អនុរុទ្ធត្ថេរវត្ថុ

១៩២. បញ្ចមេ ទិព្ពចក្ខុកានំ យទិទំ អនុរុទ្ធោតិ ទិព្ពចក្ខុកភិក្ខូនំ អនុរុទ្ធត្ថេរោ អគ្គោតិ វទតិ. តស្ស ចិណ្ណវសិតាយ អគ្គភាវោ វេទិតព្ពោ. ថេរោ កិរ ភោជនបបញ្ចមត្តំ ឋបេត្វា សេសកាលំ អាលោកំ វឌ្ឍេត្វា ទិព្ពចក្ខុនា សត្តេ ឱលោកេន្តោវ វិហរតិ. ឥតិ អហោរត្តំ ចិណ្ណវសិតាយ ឯស ទិព្ពចក្ខុកានំ អគ្គោ នាម ជាតោ. អបិច កប្បសតសហស្សំ បត្ថិតភាវេនបេស ទិព្ពចក្ខុកានំ អគ្គោវ ជាតោ.

តត្រស្ស បញ្ហកម្មេ អយមនុបុព្ពិកថា – អយម្បិ ហិ កុលបុត្តោ បទុមុត្តរស្សេវ ភគវតោ កាលេ បច្ឆាភត្តំ ធម្មស្សវនត្ថំ វិហារំ គច្ឆន្តេន មហាជនេន សទ្ធិំ អគមាសិ. អយំ ហិ តទា អញ្ញតរោ អបាកដនាមោ ឥស្សរកុដុម្ពិកោ អហោសិ. សោ ទសពលំ វន្ទិត្វា បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មកថំ សុណាតិ. សត្ថា ទេសនំ យថានុសន្ធិកំ ឃដេត្វា ឯកំ ទិព្ពចក្ខុកំ ភិក្ខុំ ឯតទគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ.

តតោ កុដុម្ពិកស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មហា វតាយំ ភិក្ខុ, យំ ឯវំ សត្ថា សយំ ទិព្ពចក្ខុកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ. អហោ វតាហម្បិ អនាគតេ ឧប្បជ្ជនកពុទ្ធស្ស សាសនេ ទិព្ពចក្ខុកានំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា បរិសន្តរេន គន្ត្វា ស្វាតនាយ ភគវន្តំ ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ និមន្តេត្វា បុនទិវសេ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា ‘‘មហន្តំ ឋានន្តរំ មយា បត្ថិត’’ន្តិ តេនេវ និយាមេន អជ្ជតនាយ ស្វាតនាយាតិ និមន្តេត្វា សត្ត ទិវសានិ មហាទានំ បវត្តេត្វា សបរិវារស្ស ភគវតោ ឧត្តមវត្ថានិ ទត្វា ‘‘ភគវា នាហំ ឥមំ សក្ការំ ទិព្ពសម្បត្តិយា ន មនុស្សសម្បត្តិយា អត្ថាយ ករោមិ. យំ បន តុម្ហេ ឥតោ សត្តទិវសមត្ថកេ ភិក្ខុំ ទិព្ពចក្ខុកានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបយិត្ថ, អហម្បិ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ សោ ភិក្ខុ វិយ ទិព្ពចក្ខុកានំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ កត្វា បាទមូលេ និបជ្ជិ. សត្ថា អនាគតំ ឱលោកេត្វា តស្ស បត្ថនាយ សមិជ្ឈនភាវំ ញត្វា ឯវមាហ – ‘‘អម្ភោ បុរិស, អនាគតេ កប្បសតសហស្សបរិយោសានេ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, តស្ស សាសនេ ត្វំ ទិព្ពចក្ខុកានំ អគ្គោ អនុរុទ្ធោ នាម ភវិស្សសី’’តិ. ឯវញ្ច បន វត្វា ភត្តានុមោទនំ កត្វា វិហារមេវ អគមាសិ.

