(១៤) ៤. ចតុត្ថឯតទគ្គវគ្គោ

អានន្ទត្ថេរវត្ថុ

២១៩-២២៣. ចតុត្ថស្ស បឋមេ ពហុស្សុតានន្តិអាទីសុ អញ្ញេបិ ថេរា ពហុស្សុតា សតិមន្តា គតិមន្តា ធិតិមន្តា ឧបដ្ឋាកា ច អត្ថិ. អយំ បនាយស្មា ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហន្តោ ទសពលស្ស សាសនេ ភណ្ឌាគារិកបរិយត្តិយំ ឋត្វា គណ្ហិ. តស្មា ពហុស្សុតានំ អគ្គោ នាម ជាតោ. ឥមស្សេវ ច ថេរស្ស ពុទ្ធវចនំ គហេត្វា ធារណកសតិ អញ្ញេហិ ថេរេហិ ពលវតរា អហោសិ, តស្មា សតិមន្តានំ អគ្គោ នាម ជាតោ. អយមេវ ចាយស្មា ឯកបទេ ឋត្វា សដ្ឋិ បទសហស្សានិ គណ្ហន្តោ សត្ថារា កថិតនិយាមេនេវ សព្ពបទានិ ជានាតិ, តស្មា គតិមន្តានំ អគ្គោ នាម ជាតោ. តស្សេវ ចាយស្មតោ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហនវីរិយំ សជ្ឈាយនវីរិយញ្ច ធារណវីរិយញ្ច សត្ថុ ឧបដ្ឋានវីរិយញ្ច អញ្ញេហិ អសទិសំ អហោសិ, តស្មា ធិតិមន្តានំ អគ្គោ នាម ជាតោ. តថាគតំ ឧបដ្ឋហន្តោ ចេស ន អញ្ញេសំ ឧបដ្ឋាកភិក្ខូនំ ឧបដ្ឋានាការេន ឧបដ្ឋហិ, អញ្ញេ ហិ តថាគតំ ឧបដ្ឋហន្តា ន ចិរំ ឧបដ្ឋហិំសុ, ន ច ពុទ្ធានំ មនំ គហេត្វា ឧបដ្ឋហិំសុ. អយំ ថេរោ បន ឧបដ្ឋាកដ្ឋានំ លទ្ធទិវសតោ បដ្ឋាយ អារទ្ធវីរិយោ ហុត្វា តថាគតស្ស មនំ គហេត្វា ឧបដ្ឋហិ. តស្មា ឧបដ្ឋាកានំ អគ្គោ នាម ជាតោ.

តស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – ឥតោ កិរ សតសហស្សមត្ថកេ កប្បេ បទុមុត្តរោ នាម សត្ថា លោកេ ឧប្បជ្ជិ. តស្ស ហំសវតី នាម នគរំ អហោសិ, នន្ទោ នាម រាជា បិតា, សុមេធា នាម ទេវី មាតា, ពោធិសត្តោ ឧត្តរកុមារោ នាម អហោសិ. សោ បុត្តស្ស ជាតទិវសេ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខម្ម បព្ពជិត្វា បធានមនុយុត្តោ អនុក្កមេន សព្ពញ្ញុតំ បត្វា ‘‘អនេកជាតិសំសារ’’ន្តិ ឧទានំ ឧទានេត្វា សត្តាហំ ពោធិបល្លង្កេ វីតិនាមេត្វា ‘‘បថវិយំ ឋបេស្សាមី’’តិ បាទំ អភិនីហរិ. អថ បថវិំ ភិន្ទិត្វា ហេដ្ឋា វុត្តប្បមាណំ បទុមំ ឧដ្ឋាសិ. តទុបាទាយ ភគវា បទុមុត្តរោតេវ បញ្ញាយិត្ថ. តស្ស ទេវលោ ច សុជាតោ ច ទ្វេ អគ្គសាវកា អហេសុំ, អមិតា ច អសមា ច ទ្វេ អគ្គសាវិកា, សុមនោ នាម ឧបដ្ឋាកោ. បទុមុត្តរោ ភគវា បិតុ សង្គហំ កុរុមានោ ភិក្ខុសតសហស្សបរិវារោ ហំសវតិយា រាជធានិយា វសតិ.

កនិដ្ឋភាតា បនស្ស សុមនកុមារោ នាម. តស្ស រាជា ហំសវតិតោ វីសយោជនសតេ ភោគគាមំ អទាសិ. សោ កទាចិ កទាចិ អាគន្ត្វា បិតរញ្ច សត្ថារញ្ច បស្សតិ. អថេកទិវសំ បច្ចន្តោ កុបិតោ សុមនោ រញ្ញោ បេសេសិ. រាជា ‘‘ត្វំ មយា តត្ថ កស្មា ឋបិតោ’’តិ បដិបេសេសិ. សោ ចោរេ វូបសមេត្វា ‘‘ឧបសន្តោ, ទេវ, ជនបទោ’’តិ រញ្ញោ បេសេសិ. រាជា តុដ្ឋោ ‘‘សីឃំ មម បុត្តោ អាគច្ឆតូ’’តិ អាហ. តស្ស សហស្សមត្តា អមច្ចា ហោន្តិ. សោ តេហិ សទ្ធិំ អន្តរាមគ្គេ មន្តេសិ – ‘‘មយ្ហំ បិតា តុដ្ឋោ សចេ មេ វរំ ទេតិ, កិំ គណ្ហាមី’’តិ? អថ នំ ឯកច្ចេ ‘‘ហត្ថិំ គណ្ហថ, អស្សំ គណ្ហថ, ជនបទំ គណ្ហថ, សត្ត រតនានិ គណ្ហថា’’តិ អាហំសុ. អបរេ ‘‘តុម្ហេ បថវិស្សរស្ស បុត្តា, ន តុម្ហាកំ ធនំ ទុល្លភំ, លទ្ធម្បិ ចេតំ សព្ពំ បហាយ គមនីយំ, បុញ្ញមេវ ឯកំ អាទាយ គមនីយំ. តស្មា ទេវេ វរំ ទទមានេ តេមាសំ បទុមុត្តរភគវន្តំ ឧបដ្ឋាតុំ វរំ គណ្ហថា’’តិ អាហំសុ. សោ ‘‘តុម្ហេ មយ្ហំ កល្យាណមិត្តា, ន មេតំ ចិត្តំ អត្ថិ, តុម្ហេហិ បន ឧប្បាទិតំ, ឯវំ ករិស្សាមី’’តិ គន្ត្វា បិតរំ វន្ទិត្វា បិតរា អាលិង្គេត្វា មត្ថកេ ចុម្ពេត្វា ‘‘វរំ តេ បុត្ត ទេមី’’តិ វុត្តេ ‘‘ឥច្ឆាមហំ, មហារាជ, ភគវន្តំ តេមាសំ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋហន្តោ ជីវិតំ អវញ្ឈំ កាតុំ, ឥមំ មេ ទេវ វរំ ទេហី’’តិ អាហ. ន សក្កា, តាត, អញ្ញំ វរេហីតិ. ទេវ, ខត្តិយានំ នាម ទ្វេ កថា នត្ថិ, ឯតទេវ មេ វរំ ទេហិ, ន មម អញ្ញេន អត្ថោតិ. តាត, ពុទ្ធានំ នាម ចិត្តំ ទុជ្ជានំ, សចេ ភគវា ន ឥច្ឆិស្សតិ, មយា ទិន្នេបិ កិំ ភវិស្សតីតិ? ‘‘សាធុ, ទេវ, អហំ ភគវតោ ចិត្តំ ជានិស្សាមី’’តិ វិហារំ គតោ.

តេន ច សមយេន ភត្តកិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា ភគវា គន្ធកុដិំ បវិដ្ឋោ ហោតិ, សោ មណ្ឌលមាឡេ សន្និបតិតានំ ភិក្ខូនំ សន្តិកំ អគមាសិ. តេ នំ អាហំសុ – ‘‘រាជបុត្ត, កស្មា អាគតោសី’’តិ? ភគវន្តំ ទស្សនាយ, ទស្សេថ មេ ភគវន្តន្តិ. ន មយំ, រាជបុត្ត, ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ សត្ថារំ ទដ្ឋុំ លភាមាតិ. កោ បន, ភន្តេ, លភតីតិ? សុមនត្ថេរោ នាម រាជបុត្តាតិ. សោ ‘‘កុហិំ, ភន្តេ, ថេរោ’’តិ? ថេរស្ស និសិន្នដ្ឋានំ បុច្ឆិត្វា គន្ត្វា វន្ទិត្វា ‘‘ឥច្ឆាមហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ បស្សិតុំ, ទស្សេថ មេ ភគវន្ត’’ន្តិ អាហ. ថេរោ បស្សន្តស្សេវ រាជកុមារស្ស អាបោកសិណជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា មហាបថវិំ ឧទកំ អធិដ្ឋាយ បថវិយំ និមុជ្ជិត្វា សត្ថុ គន្ធកុដិយំយេវ បាតុរហោសិ. អថ នំ ភគវា ‘‘សុមន កស្មា អាគតោសី’’តិ អាហ. រាជបុត្តោ, ភន្តេ, ភគវន្តំ ទស្សនាយ អាគតោតិ. តេន ហិ ភិក្ខុ អាសនំ បញ្ញាបេហីតិ. បុន ថេរោ បស្សន្តស្សេវ រាជកុមារស្ស ពុទ្ធាសនំ គហេត្វា អន្តោគន្ធកុដិយំ និមុជ្ជិត្វា ពហិបរិវេណេ បាតុភវិត្វា បរិវេណេ អាសនំ បញ្ញាបេសិ. រាជកុមារោ ឥមានិ ទ្វេ អច្ឆរិយាការានិ ទិស្វា ‘‘មហន្តោ វតាយំ ភិក្ខូ’’តិ ចិន្តេសិ.

ភគវាបិ គន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. រាជបុត្តោ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បដិសន្ថារំ អកាសិ. ‘‘កទា អាគតោសិ រាជបុត្តា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហេសុ គន្ធកុដិំ បវិដ្ឋេសុ, ភិក្ខូ បន ‘ន មយំ ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ ភគវន្តំ ទដ្ឋុំ លភាមា’តិ មំ ថេរស្ស សន្តិកំ បាហេសុំ. ថេរោ បន ឯកវចនេនេវ ទស្សេតិ, ថេរោ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ សាសនេ វល្លភោ មញ្ញេ’’តិ. អាម រាជកុមារ, វល្លភោ ឯស ភិក្ខុ មយ្ហំ សាសនេតិ. ភន្តេ, ពុទ្ធានំ សាសនេ កិំ កត្វា វល្លភា ហោន្តីតិ? ទានំ ទត្វា សីលំ សមាទិយិត្វា ឧបោសថកម្មំ កត្វា កុមារាតិ. ភគវា អហំ ថេរោ វិយ ពុទ្ធសាសនេ វល្លភោ ហោតុកាមោ, ស្វេ មយ្ហំ ភិក្ខំ អធិវាសេថាតិ. អធិវាសេសិ ភគវា តុណ្ហីភាវេន. រាជកុមារោ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា សព្ពរត្តិំ មហាសក្ការំ សជ្ជេត្វា សត្ត ទិវសានិ ខន្ធាវារភត្តំ នាម អទាសិ.

សត្តមេ ទិវសេ សត្ថារំ វន្ទិត្វា, ភន្តេ, មយា បិតុ សន្តិកា តេមាសំ អន្តោវស្សំ តុម្ហាកំ បដិជគ្គនវរោ លទ្ធោ, តេមាសំ មេ វស្សាវាសំ អធិវាសេថាតិ. ភគវា ‘‘អត្ថិ នុ ខោ តត្ថ គតេន អត្ថោ’’តិ ឱលោកេត្វា ‘‘អត្ថី’’តិ ទិស្វា ‘‘សុញ្ញាគារេ ខោ, រាជកុមារ, តថាគតា អភិរមន្តី’’តិ អាហ. កុមារោ ‘‘អញ្ញាតំ ភគវា អញ្ញាតំ សុគតា’’តិ វត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, បុរិមតរំ គន្ត្វា វិហារំ ការេមិ, មយា បេសិតេ ភិក្ខុសតសហស្សេន សទ្ធិំ អាគច្ឆថា’’តិ ភគវន្តំ បដិញ្ញំ គាហាបេត្វា បិតុ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ទិន្នា មេ, ទេវ, ភគវតា បដិញ្ញា, មយា បហិតេ ភគវន្តំ បេសេយ្យថា’’តិ វត្វា បិតរំ វន្ទិត្វា និក្ខមិត្វា យោជនេ យោជនេ វិហារំ ការេន្តោ វីសយោជនសតំ អទ្ធានំ គតោ. គន្ត្វា ច អត្តនោ នគរេ វិហារដ្ឋានំ វិចិនន្តោ សោភននាមស្ស កុដុម្ពិកស្ស ឧយ្យានំ ទិស្វា សតសហស្សេន កិណិត្វា សតសហស្សំ វិស្សជ្ជេត្វា វិហារំ ការេសិ. តត្ថ ភគវតោ គន្ធកុដិំ សេសភិក្ខូនញ្ច រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានត្ថាយ កុដិលេណមណ្ឌបេ ការេត្វា បាការបរិក្ខេបំ ទ្វារកោដ្ឋកញ្ច និដ្ឋាបេត្វា បិតុ សន្តិកំ បេសេសិ – ‘‘និដ្ឋិតំ មយ្ហំ កិច្ចំ, សត្ថារំ បហិណថា’’តិ.

រាជា ភគវន្តំ ភោជេត្វា ‘‘ភគវា សុមនស្ស កិច្ចំ និដ្ឋិតំ, តុម្ហាកំ គមនំ បច្ចាសីសតី’’តិ អាហ. ភគវា ភិក្ខុសតសហស្សបរិវុតោ យោជនេ យោជនេ វិហារេសុ វសមានោ អគមាសិ. កុមារោ ‘‘សត្ថា អាគច្ឆតី’’តិ សុត្វា យោជនំ បច្ចុគ្គន្ត្វា គន្ធមាលាទីហិ បូជយមានោ វិហារំ បវេសេត្វា –

‘‘សតសហស្សេន មេ កីតំ, សតសហស្សេន មាបិតំ;

សោភនំ នាម ឧយ្យានំ, បដិគ្គណ្ហ មហាមុនី’’តិ. –

វិហារំ និយ្យាទេសិ. សោ វស្សូបនាយិកាទិវសេ ទានំ ទត្វា អត្តនោ បុត្តទារេ ច អមច្ចេ ច បក្កោសាបេត្វា អាហ – ‘‘សត្ថា អម្ហាកំ សន្តិកំ ទូរតោវ អាគតោ, ពុទ្ធា ច នាម ធម្មគរុកា ន អាមិសចក្ខុកា. តស្មា អហំ ឥមំ តេមាសំ ទ្វេ សាដកេ និវាសេត្វា ទស សីលានិ សមាទិយិត្វា ឥធេវ វសិស្សាមិ, តុម្ហេ ខីណាសវសតសហស្សស្ស ឥមិនាវ នីហារេន តេមាសំ ទានំ ទទេយ្យាថា’’តិ.

សោ សុមនត្ថេរស្ស វសនដ្ឋានសភាគេយេវ ឋានេ វសន្តោ យំ ថេរោ ភគវតោ វត្តំ ករោតិ, តំ សព្ពំ ទិស្វា ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ ឯកន្តវល្លភោ ឯស ថេរោ, ឯតស្សេវ មេ ឋានន្តរំ បត្ថេតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា ឧបកដ្ឋាយ បវារណាយ គាមំ បវិសិត្វា សត្តាហំ មហាទានំ ទត្វា សត្តមេ ទិវសេ ភិក្ខុសតសហស្សស្ស បាទមូលេ តិចីវរំ ឋបេត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា, ‘‘ភន្តេ, យទេតំ មយា សត្តាហំ ខន្ធាវារទានតោ បដ្ឋាយ បុញ្ញំ កតំ, តំ នេវ សក្កសម្បត្តិំ, ន មារព្រហ្មសម្បត្តិំ បត្ថយន្តេន, ពុទ្ធស្ស បន ឧបដ្ឋាកភាវំ បត្ថេន្តេន កតំ. តស្មា អហម្បិ ភគវា អនាគតេ សុមនត្ថេរោ វិយ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស ឧបដ្ឋាកោ ហោមី’’តិ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន បតិដ្ឋហិត្វា វន្ទិ. សត្ថា តស្ស អនន្តរាយំ ទិស្វា ព្យាករិត្វា បក្កាមិ. កុមារោ តំ សុត្វា ‘‘ពុទ្ធា ច នាម អទ្វេជ្ឈកថា ហោន្តី’’តិ ទុតិយទិវសេ គោតមពុទ្ធស្ស បត្តចីវរំ គហេត្វា បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ គច្ឆន្តោ វិយ អហោសិ.

