មហាកច្ចានត្ថេរវត្ថុ

១៩៧. ទសមេ សំខិត្តេន ភាសិតស្សាតិ សំខិត្តេន កថិតធម្មស្ស. វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជន្តានន្តិ តំ ទេសនំ វិត្ថារេត្វា អត្ថំ វិភជមានានំ. អញ្ញេ កិរ តថាគតស្ស សង្ខេបវចនំ អត្ថវសេន វា បូរេតុំ សក្កោន្តិ ព្យញ្ជនវសេន វា, អយំ បន ថេរោ ឧភយវសេនបិ សក្កោតិ. តស្មា អគ្គោតិ វុត្តោ. បុព្ពបត្ថនាបិ ចស្ស ឯវរូបាវ.

អយំ បនស្ស បញ្ហកម្មេ អនុបុព្ពិកថា – អយំ កិរ បទុមុត្តរសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ គហបតិមហាសាលកុលេ និព្ពត្តិត្វា វុទ្ធិប្បត្តោ ឯកទិវសំ វុត្តនយេនេវ វិហារំ គន្ត្វា បរិសបរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ អត្តនា សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជន្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ឯកំ ភិក្ខុំ ទិស្វា ‘‘មហន្តោ វតាយំ ភិក្ខុ, យំ សត្ថា ឯវំ វណ្ណេតិ, មយាបិ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ ឯវរូបេន ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ សត្ថារំ និមន្តេត្វា វុត្តនយេនេវ សត្តាហំ មហាទានំ ទត្វា, ‘‘ភន្តេ, អហំ ឥមស្ស សក្ការស្ស ផលេន ន អញ្ញំ សម្បត្តិំ បត្ថេមិ, អនាគតេ បន ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ ឥតោ សត្តទិវសមត្ថកេ តុម្ហេហិ ឋានន្តរេ ឋបិតភិក្ខុ វិយ អហម្បិ តំ ឋានន្តរំ លភេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ កត្វា បាទមូលេ និបជ្ជិ. សត្ថា អនាគតំ ឱលោកេន្តោ ‘‘សមិជ្ឈិស្សតិ ឥមស្ស កុលបុត្តស្ស បត្ថនា’’តិ ទិស្វា ‘‘អម្ភោ, កុលបុត្ត, អនាគតេ កប្បសតសហស្សាវសានេ គោតមោ នាម ពុទ្ធោ ឧប្បជ្ជិស្សតិ, ត្វំ តស្ស សាសនេ សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជន្តានំ អគ្គោ ភវិស្សសី’’តិ ព្យាករិត្វា អនុមោទនំ កត្វា បក្កាមិ.

សោបិ កុលបុត្តោ យាវជីវំ កុសលំ កត្វា កប្បសតសហស្សំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា កស្សបពុទ្ធកាលេ ពារាណសិយំ កុលគេហេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា សត្ថរិ បរិនិព្ពុតេ សុវណ្ណចេតិយករណដ្ឋានំ គន្ត្វា សតសហស្សគ្ឃនិកាយ សុវណ្ណិដ្ឋកាយ បូជំ កត្វា ‘‘ភគវា មយ្ហំ និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ សរីរំ សុវណ្ណវណ្ណំ ហោតូ’’តិ បត្ថនំ អកាសិ. តតោ យាវជីវំ កុសលកម្មំ កត្វា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរិត្វា អម្ហាកំ ទសពលស្ស ឧប្បត្តិកាលេ ឧជ្ជេនិនគរេ បុរោហិតស្ស គេហេ និព្ពត្តិ. តស្ស នាមគ្គហណទិវសេ ‘‘មយ្ហំ បុត្តោ សុវណ្ណវណ្ណសរីរោ អត្តនាវ អត្តនោ នាមំ គហេត្វា អាគតោ’’តិ កញ្ចនមាណវោតេវស្ស នាមំ អកំសុ. សោ វុទ្ធិមន្វាយ តយោ វេទេ ឧគ្គណ្ហិត្វា បិតុ អច្ចយេន បុរោហិតដ្ឋានំ លភិ. សោ គោត្តវសេន កច្ចានោ នាម ជាតោ.

ចណ្ឌបជ្ជោតរាជា អមច្ចេ សន្និបាតេត្វា អាហ – ‘‘ពុទ្ធោ លោកេ និព្ពត្តោ, តំ អានេតុំ សមត្ថា គន្ត្វា អានេថ តាតា’’តិ. ទេវ, អញ្ញោ ទសពលំ អានេតុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ, អាចរិយោ កច្ចានព្រាហ្មណោវ សមត្ថោ, តំ បហិណថាតិ. រាជា តំ បក្កោសាបេត្វា, ‘‘តាត, ទសពលស្ស សន្តិកំ គច្ឆាហី’’តិ អាហ. គន្ត្វា បព្ពជិតុំ លភន្តោ គមិស្សាមិ, មហារាជាតិ. យំកិញ្ចិ កត្វា តថាគតំ អានេហិ, តាតាតិ. សោ ‘‘ពុទ្ធានំ សន្តិកំ គច្ឆន្តស្ស មហាបរិសាយ កម្មំ នត្ថី’’តិ អត្តដ្ឋមោ អគមាសិ. អថស្ស សត្ថា ធម្មំ ទេសេសិ. ទេសនាបរិយោសានេ សទ្ធិំ សត្តហិ ជនេហិ សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. សត្ថា ‘‘ឯថ ភិក្ខវោ’’តិ ហត្ថំ បសារេសិ. តំខណំយេវ សព្ពេវ អន្តរហិតកេសមស្សូ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរធរា វស្សសដ្ឋិកត្ថេរា វិយ ជាតា.

ថេរោ អត្តនោ កិច្ចេ មត្ថកំ បត្តេ តុណ្ហីភាវេន អនិសីទិត្វា កាឡុទាយិត្ថេរោ វិយ សត្ថុ ឧជ្ជេនិគមនត្ថាយ គមនវណ្ណំ កថេសិ. សត្ថា តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘កច្ចានោ អត្តនោ ជាតិភូមិយំ មម គមនំ បច្ចាសីសតី’’តិ អញ្ញាសិ. ពុទ្ធា ច នាម ឯកំ ការណំ បដិច្ច គន្តុំ អយុត្តដ្ឋានំ ន គច្ឆន្តិ. តស្មា ថេរំ អាហ – ‘‘ត្វំយេវ ភិក្ខុ គច្ឆ, តយិ គតេបិ រាជា បសីទិស្សតី’’តិ. ថេរោ ‘‘ពុទ្ធានំ ទ្វេ កថា នាម នត្ថី’’តិ តថាគតំ វន្ទិត្វា អត្តនា សទ្ធិំ អាគតេហិ សត្តហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ឧជ្ជេនិំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ តេលបនាឡិ នាម និគមោ, តត្ថ បិណ្ឌាយ ចរិ. តស្មិំ ច និគមេ ទ្វេ សេដ្ឋិធីតរោ. តាសុ ឯកា បរិជិណ្ណកុលេ និព្ពត្តា ទុគ្គតា មាតាបិតូនំ អច្ចយេន ធាតិំ និស្សាយ ជីវតិ. អត្តភាវោ បនស្សា សមិទ្ធោ, កេសា អញ្ញាហិ អតិវិយ ទីឃា. តស្មិំយេវ និគមេ អញ្ញា ឥស្សរសេដ្ឋិកុលស្ស ធីតា និក្កេសិកា. សា តតោ បុព្ពេ តស្សា សមីបំ បេសេត្វា ‘‘សតំ វា សហស្សំ វា ទស្សាមី’’តិ វត្វាបិ កេសេ អាហរាបេតុំ នាសក្ខិ.

តស្មិំ បន ទិវសេ សា សេដ្ឋិធីតា មហាកច្ចានត្ថេរំ សត្តហិ ភិក្ខូហិ បរិវុតំ តុច្ឆបត្តំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘អយំ សុវណ្ណវណ្ណោ ឯកោ ព្រហ្មពន្ធុភិក្ខុ យថាធោតេនេវ បត្តេន អាគច្ឆតិ, មយ្ហញ្ច អញ្ញំ ធនំ នត្ថិ. អសុកសេដ្ឋិធីតា បន ឥមេសំ កេសានំ អត្ថាយ បេសេសិ. ឥទានិ ឥតោ លទ្ធឧប្បាទេន សក្កា ថេរស្ស ទេយ្យធម្មំ ទាតុ’’ន្តិ ធាតិំ បេសេត្វា ថេរេ និមន្តេត្វា អន្តោគេហេ និសីទាបេសិ. ថេរានំ និសិន្នកាលេ គព្ភំ បវិសិត្វា ធាតិយា អត្តនោ កេសេ កប្បាបេត្វា, ‘‘អម្ម, ឥមេ កេសេ អសុកាយ នាម សេដ្ឋិធីតាយ ទត្វា យំ សា ទេតិ, តំ អាហរ, អយ្យានំ បិណ្ឌបាតំ ទស្សាមា’’តិ. ធាតិ បិដ្ឋិហត្ថេន អស្សូនិ បុញ្ឆិត្វា ឯកេន ហត្ថេន ហទយមំសំ សន្ធារេត្វា ថេរានំ សន្តិកេ បដិច្ឆាទេត្វា តេ កេសេ អាទាយ តស្សា សេដ្ឋិធីតាយ សន្តិកំ គតា.

បណិយំ នាម សារវន្តម្បិ សយំ ឧបនីតំ គារវំ ន ជនេតិ, តស្មា សា សេដ្ឋិធីតា ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ បុព្ពេ ពហុនាបិ ធនេន ឥមេ កេសេ អាហរាបេតុំ នាសក្ខិំ, ឥទានិ បន ឆិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ ន យថាមូលមេវ លភិស្សតី’’តិ. ធាតិំ អាហ – ‘‘អហំ បុព្ពេ តវ សាមិនិំ ពហុនាបិ ធនេន កេសេ អាហរាបេតុំ នាសក្ខិំ, យត្ថ កត្ថចិ វិនិបាតា បន និជ្ជីវកេសា នាម អដ្ឋ កហាបណេ អគ្ឃន្តី’’តិ អដ្ឋេវ កហាបណេ អទាសិ. ធាតិ កហាបណេ អាហរិត្វា សេដ្ឋិធីតាយ អទាសិ. សេដ្ឋិធីតា ឯកេកំ បិណ្ឌបាតំ ឯកេកកហាបណគ្ឃនកំ កត្វា ថេរានំ ទាបេសិ. ថេរោ អាវជ្ជិត្វា សេដ្ឋិធីតាយ ឧបនិស្សយំ ទិស្វា ‘‘កហំ សេដ្ឋិធីតា’’តិ បុច្ឆិ. គព្ភេ, អយ្យាតិ. បក្កោសថ នន្តិ. សា ច ថេរេសុ គារវេន ឯកវចនេនេវ អាគន្ត្វា ថេរេ វន្ទិត្វា ពលវសទ្ធំ ឧប្បាទេសិ. សុខេត្តេ បតិដ្ឋិតបិណ្ឌបាតោ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ វិបាកំ ទេតីតិ សហ ថេរានំ វន្ទនេន កេសា បកតិភាវេយេវ អដ្ឋំសុ. ថេរាបិ តំ បិណ្ឌបាតំ គហេត្វា បស្សន្តិយាយេវ សេដ្ឋិធីតាយ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា កញ្ចនវនុយ្យានេ ឱតរិំសុ.

ឧយ្យានបាលោ ថេរំ ទិស្វា រញ្ញោ សន្តិកំ គន្ត្វា ‘‘ទេវ, មេ អយ្យោ បុរោហិតោ កច្ចានោ បព្ពជិត្វា ឧយ្យានមាគតោ’’តិ អាហ. រាជា ចណ្ឌបជ្ជោតោ ឧយ្យានំ គន្ត្វា កតភត្តកិច្ចំ ថេរំ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ ‘‘កហំ, ភន្តេ, ភគវា’’តិ បុច្ឆិ. សត្ថា សយំ អនាគន្ត្វា មំ បេសេសិ មហារាជាតិ. កហំ, ភន្តេ, អជ្ជ ភិក្ខំ អលត្ថាតិ? ថេរោ រញ្ញោ បុច្ឆាសភាគេន សព្ពំ សេដ្ឋិធីតាយ កតំ ទុក្ករំ អារោចេសិ. រាជា ថេរស្ស វសនដ្ឋានំ បដិយាទេត្វា ថេរំ និមន្តេត្វា និវេសនំ គន្ត្វា សេដ្ឋិធីតរំ អាណាបេត្វា អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេសិ. ឥមិស្សា ឥត្ថិយា ទិដ្ឋធម្មិកោវ យសបដិលាភោ អហោសិ.

តតោ បដ្ឋាយ រាជា ថេរស្ស មហាសក្ការំ ករោតិ. ថេរស្ស ធម្មកថាយ បសីទិត្វា មហាជនោ ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិ. តតោ បដ្ឋាយ សកលនគរំ ឯកកាសាវបជ្ជោតំ ឥសិវាតបដិវាតំ អហោសិ. សាបិ ទេវី គព្ភំ លភិត្វា ទសមាសច្ចយេន បុត្តំ វិជាយិ. តស្ស នាមគ្គហណទិវសេ គោបាលកុមារោតិ មាតាមហសេដ្ឋិនោ នាមំ អកំសុ. សា បុត្តស្ស នាមវសេន គោបាលមាតា នាម ទេវី ជាតា. សា ទេវី ថេរេ អតិវិយ បសីទិត្វា រាជានំ សម្បដិច្ឆាបេត្វា កញ្ចនវនុយ្យានេ ថេរស្ស វិហារំ ការេសិ. ថេរោ ឧជ្ជេនិនគរំ បសាទេត្វា បុន សត្ថុ សន្តិកំ គតោ. អថ សត្ថា អបរភាគេ ជេតវនេ វិហរន្តោ មធុបិណ្ឌិកសុត្តំ (ម. និ. ១.១៩៩ អាទយោ) កច្ចានបេយ្យាលំ (ម. និ. ៣.២៧៩ អាទយោ) បារាយនសុត្តន្តិ ឥមេ តយោ សុត្តន្តេ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ថេរំ សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជន្តានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេសីតិ.

បឋមវគ្គវណ្ណនា.