលោកេត្វា ‘‘នេរយិកជាតិកា វតាយំ ឯវំវិធំ នាម សម្បត្តិំ បហាយ ឧក្ខលិកមសិមក្ខិតា ហុត្វា និក្ការណា ទាសីនំ អន្តរេ វិចរតី’’តិ សិតំ អកាសិ. ឧត្តរា, តស្ស បមាទភាវំ ញត្វា ‘‘អយំ ពាលោ នាម អត្តនោ សម្បត្តិ សព្ពកាលំ ថាវរាតិ សញ្ញី ភវិស្សតី’’តិ សយម្បិ សិតំ អកាសិ. តតោ សិរិមា ‘‘អយំ ចេដិកា មយិ ឋិតាយ ឯវំ មម សាមិកេន សទ្ធិំ សិតំ ករោតី’’តិ កុបិតា វេគេន ឱតរិ. ឧត្តរា, តស្សា អាគមនាកប្បេនេវ ‘‘អយំ ពាលា អឌ្ឍមាសមត្តំ ឥមស្មិំ គេហេ វសិត្វា មយ្ហមេវេតំ គេហន្តិសញ្ញី ជាតា’’តិ ញត្វា តង្ខណញ្ញេវ មេត្តាឈានំ សមាបជ្ជិត្វា អដ្ឋាសិ. សិរិមាបិ ទាសីនំ អន្តរេន អាគន្ត្វា ឧឡុង្កំ គហេត្វា បូវបចនដ្ឋានេ បក្កុថិតតេលស្ស បូរេត្វា ឧត្តរាយ មត្ថកេ អាសិញ្ចិ, មេត្តាឈានស្ស វិប្ផារេន ឧត្តរាយ មត្ថកេ អាសិត្តំ បក្កុថិតតេលំ បទុមបត្តេ អាសិត្តឧទកំ វិយ វិនិវត្តិត្វា គតំ.

តស្មិំ ខណេ សិរិមាយ សមីបេ ឋិតា ទាសិយោ តំ ឱលោកេត្វា, ‘‘ភោ ជេ, ត្វំ អម្ហាកំ អយ្យាយ ហត្ថតោ មូលំ គហេត្វា អាគតា ឥមស្មិំ គេហេ វសមានា អម្ហាកំ អយ្យាយ សទិសា ភវិតុំ វាយមសី’’តិ សម្មុខដ្ឋានេ តំ បរិភាសិំសុ. តស្មិំ ខណេ សិរិមា អត្តនោ អាគន្តុកភាវំ អញ្ញាសិ. សា តតោវ គន្ត្វា ឧត្តរាយ បាទេសុ បតិត្វា, ‘‘អយ្យេ, អនុបធារេត្វា មេ កតំ, ខមថ មយ្ហ’’ន្តិ អាហ. អម្ម សិរិមេ, នាហំ តវ ឥមស្មិំ ឋានេ ខមិស្សាមិ, អហំ សបិតិកា ធីតា, ទសពលេ ខមន្តេយេវ ខមិស្សាមីតិ.

សត្ថាបិ ខោ ភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ អាគន្ត្វា ឧត្តរាយ និវេសនេ បញ្ញត្តាសនេ និសីទិ. សិរិមា គន្ត្វា សត្ថុ បាទេសុ បតិត្វា, ‘‘ភន្តេ, មយា អយ្យាយ ឧត្តរាយ អន្តរេ ឯកោ ទោសោ កតោ, តុម្ហេសុ ខមន្តេសុ ខមិស្សាមីតិ វទតិ, ខមថ មយ្ហំ ភគវា’’តិ. ខមាមិ តេ សិរិមេតិ. សា តស្មិំ កាលេ គន្ត្វា ឧត្តរំ ខមាបេសិ. តំទិវសញ្ច សិរិមា ទសពលស្ស ភត្តានុមោទនំ សុត្វា –

‘‘អក្កោធេន ជិនេ កោធំ, អសាធុំ សាធុនា ជិនេ;

