៨. សម្មប្បធានវិភង្គោ

១. សុត្តន្តភាជនីយំ

៣៩០. ចត្តារោ សម្មប្បធានា – ឥធ ភិក្ខុ អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ, ឧប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ, អនុប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ, ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឋិតិយា អសម្មោសាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ.

៣៩១. កថញ្ច ភិក្ខុ អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ? តត្ថ កតមេ អនុប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា? តីណិ អកុសលមូលានិ – លោភោ, ទោសោ, មោហោ. តទេកដ្ឋា ច កិលេសា. តំសម្បយុត្តោ វេទនាក្ខន្ធោ, សញ្ញាក្ខន្ធោ, សង្ខារក្ខន្ធោ, វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, តំសមុដ្ឋានំ កាយកម្មំ វចីកម្មំ មនោកម្មំ – ឥមេ វុច្ចន្តិ ‘‘អនុប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា’’. ឥតិ ឥមេសំ អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ.

៣៩២. ឆន្ទំ ជនេតីតិ. តត្ថ កតមោ ឆន្ទោ? យោ ឆន្ទោ ឆន្ទិកតា [ឆន្ទីកតា (ស្យា.)] កត្តុកម្យតា កុសលោ ធម្មច្ឆន្ទោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ឆន្ទោ’’. ឥមំ ឆន្ទំ ជនេតិ សញ្ជនេតិ ឧដ្ឋបេតិ សមុដ្ឋបេតិ [ឧដ្ឋាបេតិ សមុដ្ឋាបេតិ (ស្យា.) ឯវមុបរិបិ] និព្ពត្តេតិ អភិនិព្ពត្តេតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘ឆន្ទំ ជនេតី’’តិ.

៣៩៣. វាយមតីតិ. តត្ថ កតមោ វាយាមោ? យោ ចេតសិកោ វីរិយារម្ភោ…បេ… សម្មាវាយាមោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘វាយាមោ’’. ឥមិនា វាយាមេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ ឧបាគតោ សមុបាគតោ ឧបបន្នោ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ. តេន វុច្ចតិ ‘‘វាយមតី’’តិ.

៣៩៤. វីរិយំ អារភតីតិ. តត្ថ កតមំ វីរិយំ? យោ ចេតសិកោ វីរិយារម្ភោ…បេ… សម្មាវាយាមោ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘វីរិយំ’’. ឥមំ វីរិយំ អារភតិ សមារភតិ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘វីរិយំ អារភតី’’តិ.

៣៩៥. ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតីតិ. តត្ថ កតមំ ចិត្តំ? យំ ចិត្តំ មនោ មានសំ…បេ… តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតុ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ចិត្តំ’’. ឥមំ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ សម្បគ្គណ្ហាតិ ឧបត្ថម្ភេតិ បច្ចុបត្ថម្ភេតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតី’’តិ.

៣៩៦. បទហតីតិ. តត្ថ កតមំ បធានំ? យោ ចេតសិកោ វីរិយារម្ភោ…បេ… សម្មាវាយាមោ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘បធានំ’’. ឥមិនា បធានេន ឧបេតោ ហោតិ…បេ… សមន្នាគតោ. តេន វុច្ចតិ ‘‘បទហតី’’តិ.

៣៩៧. កថញ្ច ភិក្ខុ ឧប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ? តត្ថ កតមេ ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា? តីណិ អកុសលមូលានិ – លោភោ, ទោសោ, មោហោ. តទេកដ្ឋា ច កិលេសា. តំសម្បយុត្តោ វេទនាក្ខន្ធោ, សញ្ញាក្ខន្ធោ, សង្ខារក្ខន្ធោ, វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, តំសមុដ្ឋានំ កាយកម្មំ វចីកម្មំ មនោកម្មំ – ឥមេ វុច្ចន្តិ ‘‘ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា’’. ឥតិ ឥមេសំ ឧប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ.

៣៩៨. ឆន្ទំ ជនេតីតិ. តត្ថ កតមោ ឆន្ទោ? យោ ឆន្ទោ ឆន្ទិកតា កត្តុកម្យតា កុសលោ ធម្មច្ឆន្ទោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ឆន្ទោ’’. ឥមំ ឆន្ទំ ជនេតិ សញ្ជនេតិ ឧដ្ឋបេតិ សមុដ្ឋបេតិ និព្ពត្តេតិ អភិនិព្ពត្តេតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘ឆន្ទំ ជនេតី’’តិ.

៣៩៩. វាយមតីតិ. តត្ថ កតមោ វាយាមោ? យោ ចេតសិកោ វីរិយារម្ភោ…បេ… សម្មាវាយាមោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘វាយាមោ’’. ឥមិនា វាយាមេន ឧបេតោ ហោតិ…បេ… សមន្នាគតោ. តេន វុច្ចតិ ‘‘វាយមតី’’តិ.

៤០០. វីរិយំ អារភតីតិ. តត្ថ កតមំ វីរិយំ? យោ ចេតសិកោ វីរិយារម្ភោ…បេ… សម្មាវាយាមោ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘វីរិយំ’’. ឥមំ វីរិយំ អារភតិ សមារភតិ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘វីរិយំ អារភតី’’តិ.

៤០១. ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតីតិ. តត្ថ កតមំ ចិត្តំ? យំ ចិត្តំ មនោ មានសំ…បេ… តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតុ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ចិត្តំ’’. ឥមំ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ សម្បគ្គណ្ហាតិ ឧបត្ថម្ភេតិ បច្ចុបត្ថម្ភេតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតី’’តិ.

៤០២. បទហតីតិ. តត្ថ កតមំ បធានំ? យោ ចេតសិកោ វីរិយារម្ភោ…បេ… សម្មាវាយាមោ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘បធានំ’’. ឥមិនា បធានេន ឧបេតោ ហោតិ…បេ… សមន្នាគតោ. តេន វុច្ចតិ ‘‘បទហតី’’តិ.

៤០៣. កថញ្ច ភិក្ខុ អនុប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ? តត្ថ កតមេ អនុប្បន្នា កុសលា ធម្មា? តីណិ កុសលមូលានិ – អលោភោ, អទោសោ, អមោហោ. តំសម្បយុត្តោ វេទនាក្ខន្ធោ, សញ្ញាក្ខន្ធោ, សង្ខារក្ខន្ធោ, វិញ្ញាណក្ខន្ធោ. តំសមុដ្ឋានំ កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, មនោកម្មំ – ឥមេ វុច្ចន្តិ ‘‘អនុប្បន្នា កុសលា ធម្មា’’. ឥតិ ឥមេសំ អនុប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ.

៤០៤. ឆន្ទំ ជនេតីតិ…បេ… វាយមតីតិ…បេ… វីរិយំ អារភតីតិ…បេ… ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតីតិ…បេ… បទហតីតិ. តត្ថ កតមំ បធានំ? យោ ចេតសិកោ វីរិយារម្ភោ …បេ… សម្មាវាយាមោ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘បធានំ’’. ឥមិនា បធានេន ឧបេតោ ហោតិ…បេ… សមន្នាគតោ. តេន វុច្ចតិ ‘‘បទហតី’’តិ.

៤០៥. កថញ្ច ភិក្ខុ ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឋិតិយា អសម្មោសាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ? តត្ថ កតមេ ឧប្បន្នា កុសលា ធម្មា? តីណិ កុសលមូលានិ – អលោភោ, អទោសោ, អមោហោ. តំសម្បយុត្តោ វេទនាក្ខន្ធោ, សញ្ញាក្ខន្ធោ, សង្ខារក្ខន្ធោ, វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, តំសមុដ្ឋានំ កាយកម្មំ វចីកម្មំ មនោកម្មំ – ឥមេ វុច្ចន្តិ ‘‘ឧប្បន្នា កុសលា ធម្មា’’. ឥតិ ឥមេសំ ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឋិតិយា អសម្មោសាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ.

៤០៦. ឋិតិយាតិ. យា ឋិតិ សោ អសម្មោសោ, យោ អសម្មោសោ សោ ភិយ្យោភាវោ, យោ ភិយ្យោភាវោ តំ វេបុល្លំ, យំ វេបុល្លំ សា ភាវនា, យា ភាវនា សា បារិបូរី.

៤០៧. ឆន្ទំ ជនេតីតិ…បេ… វាយមតីតិ…បេ… វីរិយំ អារភតីតិ…បេ… ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតីតិ…បេ… បទហតីតិ. តត្ថ កតមំ បធានំ? យោ ចេតសិកោ វីរិយារម្ភោ…បេ… សម្មាវាយាមោ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘បធានំ’’. ឥមិនា បធានេន ឧបេតោ ហោតិ…បេ… សមន្នាគតោ. តេន វុច្ចតិ ‘‘បទហតី’’តិ.

សុត្តន្តភាជនីយំ.

២. អភិធម្មភាជនីយំ

៤០៨. ចត្តារោ សម្មប្បធានា – ឥធ ភិក្ខុ អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ, ឧប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ, អនុប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ, ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឋិតិយា អសម្មោសាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ.

៤០៩. កថញ្ច ភិក្ខុ អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ? ឥធ ភិក្ខុ យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតិ និយ្យានិកំ អបចយគាមិំ ទិដ្ឋិគតានំ បហានាយ បឋមាយ ភូមិយា បត្តិយា វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ ទុក្ខបដិបទំ ទន្ធាភិញ្ញំ, តស្មិំ សមយេ អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ.

៤១០. ឆន្ទំ ជនេតីតិ. តត្ថ កតមោ ឆន្ទោ? យោ ឆន្ទោ ឆន្ទិកតា កត្តុកម្យតា កុសលោ ធម្មច្ឆន្ទោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ឆន្ទោ’’. ឥមំ ឆន្ទំ ជនេតិ សញ្ជនេតិ ឧដ្ឋបេតិ សមុដ្ឋបេតិ និព្ពត្តេតិ អភិនិព្ពត្តេតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘ឆន្ទំ ជនេតី’’តិ.

៤១១. វាយមតីតិ. តត្ថ កតមោ វាយាមោ? យោ ចេតសិកោ វីរិយារម្ភោ…បេ… សម្មាវាយាមោ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ មគ្គង្គំ មគ្គបរិយាបន្នំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘វាយាមោ’’. ឥមិនា វាយាមេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ ឧបាគតោ សមុបាគតោ ឧបបន្នោ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ. តេន វុច្ចតិ ‘‘វាយមតី’’តិ.

៤១២. វីរិយំ អារភតីតិ. តត្ថ កតមំ វីរិយំ? យោ ចេតសិកោ វីរិយារម្ភោ…បេ… សម្មាវាយាមោ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ មគ្គង្គំ មគ្គបរិយាបន្នំ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘វីរិយំ’’. ឥមំ វីរិយំ អារភតិ សមារភតិ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘វីរិយំ អារភតី’’តិ.

៤១៣. ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតីតិ. តត្ថ កតមំ ចិត្តំ? យំ ចិត្តំ មនោ មានសំ…បេ… តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតុ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ចិត្តំ’’. ឥមំ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ សម្បគ្គណ្ហាតិ ឧបត្ថម្ភេតិ បច្ចុបត្ថម្ភេតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតី’’តិ.

៤១៤. បទហតីតិ. តត្ថ កតមំ សម្មប្បធានំ? យោ ចេតសិកោ វីរិយារម្ភោ…បេ… សម្មាវាយាមោ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ មគ្គង្គំ មគ្គបរិយាបន្នំ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘សម្មប្បធានំ’’. អវសេសា ធម្មា សម្មប្បធានសម្បយុត្តា.

៤១៥. កថញ្ច ភិក្ខុ ឧប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ? ឥធ ភិក្ខុ យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតិ និយ្យានិកំ អបចយគាមិំ ទិដ្ឋិគតានំ បហានាយ បឋមាយ ភូមិយា បត្តិយា វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ ទុក្ខបដិបទំ ទន្ធាភិញ្ញំ, តស្មិំ សមយេ ឧប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ.

៤១៦. ឆន្ទំ ជនេតីតិ…បេ… វាយមតីតិ…បេ… វីរិយំ អារភតីតិ…បេ… ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតីតិ…បេ… បទហតីតិ. តត្ថ កតមំ សម្មប្បធានំ? យោ ចេតសិកោ វីរិយារម្ភោ…បេ… សម្មាវាយាមោ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ មគ្គង្គំ មគ្គបរិយាបន្នំ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘សម្មប្បធានំ’’. អវសេសា ធម្មា សម្មប្បធានសម្បយុត្តា.

៤១៧. កថញ្ច ភិក្ខុ អនុប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ? ឥធ ភិក្ខុ យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតិ និយ្យានិកំ អបចយគាមិំ ទិដ្ឋិគតានំ បហានាយ បឋមាយ ភូមិយា បត្តិយា វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ ទុក្ខបដិបទំ ទន្ធាភិញ្ញំ, តស្មិំ សមយេ អនុប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ.

៤១៨. ឆន្ទំ ជនេតីតិ…បេ… វាយមតីតិ…បេ… វីរិយំ អារភតីតិ…បេ… ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតីតិ…បេ… បទហតីតិ. តត្ថ កតមំ សម្មប្បធានំ? យោ ចេតសិកោ វីរិយារម្ភោ …បេ… សម្មាវាយាមោ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ មគ្គង្គំ មគ្គបរិយាបន្នំ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘សម្មប្បធានំ’’. អវសេសា ធម្មា សម្មប្បធានសម្បយុត្តា.