កុដុម្ពិកោបិ យាវ ពុទ្ធោ ធរតិ, តាវ អវិជហិតមេវ កល្យាណកម្មំ កត្វា បរិនិព្ពុតេ សត្ថរិ និដ្ឋិតេ សត្តយោជនិកេ សុវណ្ណចេតិយេ ភិក្ខុសង្ឃំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភន្តេ, កិំ ទិព្ពចក្ខុស្ស បរិកម្ម’’ន្តិ បុច្ឆិ. បទីបទានំ នាម ទាតុំ វដ្ដតិ ឧបាសកាតិ. សាធុ, ភន្តេ, ករិស្សាមីតិ សហស្សទីបានំយេវ តាវ ទីបរុក្ខានំ សហស្សំ ការេសិ, តទនន្តរំ តតោ បរិត្តតរេ, តទនន្តរំ តតោ បរិយត្តតរេតិ អនេកសហស្សេ ទីបរុក្ខេ ការេសិ. សេសបទីបា បន អបរិមាណា អហេសុំ.

ឯវំ យាវជីវំ កល្យាណកម្មំ កត្វា ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សំសរន្តោ កប្បសតសហស្សំ អតិក្កមិត្វា កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស កាលេ ពារាណសិយំ កុដុម្ពិយគេហេ និព្ពត្តិត្វា បរិនិព្ពុតេ សត្ថរិ និដ្ឋិតេ យោជនិកេ ចេតិយេ ពហុ កំសបាតិយោ ការាបេត្វា សប្បិមណ្ឌស្ស បូរេត្វា មជ្ឈេ ឯកេកំ គុឡបិណ្ឌំ ឋបេត្វា ឧជ្ជាលេត្វា មុខវដ្ដិយា មុខវដ្ដិំ ផុសាបេន្តោ ចេតិយំ បរិក្ខិបាបេត្វា អត្តនោ សព្ពមហន្តំ កំសបាតិំ ការេត្វា សប្បិមណ្ឌស្ស បូរេត្វា តស្សា មុខវដ្ដិយំ សមន្តតោ វដ្ដិសហស្សំ ជាលាបេត្វា មជ្ឈដ្ឋានេ ថូបិកំ បិលោតិកាយ វេឋេត្វា ជាលាបេត្វា កំសបាតិំ សីសេនាទាយ សព្ពរត្តិំ យោជនិកំ ចេតិយំ អនុបរិយាយិ. ឯវំ តេនាបិ អត្តភាវេន យាវជីវំ កល្យាណកម្មំ កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តោ.

បុន អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ តស្មិំយេវ នគរេ ទុគ្គតកុលស្ស គេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិត្វា សុមនសេដ្ឋិំ នាម និស្សាយ វសិ, អន្នភារោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ បន សុមនសេដ្ឋិ ទេវសិកំ កបណទ្ធិកវណិព្ពកយាចកានំ គេហទ្វារេ មហាទានំ ទេតិ. អថេកទិវសំ ឧបរិដ្ឋោ នាម បច្ចេកពុទ្ធោ គន្ធមាទនបព្ពតេ និរោធសមាបត្តិំ សមាបន្នោ. តតោ វុដ្ឋាយ ‘‘អជ្ជ កស្ស អនុគ្គហំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វីមំសិ. បច្ចេកពុទ្ធា ច នាម ទុគ្គតានុកម្បកា ហោន្តិ. សោ ‘‘អជ្ជ មយា អន្នភារស្ស អនុគ្គហំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘ឥទានិ អន្នភារោ អដវិតោ អត្តនោ គេហំ អាគមិស្សតី’’តិ ញត្វា បត្តចីវរមាទាយ គន្ធមាទនបព្ពតា វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា គាមទ្វារេ អន្នភារស្ស សម្មុខេ បច្ចុដ្ឋាសិ.