ជិនេ កទរិយំ ទានេន, សច្ចេនាលិកវាទិន’’ន្តិ. (ធ. ប. ២២៣) –

គាថាបរិយោសានេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតា ទសពលំ និមន្តេត្វា បុនទិវសេ មហាទានំ អទាសិ. ឯវមេតំ វត្ថុ សមុដ្ឋិតំ. អបរភាគេ បន សត្ថា ជេតវនេ និសីទិត្វា ឧបាសិកាយោ ឋានន្តរេសុ ឋបេន្តោ ឧត្តរំ នន្ទមាតរំ ឈាយីនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

សុប្បវាសាវត្ថុ

២៦៣. ឆដ្ឋេ បណីតទាយិកានន្តិ បណីតរសទាយិកានំ ឧបាសិកានំ, សុប្បវាសា កោលិយធីតា, អគ្គាតិ ទស្សេតិ. សា កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតិយំ កុលគេហេ និព្ពត្តា សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុណន្តី សត្ថារំ ឯកំ ឧបាសិកំ បណីតទាយិកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សា កប្បសតសហស្សំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កោលិយនគរេ ខត្តិយកុលេ និព្ពត្តិ, សុប្បវាសាតិស្សា នាមំ អកំសុ. សា វយប្បត្តា ឯកស្ស សក្យកុមារស្ស គេហំ គតា, បឋមទស្សនេយេវ សត្ថុ ធម្មកថំ សុត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ. សា អបរភាគេ សីវលិំ នាម ទារកំ វិជាយិ. តស្ស វត្ថុ ហេដ្ឋា វិត្ថារិតមេវ.

សា ឯកស្មិំ សមយេ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស នានគ្គរសបណីតភោជនំ អទាសិ. សត្ថា កតភត្តកិច្ចោ អនុមោទនំ ករោន្តោ សុប្បវាសាយ ឥមំ ធម្មំ ទេសេសិ ‘‘ភោជនំ សុប្បវាសេ ទេន្តី អរិយសាវិកា បដិគ្គាហកានំ បញ្ច ឋានានិ ទេតិ. អាយុំ ទេតិ, វណ្ណំ ទេតិ, សុខំ ទេតិ, ពលំ ទេតិ, បដិភានំ ទេតិ. អាយុំ ខោ បន ទត្វា អាយុស្ស ភាគិនី ហោតិ ទិព្ពស្ស វា មានុសស្ស វា…បេ… បដិភានំ ទត្វា បដិភានស្ស ភាគិនី ហោតិ ទិព្ពស្ស វា មានុសស្ស វា’’តិ. ឯវមេតំ វត្ថុ សមុដ្ឋិតំ. អថ អបរភាគេ សត្ថា ជេតវនេ និសីទិត្វា ឧបាសិកាយោ ឋានន្តរេសុ ឋបេន្តោ សុប្បវាសំ កោលិយធីតរំ បណីតទាយិកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

សុប្បិយាវត្ថុ

២៦៤. សត្តមេ គិលានុបដ្ឋាកីនន្តិ គិលានុបដ្ឋាកីនំ ឧបាសិកានំ, សុប្បិយា ឧបាសិកា, អគ្គាតិ ទស្សេតិ. អយំ កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតិយំ កុលគេហេ និព្ពត្តា អបរភាគេ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុណន្តី សត្ថារំ ឯកំ ឧបាសិកំ គិលានុបដ្ឋាកីនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សា កប្បសតសហស្សំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ពារាណសិយំ កុលគេហេ និព្ពត្តិ, សុប្បិយាតិស្សា នាមំ អកំសុ. អបរភាគេ សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ ពារាណសិំ អគមាសិ. សា តថាគតស្ស បឋមទស្សនេយេវ ធម្មំ សុត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ.

អថេកទិវសំ ធម្មស្សវនត្ថាយ វិហារំ គតា. វិហារចារិកំ ចរមានា ឯកំ ភិក្ខុំ គិលានំ ទិស្វា អភិវាទេត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘អយ្យស្ស កិំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ បុច្ឆិ. រសំ លទ្ធុំ វដ្ដតិ, ឧបាសិកេតិ. ‘‘ហោតុ, ភន្តេ, អហំ បហិណិស្សាមី’’តិ ថេរំ អភិវាទេត្វា អន្តោនគរំ គន្ត្វា បុនទិវសេ បវត្តមំសត្ថាយ ទាសិំ អន្តរាបណំ បេសេសិ. សា សកលនគរេ បវត្តមំសំ អលភិត្វា អលទ្ធភាវំ កថេសិ. ឧបាសិកា ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ អយ្យស្ស រសំ បហិណិស្សាមីតិ វត្វា សចេ ន បេសេស្សាមិ, អយ្យោ អញ្ញតោបិ អលភន្តោ កិលមិស្សតិ, យំកិញ្ចិ កត្វា បេសេតុំ វដ្ដតី’’តិ គព្ភំ បវិសិត្វា ឩរុមំសំ ឆិន្ទិត្វា ទាសិយា អទាសិ ‘‘ឥទំ មំសំ គហេត្វា សម្ភារេហិ យោជេត្វា រសំ កត្វា វិហារំ នេត្វា អយ្យស្ស ទេហិ. សោ ចេ មំ បុច្ឆតិ, គិលានាតិ វទេហី’’តិ. សា តថា អកាសិ.

សត្ថា តំ ការណំ ញត្វា បុនទិវសេ ភិក្ខាចារវេលាយ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ឧបាសិកាយ គេហំ អគមាសិ. សា តថាគតស្ស អាគតភាវំ សុត្វា សាមិកំ អាមន្តេសិ – ‘‘អយ្យបុត្ត, អហំ សត្ថុ សន្តិកំ គន្តុំ ន សក្កោមិ, គច្ឆ ត្វំ សត្ថារំ អន្តោគេហំ បវេសេត្វា និសីទាបេហី’’តិ. សោ តថា អកាសិ. សត្ថា ‘‘កហំ សុប្បិយា’’តិ បុច្ឆិ. គិលានា, ភន្តេតិ. បក្កោសថ, នន្តិ. អថ តេ គន្ត្វា ‘‘សត្ថា តំ បក្កោសតី’’តិ អាហំសុ. សា ចិន្តេសិ – ‘‘សព្ពលោកស្ស ហិតានុកម្បកោ សត្ថា ន ឥមំ ការណំ អទិស្វា បក្កោសាបេស្សតី’’តិ សហសា មញ្ចម្ហា វុដ្ឋាសិ. អថស្សា ពុទ្ធានុភាវេន តំខណំយេវ វណោ រុហិត្វា សុច្ឆវិ អហោសិ សេសដ្ឋានតោ អតិរេកតរំ វិប្បសន្នវណ្ណោ. តស្មិំ ខណេ ឧបាសិកា សិតំ កត្វា ទសពលំ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. សត្ថា ‘‘ឥមិស្សា ឧបាសិកាយ កិំ អផាសុក’’ន្តិ បុច្ឆិ. សា អត្តនា កតការណំ សព្ពំ កថេសិ. សត្ថា កតភត្តកិច្ចោ វិហារំ គន្ត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតាបេត្វា តំ ភិក្ខុំ អនេកបរិយាយេន វិគរហិត្វា សិក្ខាបទំ (មហាវ. ២៨០) បញ្ញបេសិ. ឯវមេតំ វត្ថុ សមុដ្ឋិតំ. អបរភាគេ សត្ថា ជេតវនេ និសិន្នោ ឧបាសិកាយោ ឋានន្តរេសុ ឋបេន្តោ សុប្បិយំ ឧបាសិកំ គិលានុបដ្ឋាកីនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

កាតិយានីវត្ថុ

២៦៥. អដ្ឋមេ អវេច្ចប្បសន្នានន្តិ អធិគតេន អចលប្បសាទេន សមន្នាគតានំ ឧបាសិកានំ, កាតិយានី, អគ្គាតិ ទស្សេតិ. សា កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតិយំ កុលគេហេ និព្ពត្តា សត្ថារំ ឯកំ ឧបាសិកំ អវេច្ចប្បសន្នានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សា កប្បសតសហស្សំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កុររឃរនគរេ និព្ពត្តិ, កាតិយានីតិស្សា នាមំ អកំសុ.

