១០. កុសលនិទ្ទេសោ

២៩២. កតមេ ធម្មា កុសលា? យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ សោមនស្សសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ រូបារម្មណំ វា សទ្ទារម្មណំ វា គន្ធារម្មណំ វា រសារម្មណំ វា ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ វា ធម្មារម្មណំ វា យំ យំ វា បនារព្ភ, តស្មិំ សមយេ កុសលមូលបច្ចយា សង្ខារោ, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមំ, នាមបច្ចយា ឆដ្ឋាយតនំ, ឆដ្ឋាយតនបច្ចយា ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា, វេទនាបច្ចយា បសាទោ, បសាទបច្ចយា អធិមោក្ខោ, អធិមោក្ខបច្ចយា ភវោ, ភវបច្ចយា ជាតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.

២៩៣. តត្ថ កតមេ កុសលមូលា? អលោភោ, អទោសោ, អមោហោ.

តត្ថ កតមោ អលោភោ? យោ អលោភោ អលុព្ភនា អលុព្ភិតត្តំ អសារាគោ អសារជ្ជនា អសារជ្ជិតត្តំ អនភិជ្ឈា អលោភោ កុសលមូលំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អលោភោ’’.

តត្ថ កតមោ អទោសោ? យោ អទោសោ អទុស្សនា អទុស្សិតត្តំ អព្យាបាទោ អព្យាបជ្ជោ អទោសោ កុសលមូលំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អទោសោ’’.

តត្ថ កតមោ អមោហោ? យា បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អមោហោ’’. ឥមេ វុច្ចន្តិ ‘‘កុសលមូលា’’.

តត្ថ កតមោ កុសលមូលបច្ចយា សង្ខារោ? យា ចេតនា សញ្ចេតនា សញ្ចេតយិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘កុសលមូលបច្ចយា សង្ខារោ’’.

តត្ថ កតមំ សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ…បេ… វិញ្ញាណបច្ចយា នាមំ…បេ… នាមបច្ចយា ឆដ្ឋាយតនំ…បេ… ឆដ្ឋាយតនបច្ចយា ផស្សោ…បេ… ផស្សបច្ចយា វេទនា…បេ… អយំ វុច្ចតិ ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនា’’.

តត្ថ កតមោ វេទនាបច្ចយា បសាទោ? យា សទ្ធា សទ្ទហនា ឱកប្បនា អភិប្បសាទោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘វេទនាបច្ចយា បសាទោ’’.

តត្ថ កតមោ បសាទបច្ចយា អធិមោក្ខោ? យោ ចិត្តស្ស អធិមោក្ខោ អធិមុច្ចនា តទធិមុត្តតា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘បសាទបច្ចយា អធិមោក្ខោ’’.

តត្ថ កតមោ អធិមោក្ខបច្ចយា ភវោ? ឋបេត្វា អធិមោក្ខំ, វេទនាក្ខន្ធោ សញ្ញាក្ខន្ធោ សង្ខារក្ខន្ធោ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អធិមោក្ខបច្ចយា ភវោ’’…បេ… តេន វុច្ចតិ ‘‘ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតី’’តិ.

២៩៤. កតមេ ធម្មា កុសលា? យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ សោមនស្សសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ សសង្ខារេន រូបារម្មណំ វា…បេ… សោមនស្សសហគតំ ញាណវិប្បយុត្តំ រូបារម្មណំ វា…បេ… សោមនស្សសហគតំ ញាណវិប្បយុត្តំ សសង្ខារេន រូបារម្មណំ វា សទ្ទារម្មណំ វា គន្ធារម្មណំ វា រសារម្មណំ វា ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ វា ធម្មារម្មណំ វា យំ យំ វា បនារព្ភ, តស្មិំ សមយេ កុសលមូលបច្ចយា សង្ខារោ, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមំ, នាមបច្ចយា ឆដ្ឋាយតនំ, ឆដ្ឋាយតនបច្ចយា ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា, វេទនាបច្ចយា បសាទោ, បសាទបច្ចយា អធិមោក្ខោ, អធិមោក្ខបច្ចយា ភវោ, ភវបច្ចយា ជាតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.

២៩៥. តត្ថ កតមេ កុសលមូលា? អលោភោ, អទោសោ.