សោ តស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ វស្សសតសហស្សំ ទានំ ទត្វា សគ្គេ និព្ពត្តិត្វា កស្សបពុទ្ធកាលេ បិណ្ឌាយ ចរតោ ថេរស្ស បត្តគ្គហណត្ថំ ឧត្តរិសាដកំ ទត្វា បូជំ អកាសិ. បុន សគ្គេ និព្ពត្តិត្វា តតោ ចុតោ ពារាណសិរាជា ហុត្វា ឧបរិបាសាទវរគតោ គន្ធមាទនតោ អាកាសេន អាគច្ឆន្តេ អដ្ឋ បច្ចេកពុទ្ធេ ទិស្វា និមន្តាបេត្វា ភោជេត្វា អត្តនោ មង្គលឧយ្យានេ តេសំ អដ្ឋ បណ្ណសាលាយោ ការេត្វា តេសំ និសីទនត្ថាយ អត្តនោ និវេសនេ អដ្ឋ សព្ពរតនមយានិ បីឋានិ ចេវ មណិអាធារកេ ច បដិយាទេត្វា ទស វស្សសហស្សានិ ឧបដ្ឋានំ អកាសិ. ឯតានិ បាកដដ្ឋានានិ.

កប្បសតសហស្សំ បន ទានំ ទទមានោវ អម្ហាកំ ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ តុសិតបុរេ និព្ពត្តិត្វា តតោ ចុតោ អមិតោទនសក្កស្ស គេហេ និព្ពត្តិ. អថស្ស សព្ពេវ ញាតកេ អានន្ទិតេ បមុទិតេ ករោន្តោ ជាតោតិ អានន្ទោត្វេវ នាមំ អកំសុ. សោ អនុបុព្ពេន កតាភិនិក្ខមនេ សម្មាសម្ពោធិំ បត្វា បឋមគមនេន កបិលវត្ថុំ អាគន្ត្វា តតោ និក្ខន្តេ ភគវតិ ភគវតោ បរិវារត្ថំ រាជកុមារេសុ បព្ពជន្តេសុ ភទ្ទិយាទីហិ សទ្ធិំ និក្ខមិត្វា ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា នចិរស្សេវ អាយស្មតោ បុណ្ណស្ស មន្តាណិបុត្តស្ស សន្តិកេ ធម្មកថំ សុត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋហិ.

តេន ខោ បន សមយេន ភគវតោ បឋមពោធិយំ វីសតិ វស្សានិ អនិពទ្ធា ឧបដ្ឋាកា អហេសុំ. ឯកទា នាគសមាលោ បត្តចីវរំ គហេត្វា វិចរិ ឯកទា នាគិតោ, ឯកទា ឧបវានោ, ឯកទា សុនក្ខត្តោ, ឯកទា ចុន្ទោ សមណុទ្ទេសោ, ឯកទា សាគតោ, ឯកទា រាធោ, ឯកទា មេឃិយោ. តត្ថ ឯកទា ភគវា នាគសមាលត្ថេរេន សទ្ធិំ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ ទ្វេធាបថំ បត្តោ. ថេរោ មគ្គា ឱក្កម្ម ‘‘ភគវា អហំ ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆាមី’’តិ អាហ. អថ នំ ភគវា ‘‘ឯហិ ភិក្ខុ, ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆាមា’’តិ អាហ. សោ ‘‘ហន្ទ ភគវា តុម្ហាកំ បត្តចីវរំ គណ្ហថ, អហំ ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆាមី’’តិ វត្វា បត្តចីវរំ ភូមិយំ ឋបេតុំ អារទ្ធោ. អថ នំ ភគវា ‘‘អាហរ ភិក្ខូ’’តិ វត្វា បត្តចីវរំ គហេត្វា គតោ. តស្សបិ ភិក្ខុនោ ឥតរេន មគ្គេន គច្ឆតោ ចោរា បត្តចីវរញ្ចេវ ហរិំសុ, សីសញ្ច ភិន្ទិំសុ. សោ ‘‘ភគវា ឥទានិ មេ បដិសរណំ, ន អញ្ញោ’’តិ ចិន្តេត្វា លោហិតេន គលន្តេន ភគវតោ សន្តិកំ អាគមិ. ‘‘កិមិទំ ភិក្ខូ’’តិ ច វុត្តេ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. អថ នំ ភគវា ‘‘មា ចិន្តេយិ ភិក្ខុ, ឯតស្ស ការណាយេវ តំ និវារយិម្ហា’’តិ វត្វា សមស្សាសេសិ.

ឯកទា បន ភគវា មេឃិយត្ថេរេន សទ្ធិំ បាចីនវំសេ មិគទាយេ ជន្តុគាមំ អគមាសិ. តត្រាបិ មេឃិយោ ជន្តុគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា នទីតីរេ បាសាទិកំ អម្ពវនំ ទិស្វា ‘‘ភគវា តុម្ហាកំ បត្តចីវរំ គណ្ហថ, អហំ តស្មិំ អម្ពវនេ សមណធម្មំ ករោមី’’តិ វត្វា ភគវតា តិក្ខត្តុំ និវារិយមានោបិ គន្ត្វា អកុសលវិតក្កេហិ អន្វាសត្តោ បច្ចាគន្ត្វា តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. តម្បិ ភគវា ‘‘ឥមមេវ តេ ការណំ សល្លក្ខេត្វា និវារយិម្ហា’’តិ វត្វា អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ អគមាសិ. តត្ថ គន្ធកុដិបរិវេណេ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវេ, ឥទានិម្ហិ មហល្លកោ, ‘ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ឥមិនា មគ្គេន គច្ឆាមា’តិ វុត្តេ អញ្ញេន គច្ឆន្តិ, ឯកច្ចេ មយ្ហំ បត្តចីវរំ ភូមិយំ និក្ខិបន្តិ, មយ្ហំ និពទ្ធុបដ្ឋាកំ ឯកំ ភិក្ខុំ ជានាថា’’តិ. ភិក្ខូនំ ធម្មសំវេគោ ឧទបាទិ. អថាយស្មា សារិបុត្តោ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ‘‘អហំ, ភន្តេ, តុម្ហេយេវ បត្ថយមានោ សតសហស្សកប្បាធិកំ អសង្ខ្យេយ្យំ បារមិយោ បូរយិំ, ននុ មាទិសោ មហាបញ្ញោ ឧបដ្ឋាកោ នាម វដ្ដតិ, អហំ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ អាហ. តំ ភគវា ‘‘អលំ, សារិបុត្ត, យស្សំ ទិសាយំ ត្វំ វិហរសិ, អសុញ្ញា វេ សា ទិសា, តវ ហិ ឱវាទោ ពុទ្ធានំ ឱវាទសទិសោ, តេន មេ តយា ឧបដ្ឋាកកិច្ចំ អត្ថី’’តិ បដិក្ខិបិ. ឯតេនេវ ឧបាយេន មហាមោគ្គល្លានំ អាទិំ កត្វា អសីតិ មហាសាវកា ឧដ្ឋហិំសុ. តេ សព្ពេ ភគវា បដិក្ខិបិ.

អានន្ទត្ថេរោ បន តុណ្ហីយេវ និសីទិ. អថ នំ ភិក្ខូ អាហំសុ – ‘‘អាវុសោ អានន្ទ, ភិក្ខុសង្ឃោ ឧបដ្ឋាកដ្ឋានំ យាចតិ, ត្វម្បិ យាចាហី’’តិ. យាចិត្វា លទ្ធដ្ឋានំ នាម, អាវុសោ, កីទិសំ ហោតិ, កិំ មំ សត្ថា ន បស្សតិ? សចេ សត្ថា រោចិស្សតិ, ‘‘អានន្ទោ មំ ឧបដ្ឋហតូ’’តិ វក្ខតីតិ. អថ ភគវា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អានន្ទោ អញ្ញេហិ ឧស្សាហេតព្ពោ, សយមេវ ជានិត្វា មំ ឧបដ្ឋហិស្សតី’’តិ អាហ. តតោ ភិក្ខូ ‘‘ឧដ្ឋេហិ, អាវុសោ អានន្ទ, ឧដ្ឋេហិ, អាវុសោ អានន្ទ, ទសពលំ ឧបដ្ឋាកដ្ឋានំ យាចាហី’’តិ អាហំសុ. ថេរោ ឧដ្ឋហិត្វា ចត្តារោ បដិក្ខេបា ចតស្សោ ច អាយាចនាតិ អដ្ឋ វរេ យាចិ.

ចត្តារោ បដិក្ខេបា នាម – ‘‘សចេ មេ, ភន្តេ, ភគវា អត្តនា លទ្ធំ បណីតំ ចីវរំ ន ទស្សតិ, បិណ្ឌបាតំ ន ទស្សតិ, ឯកគន្ធកុដិយំ វសិតុំ ន ទស្សតិ, និមន្តនំ គហេត្វា ន គមិស្សតិ, ឯវាហំ ភគវន្តំ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ វត្វា ‘‘កំ បនេត្ថ, អានន្ទ, អាទីនវំ អទ្ទសា’’តិ វុត្តេ អាហ – ‘‘សចាហំ, ភន្តេ, ឥមានិ វត្ថូនិ លភិស្សាមិ, ភវិស្សន្តិ វត្តារោ ‘អានន្ទោ ទសពលេន លទ្ធំ បណីតំ ចីវរំ បរិភុញ្ជតិ, បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជតិ, ឯកគន្ធកុដិយំ វសតិ, ឯកតោ និមន្តនំ គច្ឆតិ. ឯតំ លាភំ លភន្តោ តថាគតំ ឧបដ្ឋាតិ, កោ ឯវំ ឧបដ្ឋហតោ ភារោ’’’តិ? ឥមេ ចត្តារោ បដិក្ខេបេ យាចិ.

ចតស្សោ អាយាចនា នាម – ‘‘សចេ, ភន្តេ, ភគវា មយា គហិតនិមន្តនំ គមិស្សតិ, សចាហំ តិរោរដ្ឋា តិរោជនបទា ភគវន្តំ ទដ្ឋុំ អាគតំ បរិសំ អាគតក្ខណេយេវ ភគវន្តំ ទស្សេតុំ លច្ឆាមិ, យទា មេ កង្ខា ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិំយេវ ខណេ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិតុំ លច្ឆាមិ, តថា យំ ភគវា មយ្ហំ បរម្មុខេ ធម្មំ ទេសេតិ, តំ អាគន្ត្វា មយ្ហំ កថេស្សតិ, ឯវាហំ ភគវន្តំ ឧបដ្ឋហិស្សាមី’’តិ វត្វា ‘‘កំ បនេត្ថ, អានន្ទ, អានិសំសំ បស្សសី’’តិ វុត្តេ អាហ – ‘‘ឥធ, ភន្តេ, សទ្ធា កុលបុត្តា ភគវតោ ឱកាសំ អលភន្តា មំ ឯវំ វទន្តិ ‘ស្វេ, ភន្តេ អានន្ទ, ភគវតា សទ្ធិំ អម្ហាកំ ឃរេ ភិក្ខំ គណ្ហេយ្យាថា’តិ. សចេ ភគវា តត្ថ ន គមិស្សតិ, ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេយេវ បរិសំ ទស្សេតុំ, កង្ខញ្ច វិនោទេតុំ ឱកាសំ ន លច្ឆាមិ, ភវិស្សន្តិ វត្តារោ ‘កិំ អានន្ទោ ទសពលំ ឧបដ្ឋាតិ. ឯត្តកម្បិស្ស ភគវា អនុគ្គហំ ន ករោតី’តិ. ភគវតោ ច បរម្មុខា មំ បុច្ឆិស្សន្តិ ‘អយំ, អាវុសោ អានន្ទ, គាថា, ឥទំ សុត្តំ, ឥទំ ជាតកំ កត្ថ ទេសិត’ន្តិ. សចាហំ តំ ន សម្បាទយិស្សាមិ, ភវិស្សន្តិ វត្តារោ – ‘ឯត្តកម្បិ, អាវុសោ, ន ជានាសិ, កស្មា ត្វំ ឆាយា វិយ ភគវន្តំ អវិជហន្តោ ទីឃរត្តំ វិចរសី’តិ. តេនាហំ បរម្មុខា ទេសិតស្សបិ ធម្មស្ស បុន កថនំ ឥច្ឆាមី’’តិ. ឥមា ចតស្សោ អាយាចនា យាចិ. ភគវាបិស្ស អទាសិ.

ឯវំ ឥមេ អដ្ឋ វរេ គហេត្វា និពទ្ធុបដ្ឋាកោ អហោសិ. តស្សេវ ឋានន្តរស្ស អត្ថាយ កប្បសតសហស្សំ បូរិតានំ បារមីនំ ផលំ បាបុណិ. សោ ឧបដ្ឋាកដ្ឋានំ លទ្ធទិវសតោ បដ្ឋាយ ទសពលស្ស ទុវិធេន ឧទកេន តិវិធេន ទន្តកដ្ឋេន ហត្ថបាទបរិកម្មេន បិដ្ឋិបរិកម្មេន គន្ធកុដិបរិវេណំ សម្មជ្ជនេនាតិ ឯវមាទីហិ កិច្ចេហិ ឧបដ្ឋហន្តោ ‘‘ឥមាយ នាម វេលាយ សត្ថុ ឥមំ នាម លទ្ធុំ វដ្ដតិ, ឥទំ នាម កាតុំ វដ្ដតី’’តិ ទិវសភាគំ សន្តិកាវចរោ ហុត្វា រត្តិភាគសមនន្តរេ ទណ្ឌទីបិកំ គហេត្វា ឯករត្តិំ គន្ធកុដិបរិវេណំ នវ វារេ អនុបរិយាយតិ. ឯវញ្ហិស្ស អហោសិ – ‘‘សចេ មេ ថិនមិទ្ធំ ឱក្កមេយ្យ, ទសពលេ បក្កោសន្តេ បដិវចនំ ទាតុំ ន សក្កុណេយ្យ’’ន្តិ. តស្មា សព្ពរត្តិំ ទណ្ឌទីបិកំ ហត្ថេន ន មុញ្ចតិ. ឥទមេត្តកំ វត្ថុ. អបរភាគេ បន សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ អនេកបរិយាយេន ធម្មភណ្ឌាគារិកអានន្ទត្ថេរស្ស វណ្ណំ កថេត្វា ថេរំ ឥមស្មិំ សាសនេ ពហុស្សុតានំ សតិមន្តានំ គតិមន្តានំ ធិតិមន្តានំ ឧបដ្ឋាកានញ្ច ភិក្ខូនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

ឧរុវេលកស្សបត្ថេរវត្ថុ

២២៤. ទុតិយេ មហាបរិសានន្តិ មហាបរិវារានំ ឧរុវេលកស្សបោ អគ្គោតិ ទស្សេតិ. អញ្ញេសញ្ហិ ថេរានំ កញ្ចិ កាលំ បរិវារោ មហា ហោតិ កញ្ចិ កាលំ អប្បោ, ឥមស្ស បន ថេរស្ស ទ្វីហិ ភាតិកេហិ សទ្ធិំ ឯកំ សមណសហស្សំ និពទ្ធបរិវារោវ អហោសិ. តេសុ ឯកេកស្មិំ ឯកេកំ បព្ពាជេន្តេ ទ្វេ សមណសហស្សានិ ហោន្តិ, ទ្វេ ទ្វេ បព្ពាជេន្តេ តីណិ សហស្សានិ ហោន្តិ. តស្មា សោ មហាបរិវារានំ អគ្គោ នាម ជាតោ. កស្សបោតិ បនស្ស គោត្តំ. ឧរុវេលាយំ បព្ពជិតត្តា ឧរុវេលកស្សបោតិ បញ្ញាយិត្ថ.

តស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – អយម្បិ ហិ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា វយប្បត្តោ សត្ថុ ធម្មកថំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ មហាបរិសានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា ‘‘មយាបិ អនាគតេ ឯវរូបេន ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ សត្តាហំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា តិចីវរេន អច្ឆាទេត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា មហាបរិសានំ អគ្គភាវត្ថំ បត្ថនំ អកាសិ. សត្ថា អនន្តរាយំ ទិស្វា អនាគតេ គោតមពុទ្ធស្ស សាសនេ មហាបរិសានំ អគ្គោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាករិត្វា បក្កាមិ.

សោបិ កុលបុត្តោ យាវជីវំ កល្យាណកម្មំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥតោ ទ្វេនវុតិកប្បមត្ថកេ ផុស្សពុទ្ធស្ស វេមាតិកកនិដ្ឋភាតា ហុត្វា និព្ពត្តោ, បិតា មហិន្ទរាជា នាម. អបរេ បនស្ស ទ្វេ កនិដ្ឋភាតរោ អហេសុំ. ឯវំ តេ តយោ ភាតរោ វិសុំ វិសុំ ឋានន្តរំ លភិំសុ. តេ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ កុបិតំ បច្ចន្តំ វូបសមេត្វា បិតុ សន្តិកា វរំ លភិត្វា ‘‘តេមាសំ ទសពលំ បដិជគ្គិស្សាមា’’តិ វរំ គណ្ហិំសុ. អថ នេសំ ឯតទហោសិ – ‘‘អម្ហេហិ ទសពលំ បដិជគ្គន្តេហិ អនុច្ឆវិកំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ ឯកំ អមច្ចំ ឧប្បាទកដ្ឋានេ ឋបេត្វា ឯកំ អាយវយជាននកំ កត្វា ឯកំ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស បរិវេសកដ្ឋានេ ឋបេត្វា អត្តនា ទស សីលានិ សមាទាយ តេមាសំ សិក្ខាបទានិ រក្ខិំសុ. តេ តយោ អមច្ចា ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ពិម្ពិសារវិសាខរដ្ឋបាលា ជាតា.