អន្នភារោ បច្ចេកពុទ្ធំ តុច្ឆបត្តហត្ថំ ទិស្វា បច្ចេកពុទ្ធំ អភិវាទេត្វា ‘‘អបិ, ភន្តេ, ភិក្ខំ លភិត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. លភិស្សាម មហាបុញ្ញាតិ. ‘‘ភន្តេ, ថោកំ ឥធេវ ហោថា’’តិ វេគេន គន្ត្វា អត្តនោ គេហេ មាតុគាមំ បុច្ឆិ – ‘‘ភទ្ទេ, មយ្ហំ ឋបិតំ ភាគភត្តំ អត្ថិ, នត្ថី’’តិ? អត្ថិ សាមីតិ. សោ តតោវ គន្ត្វា បច្ចេកពុទ្ធស្ស ហត្ថតោ បត្តមាទាយ អាគន្ត្វា ‘‘ភទ្ទេ, មយំ បុរិមភវេ កល្យាណកម្មស្ស អកតត្តា ភត្តំ បច្ចាសីសមានា វិហរាម, អម្ហាកំ ទាតុកាមតាយ សតិ ទេយ្យធម្មោ ន ហោតិ, ទេយ្យធម្មេ សតិ បដិគ្គាហកំ ន លភាម, អជ្ជ មេ ឧបរិដ្ឋបច្ចេកពុទ្ធោ ទិដ្ឋោ, ភាគភត្តញ្ច អត្ថិ, មយ្ហំ ភាគភត្តំ ឥមស្មិំ បត្តេ បក្ខិបាហី’’តិ.

ព្យត្តា ឥត្ថី ‘‘យតោ មយ្ហំ សាមិកោ ភាគភត្តំ ទេតិ, មយាបិ ឥមស្មិំ ទានេ ភាគិនិយា ភវិតព្ព’’ន្តិ អត្តនោ ភាគភត្តម្បិ ឧបរិដ្ឋស្ស បច្ចេកពុទ្ធស្ស បត្តេ បតិដ្ឋបេត្វា អទាសិ. អន្នភារោ បត្តំ អាហរិត្វា បច្ចេកពុទ្ធស្ស ហត្ថេ ឋបេត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឯវរូបា ទុជ្ជីវិតា មុច្ចាមា’’តិ អាហ. ឯវំ ហោតុ, មហាបុញ្ញាតិ. សោ អត្តនោ ឧត្តរសាដកំ ឯកស្មិំ បទេសេ អត្ថរិត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥធ និសីទិត្វា បរិភុញ្ជថា’’តិ អាហ. បច្ចេកពុទ្ធោ តត្ថ និសីទិត្វា នវវិធំ បាដិកូល្យំ បច្ចវេក្ខន្តោ បរិភុញ្ជិ. បរិភុត្តកាលេ អន្នភារោ បត្តធោវនឧទកំ អទាសិ. បច្ចេកពុទ្ធោ និដ្ឋិតភត្តកិច្ចោ –

‘‘ឥច្ឆិតំ បត្ថិតំ តុយ្ហំ, សព្ពមេវ សមិជ្ឈតុ;

សព្ពេ បូរេន្តុ សង្កប្បា, ចន្ទោ បន្នរសោ យថា’’តិ. –

អនុមោទនំ កត្វា មគ្គំ បដិបជ្ជិ. សុមនសេដ្ឋិស្ស ឆត្តេ អធិវត្ថា ទេវតា ‘‘អហោ ទានំ បរមទានំ ឧបរិដ្ឋេ សុប្បតិដ្ឋិត’’ន្តិ តិក្ខត្តុំ វត្វា សាធុការំ អទាសិ. សុមនសេដ្ឋិ ‘‘កិំ ត្វំ មំ ឯត្តកំ កាលំ ទានំ ទទមានំ ន បស្សសី’’តិ អាហ. នាហំ តវ ទានេ សាធុការំ ទេមិ, អន្នភារេន ឧបរិដ្ឋបច្ចេកពុទ្ធស្ស ទិន្នបិណ្ឌបាតេ បសីទិត្វា សាធុការំ ទេមីតិ.