៤១៩. កថញ្ច ភិក្ខុ ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឋិតិយា អសម្មោសាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ? ឥធ ភិក្ខុ យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតិ និយ្យានិកំ អបចយគាមិំ ទិដ្ឋិគតានំ បហានាយ បឋមាយ ភូមិយា បត្តិយា វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ ទុក្ខបដិបទំ ទន្ធាភិញ្ញំ, តស្មិំ សមយេ ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឋិតិយា អសម្មោសាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ.

៤២០. ឋិតិយាតិ. យា ឋិតិ សោ អសម្មោសោ, យោ អសម្មោសោ សោ ភិយ្យោភាវោ, យោ ភិយ្យោភាវោ តំ វេបុល្លំ, យំ វេបុល្លំ សា ភាវនា, យា ភាវនា សា បារិបូរី.

៤២១. ឆន្ទំ ជនេតីតិ. តត្ថ កតមោ ឆន្ទោ? យោ ឆន្ទោ ឆន្ទិកតា កត្តុកម្យតា កុសលោ ធម្មច្ឆន្ទោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ឆន្ទោ’’. ឥមំ ឆន្ទំ ជនេតិ សញ្ជនេតិ ឧដ្ឋបេតិ សមុដ្ឋបេតិ និព្ពត្តេតិ អភិនិព្ពត្តេតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘ឆន្ទំ ជនេតី’’តិ.

៤២២. វាយមតីតិ. តត្ថ កតមោ វាយាមោ? យោ ចេតសិកោ វីរិយារម្ភោ…បេ… សម្មាវាយាមោ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ មគ្គង្គំ មគ្គបរិយាបន្នំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘វាយាមោ’’. ឥមិនា វាយាមេន ឧបេតោ ហោតិ…បេ… សមន្នាគតោ. តេន វុច្ចតិ ‘‘វាយមតី’’តិ.

៤២៣. វីរិយំ អារភតីតិ. តត្ថ កតមំ វីរិយំ? យោ ចេតសិកោ វីរិយារម្ភោ…បេ… សម្មាវាយាមោ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ មគ្គង្គំ មគ្គបរិយាបន្នំ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘វីរិយំ’’. ឥមំ វីរិយំ អារភតិ សមារភតិ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘វីរិយំ អារភតី’’តិ.

៤២៤. ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតីតិ. តត្ថ កតមំ ចិត្តំ? យំ ចិត្តំ មនោ មានសំ…បេ… តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតុ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ចិត្តំ’’. ឥមំ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ សម្បគ្គណ្ហាតិ ឧបត្ថម្ភេតិ បច្ចុបត្ថម្ភេតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតី’’តិ.

៤២៥. បទហតីតិ. តត្ថ កតមំ សម្មប្បធានំ? យោ ចេតសិកោ វីរិយារម្ភោ…បេ… សម្មាវាយាមោ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ មគ្គង្គំ មគ្គបរិយាបន្នំ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘សម្មប្បធានំ’’. អវសេសា ធម្មា សម្មប្បធានសម្បយុត្តា.

៤២៦. តត្ថ កតមំ សម្មប្បធានំ? ឥធ ភិក្ខុ យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតិ និយ្យានិកំ អបចយគាមិំ ទិដ្ឋិគតានំ បហានាយ បឋមាយ ភូមិយា បត្តិយា វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ ទុក្ខបដិបទំ ទន្ធាភិញ្ញំ, យោ តស្មិំ សមយេ ចេតសិកោ វីរិយារម្ភោ…បេ… សម្មាវាយាមោ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ មគ្គង្គំ មគ្គបរិយាបន្នំ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘សម្មប្បធានំ’’. អវសេសា ធម្មា សម្មប្បធានសម្បយុត្តា.

អភិធម្មភាជនីយំ.

៣. បញ្ហាបុច្ឆកំ

៤២៧. ចត្តារោ សម្មប្បធានា – ឥធ ភិក្ខុ អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ, ឧប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ…បេ… អនុប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទាយ…បេ… ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឋិតិយា អសម្មោសាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វីរិយំ អារភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ.

៤២៨. ចតុន្នំ សម្មប្បធានានំ កតិ កុសលា, កតិ អកុសលា, កតិ អព្យាកតា…បេ… កតិ សរណា, កតិ អរណា?

១. តិកំ

៤២៩. កុសលាយេវ. សិយា សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា, សិយា អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា. វិបាកធម្មធម្មា. អនុបាទិន្នអនុបាទានិយា. អសំកិលិដ្ឋអសំកិលេសិកា. សិយា សវិតក្កសវិចារា, សិយា អវិតក្កវិចារមត្តា, សិយា អវិតក្កអវិចារា. សិយា បីតិសហគតា, សិយា សុខសហគតា, សិយា ឧបេក្ខាសហគតា. នេវ ទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពា. នេវ ទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពហេតុកា. អបចយគាមិនោ. សេក្ខា. អប្បមាណា. អប្បមាណារម្មណា. បណីតា. សម្មត្តនិយតា. ន មគ្គារម្មណា. មគ្គហេតុកា. សិយា មគ្គាធិបតិនោ, សិយា ន វត្តព្ពា មគ្គាធិបតិនោតិ. សិយា ឧប្បន្នា, សិយា អនុប្បន្នា, ន វត្តព្ពា ឧប្បាទិនោតិ. សិយា អតីតា, សិយា អនាគតា, សិយា បច្ចុប្បន្នា. ន វត្តព្ពា អតីតារម្មណាតិបិ, អនាគតារម្មណាតិបិ, បច្ចុប្បន្នារម្មណាតិបិ. សិយា អជ្ឈត្តា, សិយា ពហិទ្ធា, សិយា អជ្ឈត្តពហិទ្ធា. ពហិទ្ធារម្មណា. អនិទស្សនអប្បដិឃា.

២. ទុកំ

៤៣០. ន ហេតូ. សហេតុកា. ហេតុសម្បយុត្តា. ន វត្តព្ពា ហេតូ ចេវ សហេតុកា ចាតិ, សហេតុកា ចេវ ន ច ហេតូ. ន វត្តព្ពា ហេតូ ចេវ ហេតុសម្បយុត្តា ចាតិ, ហេតុសម្បយុត្តា ចេវ ន ច ហេតូ. ន ហេតូ សហេតុកា. សប្បច្ចយា. សង្ខតា. អនិទស្សនា. អប្បដិឃា. អរូបា. លោកុត្តរា. កេនចិ វិញ្ញេយ្យា, កេនចិ ន វិញ្ញេយ្យា. នោ អាសវា. អនាសវា. អាសវវិប្បយុត្តា. ន វត្តព្ពា អាសវា ចេវ សាសវា ចាតិបិ, សាសវា ចេវ នោ ច អាសវាតិបិ. ន វត្តព្ពា អាសវា ចេវ អាសវសម្បយុត្តា ចាតិបិ, អាសវសម្បយុត្តា ចេវ នោ ច អាសវាតិបិ. អាសវវិប្បយុត្តា. អនាសវា. នោ សំយោជនា…បេ… នោ គន្ថា…បេ… នោ ឱឃា…បេ… នោ យោគា…បេ… នោ នីវរណា…បេ… នោ បរាមាសា…បេ… សារម្មណា. នោ ចិត្តា. ចេតសិកា. ចិត្តសម្បយុត្តា. ចិត្តសំសដ្ឋា. ចិត្តសមុដ្ឋានា. ចិត្តសហភុនោ. ចិត្តានុបរិវត្តិនោ. ចិត្តសំសដ្ឋសមុដ្ឋានា. ចិត្តសំសដ្ឋសមុដ្ឋានសហភុនោ. ចិត្តសំសដ្ឋសមុដ្ឋានានុបរិវត្តិនោ. ពាហិរា. នោ ឧបាទា. អនុបាទិន្នា. នោ ឧបាទានា…បេ… នោ កិលេសា…បេ… ន ទស្សនេន បហាតព្ពា. ន ភាវនាយ បហាតព្ពា. ន ទស្សនេន បហាតព្ពហេតុកា. ន ភាវនាយ បហាតព្ពហេតុកា. សិយា សវិតក្កា, សិយា អវិតក្កា. សិយា សវិចារា, សិយា អវិចារា. សិយា សប្បីតិកា, សិយា អប្បីតិកា. សិយា បីតិសហគតា, សិយា ន បីតិសហគតា. សិយា សុខសហគតា, សិយា ន សុខសហគតា. សិយា ឧបេក្ខាសហគតា, សិយា ន ឧបេក្ខាសហគតា. ន កាមាវចរា. ន រូបាវចរា. ន អរូបាវចរា. អបរិយាបន្នា. និយ្យានិកា. និយតា. អនុត្តរា. អរណាតិ.

បញ្ហាបុច្ឆកំ.

សម្មប្បធានវិភង្គោ និដ្ឋិតោ.