តេ បន រាជកុមារា វុត្ថវស្សេ ទសពលេ សហត្ថា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ បច្ចយបូជាយ បូជេត្វា យាវជីវំ កល្យាណកម្មំ កត្វា អម្ហាកំ ទសពលស្ស និព្ពត្តិតោ បុរេតរមេវ ព្រាហមណកុលេ និព្ពត្តិត្វា អត្តនោ គោត្តវសេន តយោបិ ជនា កស្សបា ឯវ នាម ជាតា. តេ វយប្បត្តា តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិំសុ. តេសំ ជេដ្ឋភាតិកស្ស បញ្ច មាណវកសតានិ បរិវារោ អហោសិ, មជ្ឈិមស្ស តីណិ, កនិដ្ឋស្ស ទ្វេ. តេ អត្តនោ គន្ថេ សារំ ឱលោកេន្តា ទិដ្ឋធម្មិកមេវ បស្សិំសុ, ន សម្បរាយិកំ. អថ នេសំ ជេដ្ឋភាតា អត្តនោ បរិវារេន សទ្ធិំ ឧរុវេលំ គន្ត្វា ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ឧរុវេលកស្សបោ នាម ជាតោ, មហាគង្គានទីវង្កេ បព្ពជិតោ នទីកស្សបោ នាម ជាតោ, គយាសីសេ បព្ពជិតោ គយាកស្សបោ នាម ជាតោ.

ឯវំ តេសុ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា តត្ថ វសន្តេសុ ពហូនំ ទិវសានំ អច្ចយេន អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា បដិវិទ្ធសព្ពញ្ញុតញ្ញាណោ អនុក្កមេន ធម្មចក្កំ បវត្តេត្វា បញ្ចវគ្គិយេ ថេរេ អរហត្តេ បតិដ្ឋាបេត្វា យសទារកប្បមុខេ បញ្ចបញ្ញាស សហាយកេបិ វិនេត្វា សដ្ឋិ អរហន្តេ ‘‘ចរថ, ភិក្ខវេ, ចារិក’’ន្តិ ពហុជនហិតាយ ចារិកំ បេសេត្វា ភទ្ទវគ្គិយេ វិនេត្វា ឧរុវេលកស្សបស្ស ហេតុំ ទិស្វា ‘‘មយិ គតេ តយោ ភាតិកា សបរិវារា អរហត្តំ បាបុណិស្សន្តី’’តិ ញត្វា ឯកកោ អទុតិយោ ឧរុវេលកស្សបស្ស វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា វសនត្ថាយ អគ្យាគារំ យាចិត្វា តត្ថ កតំ នាគទមនំ អាទិំ កត្វា អឌ្ឍុឌ្ឍសហស្សេហិ បាដិហារិយេហិ ឧរុវេលកស្សបំ សបរិវារំ វិនេត្វា បព្ពាជេសិ. តស្ស បព្ពជិតភាវំ ញត្វា ឥតរេបិ ទ្វេ ភាតរោ សបរិវារា អាគន្ត្វា បព្ពជិំសុ, សព្ពេបិ ឯហិភិក្ខូ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរា អហេសុំ.

សត្ថា តំ សមណសហស្សំ អាទាយ គយាសីសំ គន្ត្វា បិដ្ឋិបាសាណេ និសិន្នោ ‘‘កថំរូបា នុ ខោ ឯតេសំ ធម្មទេសនា សប្បាយា’’តិ ឱលោកេន្តោ ‘‘ឥមេ អគ្គិំ បរិចរន្តា វិចរិំសុ, ឥមេសំ តយោ ភវេ អាទិត្តាគារសទិសេ កត្វា ទស្សេតុំ វដ្ដតី’’តិ អាទិត្តបរិយាយសុត្តំ (មហាវ. ៥៤) ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ សព្ពេវ អរហត្តំ បត្តា. សត្ថា តេហិ បរិវុតោ បុព្ពេ ពិម្ពិសាររញ្ញោ ទិន្នបដិញ្ញត្តា រាជគហនគរេ លដ្ឋិវនុយ្យានំ អគមាសិ. រាជា ទសពលស្ស អាគតភាវំ សុត្វា ទ្វាទសនហុតេហិ ព្រាហ្មណគហបតិកេហិ សទ្ធិំ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. សត្ថា សព្ពាវន្តំ បរិសំ ឱលោកេត្វា មហាជនំ ឧរុវេលកស្សបស្ស និបច្ចការំ ករោន្តំ ទិស្វា ‘‘ឥមេ មយ្ហំ វា កស្សបស្ស វា មហន្តភាវំ ន ជានន្តិ, សវិតក្កា ច នាម ទេសនំ សម្បដិច្ឆិតុំ ន សក្កោន្តី’’តិ ចិន្តេត្វា, ‘‘កស្សប, តុយ្ហំ ឧបដ្ឋាកានំ វិតក្កំ ឆិន្ទា’’តិ ថេរស្ស សញ្ញំ អទាសិ. ថេរោ សត្ថុ វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា សត្ថារំ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា តាលប្បមាណំ អាកាសំ ឧប្បតិត្វា ឥទ្ធិវិកុព្ពនំ ទស្សេត្វា ‘‘សត្ថា មេ, ភន្តេ, ភគវា, សាវកោហមស្មិ, សត្ថា មេ, ភន្តេ, ភគវា, សាវកោហមស្មី’’តិ វត្វា ឱរុយ្ហ ទសពលស្ស បាទេ វន្ទិ. ឯតេនុបាយេន សត្តមេ វារេ សត្តតាលប្បមាណំ អាកាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បុន អាគន្ត្វា ទសពលស្ស បាទេ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ.

តស្មិំ កាលេ មហាជនោ ‘‘អយំ លោកេ មហាសមណោ’’តិ សត្ថរិ និព្ពិតក្កោ ជាតោ, អថស្ស សត្ថា ធម្មំ ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ រាជា ឯកាទសនហុតេហិ ព្រាហ្មណគហបតិកេហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតោ, ឯកនហុតំ ឧបាសកត្តំ បដិវេទេសិ. តេបិ ឧរុវេលកស្សបស្ស បរិវារា សហស្សមត្តា ភិក្ខូ អត្តនោ អាសេវនវសេន ចិន្តេសុំ – ‘‘អម្ហាកំ បព្ពជិតកិច្ចំ មត្ថកំ បត្តំ, ពហិ គន្ត្វា កិំ ករិស្សាមា’’តិ ឧរុវេលកស្សបត្ថេរំយេវ បរិវារេត្វា វិចរិំសុ. តេសុ ឯកេកស្មិំ ឯកេកំ និស្សិតកំ គណ្ហន្តេ ទ្វេ សហស្សានិ ហោន្តិ, ទ្វេ ទ្វេ គណ្ហន្តេ តីណិ សហស្សានិ ហោន្តិ. តតោ បដ្ឋាយ យត្តកា តេសំ និស្សិតកា, តត្តកេ កថេតុំ វដ្ដតីតិ. ឥទមេត្ថ វត្ថុ. អបរភាគេ បន សត្ថា ជេតវនេ វិហរន្តោ ថេរំ មហាបរិសានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

កាឡុទាយិត្ថេរវត្ថុ

២២៥. តតិយេ កុលប្បសាទកានន្តិ កុលំ បសាទេន្តានំ. អយំ ហិ ថេរោ អទិដ្ឋពុទ្ធទស្សនំយេវ សុទ្ធោទនមហារាជស្ស និវេសនំ បសាទេសិ, តស្មា កុលប្បសាទកានំ អគ្គោ នាម ជាតោ.

តស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – អយម្បិ ហិ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ កុលប្បសាទកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ អម្ហាកំ ពោធិសត្តស្ស មាតុកុច្ឆិយំ បដិសន្ធិគ្គហណទិវសេ កបិលវត្ថុស្មិំយេវ អមច្ចគេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. ជាតទិវសេ ពោធិសត្តេន សទ្ធិំយេវ ជាតោតិ តំទិវសំយេវ តំ ទុកូលចុម្ពុដកេ និបជ្ជាបេត្វា ពោធិសត្តស្ស ឧបដ្ឋានត្ថាយ នយិំសុ. ពោធិសត្តេន ហិ សទ្ធិំ ពោធិរុក្ខោ រាហុលមាតា ចតស្សោ និធិកុម្ភិយោ អារោហនិយហត្ថី កណ្ឌកោ ឆន្នោ កាឡុទាយីតិ ឥមេ សត្ត ឯកទិវសេ ជាតត្តា សហជាតា នាម អហេសុំ. អថស្ស នាមគ្គហណទិវសេ សកលនគរស្ស ឧទគ្គចិត្តទិវសេ ជាតោតិ ឧទាយីត្វេវ នាមំ អកំសុ. ថោកំ កាឡធាតុកត្តា បន កាឡុទាយី នាម ជាតោ. សោ ពោធិសត្តេន សទ្ធិំ កុមារកីឡំ កីឡន្តោ វុទ្ធិំ អគមាសិ.

អបរភាគេ ពោធិសត្តោ មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា អនុក្កមេន សព្ពញ្ញុតំ បត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ លោកានុគ្គហំ ករោន្តោ រាជគហំ ឧបនិស្សាយ វិហរតិ. តស្មិំ សមយេ សុទ្ធោទនមហារាជា ‘‘សិទ្ធត្ថកុមារោ អភិសម្ពោធិំ បត្វា រាជគហំ ឧបនិស្សាយ វេឡុវនេ វិហរតី’’តិ សុត្វា បុរិសសហស្សបរិវារំ ឯកំ អមច្ចំ ‘‘បុត្តំ មេ ឥធ អានេហី’’តិ បេសេសិ. សោ សដ្ឋិយោជនមគ្គំ គន្ត្វា ទសពលស្ស ចតុបរិសមជ្ឈេ និសីទិត្វា ធម្មទេសនាវេលាយ វិហារំ បាវិសិ. សោ ‘‘តិដ្ឋតុ តាវ រញ្ញា បហិតសាសន’’ន្តិ បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា យថាឋិតោវ សទ្ធិំ បុរិសសហស្សេហិ អរហត្តំ បាបុណិ. អថ នេសំ សត្ថា ‘‘ឯថ ភិក្ខវោ’’តិ ហត្ថំ បសារេសិ, សព្ពេ តំខណំយេវ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរា វស្សសដ្ឋិកត្ថេរា វិយ អហេសុំ. អរហត្តំ បត្តកាលតោ បដ្ឋាយ បន អរិយា នាម មជ្ឈត្តាវ ហោន្តីតិ រញ្ញា បហិតសាសនំ ទសពលស្ស ន កថេសិ. រាជា ‘‘នេវ គតោ អាគច្ឆតិ, ន សាសនំ សុយ្យតី’’តិ ‘‘ឯហិ, តាត, ត្វំ គច្ឆា’’តិ តេនេវ និយាមេន អញ្ញំ អមច្ចំ បេសេសិ. សោបិ គន្ត្វា បុរិមនយេនេវ សទ្ធិំ បរិសាយ អរហត្តំ បត្វា តុណ្ហី អហោសិ. ឯវំ នវហិ អមច្ចេហិ សទ្ធិំ នវ បុរិសសហស្សានិ បេសេសិ. សព្ពេ អត្តនោ កិច្ចំ និដ្ឋាបេត្វា តុណ្ហី អហេសុំ.

អថ រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘ឯត្តកា ជនា មយិ សិនេហាភាវេន ទសពលស្ស ឥធាគមនត្ថាយ ន កិញ្ចិ កថយិំសុ, អញ្ញេ គន្ត្វាបិ ទសពលំ អានេតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ. មយ្ហំ ខោ បន បុត្តោ ឧទាយី ទសពលេន សទ្ធិំ ឯកវយោ សហបំសុកីឡិកោ, មយិ ចស្ស សិនេហោ អត្ថី’’តិ កាឡុទាយិំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘តាត, បុរិសសហស្សបរិវារោ គន្ត្វា ទសពលំ អានេហី’’តិ អាហ. បឋមំ គតបុរិសា វិយ បព្ពជិតុំ លភន្តោ អានេស្សាមិ, ទេវាតិ. យំកិញ្ចិ កត្វា មម បុត្តំ ទស្សេហីតិ. ‘‘សាធុ, ទេវា’’តិ រញ្ញោ សាសនំ អាទាយ រាជគហំ គន្ត្វា សត្ថុ ធម្មទេសនាវេលាយ បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មំ សុត្វា សបរិវារោ អរហត្តផលំ បត្វា ឯហិភិក្ខុភាវេ បតិដ្ឋាសិ. តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘ន តាវ ទសពលស្ស កុលនគរំ គន្តុំ ឯស កាលោ, វសន្តសមយេ សុបុប្ផិតេសុ វនសណ្ឌេសុ ហរិតតិណសញ្ឆន្នាយ បថវិយា ឯស កាលោ ភវិស្សតី’’តិ កាលំ បដិមានេន្តោ តស្ស កាលស្ស អាគតភាវំ ញត្វា –

‘‘នាតិសីតំ នាតិឧណ្ហំ, នាតិទុព្ភិក្ខឆាតកំ;

សទ្ទលា ហរិតា ភូមិ, ឯស កាលោ មហាមុនី’’តិ. –

សដ្ឋិមត្តាហិ គាថាហិ ទសពលស្ស កុលនគរំ គមនត្ថាយ គមនវណ្ណំ វណ្ណេសិ. សត្ថា ‘‘ឧទាយី គមនវណ្ណំ កថេតិ, កបិលវត្ថុនគរំ គន្តុំ ឯស កាលោ’’តិ វីសតិសហស្សភិក្ខុបរិវារោ អតុរិតគមនេន ចារិកំ និក្ខមិ.

ឧទាយិត្ថេរោ សត្ថុ និក្ខន្តភាវំ ញត្វា ‘‘បិតុ មហារាជស្ស សញ្ញំ ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា រញ្ញោ និវេសនេ បាតុរហោសិ. សុទ្ធោទនមហារាជា ថេរំ ទិស្វា តុដ្ឋចិត្តោ មហារហេ បល្លង្កេ និសីទាបេត្វា អត្តនោ បដិយាទិតស្ស នានគ្គរសភោជនស្ស បត្តំ បូរេត្វា អទាសិ. ថេរោ ឧដ្ឋាយ គមនាកប្បំ ទស្សេសិ. និសីទិត្វាវ ភុញ្ជ, តាតាតិ. សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ភុញ្ជិស្សាមិ, មហារាជាតិ. កហំ បន, តាត, សត្ថាតិ? វីសតិសហស្សភិក្ខុបរិវារោ តុម្ហាកំ ទស្សនត្ថាយ ចារិកំ និក្ខន្តោ, មហារាជាតិ. តុម្ហេ ឥមំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា យាវ មម បុត្តោ ឥមំ នគរំ សម្បាបុណាតិ, តាវស្ស ឥតោវ បិណ្ឌបាតំ ហរថាតិ. ថេរោ ភត្តកិច្ចំ កត្វា ទសពលស្ស អាហរិតព្ពំ ភត្តំ គហេត្វា ធម្មកថំ កថេត្វា ទសពលស្ស អទស្សនេនេវ សកលរាជនិវេសនំ សទ្ធាបដិលាភំ លភាបេត្វា សព្ពេសំ បស្សន្តានញ្ញេវ បត្តំ អាកាសេ វិស្សជ្ជេត្វា សយម្បិ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា បិណ្ឌបាតំ អាទាយ សត្ថុ ហត្ថេ ឋបេសិ, សត្ថា តំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិ. ថេរោ សដ្ឋិយោជនមគ្គំ យោជនបរមំ គច្ឆន្តស្ស សត្ថុនោ ទិវសេ ទិវសេ រាជគេហតោ ភត្តំ អាហរិត្វា អទាសិ. ឯវំ វត្ថុ វេទិតព្ពំ. អថ អបរភាគេ សត្ថា ‘‘មយ្ហំ បិតុ មហារាជស្ស សកលនិវេសនំ បសាទេសី’’តិ ថេរំ កុលប្បសាទកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

ពាកុលត្ថេរវត្ថុ

២២៦. ចតុត្ថេ អប្បាពាធានន្តិ និរាពាធានំ. ពាកុលោតិ ទ្វីសុ កុលេសុ វឌ្ឍិតត្តា ឯវំលទ្ធនាមោ ថេរោ.

តស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – អយំ កិរ អតីតេ ឥតោ កប្បសតសហស្សាធិកេ អសង្ខ្យេយ្យមត្ថកេ អនោមទស្សិទសពលស្ស និព្ពត្តិតោ បុរេតរមេវ ព្រាហ្មណកុលេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិត្វា វយំ អាគម្ម ឧគ្គហិតវេទោ វេទត្តយេ សារំ អបស្សន្តោ ‘‘សម្បរាយិកត្ថំ គវេសិស្សាមី’’តិ បព្ពតបាទេ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា បញ្ចាភិញ្ញា-អដ្ឋសមាបត្តិលាភី ហុត្វា ឈានកីឡិតាយ វីតិនាមេសិ. តស្មិំ សមយេ អនោមទស្សី ពោធិសត្តោ សព្ពញ្ញុតំ បត្វា អរិយគណបរិវុតោ ចារិកំ ចរតិ. តាបសោ ‘‘តីណិ រតនានិ ឧប្បន្នានី’’តិ សុត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មំ សុត្វា ទេសនាបរិយោសានេ សរណេសុ បតិដ្ឋិតោ, អត្តនោ ឋានំ បន វិជហិតុំ នាសក្ខិ. សោ កាលេន កាលំ សត្ថុ ទស្សនាយ ចេវ គច្ឆតិ, ធម្មញ្ច សុណាតិ.