សុមនសេដ្ឋិ ចិន្តេសិ – ‘‘អច្ឆរិយំ វតិទំ, អហំ ឯត្តកំ កាលំ ទានំ ទេន្តោ ទេវតំ សាធុការំ ទាបេតុំ នាសក្ខិំ. អយំ អន្នភារោ មំ និស្សាយ វសន្តោ អនុរូបស្ស បដិគ្គាហកបុគ្គលស្ស លទ្ធត្តា ឯកបិណ្ឌបាតទានេនេវ សាធុការំ ទាបេសិ, ឯតស្ស អនុច្ឆវិកំ ទត្វា ឯតំ បិណ្ឌបាតំ មម សន្តកំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ អន្នភារំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘អជ្ជ តយា កស្សចិ កិញ្ចិ ទានំ ទិន្ន’’ន្តិ បុច្ឆិ. អាម, អយ្យ, ឧបរិដ្ឋបច្ចេកពុទ្ធស្ស មេ អត្តនោ ភាគភត្តំ ទិន្នន្តិ. ហន្ទ, ភោ, កហាបណំ គណ្ហិត្វា ឯតំ បិណ្ឌបាតំ មយ្ហំ ទេហីតិ. ន ទេមិ អយ្យាតិ. សោ យាវ សហស្សំ វឌ្ឍេសិ, អន្នភារោ ‘‘សហស្សេនាបិ ន ទេមី’’តិ អាហ. ហោតុ, ភោ, យទិ បិណ្ឌបាតំ ន ទេសិ, សហស្សំ គណ្ហិត្វា បត្តិំ មេ ទេហីតិ. ‘‘ឯតម្បិ ទាតុំ យុត្តំ វា អយុត្តំ វា ន ជានាមិ, អយ្យំ បន ឧបរិដ្ឋបច្ចេកពុទ្ធំ បុច្ឆិត្វា សចេ ទាតុំ យុត្តំ ភវិស្សតិ, ទស្សាមី’’តិ គន្ត្វា បច្ចេកពុទ្ធំ សម្បាបុណិត្វា, ‘‘ភន្តេ, សុមនសេដ្ឋិ មយ្ហំ សហស្សំ ទត្វា តុម្ហាកំ ទិន្នបិណ្ឌបាតេ បត្តិំ យាចតិ, ទម្មិ វា ន ទម្មិ វា’’តិ. ឧបមំ តេ បណ្ឌិត ករិស្សាមិ. សេយ្យថាបិ កុលសតិកេ គាមេ ឯកស្មិំយេវ ឃរេ ទីបំ ជាលេយ្យ, សេសា អត្តនោ អត្តនោ តេលេន វដ្ដិំ តេមេត្វា ជាលាបេត្វា គណ្ហេយ្យុំ, បុរិមទីបស្ស បភា អត្ថិ, នត្ថីតិ. អតិរេកតរា, ភន្តេ, បភា ហោតីតិ. ឯវមេវ បណ្ឌិត ឧឡុង្កយាគុ វា ហោតុ កដច្ឆុភិក្ខា វា, អត្តនោ បិណ្ឌបាតេ បរេសំ បត្តិំ ទេន្តស្ស សតស្ស វា ទេតុ សហស្សស្ស វា, យត្តកានំ ទេតិ, តត្តកានំ បុញ្ញំ វឌ្ឍតិ. ត្វំ ទេន្តោ ឯកមេវ បិណ្ឌបាតំ អទាសិ, សុមនសេដ្ឋិស្ស បន បត្តិយា ទិន្នាយ ទ្វេ បិណ្ឌបាតា ហោន្តិ ឯកោ តវ, ឯកោ ច តស្សាតិ.

សោ បច្ចេកពុទ្ធំ អភិវាទេត្វា សុមនសេដ្ឋិស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘បិណ្ឌបាតេ បត្តិំ គណ្ហ សាមី’’តិ អាហ. ហន្ទ, កហាបណសហស្សំ គណ្ហាតិ. នាហំ បិណ្ឌបាតំ វិក្កិណាមិ, សទ្ធាយ បន តុម្ហាកំ បត្តិំ ទេមីតិ. តាត, ត្វំ មយ្ហំ សទ្ធាយ បត្តិំ ទេសិ, អហំ បន តុយ្ហំ គុណំ បូជេន្តោ សហស្សំ ទេមិ, គណ្ហ, តាតាតិ. សោ ‘‘ឯវំ ហោតូ’’តិ សហស្សំ គណ្ហិ. តាត, តុយ្ហំ សហស្សំ លទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ សហត្ថា កម្មករណកិច្ចំ នត្ថិ, វីថិយំ ឃរំ មាបេត្វា វស. យេន តុយ្ហំ អត្ថោ, តំ មំ អាហរាបេត្វា គណ្ហាហីតិ. និរោធសមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតបច្ចេកពុទ្ធស្ស ទិន្នបិណ្ឌបាតោ នាម តំទិវសមេវ វិបាកំ ទេតិ. តស្មា សុមនសេដ្ឋិ អញ្ញំ ទិវសំ អន្នភារំ គហេត្វា រាជកុលំ អគច្ឆន្តោបិ តំទិវសំ គហេត្វាវ គតោ.