សា អបរភាគេ វយប្បត្តា កុររឃរិកាយ, កាឡិយា សហាយិកា, ទឡ្ហមិត្តា អហោសិ. យទា បន កុដិកណ្ណសោណត្ថេរោ ‘‘ទសពលស្ស កថិតនិយាមេន មយ្ហម្បិ ធម្មំ កថេហី’’តិ មាតរា យាចិតោ រត្តិភាគេ អន្តោនគរេ អលង្កតធម្មាសនេ និសីទិត្វា មាតរំ កាយសក្ខិំ កត្វា ធម្មទេសនំ អារភិ, តទា អយំ កាតិយានី ឧបាសិកា កាឡិយា សទ្ធិំ គន្ត្វា បរិសបរិយន្តេ ធម្មំ សុណន្តី អដ្ឋាសិ. តស្មិំ សមយេ បញ្ចមត្តានិ ចោរសតានិ អន្តោនគរេ ទិវា កតសញ្ញាយ កោដិតោ បដ្ឋាយ ឧម្មង្គំ ខនិត្វា ឥមិស្សា កាតិយានិយា ឃរំ សម្បាបុណិំសុ. តេសំ ចោរជេដ្ឋកោ តេហិ សទ្ធិំ អបវិសិត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ អយំ បរិសា សន្និបតិតា’’តិ វីមំសនត្ថាយ សោណត្ថេរស្ស ធម្មកថនដ្ឋានំ គន្ត្វា បរិសបរិយន្តេ តិដ្ឋមានោ ឥមិស្សា កាតិយានិយា បិដ្ឋិបស្សេ អដ្ឋាសិ.

តស្មិំ សមយេ, កាតិយានី, ទាសិំ អាមន្តេសិ – ‘‘គច្ឆ ជេ, គេហំ បវិសិត្វា ទីបតេលំ អាហរ, មយំ ទីបេ ជាលេត្វា ធម្មំ សោស្សាមា’’តិ. សា ឃរំ គន្ត្វា ឧម្មង្គេ ចោរេ ទិស្វា ទីបតេលំ អគណ្ហិត្វាវ អាគន្ត្វា អត្តនោ អយ្យាយ អារោចេសិ – ‘‘អយ្យេ, គេហេ ចោរា ឧម្មង្គំ ខនន្តី’’តិ. តំ សុត្វា ចោរជេដ្ឋកោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចាយំ ឥមិស្សា កថំ គណ្ហិត្វា គេហំ គមិស្សតិ, ឯត្ថេវ នំ អសិនា ទ្វេធា ឆិន្ទិស្សាមិ. សចេ បន គហិតនិមិត្តេនេវ ធម្មំ សុណិស្សតិ, ចោរេហិ គហិតភណ្ឌកម្បិ បុន ទាបេស្សាមី’’តិ. កាតិយានីបិ ខោ ទាសិយា កថំ សុត្វា, ‘‘អម្ម, មា សទ្ទំ ករិ, ចោរា នាម ហរន្តា អត្តនា ទិដ្ឋមេវ ហរិស្សន្តិ, អហំ បន អជ្ជ ទុល្លភស្សវនំ សុណាមិ, មា ធម្មស្ស អន្តរាយំ ករោហី’’តិ អាហ. ចោរជេដ្ឋកោ តស្សា វចនំ សុត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមិនា អជ្ឈាសយេន ឋិតាយ នាម គេហេ ភណ្ឌំ ហរន្តេហិ អម្ហេហិ មហាបថវី បវិសិតព្ពា ភវេយ្យា’’តិ. សោ តាវទេវ គន្ត្វា ចោរេហិ គហិតភណ្ឌំ ឆឌ្ឌាបេត្វា ចោរេហិ សទ្ធិំ អាគន្ត្វា ធម្មំ សុណន្តោ បរិសបរិយន្តេ អដ្ឋាសិ. កាតិយានីបិ ឧបាសិកា ថេរស្ស ទេសនាបរិយោសានេ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ.

អថ អរុណេ ឧគ្គតេ ចោរជេដ្ឋកោ គន្ត្វា ឧបាសិកាយ បាទេសុ បតិត្វា, ‘‘អយ្យេ, សព្ពេសំយេវ នោ ខមាហី’’តិ អាហ. កិំ បន តុម្ហេហិ មយ្ហំ កតន្តិ? សោ សព្ពំ អត្តនា កតទោសំ អារោចេសិ. តេន ហិ, តាតា, ខមាមិ តុម្ហាកន្តិ. អយ្យេ, អម្ហាកំ ឯវំ ខមិតំ នាម ន ហោតិ, តុម្ហាកំ បន បុត្តត្ថេរស្ស សន្តិកេ សព្ពេសំយេវ នោ បព្ពជ្ជំ ទាបេហីតិ. សា សព្ពេបិ តេ គហេត្វា កុដិកណ្ណសោណត្ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពាជេសិ. តេបិ ខោ ចោរា ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិតា សព្ពេវ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. ឯវមេតំ វត្ថុ សមុដ្ឋិតំ. អបរភាគេ សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ឧបាសិកាយោ ឋានន្តរេសុ ឋបេន្តោ កាតិយានិំ ឧបាសិកំ អវេច្ចប្បសន្នានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

នកុលមាតាវត្ថុ

២៦៦. នវមេ វិស្សាសិកានន្តិ វិស្សាសកថំ កថេន្តីនំ ឧបាសិកានំ, នកុលមាតា គហបតានី, អគ្គាតិ ទស្សេតិ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ សព្ពំ ហេដ្ឋា ឧបាសកបាឡិយំ វុត្តមេវ. កេវលំ ឥធ នកុលមាតរំ ធុរំ កត្វា វេទិតព្ពន្តិ.

កាឡីកុររឃរិកាវត្ថុ

២៦៧. ទសមេ អនុស្សវប្បសន្នានន្តិ អនុស្សវេនេវ ឧប្បន្នេន បសាទេន សមន្នាគតានំ ឧបាសិកានំ អន្តរេ, កាឡី ឧបាសិកា, កុររឃរិកា អគ្គាតិ ទស្សេតិ. សា កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតិយំ កុររឃរនគរេ និព្ពត្តា សត្ថុ ធម្មកថំ សុណន្តី សត្ថារំ ឯកំ ឧបាសិកំ អនុស្សវប្បសន្នានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សា កប្បសតសហស្សំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តិ, កាឡីតិស្សា នាមំ អកំសុ.

សា វយប្បត្តា កុររឃរនគរេ កុលគេហំ គតា. អថស្សា សំវាសេន គព្ភោ បតិដ្ឋហិ. សា បរិបុណ្ណគព្ភា ‘‘បរេសំ គេហេ គព្ភវុដ្ឋានំ នាម អប្បតិរូប’’ន្តិ អត្តនោ កុលនគរមេវ អាគន្ត្វា រត្តិភាគសមនន្តរេ អត្តនោ បាសាទស្ស ឧបរិ អាកាសេ ឋិតានំ សាតាគិរហេមវតានំ រតនត្តយស្ស វណ្ណំ កថេន្តានំ កថំ សុត្វា អនុស្សវិកប្បសាទំ ឧប្បាទេត្វា សត្ថុ អទស្សនេនេវ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ, អបរភាគេ បនស្សា គព្ភវុដ្ឋានំ អហោសីតិ សព្ពំ វត្ថុ ហេដ្ឋា វិត្ថារិតមេវ. អបរភាគេ បន សត្ថា ជេតវនេ ភិក្ខុសង្ឃមជ្ឈេ និសីទិត្វា ឧបាសិកាយោ ឋានន្តរេសុ ឋបេន្តោ ឥមំ ឧបាសិកំ អនុស្សវប្បសន្នានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

ទសសុត្តបរិមាណាយ ឧបាសិកាបាឡិយា វណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឯត្តាវតា ច មនោរថបូរណិយា

អង្គុត្តរនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

សព្ពាបិ ឯតទគ្គបាឡិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.