អថេកស្មិំ សមយេ តថាគតស្ស ឧទរវាតោ ឧប្បជ្ជិ. តាបសោ សត្ថុ ទស្សនត្ថាយ អាគតោ ‘‘សត្ថា គិលានោ’’តិ សុត្វា ‘‘កោ, ភន្តេ, អាពាធោ’’តិ. ‘‘ឧទរវាតោ’’តិ វុត្តេ ‘‘អយំ កាលោ មយ្ហំ បុញ្ញំ កាតុ’’ន្តិ បព្ពតបាទំ គន្ត្វា នានាវិធានិ ភេសជ្ជានិ សមោធានេត្វា ‘‘ឥទំ ភេសជ្ជំ សត្ថុ ឧបនេថា’’តិ ឧបដ្ឋាកត្ថេរស្ស អទាសិ. សហ ភេសជ្ជស្ស ឧបយោគេន ឧទរវាតោ បដិប្បស្សម្ភិ. សោ សត្ថុ ផាសុកកាលេ គន្ត្វា ឯវមាហ – ‘‘ភន្តេ, យទិទំ មម ភេសជ្ជេន តថាគតស្ស ផាសុកំ ជាតំ, តស្ស មេ និស្សន្ទេន និព្ពត្តនិព្ពត្តភវេ គទ្ទូហនមត្តម្បិ សរីរេ ព្យាធិ នាម មា ហោតូ’’តិ. ឥទមស្ស តស្មិំ អត្តភាវេ កល្យាណកម្មំ.

សោ តតោ ចុតោ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិត្វា ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ អប្បាពាធានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សោ យាវតាយុកំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ វិបស្សីទសពលស្ស និព្ពត្តិតោ បុរេតរមេវ ពន្ធុមតីនគរេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តោ បុរិមនយេនេវ ឥសិបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ឈានលាភី ហុត្វា បព្ពតបាទេ វសតិ.

វិបស្សីពោធិសត្តោបិ សព្ពញ្ញុតំ បត្វា អដ្ឋសដ្ឋិភិក្ខុសតសហស្សបរិវារោ ពន្ធុមតីនគរំ ឧបនិស្សាយ បិតុ មហារាជស្ស សង្គហំ ករោន្តោ ខេមេ មិគទាយេ វិហរតិ. អថាយំ តាបសោ ទសពលស្ស លោកេ និព្ពត្តភាវំ ញត្វា អាគន្ត្វា សត្ថុ ធម្មកថំ សុត្វា សរណេសុ បតិដ្ឋាសិ, អត្តនោ បព្ពជ្ជំ ជហិតុំ នាសក្ខិ, កាលេន កាលំ បន សត្ថុ ឧបដ្ឋានំ គច្ឆតិ.

អថេកស្មិំ សមយេ ឋបេត្វា សត្ថារញ្ចេវ ទ្វេ អគ្គសាវកេ ច ហិមវតិ បុប្ផិតានំ វិសរុក្ខានំ វាតសម្ផស្សេន សេសភិក្ខូនំ មត្ថករោគោ នាម ឧទបាទិ. តាបសោ សត្ថុ ឧបដ្ឋានំ អាគតោ ភិក្ខូ សសីសំ បារុបិត្វា និបន្នេ ទិស្វា – ‘‘កិំ, ភន្តេ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស អផាសុក’’ន្តិ បុច្ឆិ. ភិក្ខូនំ តិណបុប្ផករោគោ, អាវុសោតិ. តាបសោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ កាលោ មយ្ហំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស កាយវេយ្យាវតិកកម្មំ កត្វា បុញ្ញំ និព្ពត្តេតុ’’ន្តិ អត្តនោ អានុភាវេន នានាវិធានិ ភេសជ្ជានិ សំកឌ្ឍិត្វា យោជេត្វា អទាសិ. សព្ពភិក្ខូនំ រោគោ តំខណំយេវ វូបសន្តោ.

សោ យាវតាយុកំ ឋត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិត្វា ឯកនវុតិកប្បេ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបពុទ្ធកាលេ ពារាណសិយំ កុលគេហេ និព្ពត្តោ ឃរាវាសំ វសន្តោ ‘‘មយ្ហំ វសនគេហំ ទុព្ពលំ, បច្ចន្តំ គន្ត្វា ទព្ពសម្ភារំ អាហរិត្វា គេហំ ករិស្សាមី’’តិ វឌ្ឍកីហិ សទ្ធិំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ ឯកំ ជិណ្ណំ មហាវិហារំ ទិស្វា ‘‘តិដ្ឋតុ តាវ មយ្ហំ គេហកម្មំ, ន តំ មយា សទ្ធិំ គមិស្សតិ, យំកិញ្ចិ កត្វា បន សទ្ធិំ គមនកម្មមេវ បុរេតរំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ តេហេវ វឌ្ឍកីហិ ទព្ពសម្ភារំ គាហាបេត្វា តស្មិំ វិហារេ ឧបោសថាគារំ ការេសិ, ភោជនសាលំ អគ្គិសាលំ ទីឃចង្កមំ ជន្តាឃរំ កប្បិយកុដិំ វច្ចកុដិំ អារោគ្យសាលំ ការេសិ, យំកិញ្ចិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឧបភោគបរិភោគំ ភេសជ្ជំ នាម សព្ពំ បដិយាទេត្វា ឋបេសិ.

សោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ អម្ហាកំ ទសពលស្ស និព្ពត្តិតោ បុរេតរមេវ កោសម្ពិយំ សេដ្ឋិគេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តស្ស បដិសន្ធិគ្គហណទិវសតោ បដ្ឋាយ តំ សេដ្ឋិកុលំ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តំ អហោសិ. អថស្ស មាតា បុត្តំ វិជាយិត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ទារកោ បុញ្ញវា កតាធិការោ, យត្តកំ កាលំ អរោគោ ទីឃាយុកោ ហុត្វា តិដ្ឋតិ, តត្តកំ អម្ហាកំ សម្បត្តិទាយកោ ភវិស្សតិ. ជាតទិវសេយេវ មហាយមុនាយ ន្ហាតទារកា និរោគា ហោន្តី’’តិ ន្ហាបនត្ថាយ នំ បេសេសិ. ‘‘បញ្ចមេ ទិវសេ សីសំ ន្ហាបេត្វា នទីកីឡនត្ថាយ នំ បេសេសី’’តិ មជ្ឈិមភាណកា. តត្ថ ធាតិយា ទារកំ និមុជ្ជនុម្មុជ្ជនវសេន កីឡាបេន្តិយា ឯកោ មច្ឆោ ទារកំ ទិស្វា ‘‘ភក្ខោ មេ អយ’’ន្តិ មញ្ញមានោ មុខំ វិវរិត្វា ឧបគតោ. ធាតី ទារកំ ឆឌ្ឌេត្វា បលាតា, មច្ឆោ តំ គិលិ. បុញ្ញវា សត្តោ ទុក្ខំ ន បាបុណិ, សយនគព្ភំ បវិសិត្វា និបន្នោ វិយ អហោសិ. មច្ឆោ ទារកស្ស តេជេន តត្តផាលំ គិលិត្វា ឌយ្ហមានោ វិយ វេគេន តិំសយោជនំ គន្ត្វា ពារាណសិនគរវាសិនោ មច្ឆពន្ធស្ស ជាលំ បាវិសិ. មហាមច្ឆា នាម ជាលេន ពទ្ធា មារិយមានាវ មរន្តិ, អយំ បន ទារកស្ស តេជេន ជាលតោ នីហដមត្តោវ មតោ. មច្ឆពន្ធា ច មហាមច្ឆំ លភិត្វា ផាលេត្វា វិក្កិណន្តិ, តំ បន ទារកស្ស អានុភាវេន អផាលេត្វា សកលមេវ កាជេន ហរិត្វា ‘‘សហស្សេន ទេមា’’តិ វទន្តា នគរេ វិចរិំសុ, កោចិ ន គណ្ហាតិ.

តស្មិំ បន នគរេ អបុត្តកំ អសីតិកោដិវិភវំ សេដ្ឋិកុលំ អត្ថិ. តស្ស ទ្វារមូលំ បត្វា ‘‘កិំ គហេត្វា ទេថា’’តិ វុត្តា ‘‘កហាបណ’’ន្តិ អាហំសុ. តេហិ កហាបណំ ទត្វា គហិតោ. សេដ្ឋិភរិយាបិ អញ្ញេសុ ទិវសេសុ មច្ឆេ ន កេឡាយតិ, តំទិវសំ បន មច្ឆំ ផលកេ ឋបេត្វា សយមេវ ផាលេសិ. មច្ឆញ្ច នាម កុច្ឆិតោ ផាលេន្តិ, សា បន បិដ្ឋិតោ ផាលេន្តី មច្ឆកុច្ឆិយំ សុវណ្ណវណ្ណំ ទារកំ ទិស្វា ‘‘មច្ឆកុច្ឆិយំ មេ បុត្តោ លទ្ធោ’’តិ នាទំ នទិត្វា ទារកំ អាទាយ សាមិកស្ស សន្តិកំ អគមាសិ. សេដ្ឋិ តាវទេវ ភេរិំ ចរាបេត្វា ទារកមាទាយ រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘មច្ឆកុច្ឆិយំ មេ, ទេវ, ទារកោ លទ្ធោ, កិំ ករោមា’’តិ អាហ. បុញ្ញវា ឯស, យោ មច្ឆកុច្ឆិយំ អារោគោ វសិ, បោសេហិ នន្តិ.

អស្សោសិ ខោ ឥតរំ កុលំ ‘‘ពារាណសិយំ កិរ ឯកំ សេដ្ឋិកុលំ មច្ឆកុច្ឆិយំ ទារកំ លភី’’តិ. តេ តត្ថ អគមំសុ. អថស្ស មាតា ទារកំ អលង្ករិត្វា កីឡាបិយមានំ ទិស្វា ‘‘មនាបោ វតាយំ ទារកោ’’តិ គហេត្វា បកតិំ អាចិក្ខិ. ឥតរា ‘‘មយ្ហំ បុត្តោ’’តិ អាហ. កហំ តេ លទ្ធោតិ. មច្ឆកុច្ឆិយន្តិ. ន តុយ្ហំ បុត្តោ, មយ្ហំ បុត្តោតិ. កហំ តេ លទ្ធោតិ. មយា ទស មាសេ កុច្ឆិយា ធារិតោ, អថ នំ នទិយា កីឡាបិយមានំ មច្ឆោ គិលីតិ. តុយ្ហំ បុត្តោ អញ្ញេន មច្ឆេន គិលិតោ ភវិស្សតិ, អយំ បន មយា មច្ឆកុច្ឆិយំ លទ្ធោតិ ឧភោបិ រាជកុលំ អគមំសុ. រាជា អាហ – ‘‘អយំ ទស មាសេ កុច្ឆិយា ធារិតត្តា អមាតា កាតុំ ន សក្កា, មច្ឆំ គណ្ហន្តាបិ វក្កយកនាទីនិ ពហិ កត្វា គណ្ហន្តា នាម នត្ថីតិ មច្ឆកុច្ឆិយំ លទ្ធត្តា អយម្បិ អមាតា កាតុំ ន សក្កា, ទារកោ ឧភិន្នម្បិ កុលានំ ទាយាទោ ហោតូ’’តិ. តតោ បដ្ឋាយ ទ្វេបិ កុលានិ អតិវិយ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តានិ អហេសុំ. តស្ស ទ្វីហិ កុលេហិ វឌ្ឍិតត្តា ពាកុលកុមារោតិ នាមំ ករិំសុ.

តស្ស វិញ្ញុតំ បត្តស្ស ទ្វីសុបិ នគរេសុ តយោ តយោ បាសាទេ ការេត្វា នាដកានិ បច្ចុបដ្ឋបេសុំ. ឯកេកស្មិំ នគរេ ចត្តារោ ចត្តារោ មាសេ វសតិ. ឯកស្មិំ នគរេ ចត្តារោ មាសេ វុត្ថស្ស សង្ឃាដនាវាសុ មណ្ឌបំ ការេត្វា តត្ថ នំ សទ្ធិំ នាដកេហិ អារោបេន្តិ. សោ សម្បត្តិំ អនុភវមានោ ចតូហិ មាសេហិ ឥតរំ នគរំ គច្ឆតិ. តំនគរវាសីនិ នាដកានិ ‘‘ទ្វីហិ មាសេហិ ឧបឌ្ឍមគ្គំ អាគតោ ភវិស្សតី’’តិ បច្ចុគ្គន្ត្វា តំ បរិវារេត្វា ទ្វីហិ មាសេហិ អត្តនោ នគរំ នេន្តិ, ឥតរានិ នាដកានិ និវត្តិត្វា អត្តនោ នគរមេវ គច្ឆន្តិ. តត្ថ ចត្តារោ មាសេ វសិត្វា តេនេវ និយាមេន បុន ឥតរំ នគរំ គច្ឆតិ. ឯវមស្ស សម្បត្តិំ អនុភវន្តស្ស អសីតិ វស្សានិ បរិបុណ្ណានិ.

តស្មិំ សមយេ អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ សព្ពញ្ញុតំ បត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ អនុក្កមេន ចារិកំ ចរមានោ កោសម្ពិំ បាបុណិ, ពារាណសិន្តិ មជ្ឈិមភាណកា. ពាកុលោ សេដ្ឋិបិ ខោ ‘‘ទសពលោ អាគតោ’’តិ សុត្វា ពហុំ គន្ធមាលំ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មកថំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិ. សោ សត្តាហមេវ បុថុជ្ជនោ ហុត្វា អដ្ឋមេ អរុណេ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. អថស្ស ទ្វីសុ នគរេសុ គិហិកាលេ បរិចារិកមាតុគាមា អត្តនោ កុលឃរានិ អាគន្ត្វា តត្ថ វសមានា ចីវរានិ កត្វា បហិណិំសុ. ថេរោ ឯកំ អទ្ធមាសំ កោសម្ពិវាសិកេហិ បហិតំ ចីវរំ ភុញ្ជតិ, ឯកំ អទ្ធមាសំ ពារាណសិវាសិកេហីតិ. ឯតេនេវ និយាមេន ទ្វីសុបិ នគរេសុ យំ យំ ឧត្តមំ, តំ តំ ថេរស្សេវ អាហរិយតិ. ថេរស្ស អសីតិ វស្សានិ អគារមជ្ឈេ វសន្តស្ស ទ្វីហង្គុលេហិ គន្ធបិណ្ឌំ គហេត្វា ឧបសិង្ឃនមត្តម្បិ កាលំ ន កោចិ អាពាធោ នាម អហោសិ. អាសីតិមេ វស្សេ សុខេនេវ បព្ពជ្ជំ ឧបគតោ. បព្ពជិតស្សាបិស្ស អប្បមត្តកោបិ អាពាធោ វា ចតូហិ បច្ចយេហិ វេកល្លំ វា នាហោសិ. សោ បច្ឆិមេ កាលេ បរិនិព្ពានសមយេបិ បុរាណគិហិសហាយកស្ស អចេលកស្សបស្ស អត្តនោ កាយិកចេតសិកសុខទីបនវសេនេវ សកលំ ពាកុលសុត្តំ (ម. និ. ៣.២០៩ អាទយោ) កថេត្វា អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិ. ឯវំ អដ្ឋុប្បត្តិ សមុដ្ឋិតា. សត្ថា បន ថេរស្ស ធរមានកាលេយេវ ថេរេ យថា បដិបាដិយា ឋានន្តរេ ឋបេន្តោ ពាកុលត្ថេរំ ឥមស្មិំ សាសនេ អប្បាពាធានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

សោភិតត្ថេរវត្ថុ

២២៧. បញ្ចមេ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរន្តានន្តិ បុព្ពេ និវុត្ថក្ខន្ធសន្តានំ អនុស្សរណសមត្ថានំ សោភិតត្ថេរោ អគ្គោតិ ទស្សេតិ. សោ កិរ បុព្ពេនិវាសំ អនុបដិបាដិយា អនុស្សរមានោ បញ្ច កប្បសតានិ អសញ្ញិភវេ អចិត្តកបដិសន្ធិំ នយតោ អគ្គហេសិ អាកាសេ បទំ ទស្សេន្តោ វិយ. តស្មា បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរន្តានំ អគ្គោ នាម ជាតោ.

តស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – អយម្បិ កិរ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិត្វា វយប្បត្តោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ បុព្ពេនិវាសញាណលាភីនំ ភិក្ខូនំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សោ យាវជីវំ កុសលកម្មំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ, សោភិតោតិស្ស នាមំ អកំសុ.