អន្នភារស្ស បុញ្ញំ អាគម្ម រាជា សេដ្ឋិំ អនោលោកេត្វា អន្នភារមេវ ឱលោកេសិ. កិំ, ទេវ, ឥមំ បុរិសំ អតិវិយ ឱលោកេសីតិ? អញ្ញំ ទិវសំ អទិដ្ឋបុព្ពត្តា ឱលោកេមីតិ. ឱលោកេតព្ពយុត្តកោ ឯស ទេវាតិ. កោ បនស្ស ឱលោកេតព្ពយុត្តកោ គុណោតិ? អជ្ជ អត្តនោ ភាគភត្តំ សយំ អភុញ្ជិត្វា ឧបរិដ្ឋបច្ចេកពុទ្ធស្ស ទិន្នត្តា មម ហត្ថតោ សហស្សំ លភិ ទេវាតិ. កោនាមោ ឯសោតិ? អន្នភារោ នាម ទេវាតិ. ‘‘តវ ហត្ថតោ លទ្ធត្តា មមបិ ហត្ថតោ លទ្ធុំ អរហតិ, អហម្បិស្ស បូជំ ករិស្សាមី’’តិ វត្វា សហស្សំ អទាសិ. ឯតស្ស វសនគេហំ ជានាថ ភណេតិ? សាធុ ទេវាតិ ឯកំ គេហដ្ឋានំ សោធេន្តា កុទ្ទាលេន អាហតាហតដ្ឋានេ និធិកុម្ភិយោ គីវាយ គីវំ អាហច្ច ឋិតា ទិស្វា រញ្ញោ អារោចយិំសុ. រាជា ‘‘តេន ហិ គន្ត្វា ខនថា’’តិ អាហ. តេសំ ខនន្តានំ ខនន្តានំ ហេដ្ឋា គច្ឆន្តិ. បុន គន្ត្វា រញ្ញោ អារោចយិំសុ. រាជា ‘‘អន្នភារស្ស វចនេន ខនថា’’តិ អាហ. តេ គន្ត្វា ‘‘អន្នភារស្សេវ វចន’’ន្តិ ខនិំសុ. កុទ្ទាលេន អាហតាហតដ្ឋានេ អហិច្ឆត្តកមកុឡានិ វិយ កុម្ភិយោ ឧដ្ឋហិំសុ. តេ ធនំ អាហរិត្វា រញ្ញោ សន្តិកេ រាសិំ អកំសុ. រាជា អមច្ចេ សន្និបាតេត្វា ‘‘ឥមស្មិំ នគរេ កស្ស អញ្ញស្ស ឯត្តកំ ធនំ អត្ថី’’តិ បុច្ឆិ. នត្ថិ កស្សចិ ទេវាតិ. តេន ហិ អយំ អន្នភារោ ឥមស្មិំ នគរេ ធនសេដ្ឋិ នាម ហោតូតិ. តំទិវសមេវ សេដ្ឋិច្ឆត្តំ លភិ.

សោ តតោ បដ្ឋាយ យាវជីវំ កល្យាណកម្មំ កត្វា តតោ ចុតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តោ. ទីឃរត្តំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា អម្ហាកំ សត្ថុ ឧប្បជ្ជនកាលេ កបិលវត្ថុនគរេ អមិត្តោទនសក្កស្ស គេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. នាមគ្គហណទិវសេ បនស្ស អនុរុទ្ធោតិ នាមំ អកំសុ. មហានាមសក្កស្ស កនិដ្ឋភាតា សត្ថុ ចូឡបិតុបុត្តោ បរមសុខុមាលោ មហាបុញ្ញោ អហោសិ. សុវណ្ណបាតិយំយេវស្ស ភត្តំ ឧប្បជ្ជិ. អថស្ស មាតា ឯកទិវសំ ‘‘មម បុត្តំ នត្ថីតិ បទំ ជានាបេស្សាមី’’តិ ឯកំ សុវណ្ណបាតិំ អញ្ញាយ សុវណ្ណបាតិយា បិទហិត្វា តុច្ឆកំយេវ បេសេសិ. អន្តរាមគ្គេ ទេវតា ទិព្ពបូវេហិ បូរេសុំ. ឯវំ មហាបុញ្ញោ អហោសិ. តិណ្ណំ ឧតូនំ អនុច្ឆវិកេសុ តីសុ បាសាទេសុ អលង្កតនាដកិត្ថីហិ បរិវុតោ ទេវោ វិយ សម្បត្តិំ អនុភវិ.