តត្ថ កតមោ អទោសោ? យោ អទោសោ អទុស្សនា អទុស្សិតត្តំ អព្យាបាទោ អព្យាបជ្ជោ អទោសោ កុសលមូលំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អទោសោ’’. ឥមេ វុច្ចន្តិ ‘‘កុសលមូលា’’.

តត្ថ កតមោ កុសលមូលបច្ចយា សង្ខារោ? យា ចេតនា សញ្ចេតនា សញ្ចេតយិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘កុសលមូលបច្ចយា សង្ខារោ’’…បេ… អយំ វុច្ចតិ ‘‘ឆដ្ឋាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’.

តត្ថ កតមា ផស្សបច្ចយា វេទនា? យំ ចេតសិកំ សាតំ ចេតសិកំ សុខំ ចេតោសម្ផស្សជំ សាតំ សុខំ វេទយិតំ ចេតោសម្ផស្សជា សាតា សុខា វេទនា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនា’’…បេ… តេន វុច្ចតិ ‘‘ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតី’’តិ.

២៩៦. កតមេ ធម្មា កុសលា? យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ ឧបេក្ខាសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ រូបារម្មណំ វា…បេ… ឧបេក្ខាសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ សសង្ខារេន រូបារម្មណំ វា សទ្ទារម្មណំ វា គន្ធារម្មណំ វា រសារម្មណំ វា ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ វា ធម្មារម្មណំ វា យំ យំ វា បនារព្ភ, តស្មិំ សមយេ កុសលមូលបច្ចយា សង្ខារោ, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមំ, នាមបច្ចយា ឆដ្ឋាយតនំ, ឆដ្ឋាយតនបច្ចយា ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា, វេទនាបច្ចយា បសាទោ, បសាទបច្ចយា អធិមោក្ខោ, អធិមោក្ខបច្ចយា ភវោ, ភវបច្ចយា ជាតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.

២៩៧. តត្ថ កតមេ កុសលមូលា? អលោភោ, អទោសោ, អមោហោ – ឥមេ វុច្ចន្តិ ‘‘កុសលមូលា’’.

តត្ថ កតមោ កុសលមូលបច្ចយា សង្ខារោ? យា ចេតនា សញ្ចេតនា សញ្ចេតយិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘កុសលមូលបច្ចយា សង្ខារោ’’…បេ… អយំ វុច្ចតិ – ‘‘ឆដ្ឋាយតនបច្ចយា ផស្សោ’’.

តត្ថ កតមា ផស្សបច្ចយា វេទនា? យំ ចេតសិកំ នេវ សាតំ នាសាតំ ចេតោសម្ផស្សជំ អទុក្ខមសុខំ វេទយិតំ ចេតោសម្ផស្សជា អទុក្ខមសុខា វេទនា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនា’’…បេ… តេន វុច្ចតិ ‘‘ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតី’’តិ.

កតមេ ធម្មា កុសលា? យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ ឧបេក្ខាសហគតំ ញាណវិប្បយុត្តំ រូបារម្មណំ វា…បេ… ឧបេក្ខាសហគតំ ញាណវិប្បយុត្តំ សសង្ខារេន រូបារម្មណំ វា សទ្ទារម្មណំ វា គន្ធារម្មណំ វា រសារម្មណំ វា ផោដ្ឋព្ពារម្មណំ វា ធម្មារម្មណំ វា យំ យំ វា បនារព្ភ, តស្មិំ សមយេ កុសលមូលបច្ចយា សង្ខារោ, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមំ, នាមបច្ចយា ឆដ្ឋាយតនំ, ឆដ្ឋាយតនបច្ចយា ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា, វេទនាបច្ចយា បសាទោ, បសាទបច្ចយា អធិមោក្ខោ, អធិមោក្ខបច្ចយា ភវោ, ភវបច្ចយា ជាតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.

២៩៩. តត្ថ កតមេ កុសលមូលា? អលោភោ, អទោសោ – ឥមេ វុច្ចន្តិ ‘‘កុសលមូលា’’.

តត្ថ កតមោ កុសលមូលបច្ចយា សង្ខារោ? យា ចេតនា សញ្ចេតនា សញ្ចេតយិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘កុសលមូលបច្ចយា សង្ខារោ’’…បេ… តេន វុច្ចតិ ‘‘ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតី’’តិ.

៣០០. កតមេ ធម្មា កុសលា? យស្មិំ សមយេ រូបូបបត្តិយា មគ្គំ ភាវេតិ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ បថវីកសិណំ [បឋវីកសិណំ (សី. ស្យា.)], តស្មិំ សមយេ កុសលមូលបច្ចយា សង្ខារោ, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមំ, នាមបច្ចយា ឆដ្ឋាយតនំ, ឆដ្ឋាយតនបច្ចយា ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា, វេទនាបច្ចយា បសាទោ, បសាទបច្ចយា អធិមោក្ខោ, អធិមោក្ខបច្ចយា ភវោ, ភវបច្ចយា ជាតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.

៣០១. តត្ថ កតមេ កុសលមូលា? អលោភោ, អទោសោ, អមោហោ – ឥមេ វុច្ចន្តិ ‘‘កុសលមូលា’’.

៣០២. កតមេ ធម្មា កុសលា? យស្មិំ សមយេ អរូបូបបត្តិយា មគ្គំ ភាវេតិ សព្ពសោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញាសហគតំ សុខស្ស ច បហានា…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, តស្មិំ សមយេ កុសលមូលបច្ចយា សង្ខារោ, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមំ, នាមបច្ចយា ឆដ្ឋាយតនំ, ឆដ្ឋាយតនបច្ចយា ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា, វេទនាបច្ចយា បសាទោ, បសាទបច្ចយា អធិមោក្ខោ, អធិមោក្ខបច្ចយា ភវោ, ភវបច្ចយា ជាតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ. ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតិ.

៣០៣. តត្ថ កតមេ កុសលមូលា? អលោភោ, អទោសោ, អមោហោ – ឥមេ វុច្ចន្តិ ‘‘កុសលមូលា’’.

៣០៤. កតមេ ធម្មា កុសលា? យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតិ និយ្យានិកំ អបចយគាមិំ ទិដ្ឋិគតានំ បហានាយ បឋមាយ ភូមិយា បត្តិយា វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ ទុក្ខបដិបទំ ទន្ធាភិញ្ញំ, តស្មិំ សមយេ កុសលមូលបច្ចយា សង្ខារោ, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមំ, នាមបច្ចយា ឆដ្ឋាយតនំ, ឆដ្ឋាយតនបច្ចយា ផស្សោ, ផស្សបច្ចយា វេទនា, វេទនាបច្ចយា បសាទោ, បសាទបច្ចយា អធិមោក្ខោ, អធិមោក្ខបច្ចយា ភវោ, ភវបច្ចយា ជាតិ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ. ឯវមេតេសំ ធម្មានំ សមុទយោ ហោតិ.

៣០៥. តត្ថ កតមេ កុសលមូលា? អលោភោ, អទោសោ, អមោហោ.

តត្ថ កតមោ អលោភោ…បេ… អទោសោ…បេ… អមោហោ? យា បញ្ញា បជាននា…បេ… អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ មគ្គង្គំ មគ្គបរិយាបន្នំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អមោហោ’’. ឥមេ វុច្ចន្តិ ‘‘កុសលមូលា’’.

តត្ថ កតមា ផស្សបច្ចយា វេទនា? យំ ចេតសិកំ សាតំ ចេតសិកំ សុខំ ចេតោសម្ផស្សជំ សាតំ សុខំ វេទយិតំ ចេតោសម្ផស្សជា សាតា សុខា វេទនា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនា’’.

តត្ថ កតមោ អធិមោក្ខបច្ចយា ភវោ? ឋបេត្វា អធិមោក្ខំ, វេទនាក្ខន្ធោ សញ្ញាក្ខន្ធោ សង្ខារក្ខន្ធោ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អធិមោក្ខបច្ចយា ភវោ’’…បេ… អយំ វុច្ចតិ ‘‘ជាតិបច្ចយា ជរាមរណំ’’.

ឯវមេតេសំ ធម្មានំ សមុទយោ ហោតីតិ. ឯវមេតេសំ ធម្មានំ សង្គតិ ហោតិ, សមាគមោ ហោតិ, សមោធានំ ហោតិ, បាតុភាវោ ហោតិ. តេន វុច្ចតិ ‘‘ឯវមេតេសំ ធម្មានំ សមុទយោ ហោតី’’តិ.

កុសលនិទ្ទេសោ.