សោ អបរេន សមយេន សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បត្វា បុព្ពេនិវាសញាណេ ចិណ្ណវសី អហោសិ. សោ អនុបដិបាដិយា អត្តនោ និព្ពត្តដ្ឋានំ អនុស្សរន្តោ យាវ អសញ្ញិភវេ អចិត្តកបដិសន្ធិ, តាវ បដិសន្ធិំ អទ្ទស. តតោ បរំ អន្តរេ បញ្ច កប្បសតានិ បវត្តិំ អទិស្វា អវសានេ ចុតិំ ទិស្វា ‘‘កិំ នាមេត’’ន្តិ អាវជ្ជមានោ នយវសេន ‘‘អសញ្ញិភវោ ភវិស្សតី’’តិ និដ្ឋំ អគមាសិ. សត្ថា ឥមំ ការណំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ថេរំ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរន្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

ឧបាលិត្ថេរវត្ថុ

២២៨. ឆដ្ឋេ វិនយធរានំ យទិទំ ឧបាលីតិ វិនយធរានំ ភិក្ខូនំ ឧបាលិត្ថេរោ អគ្គោតិ ទស្សេតិ. ថេរោ កិរ តថាគតស្សេវ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តថាគតស្សេវ សន្តិកេ វិនយបិដកំ ឧគ្គណ្ហិត្វា ភារុកច្ឆកវត្ថុំ, អជ្ជុកវត្ថុំ, (បារា. ១៥៨) កុមារកស្សបវត្ថុន្តិ ឥមានិ តីណិ វត្ថូនិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សទ្ធិំ សំសន្ទេត្វា កថេសិ. តស្មា វិនយធរានំ អគ្គោ នាម ជាតោ.

តស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ កិរេស ហំសវតិយំ កុលឃរេ និព្ពត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថុ ធម្មកថំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ វិនយធរានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កប្បកគេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, ឧបាលិទារកោតិស្ស នាមំ អកំសុ. សោ វយប្បត្តោ ឆន្នំ ខត្តិយានំ បសាធកោ ហុត្វា តថាគតេ អនុបិយម្ពវនេ វិហរន្តេ បព្ពជ្ជត្ថាយ និក្ខមន្តេហិ តេតិ ឆហិ ខត្តិយេហិ សទ្ធិំ និក្ខមិត្វា បព្ពជិ. តស្ស បព្ពជ្ជាវិធានំ បាឡិយំ (ចូឡវ. ៣៣០) អាគតមេវ.

សោ បព្ពជិត្វា ឧបសម្បន្នោ សត្ថារំ កម្មដ្ឋានំ កថាបេត្វា ‘‘មយ្ហំ, ភន្តេ, អរញ្ញវាសំ អនុជានាថា’’តិ អាហ. ភិក្ខុ តវ អរញ្ញេ វសន្តស្ស ឯកមេវ ធុរំ វឌ្ឍិស្សតិ, អម្ហាកំ បន សន្តិកេ វសន្តស្ស វិបស្សនាធុរញ្ច គន្ថធុរញ្ច បរិបូរេស្សតីតិ. ថេរោ សត្ថុ វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. អថ នំ សត្ថា សយមេវ សកលំ វិនយបិដកំ ឧគ្គណ្ហាបេសិ. សោ អបរភាគេ ហេដ្ឋា វុត្តានិ តីណិ វត្ថូនិ វិនិច្ឆិនិ. សត្ថា ឯកេកស្មិំ វិនិច្ឆិតេ សាធុការំ ទត្វា តយោបិ វិនិច្ឆយេ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ថេរំ វិនយធរានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

នន្ទកត្ថេរវត្ថុ

២២៩. សត្តមេ ភិក្ខុនោវាទកានំ យទិទំ នន្ទកោតិ អយំ ហិ ថេរោ ធម្មកថំ កថេន្តោ ឯកសមោធានេ បញ្ច ភិក្ខុនីសតានិ អរហត្តំ បាបេសិ. តស្មា ភិក្ខុនោវាទកានំ អគ្គោ នាម ជាតោ.

តស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – អយញ្ហិ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ និព្ពត្តោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ ភិក្ខុនោវាទកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ កុលគេហេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា វយប្បត្តោ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ, បុព្ពេនិវាសញាណេ ច ចិណ្ណវសី អហោសិ. សោ ចតូសុ បរិសាសុ សម្បត្តាសុ ‘‘សព្ពេសំយេវ មនំ គហេត្វា កថេតុំ សក្កោតី’’តិ ធម្មកថិកនន្ទកោ នាម ជាតោ. តថាគតោបិ ខោ រោហិណីនទីតីរេ ចុម្ពដកកលហេ និក្ខមិត្វា បព្ពជិតានំ បញ្ចន្នំ សាកិយកុមារសតានំ អនភិរតិយា ឧប្បន្នាយ តេ ភិក្ខូ អាទាយ កុណាលទហំ គន្ត្វា កុណាលជាតកកថាយ (ជា. ២.២១.កុណាលជាតក) នេសំ សំវិគ្គភាវំ ញត្វា ចតុសច្ចកថំ កថេត្វា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាបេសិ. អបរភាគេ មហាសមយសុត្តំ (ទី. និ. ២.៣៣១ អាទយោ) កថេត្វា អគ្គផលំ អរហត្តំ បាបេសិ. តេសំ ថេរានំ បុរាណទុតិយិកា ‘‘អម្ហេ ទានិ ឥធ កិំ ករិស្សាមា’’តិ វត្វា សព្ពាវ ឯកចិត្តា ហុត្វា មហាបជាបតិំ ឧបសង្កមិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិំសុ. តាបិ បញ្ចសតា ថេរិយា សន្តិកេ បព្ពជ្ជញ្ច ឧបសម្បទញ្ច លភិំសុ. អតីតានន្តរាយ បន ជាតិយា សព្ពាវ តា នន្ទកត្ថេរស្ស រាជបុត្តភាវេ ឋិតស្ស បាទបរិចារិកា អហេសុំ.

តេន សមយេន សត្ថា ‘‘ភិក្ខូ ភិក្ខុនិយោ ឱវទន្តូ’’តិ អាហ. ថេរោ អត្តនោ វារេ សម្បត្តេ តាសំ បុរិមភវេ អត្តនោ បាទបរិចារិកភាវំ ញត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘មំ ឥមស្ស ភិក្ខុនីសង្ឃស្ស មជ្ឈេ និសិន្នំ ឧបមាយោ ច ការណានិ ច អាហរិត្វា ធម្មំ កថយមានំ ទិស្វា អញ្ញោ បុព្ពេនិវាសញាណលាភី ភិក្ខុ ឥមំ ការណំ ឱលោកេត្វា ‘អាយស្មា នន្ទកោ យាវជ្ជទិវសា ឱរោធេ ន វិស្សជ្ជេតិ, សោភតាយមាយស្មា ឱរោធបរិវុតោ’តិ វត្តព្ពំ មញ្ញេយ្យា’’តិ. តស្មា សយំ អគន្ត្វា អញ្ញំ ភិក្ខុំ បេសេសិ. តា បន បញ្ចសតា ភិក្ខុនិយោ ថេរស្សេវ ឱវាទំ បច្ចាសីសន្តិ. ឥមិនា ការណេន ភគវា ‘‘អត្តនោ វារេ សម្បត្តេ អញ្ញំ អបេសេត្វា សយមេវ គន្ត្វា ភិក្ខុនីសង្ឃំ ឱវទាហី’’តិ ថេរំ អាហ. សោ សត្ថុ កថំ បដិពាហិតុំ អសក្កោន្តោ អត្តនោ វារេ សម្បត្តេ ចាតុទ្ទសេ ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស ឱវាទំ ទត្វា សព្ពាវ តា ភិក្ខុនិយោ សឡាយតនបដិមណ្ឌិតាយ ធម្មទេសនាយ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាបេសិ.

តា ភិក្ខុនិយោ ថេរស្ស ធម្មទេសនាយ អត្តមនា ហុត្វា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា អត្តនោ បដិវិទ្ធគុណំ អារោចេសុំ. សត្ថា ‘‘កស្មិំ នុ ខោ ធម្មំ ទេសេន្តេ ឥមា ភិក្ខុនិយោ ឧបរិមគ្គផលានិ បាបុណេយ្យុ’’ន្តិ អាវជ្ជេន្តោ បុន ‘‘តំយេវ នន្ទកស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា បញ្ចសតាបិ ឯតា អរហត្តំ បាបុណិស្សន្តី’’តិ ទិស្វា បុនទិវសេបិ ថេរស្សេវ សន្តិកំ ធម្មស្សវនត្ថាយ បេសេសិ. តា បុនទិវសេ ធម្មំ សុត្វា សព្ពាវ អរហត្តំ បត្តា. តំទិវសំ ភគវា តាសំ ភិក្ខុនីនំ អត្តនោ សន្តិកំ អាគតកាលេ ធម្មទេសនាយ សផលភាវំ ញត្វា ‘‘ហិយ្យោ នន្ទកស្ស ធម្មទេសនា ចាតុទ្ទសិយំ ចន្ទសទិសី អហោសិ, អជ្ជ បន្នរសិយំ ចន្ទសទិសី’’តិ វត្វា ថេរស្ស សាធុការំ ទត្វា តទេវ ច ការណំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ថេរំ ភិក្ខុនោវាទកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

នន្ទត្ថេរវត្ថុ

២៣០. អដ្ឋមេ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារានន្តិ ឆសុ ឥន្ទ្រិយេសុ បិហិតទ្វារានំ នន្ទត្ថេរោ អគ្គោតិ ទស្សេតិ. កិញ្ចាបិ ហិ សត្ថុសាវកា អគុត្តទ្វារា នាម នត្ថិ, នន្ទត្ថេរោ បន ទសសុ ទិសាសុ យំ យំ ទិសំ ឱលោកេតុកាមោ ហោតិ, ន តំ ចតុសម្បជញ្ញវសេន អបរិច្ឆិន្ទិត្វា ឱលោកេតិ. តស្មា ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារានំ អគ្គោ នាម ជាតោ.

តស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – អយម្បិ ហិ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតីនគរេ កុលគេហេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា វយប្បត្តោ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កបិលវត្ថុបុរេ មហាបជាបតិគោតមិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. អថស្ស នាមគ្គហណទិវសេ ញាតិសង្ឃំ នន្ទយន្តោ តោសេន្តោ ជាតោតិ នន្ទកុមារោតេវ នាមំ អកំសុ.

មហាសត្តោបិ សព្ពញ្ញុតំ បត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ លោកានុគ្គហំ ករោន្តោ រាជគហតោ កបិលវត្ថុបុរំ គន្ត្វា បឋមទស្សនេនេវ បិតរំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាបេសិ. បុនទិវសេ បិតុ និវេសនំ គន្ត្វា រាហុលមាតាយ ឱវាទំ ទត្វា សេសជនស្សបិ ធម្មំ កថេសិ. បុនទិវសេ នន្ទកុមារស្ស អភិសេកគេហបវេសនអាវាហមង្គលេសុ វត្តមានេសុ តស្ស និវេសនំ គន្ត្វា កុមារំ បត្តំ គាហាបេត្វា បព្ពាជេតុំ វិហារាភិមុខោ បាយាសិ. នន្ទកុមារំ អភិសេកមង្គលំ ន តថា បីឡេសិ, បត្តំ អាទាយ គមនកាលេ បន ជនបទកល្យាណី ឧបរិបាសាទវរគតា សីហបញ្ជរំ ឧគ្ឃាដេត្វា ‘‘តុវដំ ខោ, អយ្យបុត្ត, អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ យំ វាចំ និច្ឆារេសិ. តំ សុត្វា គេហសិតឆន្ទរាគវសេន ឱលោកេន្តោ បនេស សត្ថរិ គារវេន យថារុចិយា និមិត្តំ គហេតុំ នាសក្ខិ, តេនស្ស ចិត្តសន្តាបោ អហោសិ. អថ នំ ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ និវត្តេស្សតិ, ឥមស្មិំ ឋានេ និវត្តេស្សតី’’តិ ចិន្តេន្តមេវ សត្ថា វិហារំ នេត្វា បព្ពាជេសិ. បព្ពជិតោបិ បដិពាហិតុំ អសក្កោន្តោ តុណ្ហី អហោសិ. បព្ពជិតទិវសតោ បដ្ឋាយ បន ជនបទកល្យាណិយា វុត្តវចនមេវ សរតិ. អថស្ស សា អាគន្ត្វា អវិទូរេ ឋិតា វិយ អហោសិ. សោ អនភិរតិយា បីឡិតោ ថោកំ ឋានំ គច្ឆតិ, តស្ស គុម្ពំ វា គច្ឆំ វា អតិក្កមន្តស្សេវ ទសពលោ បុរតោ ឋិតកោ វិយ អហោសិ. សោ អគ្គិម្ហិ បក្ខិត្តំ កុក្កុដបត្តំ វិយ បដិនិវត្តិត្វា អត្តនោ វសនដ្ឋានមេវ បវិសតិ.

សត្ថា ចិន្តេសិ – ‘‘នន្ទោ អតិវិយ បមត្តោ វិហរតិ, អនភិរតិំ វូបសមេតុំ ន សក្កោតិ, ឯតស្ស ចិត្តនិព្ពាបនំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ. តតោ នំ អាហ – ‘‘ឯហិ, នន្ទ, ទេវចារិកំ គច្ឆិស្សាមា’’តិ. ភគវា កថាហំ ឥទ្ធិមន្តេហិ គន្តព្ពដ្ឋានំ គមិស្សាមីតិ. ត្វំ កេវលំ គមនចិត្តំ ឧប្បាទេហិ, គន្ត្វា បស្សិស្សសីតិ. សោ ទសពលស្ស អានុភាវេន តថាគតេនេវ សទ្ធិំ ទេវចារិកំ គន្ត្វា សក្កស្ស ទេវរញ្ញោ និវេសនំ ឱលោកេត្វា បញ្ច អច្ឆរាសតានិ អទ្ទស. សត្ថា នន្ទត្ថេរំ សុភនិមិត្តវសេន តា ឱលោកេន្តំ ទិស្វា, ‘‘នន្ទ, ឥមា នុ ខោ អច្ឆរា មនាបា, អថ ជនបទកល្យាណី’’តិ បុច្ឆិ. ភន្តេ, ជនបទកល្យាណី ឥមា អច្ឆរា ឧបនិធាយ កណ្ណនាសច្ឆិន្នកា មក្កដី វិយ ខាយតីតិ. នន្ទ, ឯវរូបា អច្ឆរា សមណធម្មំ ករោន្តានំ ន ទុល្លភាតិ. សចេ មេ, ភន្តេ ភគវា, បាដិភោគោ ហោតិ, អហំ សមណធម្មំ ករិស្សាមីតិ. វិស្សត្ថោ ត្វំ, នន្ទ, សមណធម្មំ ករោហិ. សចេ តេ សប្បដិសន្ធិកា កាលកិរិយា ភវិស្សតិ, អហំ ឯតាសំ បដិលាភត្ថាយ បាដិភោគោតិ. ឥតិ សត្ថា យថារុចិយា ទេវចារិកំ ចរិត្វា ជេតវនមេវ បច្ចាគញ្ឆិ.

តតោ បដ្ឋាយ នន្ទត្ថេរោ អច្ឆរានំ ហេតុ រត្តិន្ទិវំ សមណធម្មំ ករោតិ. សត្ថា ភិក្ខូ អាណាបេសិ – ‘‘តុម្ហេ នន្ទស្ស វសនដ្ឋានេ ‘ឯកោ កិរ ភិក្ខុ ទសពលំ បាដិភោគំ កត្វា អច្ឆរានំ ហេតុ សមណធម្មំ ករោតី’តិ តត្ថ តត្ថ កថេន្តា វិចរថា’’តិ. តេ សត្ថុ វចនំ សម្បដិច្ឆិត្វា ‘‘ភតកោ កិរាយស្មា នន្ទោ, ឧបក្កិតកោ កិរាយស្មា នន្ទោ, អច្ឆរានំ ហេតុ ព្រហ្មចរិយំ ចរតិ, ភគវា កិរស្ស បាដិភោគោ បញ្ចន្នំ អច្ឆរាសតានំ បដិលាភាយ កកុដបាទីន’’ន្តិ ថេរស្ស សវនូបចារេ កថេន្តា វិចរន្តិ. នន្ទត្ថេរោ តំ កថំ សុត្វា ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ ន អញ្ញំ កថេន្តិ, មំ អារព្ភ កថេន្តិ, អយុត្តំ មម កម្ម’’ន្តិ បដិសង្ខានំ ឧប្បាទេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. អថស្ស អរហត្តបត្តក្ខណេយេវ អញ្ញតរា ទេវតា ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសិ, សយម្បិ ភគវា អញ្ញាសិយេវ. បុនទិវសេ នន្ទត្ថេរោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវមាហ – ‘‘យំ មេ, ភន្តេ ភគវា, បាដិភោគោ បញ្ចន្នំ អច្ឆរាសតានំ បដិលាភាយ កកុដបាទីនំ, មុញ្ចាមហំ, ភន្តេ, ភគវន្តំ ឯតស្មា បដិស្សវា’’តិ. ឯវំ វត្ថុ (ឧទា. ២២) សមុដ្ឋិតំ. សត្ថា អបរភាគេ ជេតវនវិហារេ វិហរន្តោ ថេរំ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

មហាកប្បិនត្ថេរវត្ថុ

២៣១. នវមេ ភិក្ខុឱវាទកានន្តិ ភិក្ខូ ឱវទន្តានំ មហាកប្បិនត្ថេរោ អគ្គោតិ ទស្សេតិ. អយំ កិរ ថេរោ ឯកសមោធានស្មិំយេវ ធម្មកថំ កថេន្តោ ភិក្ខុសហស្សំ អរហត្តំ បាបេសិ. តស្មា ភិក្ខុឱវាទកានំ អគ្គោ នាម ជាតោ.

តស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – អយម្បិ ហិ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតិយំ កុលឃរេ និព្ពត្តិត្វា អបរភាគេ សត្ថុ ធម្មកថំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ ភិក្ខុឱវាទកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ ពារាណសិយំ កុលគេហេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា បុរិសសហស្សស្ស គណជេដ្ឋកោ ហុត្វា គព្ភសហស្សបដិមណ្ឌិតំ មហាបរិវេណំ ការេសិ. តេ សព្ពេបិ ជនា យាវជីវំ កុសលំ កត្វា កប្បិនឧបាសកំ ជេដ្ឋកំ កត្វា សបុត្តទារា ទេវលោកេ និព្ពត្តា. ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិំសុ.

អថ អម្ហាកំ សត្ថុ និព្ពត្តិតោ បុរេតរមេវ អយំ កប្បិនោ បច្ចន្តទេសេ កុក្កុដវតីនគរេ រាជគេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, សេសបុរិសា តស្មិំយេវ នគរេ អមច្ចកុលេសុ និព្ពត្តិំសុ. តេសុ កប្បិនកុមារោ បិតុ អច្ចយេន ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា មហាកប្បិនរាជា នាម ជាតោ. បុព្ពេ កល្យាណកម្មករណកាលេ តស្ស ឃរសាមិនី ឥត្ថី សមានជាតិកេ រាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា មហាកប្បិនរញ្ញោ អគ្គមហេសី ជាតា, អនោជាបុប្ផសទិសវណ្ណតាយ បនស្សា អនោជាទេវីត្វេវ នាមំ អហោសិ. មហាកប្បិនរាជាបិ សុតវិត្តកោ អហោសិ. សោ បាតោវ ឧដ្ឋាយ ចតូហិ ទ្វារេហិ សីឃំ ទូតេ បេសេសិ – ‘‘យត្ថ ពហុស្សុតេ សុតធរេ បស្សថ, តតោ និវត្តិត្វា មយ្ហំ អារោចេថា’’តិ.

តេន ខោ បន សមយេន អម្ហាកំ សត្ថា លោកេ និព្ពត្តិត្វា សាវត្ថិំ ឧបនិស្សាយ បដិវសតិ. តស្មិំ កាលេ សាវត្ថិនគរវាសិនោ វាណិជា សាវត្ថិយំ ឧដ្ឋានកភណ្ឌំ គហេត្វា, តំ នគរំ គន្ត្វា, ភណ្ឌំ បដិសាមេត្វា, ‘‘រាជានំ បស្សិស្សាមា’’តិ បណ្ណាការំ គហេត្វា, រាជកុលទ្វារំ គន្ត្វា, ‘‘រាជា ឧយ្យានំ គតោ’’តិ សុត្វា, ឧយ្យានំ គន្ត្វា, ទ្វារេ ឋិតា បដិហារកស្ស អារោចយិំសុ. អថ រញ្ញោ និវេទិ, តេ រាជា បក្កោសាបេត្វា និយ្យាតិតបណ្ណាការេ វន្ទិត្វា ឋិតេ, ‘‘តាតា, កុតោ អាគច្ឆថា’’តិ បុច្ឆិ. សាវត្ថិតោ, ទេវាតិ. កច្ចិ វោ រដ្ឋំ សុភិក្ខំ, ធម្មិកោ រាជាតិ? អាម, ទេវាតិ. អត្ថិ បន តុម្ហាកំ ទេសេ កិញ្ចិ សាសនន្តិ? អត្ថិ ទេវ, ន បន សក្កា ឧច្ឆិដ្ឋមុខេហិ កថេតុន្តិ. រាជា សុវណ្ណភិង្គារេន ឧទកំ ទាបេសិ. តេ មុខំ វិក្ខាលេត្វា ទសពលាភិមុខា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា, ‘‘ទេវ, អម្ហាកំ ទេសេ ពុទ្ធរតនំ នាម ឧប្បន្ន’’ន្តិ អាហំសុ. រញ្ញោ ‘‘ពុទ្ធោ’’តិ វចនេ សុតមត្តេយេវ សកលសរីរំ ផរមានា បីតិ ឧប្បជ្ជិ. តតោ ‘‘ពុទ្ធោតិ, តាតា, វទថា’’តិ អាហ. ពុទ្ធោតិ, ទេវ, វទាមាតិ. ឯវំ តិក្ខត្តុំ វទាបេត្វា ‘‘ពុទ្ធោតិបទំ អបរិមាណំ, នាស្ស សក្កា បរិមាណំ កាតុ’’ន្តិ តស្មិំយេវ បទេ បសន្នោ សតសហស្សំ ទត្វា ‘‘អបរំ កិំ សាសន’’ន្តិ បុច្ឆិ. ទេវ ធម្មរតនំ នាម ឧប្បន្នន្តិ. តម្បិ សុត្វា តថេវ តិក្ខត្តុំ បដិញ្ញំ គហេត្វា អបរម្បិ សតសហស្សំ ទត្វា បុន ‘‘អញ្ញំ កិំ សាសន’’ន្តិ បុច្ឆិ. សង្ឃរតនំ ទេវ ឧប្បន្នន្តិ. តម្បិ សុត្វា តថេវ បដិញ្ញំ គហេត្វា អបរម្បិ សតសហស្សំ ទត្វា ទិន្នភាវំ បណ្ណេ លិខិត្វា, ‘‘តាតា, ទេវិយា សន្តិកំ គច្ឆថា’’តិ បេសេសិ. តេសុ គតេសុ អមច្ចេ បុច្ឆិ – ‘‘តាតា, ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ, តុម្ហេ កិំ ករិស្សថា’’តិ? ទេវ តុម្ហេ កិំ កត្តុកាមាតិ? អហំ បព្ពជិស្សាមីតិ. មយម្បិ បព្ពជិស្សាមាតិ. តេ សព្ពេបិ ឃរំ វា កុដុម្ពំ វា អនបលោកេត្វា យេ អស្សេ អារុយ្ហ គតា តេហេវ និក្ខមិំសុ.

វាណិជា អនោជាទេវិយា សន្តិកំ គន្ត្វា បណ្ណំ ទស្សេសុំ. សា តំ វាចេត្វា ‘‘រញ្ញា តុម្ហាកំ ពហូ កហាបណា ទិន្នា, កិំ តុម្ហេហិ កតំ, តាតា’’តិ បុច្ឆិ. បិយសាសនំ, ទេវិ, អានីតន្តិ. អម្ហេបិ សក្កា, តាតា, សុណាបេតុន្តិ? សក្កា, ទេវិ, ឧច្ឆិដ្ឋមុខេហិ បន វត្តុំ ន សក្កាតិ. សា សុវណ្ណភិង្គារេន ឧទកំ ទាបេសិ. តេ មុខំ វិក្ខាលេត្វា រញ្ញោ អារោចិតនិយាមេនេវ អារោចេសុំ. សាបិ តំ សុត្វា ឧប្បន្នបាមោជ្ជា តេនេវ នយេន ឯកេកស្មិំ បទេ តិក្ខត្តុំ បដិញ្ញំ គហេត្វា បដិញ្ញាគណនាយ តីណិ តីណិ កត្វា នវ សតសហស្សានិ អទាសិ. វាណិជា សព្ពានិបិ ទ្វាទស សតសហស្សានិ លភិំសុ. អថ នេ ‘‘រាជា កហំ, តាតា’’តិ បុច្ឆិ. បព្ពជិស្សាមីតិ និក្ខន្តោ, ទេវីតិ. ‘‘តេន ហិ, តាតា, តុម្ហេ គច្ឆថា’’តិ តេ ឧយ្យោជេត្វា រញ្ញា សទ្ធិំ គតានំ អមច្ចានំ មាតុគាមេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘តុម្ហេ អត្តនោ សាមិកានំ គតដ្ឋានំ ជានាថ អម្មា’’តិ បុច្ឆិ. ជានាម, អយ្យេ, រញ្ញា សទ្ធិំ ឧយ្យានកីឡំ គតាតិ. អាម, អម្មា គតា, តត្ថ បន គន្ត្វា ‘‘ពុទ្ធោ ឧប្បន្នោ, ធម្មោ ឧប្បន្នោ, សង្ឃោ ឧប្បន្នោ’’តិ សុត្វា ‘‘ទសពលស្ស សន្តិកេ បព្ពជិស្សាមា’’តិ គតា, តុម្ហេ កិំ ករិស្សថាតិ? តុម្ហេ បន, អយ្យេ, កិំ កត្តុកាមាតិ? ‘‘អហំ បព្ពជិស្សាមិ, ន តេហិ វន្តវមនំ ជិវ្ហគ្គេ ឋបេយ្យន្តិ. ‘‘យទិ ឯវំ, មយម្បិ បព្ពជិស្សាមា’’តិ សព្ពាបិ រថេ យោជេត្វា និក្ខមិំសុ.

រាជាបិ អមច្ចសហស្សេហិ សទ្ធិំ គង្គាតីរំ បាបុណិ, តស្មិំ សមយេ គង្គា បូរា ហោតិ. អថ នំ ទិស្វា ‘‘អយំ គង្គា បូរា ហោតិ ចណ្ឌមច្ឆាកិណ្ណា, អម្ហេហិ ច សទ្ធិំ អាគតា ទាសា វា មនុស្សា វា នត្ថិ, យេ នោ នាវំ វា ឧឡុម្បំ វា កត្វា ទទេយ្យុំ. ឯតស្ស បន សត្ថុ គុណា នាម ហេដ្ឋា អវីចិតោ ឧបរិ យាវ ភវគ្គា បត្ថដា. សចេ ឯស សត្ថា សម្មាសម្ពុទ្ធោ, ឥមេសំ អស្សានំ ខុរបិដ្ឋានិ មា តេមេន្តូ’’តិ ឧទកបិដ្ឋេន អស្សេ បក្ខន្ទាបេសុំ. ឯកស្ស អស្សស្សាបិ ខុរបិដ្ឋមត្តំ ន តេមិ, រាជមគ្គេន គច្ឆន្តា វិយ បរតីរំ បត្វា បរតោ អញ្ញំ មហានទិំ បាបុណិំសុ. ‘‘ទុតិយា កិន្នមា’’តិ បុច្ឆិ. នីលវាហិនី នាម គម្ភីរតោបិ បុថុលតោបិ អឌ្ឍយោជនមត្តា ទេវាតិ. តត្ថ អញ្ញា សច្ចកិរិយា នត្ថិ, តាយ ឯវ សច្ចកិរិយាយ តម្បិ អឌ្ឍយោជនវិត្ថារំ នទិំ អតិក្កមិំសុ. អថ តតិយំ ចន្ទភាគំ នាម មហានទិំ បត្វា តម្បិ តាយ ឯវ សច្ចកិរិយាយ អតិក្កមិំសុ.

សត្ថាបិ តំទិវសំ បច្ចូសសមយេ មហាករុណាសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ លោកំ ឱលោកេន្តោ ‘‘អជ្ជ មហាកប្បិនោ តិយោជនសតិកំ រជ្ជំ បហាយ អមច្ចសហស្សបរិវារោ មម សន្តិកេ បព្ពជិតុំ អាគច្ឆតី’’តិ ទិស្វា ‘‘មយា តេសំ បច្ចុគ្គមនំ កាតុំ យុត្ត’’ន្តិ បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ សយមេវ បត្តចីវរំ គហេត្វា អាកាសេ ឧប្បតិត្វា ចន្ទភាគាយ តីរេ តេសំ ឧត្តរណតិត្ថអភិមុខដ្ឋានេ មហានិគ្រោធរុក្ខោ អត្ថិ, តត្ថ បល្លង្កេន និសីទិត្វា បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា ឆព្ពណ្ណពុទ្ធរស្មិយោ វិស្សជ្ជេសិ. តេ តេន តិត្ថេន ឧត្តរន្តា ពុទ្ធរស្មិយោ ឥតោ ចិតោ ច ធាវន្តិយោ ឱលោកេត្វា ទសពលស្ស បុណ្ណចន្ទសស្សិរិកំ មុខំ ទិស្វា ‘‘យំ សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស មយំ បព្ពជិតា, អទ្ធា សោ ឯសោ’’តិ ទស្សនេនេវ និដ្ឋំ គន្ត្វា ទិដ្ឋដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ឱណមិត្វា វន្ទមានា អាគម្ម សត្ថារំ វន្ទិំសុ. រាជា គោប្ផកេសុ គហេត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ សទ្ធិំ អមច្ចសហស្សេន. សត្ថា តេសំ ធម្មកថំ កថេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ សព្ពេវ អរហត្តេ បតិដ្ឋាយ សត្ថារំ បព្ពជ្ជំ យាចិំសុ. សត្ថា ‘‘បុព្ពេ ឥមេ ចីវរទានស្ស ទិន្នត្តា អត្តនោ បត្តចីវរានិ គហេត្វាវ អាគតា’’តិ សុវណ្ណវណ្ណំ ហត្ថំ បសារេត្វា ‘‘ឯថ ភិក្ខវោ, ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, ចរថ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយា’’តិ អាហ. សាវ តេសំ អាយស្មន្តានំ បព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ច អហោសិ, វស្សសដ្ឋិកត្ថេរា វិយ សត្ថារំ បរិវារយិំសុ.

អនោជាបិ ទេវី រថសហស្សបរិវារា គង្គាតីរំ បត្វា រញ្ញោ អត្ថាយ អាភតំ នាវំ វា ឧឡុម្បំ វា អទិស្វា អត្តនោ ព្យត្តតាយ ចិន្តេសិ – ‘‘រាជា សច្ចកិរិយំ កត្វា គតោ ភវិស្សតិ, សោ បន សត្ថា ន កេវលំ តេសំយេវ អត្ថាយ និព្ពត្តោ, សចេ សោ សត្ថា សម្មាសម្ពុទ្ធោ, អម្ហាកំ រថា មា ឧទកេ និមុជ្ជិំសូ’’តិ ឧទកបិដ្ឋេន រថេ បក្ខន្ទាបេសិ. រថានំ នេមិវដ្ដិមត្តម្បិ ន តេមិ. ទុតិយនទិម្បិ តតិយនទិម្បិ តេនេវ សច្ចការេន ឧត្តរិ. ឧត្តរមានា ឯវ ច និគ្រោធរុក្ខមូលេ សត្ថារំ អទ្ទស. សត្ថាបិ ‘‘ឥមាសំ អត្តនោ សាមិកេ បស្សន្តីនំ ឆន្ទរាគោ ឧប្បជ្ជិត្វា មគ្គផលានំ អន្តរាយំ ករេយ្យ, ធម្មំ សោតុំ ច ន សក្ខិស្សន្តី’’តិ. យថា អញ្ញមញ្ញំ ន បស្សន្តិ, តថា អកាសិ. តា សព្ពាបិ តិត្ថតោ ឧត្តរិត្វា ទសពលំ វន្ទិត្វា និសីទិំសុ. សត្ថា តាសំ ធម្មកថំ កថេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ សព្ពា សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាយ អញ្ញមញ្ញំ បស្សិំសុ. សត្ថា ‘‘ឧប្បលវណ្ណា អាគច្ឆតូ’’តិ ចិន្តេសិ. ថេរី អាគន្ត្វា សព្ពា បព្ពាជេត្វា អាទាយ ភិក្ខុនិឧបស្សយំ គតា, សត្ថា ភិក្ខុសហស្សំ គហេត្វា អាកាសេន ជេតវនំ អគមាសិ.

អថាយំ មហាកប្បិនត្ថេរោ អត្តនោ កិច្ចំ មត្ថកប្បត្តំ ញត្វា អប្បោស្សុក្កោ ហុត្វា ផលសមាបត្តិសុខេន វីតិនាមេន្តោ អរញ្ញគតោបិ រុក្ខមូលគតោបិ សុញ្ញាគារគតោបិ ‘‘អហោ សុខំ អហោ សុខ’’ន្តិ អភិណ្ហំ ឧទានំ ឧទានេសិ. ភិក្ខូ កថំ ឧប្បាទេសុំ ‘‘កប្បិនត្ថេរោ រជ្ជសុខំ អនុស្សរន្តោ ឧទានំ ឧទានេតី’’តិ. តេ តថាគតស្ស អារោចេសុំ. ភគវា ‘‘មម បុត្តោ មគ្គសុខំ ផលសុខំ អារព្ភ ឧទានំ ឧទានេសី’’តិ វត្វា ធម្មបទេ ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ធម្មបីតិ សុខំ សេតិ, វិប្បសន្នេន ចេតសា;

អរិយប្បវេទិតេ ធម្មេ, សទា រមតិ បណ្ឌិតោ’’តិ. (ធ. ប. ៧៩);

អថេកទិវសំ សត្ថា តស្ស អន្តេវាសិកភិក្ខុសហស្សំ អាមន្តេត្វា អាហ – ‘‘កច្ចិ វោ, ភិក្ខវេ, អាចរិយោ ធម្មំ ទេសេតី’’តិ. ន ភគវា ទេសេតិ, អប្បោស្សុក្កោ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារំ អនុយុត្តោ វិហរតិ, កស្សចិ ឱវាទមត្តម្បិ ន ទេតីតិ. សត្ថា តំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, កប្បិន, អន្តេវាសិកានំ ឱវាទមត្តម្បិ ន ទេសី’’តិ? សច្ចំ ភគវាតិ. ព្រាហ្មណ, មា ឯវំ ករិ, អជ្ជ បដ្ឋាយ អន្តេវាសិកានំ ធម្មំ ទេសេហីតិ. ‘‘សាធុ, ភន្តេ’’តិ ថេរោ សត្ថុ កថំ សិរវរេន សម្បដិច្ឆិត្វា ឯកសមោធានេយេវ សមណសហស្សស្ស ធម្មំ ទេសេត្វា សព្ពេ អរហត្តំ បាបេសិ. អបរភាគេ សត្ថា សង្ឃមជ្ឈេ និសិន្នោ បដិបាដិយា ថេរេ ឋានន្តរេសុ ឋបេន្តោ មហាកប្បិនត្ថេរំ ភិក្ខុឱវាទកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

សាគតត្ថេរវត្ថុ

២៣២. ទសមេ តេជោធាតុកុសលានន្តិ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិតុំ កុសលានំ សាគតត្ថេរោ អគ្គោតិ ទស្សេតិ. អយញ្ហិ ថេរោ តេជោធាតុសមាបត្តិយា អម្ពតិត្ថនាគស្ស តេជសា តេជំ បរិយាទិយិត្វា តំ នាគំ និព្ពិសេវនំ អកាសិ. តស្មា តេជោធាតុកុសលានំ អគ្គោ នាម ជាតោ.

តស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – អយម្បិ ហិ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតិយំ កុលគេហេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា អបរភាគេ សត្ថុធម្មទេសនំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ តេជោធាតុកុសលានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ, សាគតមាណវោតិស្ស នាមំ អកំសុ. សោ អបរភាគេ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា តត្ថ វសីភាវំ បាបុណិ.

អថេកទិវសំ សត្ថា ចារិកំ ចរមានោ កោសម្ពិនគរសមីបំ អគមាសិ. តេន ច សមយេន នទីតិត្ថេ បោរាណកនាវិកស្ស ពហូ អាគន្តុកគមិកា វេរិនោ ហុត្វា តំ បោថេត្វា មារយិំសុ. សោ វិរុទ្ធេន ចិត្តេន បត្ថនំ បដ្ឋបេត្វា តស្មិំយេវ តិត្ថេ មហានុភាវោ នាគរាជា ហុត្វា និព្ពត្តោ. សោ វិរុទ្ធចិត្តត្តា អកាលេយេវ វស្សាបេតិ, កាលេ បន ន វស្សាបេតិ, សស្សានិ ន សម្មា សម្បជ្ជន្តិ. សកលរដ្ឋវាសិនោ ច តស្ស វូបសមនត្ថំ អនុសំវច្ឆរំ ពលិកម្មំ ករោន្តិ, វសនត្ថាយ ចស្ស ឯកំ គេហំ អកំសុ. សត្ថាបិ តេនេវ តិត្ថេន ឧត្តរិត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ‘‘តស្មិំយេវ បទេសេ រត្តិំ វសិស្សាមី’’តិ អគមាសិ.

អថាយំ ថេរោ ‘‘ចណ្ឌោ កិរេត្ថ នាគរាជា’’តិ សុត្វា ‘‘ឥមំ នាគរាជានំ ទមេត្វា និព្ពិសេវនំ កត្វា សត្ថុ វសនដ្ឋានំ បរិយាទេតុំ វដ្ដតី’’តិ នាគរាជស្ស វសនដ្ឋានំ បវិសិត្វា បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសីទិ. នាគោ កុជ្ឈិត្វា ‘‘កោនាមាយំ មុណ្ឌកោ មយ្ហំ វសនដ្ឋានំ បវិសិត្វា និសិន្នោ’’តិ ធូបាយិ, ថេរោ ឧត្តរិតរំ ធូបាយិ. នាគោ, បជ្ជលិ, ថេរោបិ ឧត្តរិតរំ បជ្ជលិត្វា តស្ស តេជំ បរិយាទិយិ. សោ ‘‘មហន្តោ វតាយំ ភិក្ខូ’’តិ ថេរស្ស បាទមូលេ និបតិត្វា, ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ សរណំ គច្ឆាមី’’តិ អាហ. មយ្ហំ សរណគមនកិច្ចំ នត្ថិ, ទសពលស្ស សរណំ គច្ឆាតិ. សោ ‘‘សាធូ’’តិ សរណគតោ ហុត្វា តតោ បដ្ឋាយ ន កញ្ចិ វិហេឋេតិ, ទេវម្បិ សម្មា វស្សាបេតិ, សស្សានិ សម្មា សម្បជ្ជន្តិ.

កោសម្ពិវាសិនោ ‘‘អយ្យេន កិរ សាគតេន អម្ពតិត្ថកនាគោ ទមិតោ’’តិ សុត្វា សត្ថុ អាគមនំ ឧទិក្ខមានា ទសពលស្ស មហាសក្ការំ សជ្ជយិំសុ. តេ ទសពលស្ស មហាសក្ការំ កត្វា ឆព្ពគ្គិយានំ វចនេន សព្ពគេហេសុ កាបោតិកំ បសន្នំ បដិយាទេត្វា បុនទិវសេ សាគតត្ថេរស្ស បិណ្ឌាយ ចរន្តស្ស គេហេ គេហេ ថោកំ ថោកំ អទំសុ. ថេរោ អបញ្ញត្តេ សិក្ខាបទេ មនុស្សេហិ យាចិយមានោ គេហេ គេហេ ថោកំ ថោកំ បិវិត្វា អវិទូរំ គន្ត្វាវ អនាហារិកភាវេន សតិំ វិស្សជ្ជេត្វា សង្ការដ្ឋានេ បតិ.

សត្ថា កតភត្តកិច្ចោ និក្ខមន្តោ តំ ទិស្វា គាហាបេត្វា វិហារំ គន្ត្វា វិគរហិត្វា សិក្ខាបទំ បញ្ញាបេសិ. សោ បុនទិវសេ សតិំ លភិត្វា អត្តនា កតការណំ សុត្វា អច្ចយំ ទេសេត្វា ទសពលំ ខមាបេត្វា ឧប្បន្នសំវេគោ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. ឯវំ វត្ថុ វិនយេ សមុដ្ឋិតំ. តំ តត្ថ អាគតនយេនេវ វិត្ថារតោ វេទិតព្ពំ. អបរភាគេ បន សត្ថា ជេតវនេ មហាវិហារេ និសីទិត្វា បដិបាដិយា ថេរេ ឋានន្តរេសុ ឋបេន្តោ សាគតត្ថេរំ តេជោធាតុកុសលានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

រាធត្ថេរវត្ថុ

២៣៣. ឯកាទសមេ បដិភានេយ្យកានន្តិ សត្ថុ ធម្មទេសនាបដិភានស្ស បច្ចយភូតានំ បដិភានជនកានំ ភិក្ខូនំ រាធត្ថេរោ អគ្គោតិ ទស្សេតិ. ថេរស្ស ហិ ទិដ្ឋិសមុទាចារញ្ច ឱកប្បនិយសទ្ធញ្ច អាគម្ម ទសពលស្ស នវនវា ធម្មទេសនា បដិភាតិ. តស្មា ថេរោ បដិភានេយ្យកានំ អគ្គោ នាម ជាតោ.

តស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – អយម្បិ ហិ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតិយំ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា អបរភាគេ សត្ថុ ធម្មទេសនំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ បដិភានេយ្យកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សោ យាវជីវំ តថាគតំ បរិចរិត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហនគរេ ព្រាហ្មណកុលេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, រាធមាណវោតិស្ស នាមំ អកំសុ.

សោ មហល្លកកាលេ អត្តនោ បុត្តទារេន អពហុមតោ ‘‘បព្ពជិត្វា កាលំ វីតិនាមេស្សាមី’’តិ វិហារំ គន្ត្វា ថេរេ បព្ពជ្ជំ យាចិ. ‘‘ជិណ្ណោ មហល្លកព្រាហ្មណោ’’តិ ន កោចិ បព្ពាជេតុំ ឥច្ឆិ. អថេកទិវសំ ព្រាហ្មណោ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. សត្ថា តស្ស ឧបនិស្សយសម្បត្តិំ ទិស្វា កថំ សមុដ្ឋាបេតុកាមោ ‘‘កិំ, ព្រាហ្មណ, បុត្តទារា តំ បដិជគ្គន្តី’’តិ? កុតោ, ភោ គោតម, បដិជគ្គនំ, មហល្លកោតិ មំ ពហិ នីហរិំសុ. កិំ បន តេ, ព្រាហ្មណ, បព្ពជិតុំ ន វដ្ដតីតិ? កោ មំ, ភោ គោតម, បព្ពាជេស្សតិ, មហល្លកភាវេន មំ ន កោចិ ឥច្ឆតីតិ. សត្ថា សារិបុត្តត្ថេរស្ស សញ្ញំ អទាសិ. ថេរោ សត្ថុ វចនំ សិរសា សម្បដិច្ឆិត្វា រាធព្រាហ្មណំ បព្ពាជេត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘សត្ថា ឥមំ ព្រាហ្មណំ សាទរេន បព្ពជាបេសិ, ន ខោ មេ ឯតំ អនាទរេន បរិហរិតុំ វដ្ដតី’’តិ រាធត្ថេរំ អាទាយ គាមកាវាសំ អគមាសិ. តត្រស្ស អធុនា បព្ពជិតត្តា កិច្ឆលាភិស្ស ថេរោ អត្តនោ បត្តំ អាវាសំ ទេតិ, អត្តនោ បត្តំ បណីតបិណ្ឌបាតម្បិ តស្សេវ ទត្វា សយំ បិណ្ឌាយ ចរតិ. រាធត្ថេរោ សេនាសនសប្បាយញ្ច ភោជនសប្បាយញ្ច លភិត្វា សារិបុត្តត្ថេរស្ស សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ.

អថ នំ ថេរោ គហេត្វា ទសពលំ បស្សិតុំ អាគតោ. សត្ថា ជានន្តោវ បុច្ឆិ – ‘‘យោ តេ មយា, សារិបុត្ត, និស្សិតកោ ទិន្នោ, កីទិសំ តស្ស, ន ឧក្កណ្ឋតី’’តិ? ភន្តេ, សាសនេ អភិរមិតភិក្ខុ នាម ឯវរូបោ ភវេយ្យាតិ. អថាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ‘‘សារិបុត្តត្ថេរោ កតញ្ញូ កតវេទី’’តិ សង្ឃមជ្ឈេ កថា ឧទបាទិ. តំ សុត្វា សត្ថា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អនច្ឆរិយំ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តស្ស ឥទានិ កតញ្ញូកតវេទិតា, សោ អតីតេ អហេតុកបដិសន្ធិយំ និព្ពត្តោបិ កតញ្ញូកតវេទីយេវ អហោសី’’តិ. កតរស្មិំ កាលេ ភគវាតិ?

អតីតេ, ភិក្ខវេ, បព្ពតបាទម្ហិ បញ្ចសតមត្តា វឌ្ឍកិបុរិសា មហាអរញ្ញំ បវិសិត្វា ទព្ពសម្ភារេ ឆិន្ទិត្វា មហាឧឡុម្បំ ពន្ធិត្វា នទិយា ឱតារេន្តិ. អថេកោ ហត្ថិនាគោ ឯកស្មិំ វិសមដ្ឋានេ សោណ្ឌាយ សាខំ គណ្ហន្តោ សាខាភង្គវេគំ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តោ តិខិណខាណុកេ បាទេន អវត្ថាសិ, បាទោ វិទ្ធោ, ទុក្ខវេទនា វត្តន្តិ. សោ គមនំ អភិនីហរិតុំ អសក្កោន្តោ តត្ថេវ និបជ្ជិ. សោ កតិបាហច្ចយេន តេ វឌ្ឍកី អត្តនោ សមីបេន គច្ឆន្តេ ទិស្វា ‘‘ឥមេ និស្សាយាហំ ជីវិតំ លភិស្សាមី’’តិ តេសំ អនុបទំ អគមាសិ. តេ និវត្តិត្វា ហត្ថិំ ទិស្វា ភីតា បលាយន្តិ. សោ តេសំ បលាយនភាវំ ញត្វា អដ្ឋាសិ, បុន ឋិតកាលេ អនុពន្ធិ.

វឌ្ឍកិជេដ្ឋកោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ ហត្ថិ អម្ហេសុ តិដ្ឋន្តេសុ អនុពន្ធតិ, បលាយន្តេសុ តិដ្ឋតិ, ភវិស្សតិ តត្ថ ការណ’’ន្តិ. សព្ពេ តំ តំ រុក្ខំ អារុយ្ហ តស្ស អាគមនំ បដិមានេន្តា និសីទិំសុ. សោ តេសំ សន្តិកំ អាគន្ត្វា អត្តនោ បាទំ ទស្សេន្តោ បរិវត្តេត្វា និបជ្ជិ. តទា វឌ្ឍកីនំ សញ្ញា ឧទបាទិ – ‘‘គិលានភាវេន, ភោ, ឯស អាគច្ឆតិ, ន អញ្ញេន ការណេនា’’តិ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា បាទេ បវិដ្ឋខាណុកំ ទិស្វា ‘‘ឥមិនា ការណេន ឯស អាគតោ’’តិ តិខិណវាសិយា ខាណុកកោដិយំ ឱធិំ ទត្វា ទឡ្ហាយ រជ្ជុយា ពន្ធិត្វា កឌ្ឍិត្វា នីហរិំសុ. អថស្ស វណមុខំ បីឡេត្វា បុព្ពលោហិតំ នីហរិត្វា កសាវោទកេន ធោវិត្វា អត្តនោ ជាននភេសជ្ជំ មក្ខេត្វា នចិរស្សេវ ផាសុកំ អកំសុ.

ហត្ថិនាគោ គិលានា វុដ្ឋិតោ ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេ មយ្ហំ ពហុបការា, ឥមេ មយា និស្សាយ ជីវិតំ លទ្ធំ, មយា ឥមេសំ កតញ្ញុនា កតវេទិនា ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ គន្ត្វា សេតំ គន្ធហត្ថិបោតកំ អានេសិ. វឌ្ឍកិនោ ហត្ថិបោតកំ ទិស្វា ‘‘អម្ហាកំ ហត្ថី បុត្តម្បិ គហេត្វា អាគតោ’’តិ អតិវិយ តុដ្ឋចិត្តា អហេសុំ. ហត្ថិនាគោ ចិន្តេសិ – ‘‘មយិ តិដ្ឋន្តេ ‘កិំ នុ ខោ អយំ អាគតោ’តិ មម អាគតការណំ ន ជានិស្សន្តី’’តិ ឋិតដ្ឋានតោ បក្កាមិ. ហត្ថិបោតកោ បិតុ បច្ឆតោ បច្ឆតោ អនុបាយាសិ. ហត្ថិនាគោ តស្ស អាគតភាវំ ញត្វា និវត្តនត្ថាយ សទ្ទសញ្ញំ អទាសិ. សោ បិតុ កថំ សុត្វា និវត្តិត្វា វឌ្ឍកីនំ សន្តិកំ គតោ. វឌ្ឍកិនោ ‘‘ឥមំ ហត្ថិបោតកំ អម្ហាកំ ទាតុំ អាគតោ ភវិស្សតិ ឯសោ’’តិ ញត្វា ‘‘អម្ហាកំ សន្តិកេ តយា កត្តព្ពកិច្ចំ នត្ថិ, បិតុ សន្តិកំយេវ គច្ឆា’’តិ បហិណិំសុ. ហត្ថិនាគោ យាវតតិយំ អត្តនោ សន្តិកំ អាគតម្បិ បុន វឌ្ឍកីនំយេវ សមីបំ បេសេសិ. តតោ បដ្ឋាយ វឌ្ឍកិនោ ហត្ថិបោតកំ អត្តនោ សន្តិកេ កត្វា បដិជគ្គន្តិ. ភោជនកាលេ ឯកេកំ ភត្តបិណ្ឌំ ទេន្តិ, ភត្តំ តស្ស យាវទត្ថំ អហោសិ. សោ វឌ្ឍកីហិ អន្តោគហនេ កោដ្ដិតំ ទព្ពសម្ភារំ អាហរិត្វា អង្គណដ្ឋានេ រាសិំ ករោតិ. ឯតេនេវ និយាមេន អញ្ញម្បិ ឧបការកម្មំ ករោតិ.

សត្ថា ឥមំ ការណំ អាហរិត្វា បុព្ពេបិ សារិបុត្តស្ស កតញ្ញូកតវេទិភាវំ ទីបេតិ. សារិបុត្តត្ថេរោ ហិ តទា មហាហត្ថី អហោសិ, អដ្ឋុប្បត្តិយំ អាគតោ ឱស្សដ្ឋវីរិយោ ភិក្ខុ ហត្ថិបោតកោ អហោសិ. សំយុត្តនិកាយំ បន បត្វា សកលំ រាធសំយុត្តំ, ធម្មបទេ ច –

‘‘និធីនំវ បវត្តារំ, យំ បស្សេ វជ្ជទស្សិនំ;

និគ្គយ្ហវាទិំ មេធាវិំ, តាទិសំ បណ្ឌិតំ ភជេ;

តាទិសំ ភជមានស្ស, សេយ្យោ ហោតិ ន បាបិយោ’’តិ. (ធ. ប. ៧៦) –

គាថា ថេរស្ស ធម្មទេសនា នាម. អបរភាគេ បន សត្ថា បដិបាដិយា ថេរេ ឋានន្តរេសុ ឋបេន្តោ រាធត្ថេរំ បដិភានេយ្យកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

មោឃរាជត្ថេរវត្ថុ

២៣៤. ទ្វាទសមេ លូខចីវរធរានន្តិ លូខចីវរំ ធារេន្តានំ មោឃរាជា អគ្គោតិ ទស្សេតិ. អយំ ហិ ថេរោ សត្ថលូខំ សុត្តលូខំ រជនលូខន្តិ តិវិធេនបិ លូខេន សមន្នាគតំ បំសុកូលំ ធារេសិ. តស្មា លូខចីវរធរានំ អគ្គោ នាម ជាតោ.

តស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – អយម្បិ ហិ បទុមុត្តរពុទ្ធកាលេ ហំសវតិយំ កុលគេហេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា និព្ពត្តិ, តតោ អបរភាគេ សត្ថុ ធម្មកថំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ លូខចីវរធរានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា អធិការកម្មំ កត្វា តំ ឋានន្តរំ បត្ថេសិ. សោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបទសពលស្ស និព្ពត្តិតោ បុរេតរមេវ កដ្ឋវាហននគរេ អមច្ចគេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. អបរភាគេ វយប្បត្តោ កដ្ឋវាហនរាជានំ ឧបដ្ឋហន្តោ អមច្ចដ្ឋានំ លភិ.

តស្មិំ កាលេ កស្សបទសពលោ លោកេ ឧប្បជ្ជិ. កដ្ឋវាហនរាជា ‘‘ពុទ្ធោ កិរ លោកេ ឧប្បន្នោ’’តិ សុត្វា តំ បក្កោសាបេត្វា អាហ – ‘‘តាត, ពុទ្ធោ កិរ លោកេ ឧប្បន្នោ, ឥមំ បច្ចន្តនគរំ ឯកប្បហារេនេវ ឧភោហិ អម្ហេហិ តុច្ឆំ កាតុំ ន សក្កា, ត្វំ តាវ មជ្ឈិមទេសំ គន្ត្វា ពុទ្ធស្ស ឧប្បន្នភាវំ ញត្វា ទសពលំ ឥមំ នគរំ អានេហី’’តិ បុរិសសហស្សេន សទ្ធិំ បេសេសិ. សោ អនុបុព្ពេន សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា ធម្មកថំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ តត្ថេវ បព្ពជិត្វា វីសតិ វស្សសហស្សានិ សមណធម្មំ អកាសិ. តេន សទ្ធិំ គតបុរិសា បន សព្ពេបិ និវត្តិត្វា បុន រញ្ញោ សន្តិកំ អាគតា.

អយំ ថេរោ បរិបុណ្ណសីលោ កាលំ កត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ អម្ហាកំ ទសពលស្ស និព្ពត្តិតោ បុរេតរមេវ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, មោឃរាជមាណវោតិស្ស នាមំ អកំសុ. កដ្ឋវាហនរាជាបិ កស្សបស្ស ភគវតោ អធិការកម្មំ កត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ សបរិវារោ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា អម្ហាកំ ទសពលស្ស និព្ពត្តិតោ បុរេតរមេវ សាវត្ថិយំ បុរោហិតគេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, ពាវរិមាណវោតិស្ស នាមំ អកំសុ. សោ អបរេន សមយេន តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិត្វា សោឡសន្នំ មាណវកសហស្សានំ សិប្បំ វាចេន្តោ ចរតិ. អថស្ស បសេនទិកោសលរញ្ញោ កាលេ បិតុ អច្ចយេន បុរោហិតដ្ឋានំ អទំសុ. តទា អយម្បិ មោឃរាជមាណវោ ពាវរិព្រាហ្មណស្ស សន្តិកេ សិប្បំ គណ្ហាតិ.

អថេកទិវសំ ពាវរិព្រាហ្មណោ រហោគតោ អត្តនោ សិប្បេ សារំ ឱលោកេន្តោ សម្បរាយិកំ សារំ អទិស្វា ‘‘ឯកំ បព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា សម្បរាយិកំ គវេសេស្សាមី’’តិ កោសលរាជានំ ឧបសង្កមិត្វា អត្តនោ បព្ពជ្ជំ អនុជានាបេសិ. សោ តេន អនុញ្ញាតោ សោឡសហិ មាណវកសហស្សេហិ បរិវុតោ បព្ពជ្ជត្ថាយ និក្ខមិ. កោសលរាជាបិ តេន សទ្ធិំយេវ ឯកំ អមច្ចំ កហាបណសហស្សំ ទត្វា បេសេសិ – ‘‘យស្មិំ ឋានេ អាចរិយោ បព្ពជតិ, តត្រស្ស វសនដ្ឋានំ គហេត្វា ទេថា’’តិ. ពាវរិព្រាហ្មណោ ផាសុកដ្ឋានំ ឱលោកេន្តោ មជ្ឈិមទេសតោ បដិក្កម្ម អស្សករញ្ញោ ច មុឡ្ហករញ្ញោ ច សីមន្តរេ គោធាវរិតីរេ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ ការេសិ.

អថេកោ បុរិសោ ជដិលានំ ទស្សនាយ គតោ តេសំ សន្តកេ ភូមិដ្ឋានេ តេហិ អនុញ្ញាតោ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ អកាសិ. តេន កតំ ទិស្វា អបរំ កុលសតំ គេហសតំ ការេសិ. តេ សព្ពេបិ សន្និបតិត្វា ‘‘មយំ អយ្យានំ សន្តកេ ភូមិភាគេ វសាម, មុធា វសិតុំ ន ការណំ, សុខវាសំ វោ ទស្សាមា’’តិ ឯកេកោ ឯកេកំ កហាបណំ ពាវរិព្រាហ្មណស្ស វសនដ្ឋានេ ឋបេសិ. សព្ពេហិបិ អាភតកហាបណា សតសហស្សមត្តា អហេសុំ. ពាវរិព្រាហ្មណោ ‘‘កិមត្ថំ ឯតេ អាភតា’’តិ អាហ. សុខវាសទានត្ថាយ, ភន្តេតិ. សចាហំ ហិរញ្ញសុវណ្ណេន អត្ថិកោ អស្សំ, អហំ មហន្តំ ធនរាសិំ បហាយ ន បព្ពជេយ្យំ. តុម្ហាកំ កហាបណេ គណ្ហិត្វា គច្ឆថាតិ. អម្ហេហិ អយ្យស្ស បរិច្ចត្តំ ន បុន គណ្ហាម, អនុសំវច្ឆរំ បន ឯតេនេវ និយាមេន អាហរិស្សាម, ឥមេ គហេត្វា អយ្យោ ទានំ ទេតូតិ. ព្រាហ្មណោ អធិវាសេត្វា កបណទ្ធិកវណិព្ពកយាចកានំ ទានមុខេ និយ្យាតេសិ. តស្ស អបរាបរំ ទាយកភាវោ សកលជម្ពុទីបេ បញ្ញាយិត្ថ.

តតោ កាលិង្គរដ្ឋេ ទុន្និវិដ្ឋេ នាម គាមេ ជូជកព្រាហ្មណស្ស វំសេ ជាតព្រាហ្មណស្ស ព្រាហ្មណី ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ ព្រាហ្មណំ ចោទេតិ – ‘‘ពាវរី, កិរ ទានំ ទេតិ, គន្ត្វា តតោ ហិរញ្ញសុវណ្ណំ អាហរា’’តិ. សោ តាយ ចោទិយមានោ សណ្ឋាតុំ អសក្កោន្តោ ពាវរិស្ស សន្តិកំ គច្ឆមានោ ពាវរិម្ហិ ទានំ ទត្វា បណ្ណសាលំ បវិសិត្វា និបជ្ជិត្វា ទានំ អនុស្សរមានេ គតោ. គន្ត្វា ច ‘‘ទានំ មេ, ព្រាហ្មណ, ទេហិ, ទានំ មេ, ព្រាហ្មណ, ទេហី’’តិ អាហ. អកាលេ ត្វំ, ព្រាហ្មណ, អាគតោ, សម្បត្តយាចកានំ មេ ទិន្នំ, ឥទានិ កហាបណំ នត្ថីតិ. ន មយ្ហំ, ព្រាហ្មណ, ពហូហិ កហាបណេហិ អត្ថោ, តវ ឯត្តកំ ទានំ ទទន្តស្ស ន សក្កា កហាបណេហិ វិនា ភវិតុំ, មយ្ហំ បញ្ច កហាបណសតានិ ទេហីតិ. ព្រាហ្មណ, បញ្ចបិ សតានិ នត្ថិ, បុន ទានកាលេ សម្បត្តេ លភិស្សសីតិ. កិំ បនាហំ តវ ទានកាលេ អាគមិស្សាមីតិ? ពាវរិព្រាហ្មណស្ស បណ្ណសាលទ្វារេ វាលុកំ ថូបំ កត្វា សមន្តតោ រត្តវណ្ណានិ បុប្ផានិ វិកិរិត្វា មន្តំ ជប្បេន្តោ វិយ ឱដ្ឋេ ចាលេត្វា ចាលេត្វា ‘‘មុទ្ធា ផលតុ សត្តធា’’តិ វទតិ.

ពាវរិព្រាហ្មណោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ មហាតបោ តបចារំ គណ្ហិត្វា ចរណព្រាហ្មណកោ មយ្ហំ សត្តទិវសមត្ថកេ ‘សត្តធា មុទ្ធា ផាលតូ’តិ វទតិ, មយ្ហញ្ច ឥមស្ស ទាតព្ពានិ បញ្ច កហាបណសតានិ នត្ថិ, ឯកំសេន មំ ឯស ឃាតេស្សតី’’តិ. ឯវំ តស្មិំ សោកសល្លសមប្បិតេ និបន្នេ រត្តិភាគសមនន្តរេ អនន្តរត្តភាវេ ពាវរិស្ស មាតា ទេវតា ហុត្វា និព្ពត្តិ. សា បុត្តស្ស សោកសល្លសមប្បិតភាវំ ទិស្វា អាគន្ត្វា អាហ – ‘‘តាត, ឯស មុទ្ធំ វា មុទ្ធផាលនំ វា ន ជានាតិ, ត្វម្បិ លោកេ ពុទ្ធានំ ឧប្បន្នភាវំ ន ជានាសិ. សចេ តេ សំសយោ អត្ថិ, សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា បុច្ឆ, សោ តេ ឯតំ ការណំ កថេស្សតី’’តិ. ព្រាហ្មណោ ទេវតាយ កថំ សុតកាលតោ បដ្ឋាយ អស្សាសំ លភិត្វា បុនទិវសេ ឧដ្ឋិតេ អរុណេ សព្ពេវ អន្តេវាសិកេ បក្កោសិត្វា, ‘‘តាតា, ពុទ្ធោ កិរ លោកេ ឧប្បន្នោ, តុម្ហេ សីឃំ គន្ត្វា ‘ពុទ្ធោ វា នោ វា’តិ ញត្វា អាគន្ត្វា មយ្ហំ អារោចេថ, អហំ សត្ថុ សន្តិកំ គមិស្សាមិ. អបិច ខោ បន មយ្ហំ មហល្លកភាវេន ជីវិតន្តរាយោ ទុជ្ជានោ, តុម្ហេ តស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ឥមិនា ច ឥមិនា ច និយាមេន បញ្ហេ បុច្ឆថា’’តិ មុទ្ធផាលនបញ្ហំ នាម អភិសង្ខរិត្វា អទាសិ.

តតោ ចិន្តេសិ – ‘‘សព្ពេ ឥមេ មាណវា បណ្ឌិតា, សត្ថុ ធម្មកថំ សុត្វា អត្តនោ កិច្ចេ មត្ថកំ បត្តេ បុន មយ្ហំ សន្តិកំ អាគច្ឆេយ្យុំ វា នោ វា’’តិ. អថ អត្តនោ ភាគិនេយ្យស្ស អជិតមាណវស្ស នាម សញ្ញំ អទាសិ – ‘‘ត្វំ បន ឯកន្តេនេវ មម សន្តិកំ អាគន្តុំ អរហសិ, តយា បដិលទ្ធគុណំ អាគន្ត្វា មយ្ហំ កថេយ្យាសី’’តិ. អថ តេ សោឡសសហស្សជដិលា អជិតមាណវំ ជេដ្ឋកំ កត្វា សោឡសហិ ជេដ្ឋន្តេវាសិកេហិ សទ្ធិំ ‘‘សត្ថារំ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមា’’តិ ចារិកំ ចរន្តា គតគតដ្ឋានេ, ‘‘អយ្យា, កហំ គច្ឆថ, កហំ គច្ឆថា’’តិ បុច្ឆិតា ‘‘ទសពលស្ស សន្តិកំ បញ្ហំ បុច្ឆិតុំ គច្ឆាមា’’តិ កោដិតោ បដ្ឋាយ បរិសំ សំកឌ្ឍន្តា អនេកយោជនសតំ មគ្គំ គតា. សត្ថា ‘‘តេសំ អាគមនទិវសេ អញ្ញស្ស ឱកាសោ ន ភវិស្សតិ, ឥទំ ឥមិស្សា បរិសាយ អនុច្ឆវិកដ្ឋាន’’ន្តិ គន្ត្វា បាសាណចេតិយេ បិដ្ឋិបាសាណេ និសីទិ. សោ អជិតមាណវោបិ សបរិសោ តំ បិដ្ឋិបាសាណំ អារុយ្ហ សត្ថុ សរីរសម្បត្តិំ ទិស្វា ‘‘អយំ បុរិសោ ឥមស្មិំ លោកេ វិវដច្ឆទោ ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ អត្តនោ អាចរិយេន បហិតេ បញ្ហេ មនសា បុច្ឆន្តោវ គតោ.

តំទិវសំ តស្មិំ ឋានេ សម្បត្តបរិសា ទ្វាទសយោជនិកា អហោសិ. តេសំ សោឡសន្នំ អន្តេវាសិកានំ អន្តរេ មោឃរាជមាណវោ ‘‘អហំ សព្ពេហិ បណ្ឌិតតរោ’’តិ មានត្ថទ្ធោ, តស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ អជិតមាណវោ សព្ពេសំ ជេដ្ឋកោ, ឯតស្ស បឋមតរំ មម បញ្ហំ បុច្ឆិតុំ ន យុត្ត’’ន្តិ. តស្ស លជ្ជាយន្តោ បឋមតរំ បញ្ហំ អបុច្ឆិត្វា តេន បុច្ឆិតេ ទុតិយោ ហុត្វា សត្ថារំ បញ្ហំ បុច្ឆិ. សត្ថា ‘‘មានត្ថទ្ធោ មោឃរាជមាណវា, ន តាវស្ស ញាណំ បរិបាកំ គច្ឆតិ, អស្ស មានំ និវារិតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា អាហ – ‘‘តិដ្ឋ ត្វំ, មោឃរាជ, អញ្ញេ តាវ បញ្ហេ បុច្ឆន្តូ’’តិ. សោ សត្ថុ សន្តិកា អបសាទំ លភិត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ឯត្តកំ កាលំ មយា បណ្ឌិតតរោ នាម នត្ថីតិ វិចរាមិ, ពុទ្ធា ច នាម អជានិត្វា ន កថេន្តិ. សត្ថារា មម បុច្ឆាយ ទោសោ ទិដ្ឋោ ភវិស្សតី’’តិ តុណ្ហី អហោសិ. សោ អដ្ឋហិ ជនេហិ បដិបាដិយា បញ្ហេ បុច្ឆិតេ អធិវាសេតុំ អសក្កោន្តោ នវមោ ហុត្វា បុន ឧដ្ឋាសិ. បុនបិ នំ សត្ថា អបសាទេសិ.

សោ បុនបិ តុណ្ហី ហុត្វា ‘‘សង្ឃនវកោ ទានិ ភវិតុំ ន សក្ខិស្សាមី’’តិ បញ្ចទសមោ ហុត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិ. អថ សត្ថា ញាណស្ស បរិបាកភាវំ ញត្វា បញ្ហំ កថេសិ. សោ ទេសនាបរិយោសានេ អត្តនោ បរិវារេន ជដិលសហស្សេន សទ្ធិំ អរហត្តំ បាបុណិ. ឥមិនាវ និយាមេន សេសានិបិ បន្នរស ជដិលសហស្សានិ អរហត្តំ បាបុណិំសុ. សព្ពេបិ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរា ឯហិភិក្ខូវ អហេសុំ. សេសជនា បន ន កថិយន្តិ. អយំ មោឃរាជត្ថេរោ តតោ បដ្ឋាយ តីហិ លូខេហិ សមន្នាគតំ ចីវរំ ធារេតិ. ឯវំ បារាយនេ (សុ. និ. ៩៨២ អាទយោ) វត្ថុ សមុដ្ឋិតំ. សត្ថា បន អបរភាគេ ជេតវនេ និសិន្នោ ថេរេ បដិបាដិយា ឋានន្តរេសុ ឋបេន្តោ មោឃរាជត្ថេរំ ឥមស្មិំ សាសនេ លូខចីវរធរានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តោ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ លូខចីវរធរានំ យទិទំ មោឃរាជា’’តិ អាហ.

ចតុត្ថវគ្គវណ្ណនា.

ឯកចត្តាលីសសុត្តមត្តាយ ថេរបាឡិយា វណ្ណនា និដ្ឋិតា.