អម្ហាកម្បិ ពោធិសត្តោ តស្មិំ សមយេ តុសិតបុរា ចវិត្វា សុទ្ធោទនមហារាជស្ស អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គហេត្វា អនុក្កមេន វុទ្ធិប្បត្តោ ឯកូនតិំស វស្សានិ អគារមជ្ឈេ វសិត្វា មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិត្វា អនុក្កមេន បដិវិទ្ធសព្ពញ្ញុតញ្ញាណោ ពោធិមណ្ឌេ សត្តសត្តាហំ វីតិនាមេត្វា ឥសិបតនេ មិគទាយេ ធម្មចក្កប្បត្តនំ បវត្តេត្វា លោកានុគ្គហំ ករោន្តោ រាជគហំ អាគម្ម ‘‘បុត្តោ មេ រាជគហំ អាគតោ’’តិ សុត្វា ‘‘គច្ឆថ ភណេ មម បុត្តំ អានេថា’’តិ បិតរា បហិតេ សហស្សសហស្សបរិវារេ ទស អមច្ចេ ឯហិភិក្ខុបព្ពជ្ជាយ បព្ពាជេត្វា កាឡុទាយិត្ថេរេន ចារិកាគមនំ អាយាចិតោ រាជគហតោ វីសតិសហស្សភិក្ខុបរិវារោ និក្ខមិត្វា កបិលវត្ថុបុរំ គន្ត្វា ញាតិសមាគមេ អនេកេហិ ឥទ្ធិបាដិហារិយេហិ សប្បាដិហារិយំ វិចិត្រធម្មទេសនំ កត្វា មហាជនំ អមតបានំ បាយេត្វា ទុតិយទិវសេ បត្តចីវរមាទាយ នគរទ្វារេ ឋត្វា ‘‘កិំ នុ ខោ កុលនគរំ អាគតានំ សព្ពញ្ញុពុទ្ធានំ អាចិណ្ណ’’ន្តិ អាវជ្ជមានោ ‘‘សបទានំ បិណ្ឌាយ ចរណំ អាចិណ្ណ’’ន្តិ ញត្វា សបទានំ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ ‘‘បុត្តោ មេ បិណ្ឌាយ ចរតី’’តិ សុត្វា អាគតស្ស រញ្ញោ ធម្មំ កថេត្វា តេន សកនិវេសនំ បវេសេត្វា កតសក្ការសម្មានោ តត្ថ កាតព្ពំ ញាតិជនានុគ្គហំ កត្វា រាហុលកុមារំ បព្ពាជេត្វា នចិរស្សេវ កបិលវត្ថុបុរតោ មល្លរដ្ឋេ ចារិកំ ចរមានោ អនុបិយអម្ពវនំ អគមាសិ.

តស្មិំ សមយេ សុទ្ធោទនមហារាជា សាកិយជនំ សន្និបាតេត្វា អាហ – ‘‘សចេ មម បុត្តោ អគារំ អជ្ឈាវសិស្ស, រាជា អភវិស្ស ចក្កវត្តី សត្តរតនសមន្នាគតោ. នត្តាបិ មេ រាហុលកុមារោ ខត្តិយគណេន សទ្ធិំ តំ បរិវារេត្វា អចរិស្ស, តុម្ហេបិ ឯតមត្ថំ ជានាថ. ឥទានិ បន មេ បុត្តោ ពុទ្ធោ ជាតោ, ខត្តិយាវស្ស បរិវារា ហោន្តុ. តុម្ហេ ឯកេកកុលតោ ឯកេកំ ទារកំ ទេថា’’តិ. ឯវំ វុត្តេ ឯកប្បហារេនេវ សហស្សខត្តិយកុមារា បព្ពជិំសុ. តស្មិំ សមយេ មហានាមោ កុដុម្ពសាមិកោ ហោតិ. សោ អនុរុទ្ធសក្កំ ឧបសង្កមិត្វា ឯតទវោច – ‘‘ឯតរហិ, តាត អនុរុទ្ធ, អភិញ្ញាតា អភិញ្ញាតា សក្យកុមារា ភគវន្តំ បព្ពជិតំ អនុបព្ពជន្តិ, អម្ហាកំ កុលេ នត្ថិ កោចិ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ. តេន ហិ ត្វំ វា បព្ពជ, អហំ វា បព្ពជិស្សាមី’’តិ. សោ តស្ស វចនំ សុត្វា ឃរាវាសេ រុចិំ អកត្វា អត្តសត្តមោ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ. តស្ស បព្ពជ្ជានុក្កមោ សង្ឃភេទកក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៣៣០ អាទយោ) អាគតោវ.

ឯវំ អនុបិយអម្ពវនំ គន្ត្វា បព្ពជិតេសុ បន តេសុ តស្មិំយេវ អន្តោវស្សេ ភទ្ទិយត្ថេរោ អរហត្តំ បាបុណិ. អនុរុទ្ធត្ថេរោ ទិព្ពចក្ខុំ និព្ពត្តេសិ, ទេវទត្តោ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេសិ, អានន្ទត្ថេរោ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ, ភគុត្ថេរោ ច កិមិលត្ថេរោ ច បច្ឆា អរហត្តំ បាបុណិំសុ. តេសំ បន សព្ពេសម្បិ ថេរានំ អត្តនោ អត្តនោ អាគតដ្ឋានេ បុព្ពបត្ថនាភិនីហារោ អាគមិស្សតិ. អយំ បន អនុរុទ្ធត្ថេរោ ធម្មសេនាបតិស្ស សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ចេតិយរដ្ឋេ បាចីនវំសមិគទាយំ គន្ត្វា សមណធម្មំ ករោន្តោ សត្ត មហាបុរិសវិតក្កេ វិតក្កេសិ, អដ្ឋមេ កិលមតិ. សត្ថា ‘‘អនុរុទ្ធោ អដ្ឋមេ មហាបុរិសវិតក្កេ កិលមតី’’តិ ញត្វា ‘‘តស្ស សង្កប្បំ បូរេស្សាមី’’តិ តត្ថ គន្ត្វា បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ អដ្ឋមំ មហាបុរិសវិតក្កំ បូរេត្វា ចតុបច្ចយសន្តោសភាវនារាមបដិមណ្ឌិតំ មហាអរិយវំសបដិបទំ (អ. និ. ៨.៣០) កថេត្វា អាកាសេ ឧប្បតិត្វា ភេសកលាវនមេវ គតោ.

ថេរោ តថាគតេ គតមត្តេយេវ តេវិជ្ជោ មហាខីណាសវោ ហុត្វា ‘‘សត្ថា មយ្ហំ មនំ ជានិត្វា អាគន្ត្វា អដ្ឋមំ មហាបុរិសវិតក្កំ បូរេត្វា អទាសិ. សោ ច មេ មនោរថោ មត្ថកំ បត្តោ’’តិ ពុទ្ធានំ ធម្មទេសនំ អត្តនោ ច បដិវិទ្ធធម្មំ អារព្ភ ឥមា គាថា អភាសិ –

‘‘មម សង្កប្បមញ្ញាយ, សត្ថា លោកេ អនុត្តរោ;

មនោមយេន កាយេន, ឥទ្ធិយា ឧបសង្កមិ.

‘‘យថា មេ អហុ សង្កប្បោ, តតោ ឧត្តរិ ទេសយិ;

និប្បបញ្ចរតោ ពុទ្ធោ, និប្បបញ្ចមទេសយិ.

‘‘តស្សាហំ ធម្មមញ្ញាយ, វិហាសិំ សាសនេ រតោ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តោ, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ. (ថេរគា. ៩០១-៩០៣);

អថ នំ អបរភាគេ សត្ថា ជេតវនមហាវិហារេ វិហរន្តោ ‘‘មម សាសនេ ទិព្ពចក្ខុកានំ អនុរុទ្ធោ អគ្គោ’’តិ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសិ.