១១. សមាធិនិទ្ទេសវណ្ណនា

អាហារេបដិក្កូលភាវនាវណ្ណនា

២៩៤. ឧទ្ទេសោ នាម និទ្ទេសត្ថោ មុទុមជ្ឈិមបញ្ញាពាហុល្លតោ, អាគតោ ច ភារោ អវស្សំ វហិតព្ពោតិ អាហ ‘‘ឯកា សញ្ញាតិ ឯវំ ឧទ្ទិដ្ឋាយ អាហារេ បដិក្កូលសញ្ញាយ ភាវនានិទ្ទេសោ អនុប្បត្តោ’’តិ. តត្ថាយំ សញ្ញា-សទ្ទោ ‘‘រូបសញ្ញា សទ្ទសញ្ញា’’តិអាទីសុ (មហានិ. ១៤) សញ្ជាននលក្ខណេ ធម្មេ អាគតោ, ‘‘អនិច្ចសញ្ញា ទុក្ខសញ្ញា’’តិអាទីសុ វិបស្សនាយំ អាគតោ, ‘‘ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាតិ វា សោបាករូបសញ្ញាតិ វា ឥមេ ធម្មា ឯកត្ថា ឧទាហុ នានត្ថា’’តិអាទីសុ សមថេ អាគតោ. ឥធ បន សមថស្ស បរិកម្មេ ទដ្ឋព្ពោ. អាហារេ ហិ បដិក្កូលាការគ្គហណំ, តប្បភាវិតំ វា ឧបចារជ្ឈានំ ឥធ ‘‘អាហារេ បដិក្កូលសញ្ញា’’តិ អធិប្បេតំ. តត្ថ យស្មិំ អាហារេ បដិក្កូលសញ្ញា ភាវេតព្ពា, តត្ថ និព្ពេទវិរាគុប្បាទនាយ តប្បសង្គេន សព្ពម្បិ អាហារំ កិច្ចប្បភេទាទីនវោបម្មេហិ វិភាវេតុំ ‘‘អាហរតីតិ អាហារោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ.

តត្ថ អាហរតីតិ អាហារបច្ចយសង្ខាតេន ឧប្បត្តិយា, ឋិតិយា វា បច្ចយភាវេន អត្តនោ ផលំ អានេតិ និព្ពត្តេតិ បវត្តេតិ ចាតិ អត្ថោ. កពឡំ ករីយតីតិ កពឡីការោ, វត្ថុវសេន ចេតំ វុត្តំ, លក្ខណតោ បន ឱជាលក្ខណោ វេទិតព្ពោ, កពឡីការោ ច សោ យថាវុត្តេនត្ថេន អាហារោ ចាតិ កពឡីការាហារោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ផុសតីតិ ផស្សោ. អយំ ហិ អរូបធម្មោបិ សមានោ អារម្មណេ ផុសនាការេនេវ បវត្តតិ. តថា ហិ សោ ផុសនលក្ខណោតិ វុច្ចតិ. ចេតយតីតិ ចេតនា, អត្តនោ សម្បយុត្តធម្មេហិ សទ្ធិំ អារម្មណេ អភិសន្ទហតីតិ អត្ថោ, មនោសន្និស្សិតា ចេតនា មនោសញ្ចេតនា. ឧបបត្តិបរិកប្បនវសេន វិជានាតីតិ វិញ្ញាណំ. ឯវមេត្ថ សាមញ្ញត្ថតោ, វិសេសត្ថតោ ច អាហារា វេទិតព្ពា. កស្មា បនេតេ ចត្តារោវ វុត្តា, អញ្ញេ ធម្មា កិំ អត្តនោ ផលស្ស បច្ចយា ន ហោន្តីតិ? នោ ន ហោន្តិ, ឥមេ បន តថា ច ហោន្តិ អញ្ញថា ចាតិ សមានេបិ បច្ចយភាវេ អតិរេកបច្ចយា ហោន្តិ, តស្មា អាហារាតិ វុច្ចន្តិ.

កថំ? ឯតេសុ ហិ បឋមោ សយំ យស្មិំ កលាបេ តប្បរិយាបន្នានំ យថារហំ បច្ចយោ ហោន្តោវ ឱជដ្ឋមកំ រូបំ អាហរតិ, ទុតិយោ តិស្សោ វេទនា អាហរតិ, តតិយោ តីសុ ភវេសុ បដិសន្ធិំ អាហរតិ, ចតុត្ថោ បដិសន្ធិក្ខណេ នាមរូបំ អាហរតិ. តេនាហ ‘‘កពឡីការាហារោ’’តិអាទិ. ឯត្ថ ច កម្មជាទិភេទភិន្នា ឱជា សតិ បច្ចយលាភេ ទ្វេ តិស្សោ បវេណិយោ ឃដេន្តី ឱជដ្ឋមករូបំ អាហរតិ, សុខវេទនីយាទិភេទភិន្នោ ផស្សាហារោ យថារហំ តិស្សោ វេទនា អាហរតិ, បុញ្ញាភិសង្ខារាទិភេទភិន្នោ មនោសញ្ចេតនាហារោ កាមភវាទីសុ តីសុ ភវេសុ យថារហំ សវិញ្ញាណំ, អវិញ្ញាណញ្ច បដិសន្ធិំ អាហរតិ, វិញ្ញាណាហារោ យថាបច្ចយំ បដិសន្ធិក្ខណេ នាមំ រូបំ, នាមរូបញ្ច អាហរតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា ឧបត្ថម្ភកដ្ឋេន ឥមេ ឯវ ធម្មា អាហារាតិ វុត្តា. យថា ហិ កពឡីការាហារោ រូបកាយស្ស ឧបត្ថម្ភកដ្ឋេន បច្ចយោ, ឯវំ អរូបិនោ អាហារា សម្បយុត្តធម្មានំ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘កពឡីការោ អាហារោ ឥមស្ស កាយស្ស អាហារបច្ចយេន បច្ចយោ, អរូបិនោ អាហារា សម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ អាហារបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១៥). អបរោ នយោ – អជ្ឈត្តិកសន្តតិយា វិសេសបច្ចយត្តា កពឡីការាហារោ, ផស្សាទយោ ច តយោ ធម្មា អាហារាតិ វុត្តា. វិសេសបច្ចយោ ហិ កពឡីការាហារភក្ខានំ សត្តានំ រូបកាយស្ស កពឡីការាហារោ, នាមកាយេ វេទនាយ ផស្សោ, វិញ្ញាណស្ស មនោសញ្ចេតនា, នាមរូបស្ស វិញ្ញាណំ. យថាហ ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អយំ កាយោ អាហារដ្ឋិតិកោ, អាហារំ បដិច្ច តិដ្ឋតិ, អនាហារោ នោ តិដ្ឋតិ (សំ. និ. ៥.១៨៣). តថា ផស្សបច្ចយា វេទនា, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ (ឧទា. ១; មហាវ. ១; នេត្តិ. ២៤).

កពឡីការាហារេតិ កពឡីការេ អាហារេ និកន្តិ តណ្ហា, តំ ភយំ អនត្ថាវហតោ. គធិតស្ស ហិ អាហារបរិភោគោ អនត្ថាយ ហោតិ. ហេតុអត្ថេ ភុម្មំ. ឯវំ សេសេសុ. និកន្តីតិ និកាមនា ឆន្ទរាគោ. ភាយតិ ឯតស្មាតិ ភយំ, និកន្តិ ឯវ ភយំ និកន្តិភយំ. កពឡីការាហារហេតុ ឥមេសំ សត្តានំ ឆន្ទរាគោ ភយំ ភយានកំ ទិដ្ឋធម្មិកាទិភេទស្ស អនត្ថស្ស សកលស្សាបិ វដ្ដទុក្ខស្ស ហេតុភាវតោ. តេនេវាហ ‘‘កពឡីការេ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ អត្ថិ រាគោ, អត្ថិ នន្ទី, អត្ថិ តណ្ហា, បតិដ្ឋិតំ តត្ថ វិញ្ញាណំ វិរុឡ្ហ’’ន្តិអាទិ (សំ. និ. ២.៦៤; កថា. ២៩៦; មហានិ. ៧). ឧបគមនំ អប្បហីនវិបល្លាសស្ស អារម្មណេន សមោធានំ សង្គតិ សុខវេទនីយាទិផស្សុប្បត្តិ ភយំ ភយានកំ តីហិ ទុក្ខតាហិ អបរិមុច្ចនតោ. តេនាហ ‘‘សុខវេទនីយំ, ភិក្ខវេ, ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខា វេទនា (សំ. និ. ៤.១២៩), តស្ស វេទនាបច្ចយា តណ្ហា…បេ… ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតី’’តិ (ឧទា. ១). តត្ថ តត្ថ ភវេ ឧបបជ្ជតិ ឯតេនាតិ ឧបបត្តិ, ឧបបជ្ជនំ វា ឧបបត្តិ, ខិបនំ ភយំ ភយានកំ ឧបបត្តិមូលកេហិ ព្យសនេហិ អបរិមុត្តតោ. តេនាហ ‘‘អវិទ្វា, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលោ បុញ្ញញ្ចេ សង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ, បុញ្ញុបគំ ភវតិ វិញ្ញាណំ. អបុញ្ញញ្ចេ សង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ, អបុញ្ញុបគំ ភវតិ វិញ្ញាណ’’ន្តិអាទិ (សំ. និ. ២.៥១). បដិសន្ធីតិ ភវន្តរាទីហិ បដិសន្ធានំ, តំ ភយំ ភយានកំ បដិសន្ធិនិមិត្តេហិ ទុក្ខេហិ អវិមុច្ចនតោ. តេនាហ ‘‘វិញ្ញាណេ ចេ, ភិក្ខវេ, អាហារេ អត្ថិ រាគោ, អត្ថិ នន្ទី, អត្ថិ តណ្ហា, បតិដ្ឋិតំ តត្ថ វិញ្ញាណំ វិរុឡ្ហ’’ន្តិអាទិ (សំ. និ. ២.៦៤).

បុត្តមំសូបមេន ឱវាទេន ទីបេតព្ពោ និច្ឆន្ទរាគបរិភោគាយ. ឯវំ ហិ តត្ថ និកន្តិភយំ ន ហោតិ. និច្ចម្មា គាវី យំ យំ ឋានំ ឧបគច្ឆតិ, តត្ថ តត្ថេវ នំ បាណិនោ ខាទន្តិយេវ. ឯវំ ផស្សេ សតិ វេទនា ឧប្បជ្ជតិ, វេទនា ច ទុក្ខសល្លាទិតោ ទដ្ឋព្ពាតិ ផស្សេ អាទីនវំ បស្សន្តស្ស ឧបគមនភយំ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘ផស្សាហារោ និច្ចម្មគាវូបមេន ទីបេតព្ពោ’’តិ. ឯកាទសហិ អគ្គីហិ សព្ពសោ អាទិត្តា ភវា អង្គារកាសុសទិសាតិ បស្សតោ ឧបបត្តិភយំ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘មនោសញ្ចេតនាហារោ អង្គារកាសូបមេន ទីបេតព្ពោ’’តិ. ចោរសទិសំ វិញ្ញាណំ អនត្ថបាតតោ, បហារសទិសី វេទនា ទុរធិវាសតោតិ សម្មទេវ បស្សតោ បដិសន្ធិភយំ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘វិញ្ញាណាហារោ សត្តិសតូបមេន ទីបេតព្ពោ’’តិ.

ឯវំ កិច្ចាទិមុខេន អាហារេសុ អាទីនវំ វិភាវេត្វា ឥទានិ តត្ថ យថាធិប្បេតំ អាហារំ និទ្ធារេត្វា បដិក្កូលតោ មនសិការវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមេសុ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧបាទាយរូបនិទ្ទេសេបិ ‘‘កពឡីការោ អាហារោ’’តិ (ធ. ស. ៥៩៥) អាគតត្តា តតោ វិសេសេន្តោ ‘‘អសិតបីតខាយិតសាយិតប្បភេទោ’’តិ អាហ, ភូតកថនំ វា ឯតំ. តត្ថ អសិតបីតខាយិតសាយិតប្បភេទោតិ អសិតព្ពបាតព្ពខាយិតព្ពសាយិតព្ពវិភាគោ កាលភេទវចនិច្ឆាយ អភាវតោ យថា ‘‘ទុទ្ធ’’ន្តិ. កពឡីការោ អាហារោ វាតិ អវធារណំ យថា ផស្សាហារាទិនិវត្តនំ, ឯវំ ឱជាហារនិវត្តនម្បិ ទដ្ឋព្ពំ. សវត្ថុកោ ឯវ ហិ អាហារោ ឥធ កម្មដ្ឋានភូតោ, តេន អាហរីយតីតិ អាហារោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អាហរតីតិ អាហារោតិ អយំ បនត្ថោ និព្ពត្តិតឱជាវសេន វេទិតព្ពោ. ឥមស្មិំ អត្ថេតិ ឥមស្មិំ កម្មដ្ឋានសង្ខាតេ អត្ថេ. ឧប្បន្នា សញ្ញាតិ សញ្ញាសីសេន ភាវនំ វទតិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘បដិក្កូលាការគ្គហណវសេន បនា’’តិអាទិ (វិសុទ្ធិ. ១.៣០៥).

កម្មដ្ឋានំ ឧគ្គហេត្វាតិ កម្មដ្ឋានំ បរិយត្តិធម្មតោ, អត្ថតោ ច សុគ្គហិតំ សុមនសិកតំ សូបធារិតំ កត្វា. តេនាហ ‘‘ឧគ្គហតោ ឯកបទម្បិ អវិរជ្ឈន្តេនា’’តិ. តត្ថ ឧគ្គហតោតិ អាចរិយុគ្គហតោ. ឯកបទម្បីតិ ឯកម្បិ បទំ, ឯកកោដ្ឋាសម្បិ វា, បទេសមត្តម្បីតិ អត្ថោ. ទសហាការេហីតិ កស្មា វុត្តំ, ននុ អន្តិមជីវិកាភាវតោ, បិណ្ឌបាតស្ស អលាភលាភេសុ បរិតស្សនគេធាទិសមុប្បត្តិតោ, ភុត្តស្ស សម្មទជននតោ, កិមិកុលសំវទ្ធនតោតិ ឯវមាទីហិបិ អាការេហិ អាហារេ បដិក្កូលតា បច្ចវេក្ខិតព្ពា? វុត្តំ ហេតំ ‘‘អន្តមិទំ, ភិក្ខវេ, ជីវិកានំ យទិទំ បិណ្ឌោល្យំ, អភិសាបោយំ, ភិក្ខវេ, លោកស្មិំ ‘បិណ្ឌោលោ វិចរសិ បត្តបាណី’’’តិ (សំ. និ. ៣.៨០), ‘‘អលទ្ធា ច បិណ្ឌបាតំ បរិតស្សតិ, លទ្ធា ច បិណ្ឌបាតំ គធិតោ មុច្ឆិតោ អជ្ឈោសន្នោ អនាទីនវទស្សាវី អនិស្សរណបញ្ញោ បរិភុញ្ជតី’’តិ (អ. និ. ៣.១២៤), ‘‘ភុត្តោ ច អាហារោ កស្សចិ កទាចិ មរណំ វា មរណមត្តំ វា ទុក្ខំ អាវហតិ, ឧក្កោចកាទយោ, តក្កោដកាទយោ ច ទ្វត្តិំស ទ្វត្តិំស កុលប្បភេទា កិមយោ ច នំ ឧបនិស្សាយ ជីវន្តី’’តិ.

វុច្ចតេ – អន្តិមជីវិកាភាវោ តាវ ចិត្តសំកិលេសវិសោធនត្ថំ កម្មដ្ឋានាភិនិវេសតោ បគេវ មនសិ កាតព្ពោ ‘‘មាហំ ឆវាលាតសទិសោ ភវេយ្យ’’ន្តិ. តថា បិណ្ឌបាតស្ស អលាភលាភេសុបិ បរិតស្សនគេធាទិសមុប្បត្តិនិវារណំ បគេវ អនុដ្ឋាតព្ពំ សុបរិសុទ្ធសីលស្ស បដិសង្ខានវតោ តទភាវតោ. ភត្តសម្មទោ អនេកន្តិកោ, បរិភោគន្តោគធោ វា វេទិតព្ពោ. កិមិកុលសំវទ្ធនំ បន ន សង្គហេតព្ពំ, សង្គហិតមេវ វា ‘‘ទសហាការេហី’’តិ ឯត្ថ និយមស្ស អកតត្តា. ឥមិនា វា នយេន ឥតរេសម្បេត្ថ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ យថាសម្ភវមេត្ថ បដិក្កូលតាបច្ចវេក្ខណស្ស អធិប្បេតត្តា. តថា ហិ ឃរគោឡិកវច្ចមូសិកជតុកវច្ចាទិកំ សម្ភវន្តំ គហិតំ, ន ឯកន្តិកន្តិ. តថា បរិយេសនាទីសុបិ យថាសម្ភវំ វត្តព្ពំ.

គមនតោតិអាទីសុ បច្ចាគមនម្បិ គមនសភាគត្តា គមនេនេវ សង្គហិតំ. បដិក្កមនសាលាទិឧបសង្កមនំ វិយ បរិយេសនេ សមានបដិក្កូលំ ហិ អសុចិដ្ឋានក្កមនវិរូបទុគ្គន្ធទស្សនឃាយនាធិវាសនេហិ. គមនតោតិ ភិក្ខាចារវសេន គោចរគាមំ ឧទ្ទិស្ស គមនតោ. បរិយេសនតោតិ គោចរគាមេ ភិក្ខត្ថំ អាហិណ្ឌនតោ. បរិភោគតោតិ អាហារស្ស បរិភុញ្ជនតោ. ឧភយំ ឧភយេន អាសយតិ, ឯកជ្ឈំ បវត្តមានោបិ កម្មពលវវត្ថិតោ ហុត្វា មរិយាទវសេន អញ្ញមញ្ញំ អសង្ករតោ សយតិ តិដ្ឋតិ បវត្តតីតិ អាសយោ, អាមាសយស្ស ឧបរិ តិដ្ឋនកោ បិត្តាទិកោ. មរិយាទត្ថោ ហិ អយមាការោ, តតោ អាសយតោ. និទធាតិ យថាភុត្តោ អាហារោ និចិតោ ហុត្វា តិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ និធានំ, អាមាសយោ, តតោ និធានតោ. អបរិបក្កតោតិ គហណីសង្ខាតេន កម្មជតេជេន អបរិបក្កតោ. បរិបក្កតោតិ យថាភុត្តស្ស អាហារស្ស វិបក្កភាវតោ. ផលតោតិ និព្ពត្តិតោ. និស្សន្ទតោតិ ឥតោ ចិតោ ច វិស្សន្ទនតោ. សម្មក្ខនតោតិ សព្ពសោ មក្ខនតោ. សព្ពត្ថ អាហារេ បដិក្កូលតា បច្ចវេក្ខិតព្ពាតិ យោជនា. តំតំកិរិយានិប្ផត្តិបដិបាដិវសេន ចាយំ គមនតោតិអាទិកា អនុបុព្ពី ឋបិតា, សម្មក្ខនំ បន បរិភោគាទីសុ លព្ភមានម្បិ និស្សន្ទវសេន វិសេសតោ បដិក្កូលន្តិ សព្ពបច្ឆា ឋបិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

២៩៥. ឯវំ មហានុភាវេតិ ឥទានិ វត្តព្ពបដិបត្តិយា មហានុភាវេតិ វទន្តិ, សព្ពត្ថកកម្មដ្ឋានបរិហរណាទិសិទ្ធំ វា ធម្មសុធម្មតំ បុរក្ខត្វា យោគាវចរេន ឯវំ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំ មហានុភាវេ នាម សាសនេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ នាម-សទ្ទោ សម្ភាវនេ ទដ្ឋព្ពោ. បព្ពជិតេន គាមាភិមុខេន គន្តព្ពន្តិ យោជនា. អយញ្ច គមនាទិតោ បច្ចវេក្ខណា យោគិនោ ន អត្តុទ្ទេសិកាវ, អថ ខោ អនុទ្ទេសិកាបីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សកលរត្តិ’’ន្តិអាទិនា ធុរទ្វយំ បរិគ្គហេសិ. បរិវេណន្តិ បរិវេណង្គណំ. វីសតិំសវារេតិ ឯត្ថ សន្តតិបច្ចុប្បន្នវសេន វារបរិច្ឆេទោតិ កេចិ, អបរេ បន ‘‘ឧណ្ហាសនេនា’’តិ វទន្តិ. នីវរណវិក្ខម្ភនញ្ហិ អប្បត្តា ភាវនា ផរណបីតិយា អភាវតោ និសជ្ជាវសេន កាយកិលមថំ ន វិនោទតិយេវាតិ ឥរិយាបថចលនំ ហោតិយេវ. វីសតិំសគ្គហណំ បន យថាសល្លក្ខិតភិក្ខាចរណវេលាវសេន. អថ វា គមនតោ យាវ សម្មក្ខនមនសិការោ ឯកោ វារោ, ឯវំ វីសតិំសវារេ កម្មដ្ឋានំ មនសិ ករិត្វា. និជនសម្ពាធានីតិ ជនសម្ពាធរហិតានិ, តេន អប្បាកិណ្ណតំ, អប្បសទ្ទតំ, អប្បនិគ្ឃោសតញ្ច ទស្សេតិ. តតោ ឯវ បវិវេកសុខានិ ជនវិវេកេន ឥដ្ឋានិ, បវិវេកស្ស វា ឈានានុយោគស្ស ឧបការានិ. យស្មា ឆាយូទកសម្បន្នានិ, តស្មា សីតលានិ. យស្មា សុចីនិ, តស្មា រមណីយភូមិភាគានីតិ បុរិមានិ ទ្វេ បច្ឆិមានំ ទ្វិន្នំ ការណវចនានិ. អរិយន្តិ និទ្ទោសំ. វិវេករតិន្តិ ឈានានុយោគរតិំ.

កិញ្ចាបិ យោគាវចរានំ វសនដ្ឋានំ នាម សុជគ្គិតំ សុសម្មដ្ឋមេវ ហោតិ, កទាចិ បន ជគ្គនតោ បច្ឆា ឯវម្បិ សិយាតិ បដិក្កូលតាបច្ចវេក្ខណាយ សម្ភវទស្សនត្ថំ ‘‘បាទរជឃរគោលិកវច្ចាទិសម្បរិកិណ្ណ’’ន្តិអាទិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ បច្ចត្ថរណន្តិ ភូមិយា ឆវិរក្ខណត្ថំ អត្ថរិតព្ពំ ចិមិលិកាទិអត្ថរណមាហ. ជតុកា ខុទ្ទកវគ្គុលិយោ. ឧបហតត្តាតិ ទូសិតត្តា. តតោតិ តតោ តតោ. អប្បេកទា ឧលូកបារាវតាទីហីតិ ឥធាបិ ‘‘អប្បេកទា’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឧទកចិក្ខល្លាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន កចវរាទិំ សង្គណ្ហាតិ. បរិវេណតោ វិហារង្គណប្បវេសមគ្គោ វិហាររច្ឆា.

វិតក្កមាឡកេតិ ‘‘កត្ថ នុ ខោ អជ្ជ ភិក្ខាយ ចរិតព្ព’’ន្តិអាទិនា វិតក្កនមាឡកេ. គាមមគ្គន្តិ គាមគាមិមគ្គំ. ខាណុកណ្ដកមគ្គោតិ ខាណុកណ្ដកវន្តោ មគ្គោ. ទដ្ឋព្ពោ ហោតីតិ ទស្សនេន គមនំ ឧបលក្ខេតិ.

គណ្ឌំ បដិច្ឆាទេន្តេនាតិអាទិ ឯវមជ្ឈាសយេន និវាសនាទិ កាតព្ពន្តិ វត្តទស្សនំ, គណ្ឌរោគិនា វាតាតបាទិបរិស្សយវិនោទនត្ថំ គណ្ឌំ បដិច្ឆាទយមានេន វិយ. អថ វា គណ្ឌំ វិយ គណ្ឌំ បដិច្ឆាទយមានេនាតិ ឯកំ គណ្ឌ-សទ្ទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ ភវតិ. ‘‘គណ្ឌោតិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចន្នេតំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ អធិវចន’’ន្តិ (អ. និ. ៩.១៥; សំ. និ. ៤.១០៣) វចនតោ គណ្ឌោតិ អត្តភាវស្ស បរិយាយោ, វិសេសតោ រូបកាយស្ស ទុក្ខតាសូលយោគតោ, អសុចិបគ្ឃរណតោ, ឧប្បាទជរាភង្គេហិ ឧទ្ធុមាតកបក្កបភិជ្ជនតោ. វណចោឡកន្តិ វណបដិច្ឆាទកវត្ថខណ្ឌំ. នីហរិត្វាតិ ថវិកតោ ឧទ្ធរិត្វា. កុណបានិបីតិ បិ-សទ្ទោ គរហាយំ ឯវរូបានិបិ ទដ្ឋព្ពានិ ភវន្តីតិ, សម្ភវទស្សនេ វា ឥទម្បិ តត្ថ សម្ភវតីតិ. អធិវាសេតព្ពោតិ ខមិតព្ពោ អញ្ញថា អាហារស្ស អនុបលព្ភនតោ. គាមទ្វារេតិ គាមទ្វារសមីបេ, ឧម្មារព្ភន្តរេ វា. គាមរច្ឆា វិនិវិជ្ឈិត្វា ឋិតា ឱលោកេតព្ពា ហោន្តិ យុគមត្តទស្សិនាបិ សតាតិ អធិប្បាយោ.

បច្ចត្ថរណាទីតិ ឃរគោលិកវច្ចាទិសំកិលិដ្ឋបច្ចត្ថរណាទិកំ. អនេកកុណបបរិយោសានន្តិ ឯត្ថ ទុន្និវត្ថទុប្បារុតមនុស្សសមាកុលានំ គាមរច្ឆានំ ឱលោកនម្បិ អានេត្វា វត្តព្ពំ. តម្បិ ហិ បដិក្កូលមេវាតិ. អហោ វតាតិ គរហនេ និបាតោ. ភោតិ ធម្មាលបនំ. យាវញ្ចិទំ បដិក្កូលោ អាហារោ យទត្ថំ គមនម្បិ នាម ឯវំ ជេគុច្ឆំ, ទុរធិវាសនញ្ចាតិ អត្ថោ.

២៩៦. គមនបដិក្កូលន្តិ គមនមេវ បដិក្កូលំ គមនបដិក្កូលំ. អធិវាសេត្វាបីតិ បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, តេន ‘‘ឯត្តកេនាបិ មុត្តិ នត្ថិ, ឥតោ បរម្បិ មហន្តំ បដិក្កូលំ សកលំ អធិវាសេតព្ពមេវា’’តិ វក្ខមានំ បដិក្កូលំ សម្បិណ្ឌេតិ. សង្ឃាដិបារុតេនាតិ សង្ឃាដិយា កប្បនបារុបនេន បារុតសរីរេន. យត្ថាតិ យាសុ វីថីសុ. យាវ បិណ្ឌិកមំសាបីតិ យាវ ជង្ឃបិណ្ឌិកមំសប្បទេសាបិ. ឧទកចិក្ខល្លេតិ ឧទកមិស្សេ កទ្ទមេ. ឯកេន ចីវរន្តិ ឯកេន ហត្ថេន និវត្ថចីវរំ. មច្ឆា ធោវីយន្តិ ឯតេនាតិ មច្ឆធោវនំ, ឧទកំ. សម្មិស្ស-សទ្ទោ បច្ចេកំ សម្ពន្ធិតព្ពោ. ឱឡិគល្លានិ ឧច្ឆិដ្ឋោទកគព្ភមលាទីនំ សកទ្ទមានំ សន្ទនដ្ឋានានិ, យានិ ជណ្ណុមត្តអសុចិភរិតានិបិ ហោន្តិ. ចន្ទនិកានិ កេវលានំ ឧច្ឆិដ្ឋោទកគព្ភមលាទីនំ សន្ទនដ្ឋានានិ. យតោតិ ឱឡិគល្លាទិតោ. តា មក្ខិកាតិ តត្ថ សណ្ឌសណ្ឌចារិនោ នីលមក្ខិកា. និលីយន្តីតិ អច្ឆន្តិ.

ទទមានាបីតិអាទិ សតិបិ កេសញ្ចិ សទ្ធានំ វសេន សក្កច្ចការេ បដិក្កូលបច្ចវេក្ខណាយោគ្យំ បន អសទ្ធានំ វសេន បវត្តនកអសក្កច្ចការមេវ ទស្សេតុំ អារទ្ធំ. តុណ្ហី ហោន្តិ សយមេវ រិញ្ចិត្វា គច្ឆិស្សតីតិ. គច្ឆាតិ អបេហិ. រេតិ អម្ភោ. មុណ្ឌកាតិ អនាទរាលបនំ. សមុទាចរន្តីតិ កថេន្តិ. បិណ្ឌោល្យស្ស អន្តិមជីវិកាភាវេនាហ ‘‘កបណមនុស្សេន វិយ គាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា និក្ខមិតព្ព’’ន្តិ.

២៩៧. តត្ថាតិ តស្មិំ បត្តគតេ អាហារេ. លជ្ជិតព្ពំ ហោតិ ‘‘ឧច្ឆិដ្ឋំ នុ ខោ អយំ មយ្ហំ ទាតុកាមោ’’តិ អាសង្កេយ្យាតិ, សេទោ បគ្ឃរមានោ អាហារស្ស វា ឧណ្ហតាយ, ភិក្ខុនោ វា សបរិឡាហតាយាតិ អធិប្បាយោ. សុក្ខថទ្ធភត្តម្បីតិ សុក្ខតាយ ថទ្ធម្បិ ភត្តំ, បគេវ តក្កកញ្ជិកាទិនា ឧបសិត្តន្តិ អធិប្បាយោ. តេន សេទេន កិលិន្នតាយ បដិក្កូលតំ វទតិ.

តស្មិន្តិ បិណ្ឌបាតេ. សម្ភិន្នសោភេតិ សព្ពសោ វិនដ្ឋសោភេ. វេមជ្ឈតោ បដ្ឋាយាតិ ជិវ្ហាយ មជ្ឈតោ បដ្ឋាយ. ទន្តគូថកោ ទន្តមលំ. វិចុណ្ណិតមក្ខិតោតិ ឧភយេហិ ទន្តេហិ វិចុណ្ណិតោ ខេឡាទីហិ សមុបលិត្តោ. ឯវំភូតស្ស ចស្ស យាយំ បុព្ពេ វណ្ណសម្បទា, គន្ធសម្បទា, អភិសង្ខារសម្បទា ច, សា ឯកំសេន វិនស្សតិ, រសោ បន នស្សេយ្យ វា ន វាតិ អាហ ‘‘អន្តរហិតវណ្ណគន្ធសង្ខារវិសេសោ’’តិ. សុវានទោណិយន្តិ សារមេយ្យានំ ភុញ្ជនកអម្ពណេ. សុវានវមថុ វិយាតិ វន្តសុនខឆឌ្ឌនំ វិយ. ចក្ខុស្ស អាបាថំ អតីតត្តា អជ្ឈោហរិតព្ពោ ហោតីតិ ឧក្កំសគតំ តស្ស បដិក្កូលភាវំ វិភាវេតិ.

២៩៨. បរិភោគន្តិ អជ្ឈោហរណំ. ឯស អាហារោ អន្តោ បវិសមានោ ពហលមធុកតេលមក្ខិតោ វិយ បរមជេគុច្ឆោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. អន្តោតិ កោដ្ឋស្ស អព្ភន្តរេ. និធានមនុបគតោ អាមាសយំ អប្បត្តោយេវ អាហារោ បិត្តាទីហិ វិមិស្សិតោ ហោតីតិ អាហ ‘‘បវិសមានោ’’តិ. អាមាសយបក្កាសយវិនិមុត្តោ កោយមាសយោ នាមាតិ អាសង្កំ សន្ធាយាហ ‘‘យស្មា’’តិអាទិ. បិត្តមេវាសយោ បិត្តាសយោ. អធិកោ ហោតីតិ វុត្តំ មន្ទបុញ្ញពាហុល្លតោ លោកស្ស. ឯវំ អាសយតោតិ ជេគុច្ឆោ ហុត្វា អន្តោ បវិដ្ឋោ ជេគុច្ឆតរេហិ បិត្តាទីហិ វិមិស្សិតោ អតិវិយ ជេគុច្ឆោ ហោតីតិ ឯវំ អាសយតោ បដិក្កូលតា បច្ចវេក្ខិតព្ពា.

២៩៩. និធានតោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សោតិ អាហារោ. ទសវស្សិកេនាតិ ជាតិយា ទសវស្សេន សត្តេន. ឱកាសេតិ អាមាសយសង្ខាតេ បទេសេ.

៣០០. ឯវរូបេតិ ឯទិសេ, ទសវស្សានិ យាវ វស្សសតំ អធោតវច្ចកូបសទិសេតិ អត្ថោ. និធានន្តិ និធាតព្ពតំ. យថាវុត្តប្បការេតិ សចេ បន ‘‘ទសវស្សិកេនា’’តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ១.២៩៩) យថាវុត្តោ បការោ ឯតស្សាតិ យថាវុត្តប្បការោ, តស្មិំ. បរមន្ធការតិមិសេតិ អតិវិយ អន្ធករណមហាតមសិ. អតិទុគ្គន្ធជេគុច្ឆេ បទេសេ បរមជេគុច្ឆភាវំ ឧបគន្ត្វា តិដ្ឋតីតិ សម្ពន្ធោ. កត្ថ កិំ វិយាតិ អាហ ‘‘យថា នាមា’’តិអាទិ. កាលមេឃេន អភិវុដ្ឋេ អាវាដេ ពហុសោ វស្សនេន ឯកច្ចំ អសុចិជាតំ ឧប្បិលវិត្វា វិគច្ឆេយ្យាតិ អកាលមេឃ-គ្គហណំ. តិណបណ្ណកិលញ្ជខណ្ឌ-គ្គហណំ ន អសុភស្សាបិ អសុភេន សម្មិស្សតាយ អសុភភាវប្បត្តិទស្សនត្ថំ. កាយគ្គិសន្តាបកុថិតកុថនសញ្ជាតផេណបុព្ពុឡកាចិតោតិ គហណិតេជេន បក្កុថិតនិប្បក្កតាយ សមុប្បន្នផេណបុព្ពុឡនិចិតោ. អបរិបក្កតោតិ អបរិបក្កភាវតោ.

៣០១. សុវណ្ណរជតាទិធាតុយោ វិយាតិ យថា សុវណ្ណរជតាទិធាតុយោ វិធិនា តាបិយមានា សុវណ្ណរជតាទិកេ មុញ្ចន្តិយោ សុវណ្ណរជតាទិភាវំ ឧបគច្ឆន្តីតិ វុច្ចន្តិ, ន ឯវមយំ. អយំ បន អាហារោ កាយគ្គិនា បរិបក្កោ ផេណបុព្ពុឡកេ មុញ្ចន្តោ សណ្ហំ ករោន្តិ ឯត្ថាតិ ‘‘សណ្ហករណី’’តិ លទ្ធនាមកេ និសទេ បិសិត្វា នាឡិកេ ខុទ្ទកវេឡុនាឡិកាយំ វណ្ណសណ្ឋានមត្តេន បក្ខិប្បមានបណ្ឌុមត្តិកា វិយ ករីសភាវំ ឧបគន្ត្វា បក្កាសយំ បូរេតិ, មុត្តភាវំ ឧបគន្ត្វា មុត្តវត្ថិំ បូរេតីតិ យោជនា. គហណិយា ឥន្ធនភាគោ វិយ កិមិភក្ខភាគោ ច អបាកដោវ. រសភាគោ ផលតោ បកាសីយតិ, អបរិបក្កសភាគា ច តេតិ តេ អនាមសិត្វា ករីសមុត្តភាគា ឯវេត្ថ ទស្សិតា.

៣០២. បដិក្កូលស្ស នាម ផលេន បដិក្កូលេនេវ ភវិតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘សម្មា បរិបច្ចមានោ’’តិអាទិមាហ. នខទន្តាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន ន កេវលំ តចាទីនិ ឯវ ទ្វត្តិំសាការបាឡិយំ (ម. និ. ៣.១៥៤; ខុ. បា. ៣.ទ្វត្តិំសាការ) អាគតានិ, អថ ខោ អក្ខិគូថកណ្ណគូថទន្តមលជល្លិកាសម្ភវាទីនិ ទ្វត្តិំសកោដ្ឋាសវិនិមុត្តានិ អសុភានិ សង្គណ្ហន្តោ ‘‘នានាកុណបានី’’តិ អាហាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៣០៣. និស្សន្ទមានោតិ វិស្សវន្តោ, បគ្ឃរន្តោតិ អត្ថោ. អាទិនា បការេនាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន នាសិកាយ សិង្ឃាណិកា, មុខេន ខេឡោ, កទាចិ បិត្តំ, សេម្ហំ, លោហិតំ វមតិ, វច្ចមគ្គេន ឧច្ចារោ, បស្សាវមគ្គេន បស្សាវោ, សកលកាយេ លោមកូបេហិ សេទជល្លិកាតិ ឯវំបការំ អសុចិំ សង្គណ្ហាតិ. ‘‘បឋមទិវសេ’’តិ ឥទំ និស្សន្ទទិវសាបេក្ខាយ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ទុតិយទិវសេ និស្សន្ទេន្តោ’’តិ. វិកុណិតមុខោតិ ជិគុច្ឆាវសេន សង្កុចិតមុខោ. តេនាហ ‘‘ជេគុច្ឆី’’តិ. មង្កុភូតោតិ វិមនកជាតោ ‘‘ឥមម្បិ នាម បោសេមី’’តិ. រត្តោតិ វត្ថំ វិយ រង្គជាតេន ចិត្តស្ស វិបរិណាមាការេន ឆន្ទរាគេន រត្តោ. គិទ្ធោតិ អភិកង្ខនសភាវេន អភិគិជ្ឈនេន គិទ្ធោ គេធំ អាបន្នោ. គធិតោតិ ទុម្មោចនីយភាវេន គន្ថិតោ វិយ តត្ថ បដិពទ្ធោ. មុច្ឆិតោតិ រសតណ្ហាយ មុច្ឆំ មោហំ អាបន្នោ. វិរត្តោតិ វិគតរាគោ. អដ្ដីយមានោតិ ទុក្ខិយមានោ. ហរាយមានោតិ លជ្ជមានោ. ជិគុច្ឆមានោតិ ហីឡេន្តោ.

នវទ្វារេហីតិ បាកដានំ មហន្តានំ វសេន វុត្តំ, លោមកូបវិវរេហិបិ សន្ទតេវាតិ. និលីយតីតិ អត្តានំ អទស្សេន្តោ និគូហតិ, សង្កុចតិ វា. ឯវន្តិ ឯកេន ទ្វារេន បវេសនំ អនេកេហិ ទ្វារេហិ អនេកធា និក្ខាមនំ, បកាសនំ បវេសនំ, និគូឡ្ហំ និក្ខាមនម្បីតិ សោមនស្សជាតេន បវេសនំ, មង្កុភូតេន និក្ខាមនំ, សារត្តេន បវេសនំ, វិរត្តេន និក្ខាមនន្តិ ឥមេហិ បការេហិ.

៣០៤. បរិភោគកាលេបីតិ បិ-សទ្ទេន បវិដ្ឋមត្តោបិ នាម បវេសទ្វារំ ជេគុច្ឆំ ករោតិ, បគេវ លទ្ធបរិវាសោ បរិបាកប្បត្តោ ឥតរទ្វារានីតិ ទស្សេតិ. ឯស អាហារោ. គន្ធហរណត្ថន្តិ វិស្សគន្ធាបនយនត្ថំ. កាយគ្គិនាតិ គហណិតេជានុគតេន កាយុស្មានា. ផេណុទ្ទេហកន្តិ ផេណានិ ឧដ្ឋបេត្វា ឧដ្ឋបេត្វា. បច្ចិត្វាតិ បរិបាកំ គន្ត្វា. ឧត្តរមានោតិ ឧប្បិលវន្តោ. សេម្ហាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន បិត្តាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. ករីសាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន សេទជល្លិកាទិកេ. ឥមានិ ទ្វារានិ មុខាទីនិ. ឯកច្ចន្តិ បស្សាវមគ្គំ សន្ធាយ វទតិ. ចោក្ខជាតិកា បន មុខាទីនិបិ ធោវិត្វា ហត្ថំ បុន ធោវន្តិយេវ. បុន ឯកច្ចន្តិ វច្ចមគ្គំ. ទ្វត្តិក្ខត្តុន្តិ ទ្វិក្ខត្តុំ, តិក្ខត្តុំ វា. ឯត្ថ ច អាហារត្ថាយ គមនបរិយេសនានំ បដិក្កូលតា អាហារេ បដិក្កូលតា វុត្តា. បរិភោគស្ស តន្និស្សយតោ, អាសយនិធានានំ តំសម្ពន្ធតោ, ឥតរេសំ តព្ពិការតោតិ អយម្បិ វិសេសោ វេទិតព្ពោ. កិមិភក្ខភាវោបិ ហិស្ស វិការបក្ខេយេវ ឋបេតព្ពោតិ.

៣០៥. តំ និមិត្តន្តិ យថាវុត្តេហិ អាការេហិ បុនប្បុនំ មនសិ ករោន្តស្ស បដិក្កូលាការវសេន ឧបដ្ឋិតំ កពឡីការាហារសញ្ញិតំ ភាវនាយ និមិត្តំ អារម្មណំ, ន ឧគ្គហបដិភាគនិមិត្តំ. យទិ ហិ តត្ថ ឧគ្គហនិមិត្តំ ឧប្បជ្ជេយ្យ, បដិភាគនិមិត្តេនបិ ភវិតព្ពំ. តថា ច សតិ អប្បនាប្បត្តេន ឈានេន ភវិតព្ពំ, ន ច ភវតិ, កស្មា? ភាវនាយ នានាការតោ, សភាវធម្មភាវេន ច កម្មដ្ឋានស្ស គម្ភីរភាវតោ. តេនាហ ‘‘កពឡីការាហារស្ស សភាវធម្មតាយ គម្ភីរត្តា’’តិ. ឯត្ថ ហិ យទិបិ បដិក្កូលាការវសេន ភាវនា បវត្តតិ. យេ បន ធម្មេ ឧបាទាយ កពឡីការាហារបញ្ញត្តិ, តេ ឯវ ធម្មា បដិក្កូលា, ន បញ្ញត្តីតិ បដិក្កូលាការគ្គហណមុខេនបិ សភាវធម្មេយេវ អារព្ភ ភាវនាយ បវត្តនតោ, សភាវធម្មានញ្ច សភាវេនេវ គម្ភីរភាវតោ ន តត្ថ ឈានំ អប្បេតុំ សក្កោតិ. គម្ភីរភាវតោ ហិ បុរិមសច្ចទ្វយំ ទុទ្ទសំ ជាតន្តិ. យទិ ឧបចារសមាធិនា ចិត្តំ សមាធិយតិ, កថំ កម្មដ្ឋានំ ‘‘សញ្ញា’’ ឥច្ចេវ វោហរីយតីតិ អាហ ‘‘បដិក្កូលាការគ្គហណវសេន បនា’’តិអាទិ.

ឥទានិ ឥមិស្សា ភាវនាយ អានិសំសំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមញ្ច បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. រសតណ្ហាយាតិ មធុរាទិរសវិសយាយ តណ្ហាយ. បតិលីយតីតិ សង្កុចតិ អនេកាការំ តត្ថ បដិក្កូលតាយ សណ្ឋិតត្តា. បតិកុដតីតិ អបសក្កតិ ន វិសរតិ. បតិវត្តតីតិ និវត្តតិ. កន្តារនិត្ថរណត្ថិកោតិ មហតោ ទុព្ភិក្ខកន្តារស្ស និត្ថរណប្បយោជនោ. វិគតមទោតិ មានមទាទីនំ អភាវេន និម្មទោ, មទាភាវគ្គហណេនេវ ចស្ស ទវមណ្ឌនវិភូសនាទីនម្បិ អភាវោ គហិតោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. កពឡីការាហារបរិញ្ញាមុខេនាតិ វុត្តនយេន បដិក្កូលាការតោ កពឡីការាហារស្ស បរិច្ឆិជ្ជ ជាននទ្វារេន. បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោតិ អនតិវត្តនដ្ឋេន បញ្ចសុ កាមគុណេសុ និយុត្តោ, តប្បយោជនោ វា រាគោ. បរិញ្ញំ សមតិក្កមំ គច្ឆតិ. រសតណ្ហាយ ហិ សម្មទេវ វិគតាយ រូបតណ្ហាទយោបិ វិគតា ឯវ ហោន្តិ ភោជនេ មត្តញ្ញុតាយ ឧក្កំសគមនតោ. សតិ ច វិសយិសមតិក្កមេ វិសយោ សមតិក្កន្តោ ឯវ ហោតីតិ អាហ ‘‘សោ បញ្ចកាមគុណបរិញ្ញាមុខេន រូបក្ខន្ធំ បរិជានាតី’’តិ. រូបាយតនាទីសុ ហិ បរិញ្ញំ គច្ឆន្តេសុ តន្និស្សយភូតានិ, តគ្គាហកា បសាទា ច សុខេនេវ បរិញ្ញំ គច្ឆន្តីតិ. អបរិបក្កាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន អាសយនិធានានម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តត្ថ អបរិបក្កំ តាវ ឧទរិយមេវ. អាសយគ្គហណេន បិត្តសេម្ហបុព្ពលោហិតានំ, បរិបក្កគ្គហណេន ករីសមុត្តានំ, ផលគ្គហណេន កេសាទីនំ សព្ពេសំ បរិគ្គហោ សិទ្ធោ ហោតីតិ អាហ ‘‘កាយគតាសតិភាវនាបិ បារិបូរិំ គច្ឆតី’’តិ. អសុភសញ្ញាយាតិ អសុភភាវនាយ, អវិញ្ញាណកអសុភភាវនានុយោគស្សាតិ អត្ថោ. អនុលោមបដិបទំ បដិបន្នោ ហោតិ បដិក្កូលាការគ្គហណេន កាយស្ស អសុចិទុគ្គន្ធជេគុច្ឆភាវសល្លក្ខណតោ. ឥមំ បន បដិបត្តិន្តិ ឥមំ អាហារេ បដិក្កូលសញ្ញាភាវនំ. អមតបរិយោសានតន្តិ និព្ពាននិដ្ឋិតំ អាហារេ បដិក្កូលសញ្ញាភាវនាសង្ខាតំ ឧបចារជ្ឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា និព្ពានាធិគមន្តិ អត្ថោ.

អាហារេបដិក្កូលភាវនាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុធាតុវវត្ថានភាវនាវណ្ណនា

៣០៦. ‘‘ឯកំ វវត្ថានន្តិ ឯវំ ឧទ្ទិដ្ឋស្ស ចតុធាតុវវត្ថានស្ស ភាវនានិទ្ទេសោ អនុប្បត្តោ’’តិ ឧទ្ទេសោ នាម និទ្ទេសត្ថោ មុទុមជ្ឈបញ្ញាពាហុល្លតោ, អាគតោ ច ភារោ អវស្សំ វហិតព្ពោតិ កត្វា វុត្តំ. តត្ថ សតិបិ វិសយភេទេន វវត្ថានស្ស ភេទេ វវត្ថានភាវសាមញ្ញេន បន តំ អភិន្នំ កត្វា វុត្តំ ‘‘ឯកំ វវត្ថាន’’ន្តិ, បុព្ពភាគេ វា សតិបិ វិសយភេទេ អត្ថសិទ្ធិយំ តស្ស ឯកវិសយតាវាតិ ‘‘ឯកំ វវត្ថាន’’ន្តិ វុត្តំ. យថា ហិ ទ្វត្តិំសាការេ កម្មំ ករោន្តស្ស យោគិនោ យទិបិ បុព្ពភាគេ វិសុំ វិសុំ កោដ្ឋាសេសុ មនសិការោ បវត្តតិ, អបរភាគេ បន ឯកស្មិំ ខណេ ឯកស្មិំយេវ កោដ្ឋាសេ អត្ថសិទ្ធិ ហោតិ, ន សព្ពេសុ, ឯវមិធាបីតិ. តត្ថ សិយា – យថា បដិក្កូលភាវសាមញ្ញេន ទ្វត្តិំសាការកម្មដ្ឋានេ អភេទតោ មនសិការោ បវត្តតិ, ឯវំ ឥធ ធាតុភាវសាមញ្ញេន អភេទតោ មនសិការោ បវត្តតីតិ ‘‘ឯកំ វវត្ថាន’’ន្តិ វុត្តន្តិ? នយិទមេវំ. តត្ថ ហិ បណ្ណត្តិសមតិក្កមតោ បដ្ឋាយ បដិក្កូលវសេនេវ សព្ពត្ថ មនសិការោ បវត្តេតព្ពោ, ឥធ បន សភាវសរសលក្ខណតោ ធាតុយោ មនសិ កាតព្ពា, ន ធាតុភាវសាមញ្ញតោ. តេនេវាហ ‘‘សភាវូបលក្ខណវសេន សន្និដ្ឋាន’’ន្តិ. កិំ វា ឯតេន បបញ្ចេន, អញ្ញេហិ ឯកូនចត្តាលីសាយ កម្មដ្ឋានេហិ អសំសដ្ឋំ ចតុធាតុវវត្ថានំ នាម ឯកំ កម្មដ្ឋានន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកំ វវត្ថាន’’ន្តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘ចតុធាតុវវត្ថានស្ស ភាវនានិទ្ទេសោ’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ចតុធាតុវវត្ថានំ ភាវនាវ? សច្ចំ ភាវនាវ, សកិំ បវត្តំ បន វវត្ថានំ, តស្ស ពហុលីការោ ភាវនាតិ វចនភេទេន វុត្តំ. កថំ បន ភាវនា និទ្ទិសីយតិ តស្សា វចីគោចរាតិក្កន្តភាវតោតិ? នាយំ ទោសោ ភាវនត្ថេ ភាវនាវោហារតោ. ភាវនត្ថោ ហិ កម្មដ្ឋានបរិគ្គហោ ឥធ ‘‘ភាវនា’’តិ អធិប្បេតោ.

សភាវូបលក្ខណវសេនាតិ កក្ខឡត្តាទិកស្ស សលក្ខណស្ស ឧបធារណវសេន. ឥទំ ហិ កម្មដ្ឋានំ បថវីកសិណាទិកម្មដ្ឋានំ វិយ ន បណ្ណត្តិមត្តសល្លក្ខណវសេន, នីលកសិណាទិកម្មដ្ឋានំ វិយ ន នីលាទិវណ្ណសល្លក្ខណវសេន, នាបិ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ វិយ សង្ខារានំ អនិច្ចតាទិសាមញ្ញលក្ខណសល្លក្ខណវសេន បវត្តតិ, អថ ខោ បថវីអាទីនំ សភាវសល្លក្ខណវសេន បវត្តតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សភាវូបលក្ខណវសេនា’’តិ, កក្ខឡត្តាទិកស្ស សលក្ខណស្ស ឧបធារណវសេនាតិ អត្ថោ. សន្និដ្ឋានន្តិ ញាណវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ, ន យេវាបនកវិនិច្ឆយោ, នាបិ វិតក្កាទិវិនិច្ឆយោ. ធាតុមនសិការោតិ ធាតូសុ មនសិការោ, ចតស្សោ ធាតុយោ អារព្ភ ភាវនាមនសិការោតិ អត្ថោ. កាតព្ពតោ កម្មំ, យោគិនោ សុខវិសេសានំ ការណភាវតោ ឋានញ្ចាតិ កម្មដ្ឋានំ, ចតុន្នំ មហាភូតានំ សភាវសល្លក្ខណវសេន បវត្តំ យោគកម្មំ. តេនាហ ‘‘ធាតុមនសិការោ, ធាតុកម្មដ្ឋានំ, ចតុធាតុវវត្ថានន្តិ អត្ថតោ ឯក’’ន្តិ. តយិទំ ចតុធាតុវវត្ថានំ. ‘‘ទ្វិធា អាគត’’ន្តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ ធាតុវិភង្គេ នាតិសង្ខេបវិត្ថារវសេន អាគតំ, តស្មា ‘‘តិធា អាគត’’ន្តិ វត្តព្ពន្តិ? ន, តត្ថាបិ អជ្ឈត្តិកានំ ធាតូនំ បភេទតោ អនវសេសបរិយាទានស្ស កតត្តា, ពាហិរានញ្ច ធាតូនំ បរិគ្គហិតត្តា. អថ វា ទ្វិធា អាគតន្តិ ឯត្ថ ទ្វិធាវ អាគតន្តិ ន ឯវំ និយមោ គហេតព្ពោ, អថ ខោ ទ្វិធា អាគតមេវាតិ, តេន តតិយស្សាបិ បការស្ស សង្គហោ សិទ្ធោ ហោតិ. សោ ច នាតិសង្ខេបវិត្ថារនយោ ‘‘សង្ខេបតោ ច វិត្ថារតោ ចា’’តិ ឯត្ថ អាវុត្តិវសេន, ច-សទ្ទេនេវ វា សង្គហោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អថ វា យោ នាតិសង្ខេបវិត្ថារនយេន អតិសង្ខេបបដិក្ខេបមុខេន លព្ភមានោ វិត្ថារភាគោ, តំ វិត្ថារនយន្តោគធមេវ កត្វា វុត្តំ ‘‘ទ្វិធា អាគត’’ន្តិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘នាតិតិក្ខបញ្ញស្ស ធាតុកម្មដ្ឋានិកស្ស វសេន វិត្ថារតោ អាគត’’ន្តិ ឥទញ្ច វចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ. ‘‘មហាសតិបដ្ឋានេ’’តិ ច ឥទំ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ, សតិបដ្ឋាន(ទី. និ. ២.៣៧៨ អាទយោ; ម. និ. ៣.១១១ អាទយោ) កាយគតាសតិសុត្តាទីសុបិ (ម. និ. ៣.១៥៣ អាទយោ) តថេវ អាគតត្តា. រាហុលោវាទេតិ មហារាហុលោវាទេ (ម. និ. ២.១១៣ អាទយោ). ធាតុវិភង្គេតិ ធាតុវិភង្គសុត្តេ (ម. និ. ៣.៣៤២ អាទយោ), អភិធម្មេ ធាតុវិភង្គេ (វិភ. ១៧២ អាទយោ) ច.

កាមំ មហាសតិបដ្ឋានេ អត្ថេន ឧបមំ បរិវារេត្វា ទេសនា អាគតា, ឧបមា ច នាម យាវទេវ ឧបមេយ្យត្ថវិភាវនត្ថាតិ ឧបមំ តាវ ទស្សេត្វា ឧបមេយ្យត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘សេយ្យថាបី’’តិអាទិនា បាឡិ អានីតា. កស្មា បនេត្ថ ធាតុវសេន, តត្ថបិ ចតុមហាភូតវសេន កម្មដ្ឋាននិទ្ទេសោ កតោតិ? សត្តសុញ្ញតាសន្ទស្សនត្ថំ, ឯត្ថ ធាតុវសេន, តត្ថាបិ ឱឡារិកភាវេន សុបាកដតាយ, ឯកច្ចវេនេយ្យជនចរិតានុកុលតាយ ច មហាភូតវសេន កម្មដ្ឋាននិទ្ទេសោ កតោតិ វេទិតព្ពោ. តត្ថ បថវីធាតូតិអាទីសុ ធាតុត្ថោ នាម សភាវត្ថោ, សភាវត្ថោ នាម សុញ្ញតត្ថោ, សុញ្ញតត្ថោ នាម និស្សត្តត្ថោ. ឯវំ សភាវសុញ្ញតនិស្សត្តត្ថេន បថវីយេវ ធាតុ បថវីធាតុ. អាបោធាតុអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. បថវីធាតូតិ សហជរូបធម្មានំ បតិដ្ឋា ធាតុ, តថា អាបោធាតូតិ អាពន្ធនធាតុ, តេជោធាតូតិ បរិបាចនធាតុ, វាយោធាតូតិ វិត្ថម្ភនធាតូតិ ឯវមេត្ថ សមាសោ, ភាវត្ថោ ច វេទិតព្ពោ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន បរតោ អាគមិស្សតិ.

ឯវំ តិក្ខបញ្ញស្សាតិអាទីសុ ឯវន្តិ យថាទស្សិតំ បាឡិំ បច្ចាមសតិ. នាតិតិក្ខបញ្ញស្ស វិត្ថារទេសនាតិ កត្វា អាហ ‘‘តិក្ខបញ្ញស្សា’’តិ. យថា វត្ថយុគំ អរហតីតិ វត្ថយុគិកោ, ឯវំ ធាតុកម្មដ្ឋានំ អរហតិ, ធាតុកម្មដ្ឋានបយោជនោតិ វា ធាតុកម្មដ្ឋានិកោ, តស្ស ធាតុកម្មដ្ឋានិកស្ស.

ឆេកោតិ តំតំសមញ្ញាយ កុសលោ, យថាជាតេ សូនស្មិំ នង្គុដ្ឋខុរវិសាណាទិវន្តេ អដ្ឋិមំសាទិអវយវសមុទាយេ អវិភត្តេ គាវីសមញ្ញា, ន វិភត្តេ, វិភត្តេ បន អដ្ឋិមំសាទិអវយវសមញ្ញាតិ ជាននកោ. គោឃាតកោតិ ជីវិកត្ថាយ គុន្នំ ឃាតកោ. អន្តេវាសីតិ កម្មករណវសេន តស្ស សមីបវាសី តស្ស តន្និស្សាយ ជីវនតោ. វិនិវិជ្ឈិត្វាតិ ឯកស្មិំ ឋានេ អញ្ញំ វិនិវិជ្ឈិត្វា. មហាបថានំ វេមជ្ឈដ្ឋានសង្ខាតេតិ ចតុន្នំ មហាបថានំ តាយ ឯវ វិនិវិជ្ឈនដ្ឋានសង្ខាតេ. យស្មា តេ ចត្តារោ មហាបថា ចតូហិ ទិសាហិ អាគន្ត្វា សមោហិតា វិយ ហោន្តិ, តស្មា តំ ឋានំ ចតុមហាបថានំ, តស្មិំ ចតុមហាបថេ. វិលីយន្តិ ភិជ្ជន្តិ វិភជ្ជន្តីតិ ពីលា, ភាគា, វ-ការស្ស ព-ការំ, ឥ-ការស្ស ច ឦ-ការំ កត្វា. តមេវ ហិ ភាគត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘កោដ្ឋាសំ កត្វា’’តិ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ ឋិត-សទ្ទោ ‘‘ឋិតោ វា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.២៨) វិយ ឋានសង្ខាតឥរិយាបថសមង្គិតាយ, គតិនិវត្តិអត្ថតាយ វា ឋា-សទ្ទស្ស អញ្ញត្ថ ឋបេត្វា គមនំ សេសឥរិយាបថសមង្គិតាយ ពោធកោ, ឥធ បន យថា តថា រូបកាយស្ស បវត្តិអាការពោធកោ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘ចតុន្នំ ឥរិយាបថានំ យេន កេនចិ អាការេន ឋិតត្តាយថាឋិត’’ន្តិ. តត្ថ អាការេនាតិ ឋានាទិនា រូបកាយស្ស បវត្តិអាការេន. ឋានាទយោ ហិ ឥរិយាសង្ខាតាយ កាយិកកិរិយាយ បវត្តិដ្ឋានតាយ ‘‘ឥរិយាបថា’’តិ វុច្ចន្តិ. យថាឋិតន្តិ យថាបវត្តំ. យថាវុត្តដ្ឋានមេវេត្ថ បណិធានន្តិ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘យថាឋិតត្តាវ យថាបណិហិត’’ន្តិ. ឋិតន្តិ វា កាយស្ស ឋានសង្ខាតឥរិយាបថសមាយោគបរិទីបនំ. បណិហិតន្តិ តទញ្ញឥរិយាបថសមាយោគបរិទីបនំ. ឋិតន្តិ វា កាយសង្ខាតានំ រូបធម្មានំ តស្មិំ តស្មិំ ខណេ សកិច្ចវសេន អវដ្ឋានបរិទីបនំ. បណិហិតន្តិ បច្ចយកិច្ចវសេន តេហិ តេហិ បច្ចយេហិ បការតោ និហិតំ បណិហិតន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ធាតុសោតិ ធាតុំ ធាតុំ បថវីអាទិធាតុំ វិសុំ វិសុំ កត្វា. បច្ចវេក្ខតីតិ បតិ បតិ អវេក្ខតិ ញាណចក្ខុនា វិនិព្ភុជិត្វា បស្សតិ.

យថា ឆេកោតិអាទិនា បាឡិយា សទ្ទត្ថវិវរណវសេន វុត្តមេវត្ថំ ឥទានិ ភាវត្ថវិភាវនវសេន ទស្សេតុំ ‘‘យថា គោឃាតកស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បោសេន្តស្សាតិ មំសូបចយបរិព្រូហនាយ កុណ្ឌកភត្តកប្បាសដ្ឋិអាទីហិ សំវឌ្ឍេន្តស្ស. វធិតំ មតន្តិ ហិំសិតំ ហុត្វា មតំ. មតន្តិ ច មតមត្តំ. តេនេវាហ ‘‘តាវទេវា’’តិ. គាវីតិ សញ្ញា ន អន្តរធាយតិ យានិ អង្គបច្ចង្គានិ ឧបាទាយ គាវីសមញ្ញា, មតមត្តាយបិ គាវិយា តេសំ សន្និវេសស្ស អវិនដ្ឋត្តា. ពិលាសោតិ ពិលំ ពិលំ កត្វា. វិភជិត្វាតិ អដ្ឋិសង្ឃាតតោ មំសំ វិវេចេត្វា, តតោ វា វិវេចិតំ មំសំ ភាគសោ កត្វា. តេនេវាហ ‘‘មំសសញ្ញា បវត្តតី’’តិ. បព្ពជិតស្សបិ អបរិគ្គហិតកម្មដ្ឋានស្ស. ឃនវិនិព្ភោគន្តិ សន្តតិសមូហកិច្ចឃនានំ វិនិព្ភុជនំ វិវេចនំ. ធាតុសោ បច្ចវេក្ខតោតិ យថាវុត្តំ ឃនវិនិព្ភោគំ កត្វា ធាតុសោ បច្ចវេក្ខន្តស្ស. សត្តសញ្ញាតិ អត្តានុទិដ្ឋិវសេន បវត្តា សត្តសញ្ញាតិ វទន្តិ, វោហារវសេន បវត្តសត្តសញ្ញាយបិ តទា អន្តរធានំ យុត្តមេវ យាថាវតោ ឃនវិនិព្ភោគស្ស សម្បាទនតោ. ឯវំ ហិ សតិ យថាវុត្តឱបម្មត្ថេន ឱបមេយ្យត្ថោ អញ្ញទត្ថុ សំសន្ទតិ សមេតិ. តេនេវាហ ‘‘ធាតុវសេនេវ ចិត្តំ សន្តិដ្ឋតី’’តិ.

៣០៧. ឯវំ ធាតុកម្មដ្ឋានស្ស សង្ខេបតោ អាគតដ្ឋានំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិត្ថារតោ អាគតដ្ឋានំ ទស្សេតុំ ‘‘មហាហត្ថិបទូបមេ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវន្តិ ឥមិនា រាហុលោវាទ- (ម. និ. ២.១១៣ អាទយោ) ធាតុវិភង្គេសុ (ម. និ. ៣.៣៤២ អាទយោ; វិភ. ១៧២ អាទយោ) ធាតុកម្មដ្ឋានស្ស វិត្ថារតោ អាគមនមេវ ឧបសំហរតិ, ន សព្ពំ ទេសនានយំ អញ្ញថាបិ តត្ថ ទេសនានយស្ស អាគតត្តា.

តត្រាតិ តស្មិំ យថាទស្សិតេ មហាហត្ថិបទូបមបាឋេ. អជ្ឈត្តិកាតិ សត្តសន្តានបរិយាបន្នា. អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តន្តិ បទទ្វយេនាបិ តំតំបាដិបុគ្គលិកធម្មោ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘ឧភយម្បិ និយកស្ស អធិវចន’’ន្តិ. សសន្តតិបរិយាបន្នតាយ បន អត្តនិ គហេតព្ពភាវូបគមនវសេន អត្តានំ អធិកិច្ច បវត្តំ អជ្ឈត្តំ. តំតំសន្តតិបរិយាបន្នតាយ បច្ចត្តំ. តេនេវាហ ‘‘អត្តនិ បវត្តត្តា អជ្ឈត្តំ, អត្តានំ បដិច្ច បដិច្ច បវត្តត្តា បច្ចត្ត’’ន្តិ. កក្ខឡន្តិ កថិនំ. យស្មា តំ ថទ្ធភាវេន សហជាតានំ បតិដ្ឋា ហោតិ, តស្មា ‘‘ថទ្ធ’’ន្តិ វុត្តំ. ខរិគតន្តិ ខរីសុ ខរសភាវេសុ គតំ តប្បរិយាបន្នំ, ខរសភាវមេវាតិ អត្ថោ. យស្មា បន ខរសភាវំ ផរុសាការេន ឧបដ្ឋានតោ ផរុសាការំ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ផរុស’’ន្តិ. តេនាហ ‘‘ទុតិយំ អាការវចន’’ន្តិ. ឧបាទិន្នំ នាម សរីរដ្ឋកំ. តំ បន កម្មសមុដ្ឋានតំ សន្ធាយ ឧបាទិន្នម្បិ អត្ថិ អនុបាទិន្នម្បិ, តណ្ហាទីហិ អាទិន្នគហិតបរាមដ្ឋវសេន សព្ពម្បេតំ ឧបាទិន្នមេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឧបាទិន្នន្តិ ទឡ្ហំ អាទិន្ន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘មម’’ន្តិ គហិតំ ‘‘អហ’’ន្តិ បរាមដ្ឋន្តិ យោជនា. សេយ្យថិទន្តិ កថេតុកម្យតាបុច្ឆាវាចីតិ អាហ ‘‘តំ កតមន្តិ ចេតិ អត្ថោ’’តិ. តតោតិ បច្ឆា. តន្តិ តំ អជ្ឈត្តិកាទិភេទតោ ទស្សិតំ បថវីធាតុំ. ទស្សេន្តោតិ វត្ថុវិភាគេន ទស្សេន្តោ. កិញ្ចាបិ មត្ថលុង្គំ អដ្ឋិមិញ្ជេនេវ សង្គហេត្វា ឥធ បាឡិយំ វិសុំ ន ឧទ្ធដំ, បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ១.៤) បន វីសតិយា អាការេហិ បរិបុណ្ណំ កត្វា ទស្សេតុំ វិសុំ គហិតន្តិ តម្បិ សង្គណ្ហន្តោ ថទ្ធភាវាធិកតាយ បថវីធាតុកោដ្ឋាសេសុយេវ ‘‘មត្ថលុង្គំ បក្ខិបិត្វា វីសតិយា អាការេហិ បថវីធាតុ និទ្ទិដ្ឋាតិ វេទិតព្ពា’’តិ អាហ. ‘‘យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចី’’តិ វា ឥមិនា បាឡិយំ មត្ថលុង្គស្ស សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តស្មា ឥធ ‘‘យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចី’’តិ ឥទំ បុព្ពាបរាបេក្ខំ ‘‘មត្ថលុង្គំ បក្ខិបិត្វា វីសតិយា អាការេហិ បថវីធាតុ និទ្ទិដ្ឋាតិ វេទិតព្ពា, យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចី’’តិ វចនតោ. បុន យំ វា បនញ្ញម្បិ កិញ្ចីតិ អវសេសេសុ តីសុ កោដ្ឋាសេសូតិ យោជេតព្ពំ. តីសុ កោដ្ឋាសេសូតិ តិប្បការេសុ កោដ្ឋាសេសុ. ន ហិ តេ តយោ កោដ្ឋាសា.

វិស្សន្ទនភាវេនាតិ បគ្ឃរណសភាវេន. អប្បោតីតិ វិសរតិ. បប្បោតីតិ បាបុណាតិ, សសម្ភារអាបវសេន ចេតំ វុត្តំ. សោ ហិ វិស្សន្ទនភាវេន សសម្ភារបថវីសង្ខាតំ តំ តំ ឋានំ វិសរតិ, បាបុណាតិ ច, លក្ខណាបវសេនេវ វា. សោបិ ហិ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយាទិបច្ចយតាយ សេសភូតត្តយសង្ខាតំ តំ តំ ឋានំ ទ្រវភាវសិទ្ធេន វិស្សន្ទនភាវេន អាពន្ធត្តំ, អាសត្តត្តំ, អវិប្បកិណ្ណញ្ច ករោន្តំ ‘‘អប្បោតិ បប្បោតី’’តិ វត្តព្ពតំ អរហតីតិ.

តេជនវសេនាតិ និសិតភាវេន តិក្ខភាវេន. វុត្តនយេនាតិ កម្មសមុដ្ឋានាទិវសេន ‘‘នានាវិធេសូ’’តិ អាបោធាតុយំ វុត្តនយេន. កុបិតេនាតិ ខុភិតេន. ឧសុមជាតោតិ ឧស្មាភិភូតោ. ជីរតីតិ ជិណ្ណោ ហោតិ. តេជោធាតុវសេន លព្ភមានា ឥមស្មិំ កាយេ ជរាបវត្តិ បាកដជរាវសេន វេទិតព្ពាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឥន្ទ្រិយវេកល្លត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. សរីរេ បកតិឧសុមំ អតិក្កមិត្វា ឧណ្ហភាវោ សន្តាបោ, សរីរស្ស ទហនវសេន បវត្តោ មហាទាហោ បរិទាហោតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. យេន ជីរីយតីតិ ច ឯកាហិកាទិជររោគេន ជរីយតីតិបិ អត្ថោ យុជ្ជតិ. សតក្ខត្តុំ តាបេត្វា តាបេត្វា សីតុទកេ បក្ខិបិត្វា ឧទ្ធដា សប្បិ ‘‘សតធោតសប្បី’’តិ វទន្តិ. អសិតន្តិ ភុត្តំ. ខាយិតន្តិ ខាទិតំ. សាយិតន្តិ អស្សាទិតំ. សម្មា បរិបាកំ គច្ឆតីតិ សមវេបាកិនិយា គហណិយា វសេន វុត្តំ, អសម្មាបរិបាកោបិ បន វិសមវេបាកិនិយា តស្សា ឯវ វសេន វេទិតព្ពោ. រសាទិភាវេនាតិ រសរុធិរមំសមេទន្ហារុអដ្ឋិអដ្ឋិមិញ្ជសុក្កវសេន. វិវេកន្តិ បុថុភាវំ អញ្ញមញ្ញំ វិសទិសភាវំ. អសិតាទិភេទស្ស ហិ អាហារស្ស បរិណាមេ រសោ ហោតិ, តំ បដិច្ច រសធាតុ ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឯវំ ‘‘រសស្ស បរិណាមេ រុធិរ’’ន្តិអាទិនា សព្ពំ នេតព្ពំ.

វាយនវសេនាតិ សមុទីរណវសេន, សវេគគមនវសេន វា. ឧគ្គារហិក្កាទីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ឧទ្ទេកខិបនាទិបវត្តនកវាតានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឧច្ចារបស្សាវាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន បិត្តសេម្ហលសិកាកេវលទុគ្គន្ធាទិនីហរណកានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. យទិបិ កុច្ឆិ-សទ្ទោ ឧទរបរិយាយោ, កោដ្ឋ-សទ្ទេន បន អន្តន្តរស្ស វុច្ចមានត្តា តទវសិដ្ឋោ ឧទរប្បទេសោ ឥធ កុច្ឆិ-សទ្ទេន វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘កុច្ឆិសយា វាតាតិ អន្តានំ ពហិវាតា’’តិ. សមិញ្ជនបសារណាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន អាលោកនវិលោកនឧទ្ធរណាតិហរណាទិកា សព្ពា កាយិកកិរិយា សង្គហិតា. ‘‘អស្សាសបស្សាសា ចិត្តសមុដ្ឋានាវា’’តិ ឯតេន អស្សាសបស្សាសានំ សរីរំ មុញ្ចិត្វា បវត្តិ នត្ថីតិ ទីបេតិ. ន ហិ ពហិទ្ធា ចិត្តសមុដ្ឋានស្ស សម្ភវោ អត្ថីតិ. យទិ ឯវំ កថំ ‘‘បស្សាសោតិ ពហិនិក្ខមននាសិកវាតោ, ទីឃនាសិកស្ស នាសិកគ្គំ, ឥតរស្ស ឧត្តរោដ្ឋំ ផុសន្តោ បវត្តតី’’តិ វចនំ? តំ និក្ខមនាការេន បវត្តិយា ចិត្តសមុដ្ឋានស្ស, សន្តានេ បវត្តឧតុសមុដ្ឋានស្ស ច វសេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សព្ពត្ថាតិ អាបោធាតុអាទីនំ តិស្សន្នំ ធាតូនំ និទ្ទេសំ សន្ធាយាហ. តត្ថ អាបោធាតុនិទ្ទេសេ ‘‘យំ វា បនញ្ញ’’ន្តិ ឥមិនា សម្ភវស្ស, តេជោធាតុនិទ្ទេសេ សរីរេ បាកតិកឧស្មាយ, វាយោធាតុនិទ្ទេសេ ធមនិជាលានុសដស្ស តត្ថ តត្ថ ចម្មខីលបីឡកាទិនិព្ពត្តកវាយុនោ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. សមិញ្ជនាទិនិព្ពត្តកវាតា ចិត្តសមុដ្ឋានាវ. យទិ ឯវំ, កថំ ‘‘បុរិមា បញ្ច ចតុសមុដ្ឋានា’’តិ វចនំ? ន ហិ សមិញ្ជនាទិនិព្ពត្តកា ឯវ អង្គមង្គានុសារិនោ វាតា, អថ ខោ តទញ្ញេបីតិ នត្ថិ វិរោធោ.

ឥតីតិ វុត្តប្បការបរាមសនំ. តេនាហ ‘‘វីសតិយា អាការេហី’’តិអាទិ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ វិត្ថារតោ អាគតេ ធាតុកម្មដ្ឋានេតិ អត្ថោ. តេន អយំ វណ្ណនា ន កេវលំ មហាហត្ថិបទូបមស្សេវ (ម. និ. ១.៣០០ អាទយោ), អថ ខោ មហារាហុលោវាទ- (ម. និ. ២.១១៣ អាទយោ) ធាតុវិភង្គសុត្តានម្បិ (ម. និ. ៣.៣៤២ អាទយោ) អត្ថសំវណ្ណនា ហោតិយេវាតិ ទស្សិតំ ហោតិ. ភាវនានយេបិ ឯសេវ នយោ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ឯវំ រាហុលោវាទធាតុវិភង្គេសុបី’’តិ.

៣០៨. ភាវនានយេតិ ភាវនាយ នយេ. យេន កម្មដ្ឋានភាវនា ឥជ្ឈតិ, តស្មិំ ភាវនាវិធិម្ហីតិ អត្ថោ. ឯត្ថាតិ ធាតុកម្មដ្ឋានេ. យស្មា យេសំ ‘‘តិក្ខបញ្ញោ នាតិតិក្ខបញ្ញោ’’តិ ឥមេសំ ទុវិធានំ បុគ្គលានំ វសេន ឥទំ កម្មដ្ឋានំ ទ្វិធា អាគតំ ទ្វិធា ទេសិតំ, តស្មា កម្មដ្ឋានាភិនិវេសោបិ តេសំ ទ្វិធាវ ឥច្ឆិតព្ពោតិ តំ តាវ ទស្សេតុំ ‘‘តិក្ខបញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. លោមា បថវីធាតូតីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. ឯវំ វិត្ថារតោ ធាតុបរិគ្គហោតិ ‘‘កេសា បថវីធាតុ, លោមា បថវីធាតូ’’តិអាទិនា ឯវំ ទ្វាចត្តាលីសាយ អាការេហិ វិត្ថារតោ ធាតុកម្មដ្ឋានបរិគ្គហោ. បបញ្ចតោតិ ទន្ធតោ សណិកតោ. យំ ថទ្ធលក្ខណន្តិ កេសាទីសុ យំ ថទ្ធលក្ខណំ កក្ខឡភាវោ. យំ អាពន្ធនលក្ខណន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ មនសិ ករោតោតិ វត្ថុំ អនាមសិត្វា ឯវំ លក្ខណមត្តតោ មនសិការំ បវត្តេន្តស្ស. អស្សាតិ តិក្ខបញ្ញស្ស. កម្មដ្ឋានំ បាកដំ ហោតីតិ យោគកម្មស្ស បវត្តិដ្ឋានភូតំ តទេវ លក្ខណំ វិភូតំ ហោតិ, តស្ស វា លក្ខណស្ស សុដ្ឋុ ឧបដ្ឋានតោ តំ អារព្ភ បវត្តមានំ មនសិការសង្ខាតំ កម្មដ្ឋានំ វិភូតំ វិសទំ ហោតិ, តិក្ខបញ្ញស្ស ឥន្ទ្រិយបាដវេន សំខិត្តរុចិភាវតោ. សព្ពសោ មន្ទបញ្ញស្ស ភាវនាវ ន ឥជ្ឈតីតិ អាហ ‘‘នាតិតិក្ខបញ្ញស្សា’’តិ. ឯវំ មនសិ ករោតោតិ វុត្តនយេន សង្ខេបតោ មនសិ ករោតោ. អន្ធការំ អវិភូតំ ហោតីតិ អនុបដ្ឋានតោ អន្ធំ វិយ ករោន្តំ អបាកដំ ហោតិ កម្មដ្ឋានន្តិ យោជនា. បុរិមនយេនាតិ ‘‘កេសា បថវីធាតូ’’តិអាទិនា បុព្ពេ វុត្តនយេន. វត្ថុអាមសនេន វិត្ថារតោ មនសិ ករោន្តស្ស បាកដំ ហោតិ កម្មដ្ឋានំ, នាតិតិក្ខបញ្ញស្ស អខិប្បនិសន្តិតាយ វិត្ថាររុចិភាវតោ.

ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យថា ទ្វីសុ ភិក្ខូសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បេយ្យាលមុខន្តិ បេយ្យាលបាឡិយា មុខភូតំ ទ្វារភូតំ អាទិតោ វារំ, វារទ្វយំ វា. វិត្ថារេត្វាតិ អនវសេសតោ សជ្ឈាយិត្វា. ឧភតោកោដិវសេនេវាតិ តស្ស តស្ស វារស្ស អាទិអន្តគ្គហណវសេនេវ. ឱដ្ឋបរិយាហតមត្តន្តិ ឱដ្ឋានំ សម្ផុសនមត្តំ. យថា គន្ថបរិវត្តនេ តិក្ខបញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ សង្ខេបោ រុច្ចតិ, ន វិត្ថារោ. ឥតរស្ស ច វិត្ថារោ រុច្ចតិ, ន សង្ខេបោ, ឯវំ ភាវនានយេបីតិ ឧបមាសំសន្ទនំ វេទិតព្ពំ.

តស្មាតិ យស្មា តិក្ខបញ្ញស្ស សង្ខេបោ, នាតិតិក្ខបញ្ញស្ស ច វិត្ថារោ សប្បាយោ, តស្មា. យស្មា កម្មដ្ឋានំ អនុយុញ្ជិតុកាមស្ស សីលវិសោធនាទិបុព្ពកិច្ចំ ឥច្ឆិតព្ពំ, តំ សព្ពាការសម្បន្នំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវាតិ ឥធ ន អាមដ្ឋំ. យស្មា បន វិវេកដ្ឋកាយស្ស, វិវេកដ្ឋចិត្តស្សេវ ច ភាវនា ឥជ្ឈតិ, ន ឥតរស្ស, តស្មា តទុភយំ ទស្សេន្តោ ‘‘រហោគតេន បដិសល្លីនេនា’’តិ អាហ. តត្ថ រហោគតេនាតិ រហសិ គតេន, ឯកាកិនា ភាវនានុកូលដ្ឋានំ ឧបគតេនាតិ អត្ថោ. បដិសល្លីនេនាតិ បតិ បតិ បុថុត្តារម្មណតោ ចិត្តំ និសេធេត្វា កម្មដ្ឋានេ សល្លីនេន, តត្ថ សំសិលិដ្ឋចិត្តេនាតិ អត្ថោ. សកលម្បិ អត្តនោ រូបកាយំ អាវជ្ជេត្វាតិ ឧទ្ធំ បាទតលា, អធោ កេសមត្ថកា, តិរិយំ តចបរិយន្តំ សព្ពម្បិ អត្តនោ ករជកាយំ ធាតុវសេន មនសិ ករោន្តោ យស្មា ចាតុមហាភូតិកោ អយំ កាយោ, តស្មា ‘‘អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ បថវីធាតុ អាបោធាតុ តេជោធាតុ វាយោធាតូ’’តិ ចតុមហាភូតវសេន សមន្នាហរិត្វាតិ អត្ថោ. ឥទានិ តាសំ ធាតូនំ លក្ខណតោ, ឧបដ្ឋានាការតោ ច មនសិការវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘យោ ឥមស្មិំ កាយេ’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ ថទ្ធភាវោតិ លក្ខណមាហ. ថទ្ធត្តលក្ខណា ហិ បថវីធាតុ. ខរភាវោតិ ឧបដ្ឋានាការំ, ញាណេន គហេតព្ពាការន្តិ អត្ថោ. ទ្រវភាវោ លក្ខណំ អាបោធាតុយា បគ្ឃរណសភាវត្តា. អាពន្ធនំ ឧបដ្ឋានាការោ. ឧណ្ហភាវោ លក្ខណំ តេជោធាតុយា ឧស្មាសភាវត្តា. បរិបាចនំ ឧបដ្ឋានាការោ. វិត្ថម្ភនំ លក្ខណំ វាយោធាតុយា ឧបត្ថម្ភនសភាវត្តា. សមុទីរណំ ឧបដ្ឋានាការោ, ឧបដ្ឋានាការោ ច នាម ធាតូនំ សកិច្ចករណវសេន ញាណស្ស វិភូតាការោ. កស្មា បនេត្ថ ឧភយគ្គហណំ? បុគ្គលជ្ឈាសយតោ. ឯកច្ចស្ស ហិ ធាតុយោ មនសិ ករោន្តស្ស តា សភាវតោ គហេតព្ពតំ គច្ឆន្តិ, ឯកច្ចស្ស សកិច្ចករណតោ, យោ រសោតិ វុច្ចតិ. តត្រាយំ យោគី ធាតុយោ មនសិ ករោន្តោ អាទិតោ បច្ចេកំ សលក្ខណតោ, សរសតោបិ បរិគ្គណ្ហាតិ. តេនាហ ‘‘យោ ឥមស្មិំ កាយេ ថទ្ធភាវោ វា ខរភាវោ វា…បេ… ឯវំ សំខិត្តេន ធាតុយោ បរិគ្គហេត្វា’’តិ. តត្ថ បរិគ្គហេត្វាតិ បរិគ្គាហកភូតេន ញាណេន ធាតុយោ លក្ខណតោ, រសតោ វា បរិច្ឆិជ្ជ គហេត្វា. អយំ តាវ សំខិត្តតោ ភាវនានយេ កម្មដ្ឋានាភិនិវេសោ.

ឯវំ បន ធាតុយោ បរិគ្គហេត្វា ‘‘អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ បថវីធាតុ ថទ្ធភាវោ វា ខរភាវោ វា, អាបោធាតុ ទ្រវភាវោ វា អាពន្ធនភាវោ វា, តេជោធាតុ ឧណ្ហភាវោ វា បរិបាចនភាវោ វា, វាយោធាតុ វិត្ថម្ភនភាវោ វា សមុទីរណភាវោ វា’’តិ ឯវំ លក្ខណាទីហិ សទ្ធិំយេវ ធាតុយោ មនសិ ករោន្តេន កាលសតម្បិ កាលសហស្សម្បិ បុនប្បុនំ អាវជ្ជិតព្ពំ មនសិ កាតព្ពំ, តក្កាហតំ វិតក្កបរិយាហតំ កាតព្ពំ. តស្សេវំ មនសិ ករោតោ យំ លក្ខណាទីសុ សុបាកដំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ, តទេវ គហេត្វា ឥតរំ វិស្សជ្ជេត្វា តេន សទ្ធិំ ‘‘បថវីធាតុ អាបោធាតូ’’តិអាទិនា មនសិការោ បវត្តេតព្ពោ. ឯវំ មនសិ ករោន្តេន ហិ អនុបុព្ពតោ, នាតិសីឃតោ, នាតិសណិកតោ, វិក្ខេបបដិពាហនតោ, បណ្ណត្តិសមតិក្កមនតោ, អនុបដ្ឋានមុញ្ចនតោ, លក្ខណតោ, តយោ ច សុត្តន្តាតិ ឥមេហិ ទសហាការេហិ មនសិការកោសល្លំ អនុដ្ឋាតព្ពំ.

តត្ថ អនុបុព្ពតោតិ អនុបដិបាដិតោ អាចរិយស្ស សន្តិកេ ឧគ្គហិតបដិបាដិតោ, សា ច ទេសនាបដិបាដិយេវ. ឯវំ អនុបុព្ពតោ មនសិ ករោន្តេនាបិ នាតិសីឃតោ មនសិ កាតព្ពំ. អតិសីឃតោ មនសិ ករោតោ ហិ អបរាបរំ កម្មដ្ឋានមនសិការោ និរន្តរំ បវត្តតិ, កម្មដ្ឋានំ បន អវិភូតំ ហោតិ, ន វិសេសំ អាវហតិ. តស្មា នាតិសីឃតោ មនសិ កាតព្ពំ. យថា ច នាតិសីឃតោ, ឯវំ នាតិសណិកតោបិ. អតិសណិកតោ មនសិ ករោតោ ហិ កម្មដ្ឋានំ បរិយោសានំ ន គច្ឆតិ, វិសេសាធិគមស្ស បច្ចយោ ន ហោតិ. អតិសីឃំ អតិសណិកញ្ច មគ្គំ គច្ឆន្តា បុរិសា ឯត្ថ និទស្សេតព្ពា. វិក្ខេបបដិពាហនតោតិ កម្មដ្ឋានំ វិស្សជ្ជេត្វា ពហិទ្ធា បុថុត្តារម្មណេ ចេតសោ វិក្ខេបោ បដិពាហិតព្ពោ. ពហិទ្ធា វិក្ខេបេ ហិ សតិ កម្មដ្ឋានា បរិហាយតិ បរិធំសតិ. ឯកបទិកមគ្គគាមី បុរិសោ ចេត្ថ និទស្សេតព្ពោ. បណ្ណត្តិសមតិក្កមនតោតិ ‘‘យា អយំ បថវីធាតូ’’តិអាទិកា បណ្ណត្តិ, តំ អតិក្កមិត្វា លក្ខណេសុ ឯវ ចិត្តំ ឋបេតព្ពំ.

ឯវំ បណ្ណត្តិំ វិជហិត្វា កក្ខឡលក្ខណាទីសុ ឯវ មនសិការំ បវត្តេន្តស្ស លក្ខណានិ សុបាកដានិ សុវិភូតានិ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ. តស្សេវំ បុនប្បុនំ មនសិការវសេន ចិត្តំ អាសេវនំ លភតិ. សព្ពោ រូបកាយោ ធាតុមត្តតោ ឧបដ្ឋាតិ សុញ្ញោ និស្សត្តោ និជ្ជីវោ យន្តំ វិយ យន្តសុត្តេន អបរាបរំ បរិវត្តមានោ. សចេ បន ពហិទ្ធាបិ មនសិការំ ឧបសំហរតិ, អថស្ស អាហិណ្ឌន្តា មនុស្សតិរច្ឆានាទយោ សត្តាការំ វិជហិត្វា ធាតុសមូហវសេនេវ ឧបដ្ឋហន្តិ, តេហិ ករិយមានា កិរិយា ធាតុមយេន យន្តេន បវត្តិយមានា ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ, តេហិ អជ្ឈោហរិយមានំ បានភោជនាទិ ធាតុសង្ឃាតេ បក្ខិប្បមានោ ធាតុសង្ឃាតោ វិយ ឧបដ្ឋាតិ. អថស្ស តថា លទ្ធាសេវនម្បិ ចិត្តំ យទិ អច្ចារទ្ធវីរិយតាយ ឧទ្ធច្ចវសេន វា អតិលីនវីរិយតាយ កោសជ្ជវសេន វា ភាវនាវិធិំ ន ឱតរេយ្យ, តទា អធិចិត្តសុត្តំ (អ. និ. ៣.១០៣), អនុត្តរសីតិភាវសុត្តំ (អ. និ. ៦.៨៥), ពោជ្ឈង្គសុត្តន្តិ (សំ. និ. ៥.១៩៤-១៩៥) ឥមេសុ តីសុ សុត្តេសុ អាគតនយេន វីរិយសមាធិយោជនា កាតព្ពា. តេន វុត្តំ ‘‘តយោ ច សុត្តន្តា’’តិ. ឯវំ បន វីរិយសមតំ យោជេត្វា តស្មិំយេវ លក្ខណេ មនសិការំ បវត្តេន្តស្ស យទា សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ លទ្ធសមតានិ សុវិសទានិ បវត្តន្តិ, តទា អសទ្ធិយាទីនំ ទូរីភាវេន សាតិសយំ ថាមប្បត្តេហិ សត្តហិ ពលេហិ លទ្ធូបត្ថម្ភានិ វិតក្កាទីនិ ឈានង្គានិ បដុតរានិ ហុត្វា បាតុភវន្តិ, តេសំ ឧជុវិបច្ចនីកតាយ នីវរណានិ វិក្ខម្ភិតានិយេវ ហោន្តិ សទ្ធិំ តទេកដ្ឋេហិ បាបធម្មេហិ. ឯត្តាវតា ចានេន ឧបចារជ្ឈានំ សមធិគតំ ហោតិ ធាតុលក្ខណារម្មណំ. តេន វុត្តំ ‘‘បុនប្បុនំ បថវីធាតុ អាបោធាតូតិ…បេ… ឧបចារមត្តោ សមាធិ ឧប្បជ្ជតី’’តិ.

តត្ថ ធាតុមត្តតោតិ វិសេសនិវត្តិអត្ថោ មត្ត-សទ្ទោ. តេន យំ ឥតោ ពាហិរកា, លោកិយមហាជនោ ច ‘‘សត្តោ ជីវោ’’តិអាទិកំ វិសេសំ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ អវិជ្ជមានំ វិកប្បនាមត្តេនេវ សមារោបេន្តិ, តំ និវត្តេតិ. តេនេវាហ ‘‘និស្សត្តតោ និជ្ជីវតោ’’តិ. អាវជ្ជិតព្ពន្តិ សមន្នាហរិតព្ពំ. មនសិ កាតព្ពន្តិ បុនប្បុនំ ភាវនាវសេន ធាតុមត្តតោ ធាតុលក្ខណំ មនសិ ឋបេតព្ពំ. បច្ចវេក្ខិតព្ពន្តិ តទេវ ធាតុលក្ខណំ បតិ បតិ អវេក្ខិតព្ពំ, ភាវនាសិទ្ធេន ញាណចក្ខុនា អបរាបរំ បច្ចក្ខតោ បស្សិតព្ពំ.

តស្សេវំ វាយមមានស្សាតិ តស្ស យោគិនោ ឯវំ វុត្តប្បការេន ភាវនំ អនុយុញ្ជន្តស្ស, តត្ថ ច ភាវនាអនុយោគេ សក្កច្ចការិតាយ, សាតច្ចការិតាយ, សប្បាយសេវិតាយ, សមថនិមិត្តសល្លក្ខណេន, ពោជ្ឈង្គានំ អនុបវត្តនេន, កាយេ ច ជីវិតេ ច និរបេក្ខវុត្តិតាយ, អន្តរា សង្កោចំ អនាបជ្ជន្តេន ភាវនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា ឧស្សោឡ្ហិយំ អវដ្ឋានេន សម្មទេវ វាយាមំ បយោគំ បរក្កមំ បវត្តេន្តស្ស. ធាតុប្បភេទាវភាសនបញ្ញាបរិគ្គហិតោតិ បថវីអាទីនំ ធាតូនំ សភាវលក្ខណាវភាសនេន អវភាសនកិច្ចាយ ភាវនាបញ្ញាយ អាទិមជ្ឈបរិយោសានេសុ អវិជហនេន សព្ពតោ គហិតោ មហគ្គតភាវំ អប្បត្តតាយ ឧបចារមត្តោ សិខាប្បត្តោ កាមាវចរសមាធិ ឧប្បជ្ជតិ. ឧបចារសមាធីតិ ច រុឡ្ហីវសេន វេទិតព្ពំ. អប្បនំ ហិ ឧបេច្ច ចារី សមាធិ ឧបចារសមាធិ, អប្បនា ចេត្ថ នត្ថិ. តាទិសស្ស បន សមាធិស្ស សមានលក្ខណតាយ ឯវំ វុត្តំ. កស្មា បនេត្ថ អប្បនា ន ហោតីតិ? តត្ថ ការណមាហ ‘‘សភាវធម្មារម្មណត្តា’’តិ. សភាវធម្មេ ហិ តស្ស គម្ភីរភាវតោ អសតិ ភាវនាវិសេសេ អប្បនាឈានំ ន ឧប្បជ្ជតិ, លោកុត្តរំ បន ឈានំ វិសុទ្ធិភាវនានុក្កមវសេន, អារុប្បំ អារម្មណាតិក្កមភាវនាវសេន អប្បនាប្បត្តំ ហោតីតិ មរណានុស្សតិនិទ្ទេសេ (វិសុទ្ធិ. ១.១៧៧) វុត្តោវាយមត្ថោ.

ឯវំ រូបកាយេ អវិសេសេន ចតុន្នំ ធាតូនំ បរិគ្គណ្ហនវសេន ធាតុកម្មដ្ឋានំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តត្ថ អដ្ឋិអាទីនំ វិនិព្ភុជនវសេន សង្ខេបតោ សុត្តេ អាគតំ ធាតុមនសិការវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា បនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យេ ឥមេ ចត្តារោ កោដ្ឋាសា វុត្តាតិ សម្ពន្ធោ. យថាបច្ចយំ ឋិតា សន្និវេសវិសិដ្ឋា កដ្ឋវល្លិតិណមត្តិកាយោ ឧបាទាយ យថា អគារសមញ្ញា, ន តត្ថ កោចិ អគារោ នាម អត្ថិ, ឯវំ យថាបច្ចយំ សន្និវេសវិសិដ្ឋានិ បវត្តមានានិ អដ្ឋិន្ហារុមំសចម្មានិ បដិច្ច សរីរសមញ្ញា, ន ឯត្ថ កោចិ អត្តា ជីវោ. កេវលំ តេហិ បរិវារិតមាកាសមត្តន្តិ ទស្សេតិ. ទេសនា សត្តសុញ្ញតាសន្ទស្សនបរាតិ ឥមមត្ថំ វិភាវេន្តោ ‘‘និស្សត្តភាវទស្សនត្ថ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អដ្ឋិញ្ច បដិច្ចាតិ បណ្ហិកដ្ឋិកាទិភេទំ បដិបាដិយា ឧស្សិតំ ហុត្វា ឋិតំ អតិរេកតិសតភេទំ អដ្ឋិំ ឧបាទាយ. ន្ហារុញ្ចាតិ តមេវ អដ្ឋិសង្ឃាដំ អាពន្ធិត្វា ឋិតំ នវសតប្បភេទំ ន្ហារុំ. មំសន្តិ តមេវ អដ្ឋិសង្ឃាដំ អនុលិម្បិត្វា ឋិតំ នវបេសិសតប្បភេទំ មំសំ. ចម្មន្តិ មច្ឆិកបត្តកច្ឆាយាយ ឆវិយា សញ្ឆាទិតំ សកលសរីរំ បរិយោនន្ធិត្វា ឋិតំ ពហលចម្មំ បដិច្ច ឧបាទាយ. សព្ពត្ថ ច-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ. អាកាសោ បរិវារិតោតិ យថា ភិត្តិបាទាទិវសេន ឋបិតំ កដ្ឋំ, តស្សេវ អាពន្ធនវល្លិ, អនុលេបនមត្តិកា, ឆាទនតិណន្តិ ឯតានិ កដ្ឋាទីនិ អន្តោ, ពហិ ច បរិវារេត្វា ឋិតោ អាកាសោ អគារន្ត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតិ, គេហន្តិ បណ្ណត្តិំ លភតិ, ឯវមេវ យថាវុត្តានិ អដ្ឋិអាទីនិ អន្តោ, ពហិ ច បរិវារេត្វា ឋិតោ អាកាសោ តានេវ អដ្ឋិអាទីនិ ឧបាទាយ រូបន្ត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតិ, សរីរន្តិ វោហារំ លភតិ. យថា ច កដ្ឋាទីនិ បដិច្ច សង្ខំ គតំ អគារំ លោកេ ‘‘ខត្តិយគេហំ, ព្រាហ្មណគេហ’’ន្តិ វុច្ចតិ, ឯវមិទម្បិ ‘‘ខត្តិយសរីរំ ព្រាហ្មណសរីរ’’ន្តិ វោហរីយតិ, នត្ថេត្ថ កោចិ សត្តោ វា ជីវោ វាតិ អធិប្បាយោ.

តេតិ តេ ចត្តារោ កោដ្ឋាសេ វិនិព្ភុជិត្វា វិនិព្ភុជិត្វាតិ យោជនា. តំតំអន្តរានុសារិនាតិ អដ្ឋិន្ហារូនំ ន្ហារុមំសានំ មំសចម្មានន្តិ តេសំ តេសំ កោដ្ឋាសានំ វិវរានុបាតិនា ញាណសង្ខាតេន ហត្ថេន. វិនិព្ភុជិត្វា វិនិព្ភុជិត្វាតិ អនេកក្ខត្តុំ វិនិវេឋេត្វា. អថ វា វិនិព្ភុជិត្វា វិនិព្ភុជិត្វាតិ បច្ចេកំ អដ្ឋិអាទីនំ អន្តរានុសារិនា ញាណហត្ថេន វិនិព្ភោគំ កត្វា. ឯតេសូតិ សកលម្បិ អត្តនោ រូបកាយំ ចតុធា កត្វា វិភត្តេសុ យថាវុត្តេសុ អដ្ឋិអាទីសុ ចតូសុ កោដ្ឋាសេសុ. បុរិមនយេនេវាតិ ‘‘យោ ឥមស្មិំ កាយេ ថទ្ធភាវោ វា’’តិអាទិនា បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ ភាវនាវិធានំ, តំ អនន្តរនយេ វុត្តាការេនេវ វត្តព្ពំ.

៣០៩. វិត្ថារតោ អាគតេ បន ‘‘ចតុធាតុវវត្ថានេ’’តិ អានេត្វា យោជនា. ឯវំ ឥទានិ វុច្ចមានាការេន វេទិតព្ពោ ភាវនានយោ. ‘‘ទ្វាចត្តាលីសាយ អាការេហិ ធាតុយោ ឧគ្គណ្ហិត្វា’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ អាទិតោ ទ្វត្តិំសាការា ធាតុយោ ន ហោន្តីតិ? វត្ថុសីសេន ធាតូនំយេវ ឧគ្គហេតព្ពត្តា នាយំ ទោសោ. វុត្តប្បការេតិ ‘‘គោចរគាមតោ នាតិទូរនាច្ចាសន្នតាទីហិ បញ្ចហិ អង្គេហិ សមន្នាគតេ’’តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ១.៥៣) វុត្តប្បការេ. កតសព្ពកិច្ចេនាតិ បលិពោធុបច្ឆេទាទិកំ កតំ សព្ពកិច្ចំ ឯតេនាតិ កតសព្ពកិច្ចោ, តេនស្ស សីលវិសោធនាទិ បន កម្មដ្ឋានុគ្គហណតោ បគេវ សិទ្ធំ ហោតីតិ ទស្សេតិ. សសម្ភារសង្ខេបតោតិ សម្ភរីយន្តិ ឯតេន ពុទ្ធិវោហារាតិ សម្ភារោ, តន្និមិត្តំ. កិំ បនេតំ? បថវីអាទិ. កេសាទីសុ ហិ វីសតិយា អាការេសុ ‘‘បថវី’’តិ ពុទ្ធិវោហារា បថវីនិមិត្តកា ថទ្ធតំ ឧបាទាយ បវត្តនតោ. តស្មា តត្ថ បថវីសម្ភារោ នាម សវិសេសាយ តស្សា អត្ថិតាយ កេសាទយោ សហ សម្ភារេហីតិ សសម្ភារា. អាបោកោដ្ឋាសាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សសម្ភារានំ សង្ខេបោ សសម្ភារសង្ខេបោ, តតោ សសម្ភារសង្ខេបតោ ភាវេតព្ពន្តិ យោជនា. សង្ខេបតោ វីសតិយា, ទ្វាទសសុ, ចតូសុ, ឆសុ ច កោដ្ឋាសេសុ យថាក្កមំ បថវីអាទិកា ចតស្សោ ធាតុយោ បរិគ្គហេត្វា ធាតុវវត្ថានំ សសម្ភារសង្ខេបតោ ភាវនា. តេនាហ ‘‘ឥធ ភិក្ខុ វីសតិយា កោដ្ឋាសេសូ’’តិអាទិ.

សសម្ភារវិភត្តិតោតិ សសម្ភារានំ កេសាទីនំ វិភាគតោ កេសាទិកេ វីសតិ កោដ្ឋាសេ បុព្ពេ វិយ ឯកជ្ឈំ អគ្គហេត្វា វិភាគតោ បថវីធាតុភាវេន វវត្ថាបនំ. អាបោកោដ្ឋាសាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សលក្ខណសង្ខេបតោតិ លក្ខីយតិ ឯតេនាតិ លក្ខណំ, ធម្មានំ សភាវោ, ឥធ បន ថទ្ធតាទិ. តស្មា ថទ្ធលក្ខណាទិវន្តតាយ សហ លក្ខណេហីតិ សលក្ខណា, កេសាទយោ ទ្វាចត្តាលីស អាការា. តេសំ សង្ខេបតោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – កេសាទិកេ វីសតិ កោដ្ឋាសេ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា តត្ថ ថទ្ធតាទិកំ ចតុព្ពិធម្បិ លក្ខណំ វវត្ថបេត្វា ភាវនា សលក្ខណសង្ខេបតោ ភាវនា. ឯស នយោ អាបោកោដ្ឋាសាទីសុបិ. សលក្ខណវិភត្តិតោតិ ថទ្ធលក្ខណាទិនា សលក្ខណានំ កេសាទីនំ វិភាគតោ កេសាទីសុ ទ្វាចត្តាលីសាយ អាការេសុ បច្ចេកំ ថទ្ធតាទីនំ ចតុន្នំ ចតុន្នំ លក្ខណានំ វវត្ថាបនវសេន ភាវនា.

ឯវំ ចតូហិ អាការេហិ ឧទ្ទិដ្ឋំ ភាវនានយំ និទ្ទិសិតុំ ‘‘កថំ សសម្ភារសង្ខេបតោ ភាវេតី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ឯត្ថ ច យថា តិក្ខបញ្ញោ បុគ្គលោ តិក្ខតាយ បរោបរិយត្តសព្ភាវតោ តិក្ខិន្ទ្រិយមុទិន្ទ្រិយតាវសេន ទុវិធោតិ. តត្ថ តិក្ខិន្ទ្រិយស្ស វសេន សង្ខេបតោ បឋមនយោ វុត្តោ, មុទិន្ទ្រិយស្ស វសេន ទុតិយោ. ឯវំ នាតិតិក្ខបញ្ញោបិ បុគ្គលោតិ. តត្ថ យោ វិសទិន្ទ្រិយោ បុគ្គលោ, តស្ស វសេន សសម្ភារសង្ខេបតោ, សលក្ខណសង្ខេបតោ ច ភាវនានយោ និទ្ទិដ្ឋោ. យោ បន នាតិវិសទិន្ទ្រិយោ, តស្ស វសេន សសម្ភារវិភត្តិតោ, សលក្ខណវិភត្តិតោ ច ភាវនានយោ និទ្ទិដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ. តស្ស ឯវំ វវត្ថាបយតោ ឯវ ធាតុយោ បាកដា ហោន្តិ សវិសេសំ ធាតូនំ បរិគ្គហិតត្តា. ភាវនាវិធានំ បនេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៣១០. យស្សាតិ នាតិវិសទិន្ទ្រិយំ បុគ្គលំ សន្ធាយ វទតិ. ឯវំ ភាវយតោតិ សសម្ភារសង្ខេបតោ ភាវេន្តស្ស. យេន វិធិនា ឧគ្គហេត្វា កុសលោ ហោតិ, សោ សត្តវិធោ វិធិ ‘‘ឧគ្គហកោសល្ល’’ន្តិ វុច្ចតិ, តន្និព្ពត្តំ វា ញាណំ. ឯវំ មនសិការកោសល្លម្បិ វេទិតព្ពំ. ទ្វត្តិំសាការេតិ ធាតុមនសិការវសេន បរិគ្គហិតេ កេសាទិកេ ទ្វត្តិំសវិធេ កោដ្ឋាសេ. ‘‘ទ្វត្តិំសាការេ’’តិ ច ឥទំ តេជវាយុកោដ្ឋាសេសុ វណ្ណាទិវសេន វវត្ថានស្ស អភាវតោ វុត្តំ. សព្ពំ តត្ថ វុត្តវិធានំ កាតព្ពន្តិ ‘‘វចសា មនសា’’តិអាទិនា វុត្តឧគ្គហកោសល្លុទ្ទេសតោ បដ្ឋាយ យាវ ‘‘អនុបុព្ពមុញ្ចនាទិវសេនា’’តិ បទំ, តាវ អាគតំ សព្ពំ ភាវនាវិធានំ កាតព្ពំ សម្បាទេតព្ពំ. វណ្ណាទិវសេនាតិ វណ្ណសណ្ឋានទិសោកាសបរិច្ឆេទវសេន. អយញ្ច វណ្ណាទិវសេន មនសិការោ ធាតុបដិក្កូលវណ្ណមនសិការានំ សាធារណោ បុព្ពភាគោតិ និព្ពត្តិតធាតុមនសិការមេវ ទស្សេតុំ ‘‘អវសានេ ឯវំ មនសិការោ បវត្តេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ.

៣១១. អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មាតិ ឯតេ ‘‘សីសកដាហបលិវេឋនចម្មំ កេសា’’តិ ឯវំ វោហរិយមានា ភូតុបាទាយធម្មា ‘‘មយិ កេសា ជាតា, មយមេត្ថ ជាតា’’តិ ឯវំ អញ្ញមញ្ញំ អាភោគបច្ចវេក្ខណសុញ្ញា. ឥមិនា ការណស្ស ច ផលស្ស ច អព្យាបារតាយ ធាតុមត្តតំ សន្ទស្សេតិ, តេន ច អាភោគបច្ចវេក្ខណានម្បិ ឯវមេវ អព្យាបារតា ទីបិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ តានិ, តេសំ ការណានិ ច តថា តថា អាភុជិត្វា, បច្ចវេក្ខិត្វា ច ឧប្បជ្ជន្តិ, បច្ចយភាវំ វា គច្ឆន្តីតិ. ឥតីតិ វុត្តប្បការបរាមសនំ. អចេតនោតិ ន ចេតនោ, ចេតនារហិតោ វា. អព្យាកតោតិ អព្យាកតរាសិបរិយាបន្នោ. សុញ្ញោតិ អត្តសុញ្ញោ. តតោ ឯវ និស្សត្តោ. ថទ្ធលក្ខណាធិកតាយ ថទ្ធោ. តតោ ឯវ បថវីធាតូតិ ឯវំ មនសិការោ បវត្តេតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ សព្ពត្ថ.

៣១២. សុញ្ញគាមដ្ឋានេតិ ឯត្ថ សុញ្ញគាមគ្គហណំ បរមត្ថតោ វេទកវិរហទស្សនត្ថំ កាយស្ស.

៣១៣. មធុកដ្ឋិកេតិ មធុកពីជានិ.

៣១៤. គេហថម្ភានំ អាធារភាវេន ឋបិតសិលាយោ បាសាណឧទុក្ខលកានីតិ អធិប្បេតានិ.

៣១៥. ទុគ្គន្ធាទិភាវេ ចស្ស សទិសភាវទស្សនត្ថំ អល្លគោចម្មគ្គហណំ.

៣១៦. យេភុយ្យេន មំសបេសីនំ ពហលតាយ មហាមត្តិកគ្គហណំ.

៣១៧. កុដ្ដទារូសូតិ ទារុកុដ្ដិកាយ កុដិយា ភិត្តិបាទភូតេសុ កដ្ឋេសុ.

៣១៨. បណ្ហិកដ្ឋិអាទីនំ អាធារភាវោ វិយ គោប្ផកដ្ឋិអាទីនំ អាធេយ្យភាវោបិ អសមន្នាហារសិទ្ធោតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘បណ្ហិកដ្ឋិគោប្ផកដ្ឋិំ ឧក្ខិបិត្វា ឋិត’’ន្តិអាទិំ វត្វា បុន ‘‘សីសដ្ឋិគីវដ្ឋិកេ បតិដ្ឋិត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

៣១៩. សិន្នវេត្តគ្គាទីសូតិ សេទិតវេត្តកឡីរាទីសុ.

៣២១. ឧរដ្ឋិសង្ឃាដោ បញ្ជរសទិសតាយ ‘‘ឧរដ្ឋិបញ្ជរ’’ន្តិ វុត្តោ. តស្ស អថិរភាវទស្សនត្ថំ ជិណ្ណសន្ទមានិកបញ្ជរំ និទស្សនភាវេន គហិតំ.

៣២២. យមកមំសបិណ្ឌេតិ មំសបិណ្ឌយុគឡេ.

៣២៣. កិលោមកស្ស សេតវណ្ណតាយ ‘‘បិលោតិកបលិវេឋិតេ’’តិ បិលោតិកំ និទស្សនភាវេន វុត្តំ. ឯវមេវ ន វក្កហទយានិ សកលសរីរេ ច មំសំ ជានាតីតិ ឯត្ថ ន វក្កហទយានិ ជានន្តិ ‘‘មយំ បដិច្ឆន្នកិលោមកេន បដិច្ឆន្នានី’’តិ, ន សកលសរីរេ ច មំសំ ជានាតិ ‘‘អហំ បដិច្ឆន្នកិលោមកេន បដិច្ឆន្ន’’ន្តិ យោជេតព្ពំ.

៣២៤. កោដ្ឋមត្ថកបស្សន្តិ កុសូលស្ស អព្ភន្តរេ មត្ថកបស្សំ.

៣២៥. ទ្វិន្នំ ថនានមន្តរេតិ ទ្វិន្នំ ថនប្បទេសានំ វេមជ្ឈេ, ថនប្បទេសោ ច អព្ភន្តរវសេន វេទិតព្ពោ.

៣២៧. ឯកវីសតិអន្តភោគេតិ ឯកវីសតិយា ឋានេសុ ឱភគ្គោភគ្គេ អន្តមណ្ឌលេ.

៣២៨. អាមាសយេ ឋិតោ បរិភុត្តាហារោ ឧទរិយន្តិ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘ឧទរិយំ ឧទរេ ឋិតំ អសិតបីតខាយិតសាយិត’’ន្តិ.

៣៣១. អពទ្ធបិត្តំ សំសរណលោហិតំ វិយ, កាយុស្មា វិយ ច កម្មជរូបបដិពទ្ធវុត្តិកន្តិ អាហ ‘‘អាពទ្ធបិត្តំ ជីវិតិន្ទ្រិយបដិពទ្ធំ សកលសរីរំ ព្យាបេត្វា ឋិត’’ន្តិ. បដិពទ្ធតាវចនេន ចស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយេ សតិ សព្ភាវមេវ ទីបេតិ, ន ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស វិយ ឯកន្តកម្មជតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បិត្តកោសកេតិ មហាកោសាដកីកោសសទិសេ បិត្តាធារេ. យូសភូតោតិ រសភូតោ.

៣៣២. ឧច្ឆិដ្ឋោទកគព្ភមលាទីនំ ឆឌ្ឌនដ្ឋានំ ចន្ទនិកា, តស្សំ ចន្ទនិកាយំ.

៣៣៣. បុព្ពាសយោ មន្ទបញ្ញានំ កេសញ្ចិទេវ ហោតីតិ កត្វា អសព្ពសាធារណន្តិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘បុព្ពោ អនិពទ្ធោកាសោ’’តិ.

៣៣៤. បិត្តំ វិយាតិ អពទ្ធបិត្តំ វិយ. សកលសរីរន្តិ ជីវិតិន្ទ្រិយបដិពទ្ធំ សព្ពំ សរីរប្បទេសំ. វក្កហទយយកនបប្ផាសានិ តេមេន្តន្តិ ឯត្ថ យកនំ ហេដ្ឋាភាគបូរណេន, ឥតរានិ តេសំ ឧបរិ ថោកំ ថោកំ បគ្ឃរណេន ច តេមេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ហេដ្ឋា លេឌ្ឌុខណ្ឌាទីនិ តេមយមានេតិ តេមកតេមិតព្ពានំ អព្យាបារតាសាមញ្ញនិទស្សនត្ថំ ឯវ ឧបមា ទដ្ឋព្ពា, ន ឋានសាមញ្ញនិទស្សនត្ថំ. សន្និចិតលោហិតេន ហិ តេមេតព្ពានំ កេសញ្ចិ ហេដ្ឋា, កស្សចិ ឧបរិ ឋិតតា កាយគតាសតិនិទ្ទេសេ (វិសុទ្ធិ. ១.២០៦) ទស្សិតាតិ. យកនស្ស ហេដ្ឋាភាគដ្ឋានំ ‘‘មយិ លោហិតំ ឋិត’’ន្តិ ន ជានាតិ, វក្កាទីនិ ‘‘អម្ហេ តេមយមានំ លោហិតំ ឋិត’’ន្តិ ន ជានន្តីតិ ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពា.

៣៣៦. បត្ថិន្នសិនេហោតិ ថិនភាវំ ឃនភាវំ គតសិនេហោ. សកលសរីរេ មំសន្តិ យោជនា, តញ្ច ថូលសរីរំ សន្ធាយ វុត្តំ. មេទស្ស សតិបិ បត្ថិន្នតាយ ឃនភាវេ មំសស្ស វិយ ន ពទ្ធតាតិ វុត្តំ ‘‘បត្ថិន្នយូសោ’’តិ. តេនេវស្ស អាបោកោដ្ឋាសតា.

៣៣៧. ឧទកបុណ្ណេសុ តរុណតាលដ្ឋិកូបកេសូតិ នាតិបរិណតានំ សជលកានំ អគ្គតោ ឆិន្នានំ តាលសលាដុកានំ វិវរានិ សន្ធាយ វុត្តំ.

៣៣៨. វសាយ អត្តនោ អាធារេ អភិព្យាបនមុខេន អព្យាបារតាសាមញ្ញំ វិភាវេតព្ពន្តិ អាចាមគតតេលំ និទស្សិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

៣៣៩. ខេឡុប្បត្តិបច្ចយេ អម្ពិលគ្គមធុរគ្គាទិកេ.

៣៤៣. កេសាទីសុ មនសិការំ បវត្តេត្វា តេជោកោដ្ឋាសេសុ បវត្តេតព្ពោ មនសិការោតិ វិភត្តិំ បរិណាមេត្វា យោជេតព្ពំ. យេន សន្តប្បតីតិ យេន កាយោ សន្តប្បតិ, អយំ សន្តប្បនកិច្ចោ. តេជោតិ តស្ស បរិគ្គណ្ហនាការោ ឯវ បច្ចាមដ្ឋោ. យេន ជីរីយតីតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

៣៤៤. អស្សាសបស្សាសវសេនាតិ អន្តោបវិសនពហិនិក្ខមននាសិកាវាតភាវេន. ‘‘ឯវំ បវត្តមនសិការស្សា’’តិ ឥមិនា វុត្តាការេន សសម្ភារវិភត្តិតោ បវត្តកម្មដ្ឋានមនសិការស្ស. ធាតុយោ បាកដា ហោន្តីតិ វិត្ថារតោ បរិគ្គហិតត្តា ធាតុយោ វិភូតា ហោន្តិ. ឥធាបិ ភាវនាវិធានំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៣៤៥. តត្ថេវាតិ តេសុយេវ វីសតិយា កោដ្ឋាសេសុ. បរិបាចនលក្ខណំ វិត្ថម្ភនលក្ខណន្តិ ឯត្ថាបិ ‘‘តត្ថេវា’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ.

បុន តត្ថេវាតិ តេសុយេវ ទ្វាទសសុ កោដ្ឋាសេសូតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច កេសាទិកោដ្ឋាសានំ សំវិគ្គហតាយ តត្ថ វិជ្ជមានា អាបោធាតុអាទយោ ន្ហានិយចុណ្ណាទីសុ ឧទកាទយោ វិយ សុវិញ្ញេយ្យាតិ ‘‘តត្ថេវ អាពន្ធនលក្ខណ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

សន្តប្បនាទិតេជោកោដ្ឋាសេសុ បន វាយោធាតុអាទយោ ន តថា សុវិញ្ញេយ្យាតិ កត្វា ‘‘តេន អវិនិភុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ, ន តត្ថេវាតិ. យទិ ឯវំ, វាយុកោដ្ឋាសេសុ កថំ តត្ថេវាតិ? វាយុកោដ្ឋាសាបិ ហិ ឧទ្ធង្គមវាតាទយោ បិណ្ឌាការេនេវ បរិគ្គហេតព្ពតំ ឧបគច្ឆន្តិ, ន បន សន្តប្បនាទិតេជោកោដ្ឋាសាតិ នាយំ ទោសោ. តត្ថ តេនាតិ តេន តេជេន. អវិនិភុត្តន្តិ អវិនាភូតំ, តំតំកលាបគតវសេន វា ឯវំ វុត្តំ. ឯវំ វវត្ថាបយតោតិ វុត្តាការេន សលក្ខណសង្ខេបតោ ធាតុយោ វវត្ថាបេន្តស្ស. វុត្តនយេនាតិ ‘‘តស្សេវំ វាយមមានស្សា’’តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ១.៣០៨) ហេដ្ឋា វុត្តនយេន.

៣៤៦. ឯវម្បិ ភាវយតោតិ សលក្ខណសង្ខេបតោ ធាតុយោ បរិគ្គហេត្វា ភាវេន្តស្សាបិ. បុព្ពេ វុត្តនយេនាតិ សសម្ភារវិភត្តិតោ ភាវនាយំ វុត្តេន នយេន. ឯវន្តិ យថា កេសេ, ឯវំ. សព្ពកោដ្ឋាសេសូតិ ឯកចត្តាលីសភេទេសុ សេសសព្ពកោដ្ឋាសេសុ ឯវមេត្ថ អដ្ឋសដ្ឋិធាតុសតស្ស បរិគ្គហោ វុត្តោ ហោតិ. ភាវនាវិធានំ បនេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

ឥទានិ វចនត្ថាទិមុខេនបិ ធាតូសុ មនសិការវិធានំ ទស្សេតុំ ‘‘វចនត្ថតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ វចនត្ថតោតិ យស្មា សព្ពបឋមំ កម្មដ្ឋានស្ស ឧគ្គហណំ វចនវសេន ហោតិ វចនទ្វារេន តទត្ថស្ស អាទិតោ គហេតព្ពតោ, តស្មា វចនត្ថតោបិ ធាតូនំ មនសិកាតព្ពតា វុត្តា. កលាបតោតិ វចនត្ថវសេន វិសេសតោ, សាមញ្ញតោ ច ធាតុយោ បរិគ្គហេត្វា ឋិតស្ស យស្មា តា បិណ្ឌសោ បវត្តន្តិ, ន បច្ចេកំ, តស្មា កលាបតោបិ មនសិកាតព្ពតា វុត្តា. តេ បន កលាបា បរមាណុបរិមាណា ហោន្តីតិ តប្បរិយាបន្នានំ បថវីធាតុអាទីនំ ឯកស្មិំ សរីរេ បរិមេយ្យបរិច្ឆេទំ ទស្សេតុំ ចុណ្ណតោ មនសិកាតព្ពតា វុត្តា. សោ បនាយំ តាសំ ចុណ្ណតោ មនសិការោ សង្ឃាដវសេន ហោតីតិ និព្ពដ្ដិតសរូបមេវ បរិគ្គហេតព្ពំ ទស្សេតុំ លក្ខណាទិតោ មនសិការោ វុត្តោ. លក្ខណាទិតោ ធាតុយោ បរិគ្គណ្ហន្តេន សលក្ខណវិភត្តិតោ កម្មដ្ឋានាភិនិវេសេ យស្មា ទ្វាចត្តាលីសាយ កោដ្ឋាសានំ វសេន ធាតូសុ បរិគ្គយ្ហមានាសុ ‘‘ឯត្តកា ឧតុសមុដ្ឋានា, ឯត្តកា ចិត្តាទិសមុដ្ឋានា’’តិ អយំ វិភាគោ ញាតព្ពោ ហោតិ, តស្មា សមុដ្ឋានតោ មនសិការោ វុត្តោ.

ឯវំ បរិញ្ញាតសមុដ្ឋានានម្បិ តាសំ សទ្ទានុសារេន វិនា វិសេសសាមញ្ញបរិគ្គហោ កាតព្ពោតិ ទស្សេតុំ នានត្តេកត្តតោ មនសិការោ វុត្តោ. លក្ខណវិសេសតោ វិនិភុត្តរូបាបិ ឯតា អនិទ្ទិសិតព្ពដ្ឋានតាយ បទេសេន អវិនិភុត្តាតិ អយំ វិសេសោ បរិគ្គហេតព្ពោតិ ទស្សេតុំ វិនិព្ភោគាវិនិព្ភោគតោ មនសិការោ វុត្តោ. សតិបិ អវិនិព្ភោគវុត្តិយំ កាចិទេវ កាសញ្ចិ សភាគា, កាចិ វិសភាគាតិ អយម្បិ វិសេសោ បរិគ្គហេតព្ពោតិ ទស្សេតុំ សភាគវិសភាគតោ មនសិការោ វុត្តោ. សភាគវិសភាគាបិ ធាតុយោ អជ្ឈត្តិកា ឦទិសកិច្ចវិសេសយុត្តា, ពាហិរា តព្ពិបរីតាតិ អយំ វិសេសោ បរិគ្គហេតព្ពោតិ ទស្សេតុំ អជ្ឈត្តិកពាហិរវិសេសតោ មនសិការោ វុត្តោ. សជាតិសង្គហាទិកោ ធាតុសង្គហវិសេសោបិ បរិគ្គហិតព្ពោតិ ទស្សេតុំ សង្គហតោ មនសិការោ វុត្តោ. សន្ធារណាទីហិ យថាសកកិច្ចេហិ អញ្ញមញ្ញូបត្ថម្ភភាវតោបិ ធាតុយោ បរិគ្គហេតព្ពាតិ ទស្សេតុំ បច្ចយតោ មនសិការោ វុត្តោ. អព្យាបារនយតោ ធាតុយោ បរិគ្គហេតព្ពាតិ ទស្សេតុំ អសមន្នាហារតោ មនសិការោ វុត្តោ. អត្តនោ បច្ចយធម្មវិសេសតោ, បច្ចយភាវវិសេសតោ ច ធាតុយោ បរិគ្គហេតព្ពាតិ ទស្សេតុំ បច្ចយវិភាគតោ មនសិការោ វុត្តោតិ ឯវមេតេសំ តេរសន្នំ អាការានំ បរិគ្គហេ ការណំ វេទិតព្ពំ. អាការេហីតិ បការេហិ, ការណេហិ វា.

៣៤៧. តត្ថ បត្ថដត្តាតិ បុថុត្តា, តេន បុថុភាវតោ បុថុវី, បុថុវី ឯវ បថវីតិ និរុត្តិនយេន សទ្ទត្ថមាហ. បត្ថនដ្ឋេន វា បថវី, បតិដ្ឋាភាវេន បត្ថាយតិ ឧបតិដ្ឋតីតិ អត្ថោ. ‘‘អប្បោតី’’តិ បទស្ស អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោ ឯវ. អាបីយតីតិ សោសីយតិ, បិវីយតីតិ កេចិ. ‘‘អយំ បនត្ថោ សសម្ភារាបេ យុជ្ជតី’’តិ វទន្តិ, លក្ខណាបេបិ យុជ្ជតេវ. សោបិ ហិ ផរុសបាចនវិសោសនាការេន សេសភូតត្តយេន បីយមានោ វិយ បវត្តតីតិ. អប្បាយតីតិ ព្រូហេតិ. បរិព្រូហនរសា ហិ អាបោធាតុ. តេជតីតិ និសេតិ, តិក្ខភាវេន សេសភូតត្តយំ ឧស្មាបយតីតិ អត្ថោ. វាយតីតិ សមីរេតិ, ទេសន្តរុប្បត្តិហេតុភាវេន ភូតសង្ឃាតំ គមេតីតិ អត្ថោ.

ឯវំ តាវ វិសេសតោ វចនត្ថំ វត្វា ឥទានិ សាមញ្ញតោ វត្តុំ ‘‘អវិសេសេន បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. សលក្ខណធារណតោតិ យថា តិត្ថិយបរិកប្បិតោ ‘‘បកតិ អត្តា’’តិ ឯវមាទិកោ សភាវតោ នត្ថិ, ន ឯវមេតា. ឯតា បន សលក្ខណំ សភាវំ ធារេន្តីតិ ធាតុយោ. ទុក្ខាទានតោតិ ទុក្ខស្ស វិទហនតោ. ឯតា ហិ ធាតុយោ ការណភាវេន វវត្ថិតា ហុត្វា អយលោហាទិធាតុយោ វិយ អយលោហាទិំ អនេកប្បការំ សំសារទុក្ខំ វិទហន្តិ. ទុក្ខាធានតោតិ អនប្បកស្ស ទុក្ខស្ស វិធានមត្តតោ អវសវត្តនតោ, តំ វា ទុក្ខំ ឯតាហិ ការណភូតាហិ សត្តេហិ អនុវិធីយតិ, តថាវិហិតញ្ច តំ ឯតាស្វេវ ធីយតិ ឋបីយតីតិ ឯវំ ទុក្ខាធានតោ, ធាតុយោ. អបិច ‘‘និជ្ជីវដ្ឋោ ធាតុដ្ឋោ’’តិ វុត្តោវាយមត្ថោ. តថា ហិ ភគវា ‘‘ឆធាតុរោយំ ភិក្ខុ បុរិសោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.៣៤៣-៣៤៥) ជីវសញ្ញាសមូហននត្ថំ ធាតុទេសនំ អកាសីតិ. ឥតិ វចនត្ថមុខេនបិ អសាធារណតោ, សាធារណតោ ច ធាតូនំ សរសលក្ខណមេវ វិភាវីយតីតិ អាហ ‘‘ឯវំ វិសេសសាមញ្ញវសេន វចនត្ថតោ មនសិ កាតព្ពា’’តិ. មនសិការោ បន វចនត្ថមុខេន ធាតុយោ បរិគ្គហេត្វា ឋិតស្ស ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

៣៤៨. អាការេហីតិ បការេហិ. អថ វា អាករីយន្តិ ទិស្សន្តិ ឯត្ថ ធាតុយោតិ អាការា, កោដ្ឋាសា. អដ្ឋធម្មសមោធានាតិ យថាវុត្តានំ បច្ចយវិសេសេន វិសិដ្ឋរូបានំ វណ្ណាទីនំ អដ្ឋន្នំ ធម្មានំ សមវធានតោ សន្និវេសវិសេសវសេន សហាវដ្ឋានតោ តំ ឧបាទាយ. កេសាតិ សម្មុតិ សមញ្ញាមត្តំ ហោតិ. តេសំយេវ វិនិព្ភោគាតិ តេសំយេវ វណ្ណាទីនំ វិនិព្ភុជនតោ. យថា ហិ វណ្ណាទយោ អដ្ឋ ធម្មា បញ្ញាយ វិនិព្ភុជ្ជមានា អញ្ញមញ្ញព្យតិរេកេន បរមត្ថតោ ឧបលព្ភន្តិ, ន ឯវំ វណ្ណាទិព្យតិរេកេន បរមត្ថតោ កេសា ឧបលព្ភន្តិ. តស្មា យេ ច ធម្មេ សមុទិតេ ឧបាទាយ ‘‘កេសា’’តិ សម្មុតិ, តេសុ វិសុំ វិសុំ កតេសុ នត្ថិ ‘‘កេសា’’តិ សម្មុតិ, វោហារមត្តន្តិ អត្ថោ.

‘‘អដ្ឋធម្មកលាបមត្តមេវា’’តិ ឥទំ កេសបញ្ញត្តិយា ឧបាទាយភូតេ វណ្ណាទិកេ ឯកត្តេន គហេត្វា វុត្តំ, ន តេសំ អដ្ឋធម្មមត្តភាវតោ. កម្មសមុដ្ឋានោ កោដ្ឋាសោតិ កេសេសុ តាវ កេសមូលំ, ឯវំ លោមាទីសុបិ យថារហំ វេទិតព្ពំ. ទសធម្មកលាបោបីតិ ឯត្ថ អសិតាទិបរិបាចកោ តេជោកោដ្ឋាសោ នវធម្មកលាបោបីតិ វត្តព្ពោ. យទិមេ កេសាទិកោដ្ឋាសា យថារហំ អដ្ឋនវទសធម្មសមូហភូតា, អថ កស្មា បថវីអាទិធាតុមត្តតោ មនសិ ករីយន្តីតិ អាហ ‘‘ឧស្សទវសេន បនា’’តិអាទិ. យស្មា អយំ ធាតុមនសិការោ យាវទេវ សត្តសញ្ញាសមុគ្ឃាដនត្ថោ, ធម្មវិនិព្ភោគោ ច សាតិសយំ សត្តសញ្ញាសមុគ្ឃាដាយ សំវត្តតិ, តស្មា កោដ្ឋាសេសុ ឯវំ ធម្មវិភាគោ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថ ហិ ឧទរិយំ ករីសំ បុព្ពោ មុត្តញ្ច ឧតុសមុដ្ឋានា, អសិតាទិបរិបាចកតេជោ កម្មសមុដ្ឋានោ, អស្សាសបស្សាសវាតោ ចិត្តសមុដ្ឋានោតិ ឆ ឯកសមុដ្ឋានា, សេទោអស្សុ ខេឡោ សិង្ឃាណិកាតិ ចត្តារោ ឧតុចិត្តវសេន ទ្វិសមុដ្ឋានា, សេសា ទ្វត្តិំស ចតុសមុដ្ឋានា.

តេសុ អសិតាទិបរិបាចកេ តេជោកោដ្ឋាសេ ឯកោ កលាបោ ជីវិតនវកោ, អញ្ញេសុ ឯកសមុដ្ឋានេសុ ឧតុសមុដ្ឋានោ, ចិត្តសមុដ្ឋានោ វា ឯកេកោ អដ្ឋកោ, ទ្វិសមុដ្ឋានេសុ ឧតុចិត្តវសេន ទ្វេ ទ្វេ អដ្ឋកា, ចតុសមុដ្ឋានេសុ ឧតុចិត្តាហារសមុដ្ឋានា តយោ តយោ អដ្ឋកា, ឧតុចិត្តសមុដ្ឋានេសុ សទ្ទនវកា, អដ្ឋសុ តេជោវាយោកោដ្ឋាសេសុ អដ្ឋ ជីវិតនវកា, សេសេសុ ចតុវីសតិយា កោដ្ឋាសេសុ កាយភាវទសកទ្វយសហិតា, ចក្ខាទិសញ្ញិតេសុ មំសកោដ្ឋាសេសុ ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាវត្ថុទសកសហិតា ចាតិ បរិបុណ្ណាយតនកេ រូបកាយេ ភេទំ អនាមសិត្វា ឯកត្តវសេន គយ្ហមានា សត្តចត្តាលីសាធិកសតរូបកលាបា រូបវិភាគតោ សាធិកំ ទិយឌ្ឍរូបសហស្សំ ហោតិ, កោដ្ឋាសានំ បន អវយវវិភាគេន តទវយវកលាបានំ ភេទេ គយ្ហមានេ រូបធម្មានំ អសង្ខ្យេយ្យភេទតា វេទិតព្ពា. ឯវំ ធម្មវិភាគតោ អនេកភេទភិន្នាបិ ឥមេ ទ្វាចត្តាលីស កោដ្ឋាសា ឧស្សទគ្គហណេន ចតុធាតុវសេនេវ វវត្ថបេតព្ពា. តេនាហ ‘‘ឧស្សទវសេន បន…បេ… មនសិ កាតព្ពា’’តិ. តត្ថ មនសិការវិធិ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

៣៤៩. មជ្ឈិមេន បមាណេនាតិ អារោហបរិណាហេហិ មជ្ឈិមសរីរេ លព្ភមានេន មជ្ឈិមេន បរិមាណេន. បរិគ្គយ្ហមានាតិ បញ្ញាយ បរិតក្កេត្វា គយ្ហមានា. បរមាណុភេទសញ្ចុណ្ណាតិ ឯត្ថ យថា ‘‘អង្គុលស្ស អដ្ឋមោ ភាគោ យវោ, យវស្ស អដ្ឋមោ ភាគោ ឩកា, ឩកាយ អដ្ឋមោ ភាគោ លិក្ខា, លិក្ខាយ អដ្ឋមោ ភាគោ រថរេណុ, រថរេណុស្ស អដ្ឋមោ ភាគោ តជ្ជារី, តជ្ជារិយា អដ្ឋមោ ភាគោ អណុ, ឯវំ អណុនោ អដ្ឋមោ ភាគោ បរមាណុ នាមា’’តិ កេចិ. អដ្ឋកថាយំ (វិភ. អដ្ឋ. ៥១៥) បន ‘‘សត្តធញ្ញមាសប្បមាណំ ឯកំ អង្គុលំ, សត្តឩកាបមាណោ ឯកោ ធញ្ញមាសោ, សត្តលិក្ខាបមាណា ឯកា ឩកា, ឆត្តិំសរថរេណុប្បមាណា ឯកា លិក្ខា, ឆត្តិំសតជ្ជារិប្បមាណោ ឯកោ រថរេណុ, ឆត្តិំសអណុប្បមាណា ឯកា តជ្ជារី, ឆត្តិំសបរមាណុប្បមាណោ ឯកោ អណូ’’តិ វុត្តំ. តស្មា អណុនោ ឆត្តិំសតិមភាគមត្តោ បរមាណុ នាម អាកាសកោដ្ឋាសិកោ មំសចក្ខុស្ស អគោចរោ ទិព្ពចក្ខុស្សេវ គោចរភូតោ. តំ សន្ធាយាហ ‘‘បរមាណុភេទសញ្ចុណ្ណា’’តិ, យថាវុត្តបរមាណុប្បភេទេន ចុណ្ណវិចុណ្ណភូតា. សុខុមរជភូតាតិ តតោយេវ អតិវិយ សុខុមរជភាវំ គតា.

ទោណមត្តា សិយាតិ សោឡស នាឡិមត្តា. ឥធាបិ ‘‘មជ្ឈិមេន បមាណេនា’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. តេន ‘‘បកតិយា ចតុមុដ្ឋិកំ កុឌុវំ, ចតុកុឌុវំ នាឡិ, តាយ នាឡិយា សោឡស នាឡិយោ ទោណំ, តំ បន មគធនាឡិយា ទ្វាទស នាឡិយោ ហោន្តី’’តិ វទន្តិ. សង្គហិតាតិ យថា ន វិប្បកិរតិ, ឯវំ អាពន្ធនវសេន សម្បិណ្ឌិត្វា គហិតា. អនុបាលិតាតិ យថា បគ្ឃរណសភាវាយ អាបោធាតុយា វសេន កិលិន្នភាវំ, បិច្ឆិលភាវំ វា នាបជ្ជតិ, ឯវំ អនុរក្ខិតា. វិត្ថម្ភិតាតិ សង្ឃាតវាយុនា អតិវិយ វិត្ថម្ភនំ បាបិតា. ន វិកិរតិ ន វិទ្ធំសតីតិ សុខុមរជភូតាបិ បថវីធាតុ អាពន្ធនបរិបាចនសមុទីរណកិច្ចាហិ អាបោតេជោវាយោធាតូហិ លទ្ធបច្ចយា សិនេហេន តេមិតា តេជសា បរិបក្កា វាយុនា វិត្ថម្ភនំ បាបិតា បិដ្ឋចុណ្ណា វិយ ន ឥតោ ចិតោ ច វិកិរតិ ន វិទ្ធំសតិ, អថ ខោ បិណ្ឌិតា ឃនភូតា ហុត្វា នានប្បការេន គហេតព្ពតំ អាបជ្ជតិ. តេនាហ ‘‘អវិកិរិយមានា’’តិអាទិ. តត្ថ វិកប្បន្តិ វិភាគំ. យទិបិ តេជោវាយោធាតុយោបិ សវិគ្គហា រូបធម្មភាវតោ, យាទិសោ បន ឃនភាវោ បថវីអាបោធាតូសុ លព្ភតិ, ន តាទិសោ តេជោវាយោធាតូសុ លព្ភតីតិ មេយ្យភាវាភាវតោ តត្ថ ចុណ្ណភេទោ ន ឧទ្ធដោ. តថា ហិ សសម្ភារតេជោវាយូសុបិ មេយ្យភាវោ ន លព្ភតេវ.

យូសគតាតិ យូសភាវំ ទ្រវភាវំ គតា. តតោ ឯវ អាពន្ធនាការភូតា. ន បគ្ឃរតីតិ ន ឱគឡតិ. ន បរិស្សវតីតិ ន វិស្សន្ទតិ. បីណិតបីណិតភាវំ ទស្សេតីតិ អាបោធាតុយា ព្រូហនរសតាយ វុត្តំ.

ឧសុមាការភូតាតិ ឯតេន កាយេ បាកតិកឧស្មាបិ គហណីសង្ខាតាយ តស្សាយេវ តេជោធាតុយា វសេន ហោតីតិ ទស្សេតិ. បរិបាចេតីតិ សន្តេជេតិ. សា ហិ យថាភុត្តស្ស អាហារស្ស សម្មា បរិណាមនេន រសាទិសម្បត្តិយា ហេតុភាវំ គច្ឆន្តី ឥមំ កាយំ បរិបាចេតិ សន្តេជេតីតិ វុច្ចតិ. តេនេវាហ ‘‘ន បូតិភាវំ ទស្សេតី’’តិ. កម្មូបនិស្សយាយ, ចិត្តប្បសាទហេតុកាយ ច សរីរេ វណ្ណសម្បទាយ តេជោធាតុ វិសេសបច្ចយោ, បគេវ ឧតុអាហារសមុដ្ឋានាយ រូបសម្បត្តិយា យថាវុត្តតេជោធាតូតិ អាហ ‘‘វណ្ណសម្បត្តិញ្ចស្ស អាវហតី’’តិ.

សមុទីរណវិត្ថម្ភនលក្ខណាតិ ឯត្ថ សមុទីរណំ អនុបេល្លនំ, វិសោសនន្តិ កេចិ. វិត្ថម្ភនំ សេសភូតត្តយស្ស ថម្ភិតត្តាបាទនំ, ឧប្បីលនន្តិ ឯកេ. តាយាតិ វិត្ថម្ភនលក្ខណាយ វាយោធាតុយា. អបរាយាតិ សមុទីរណលក្ខណាយ. សា ហិ បេល្លនសភាវា. តេនាហ ‘‘សមព្ភាហតោ’’តិ. សមព្ភាហនញ្ច រូបកលាបស្ស ទេសន្តរុប្បត្តិយា ហេតុភាវោ. អវឃដ្ដនំ អាសន្នតរុប្បត្តិយា. លាឡេតីតិ បរិវត្តេតិ. ឥទានិ យទត្ថំ ចុណ្ណតោ មនសិការោ អាគតោ, តំ និគមនវសេន ទស្សេតុំ ‘‘ឯវមេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ធាតុយន្តន្តិ សុត្តេន វិយ យន្តរូបកំ អសតិបិ កត្តុភូតេ អត្តនិ ចិត្តវសេន ធាតុមយំ យន្តំ បវត្តតិ, ឥធាបិ មនសិការវិធិ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

៣៥០. យទិបិ ចតុន្នំ ធាតូនំ លក្ខណាទយោ ហេដ្ឋា តត្ថ តត្ថ វុត្តា ឯវ, តថាបិ តេ អនវសេសតោ ទស្សេត្វា វិសុំ កម្មដ្ឋានបរិគ្គហវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘លក្ខណាទិតោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ លក្ខីយតិ ឯតេនាតិ លក្ខណំ, កក្ខឡត្តំ លក្ខណមេតិស្សាតិ កក្ខឡត្តលក្ខណា. ននុ ច កក្ខឡត្តមេវ បថវីធាតូតិ? សច្ចមេតំ, តថាបិ វិញ្ញាតាវិញ្ញាតសទ្ទត្ថតាវសេន អភិន្នេបិ ធម្មេ កប្បនាសិទ្ធេន ភេទេន ឯវំ និទ្ទេសោ កតោ. ឯវំ ហិ អត្ថវិសេសាវពោធោ ហោតីតិ. អថ វា លក្ខីយតីតិ លក្ខណំ, កក្ខឡត្តំ ហុត្វា លក្ខិយមានា ធាតុ កក្ខឡត្តលក្ខណាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សេសាសុបិ ឯសេវ នយោ. បតិដ្ឋានរសាតិ សហជាតធម្មានំ បតិដ្ឋាភាវកិច្ចា. តតោ ឯវ នេសំ សម្បដិច្ឆនាការេន ញាណស្ស បច្ចុបតិដ្ឋតីតិ សម្បដិច្ឆនបច្ចុបដ្ឋានា. បទដ្ឋានំ បនេត្ថ អញ្ញធម្មតាយ ន ឧទ្ធដំ, សាធារណភាវសព្ភាវតោ វា ទូរការណំ វិយ. យថា វា ធម្មុទ្ទេសវារវណ្ណនាទីសុ រសាទិនា អញ្ញេសំ បច្ចយភាវំ ទស្សេត្វា បច្ចយវន្តតាទស្សនត្ថំ បទដ្ឋានំ ឧទ្ធដំ, ន ឯវមិធ. ឥធ បន ធាតូនំ អនញ្ញសាធារណវិសេសវិភាវនបរាយ ចោទនាយ អញ្ញធម្មភូតំ បទដ្ឋានំ ន ឧទ្ធដន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ព្រូហនរសាតិ សហជាតធម្មានំ វឌ្ឍនកិច្ចា. តថា ហិ សា នេសំ បីណិតភាវំ ទស្សេតីតិ វុច្ចតិ. សង្គហបច្ចុបដ្ឋានាតិ ពាហិរឧទកំ វិយ ន្ហានីយចុណ្ណស្ស សហជាតធម្មានំ សង្គហណបច្ចុបដ្ឋានា. មទ្ទវានុប្បទានបច្ចុបដ្ឋានាតិ ពាហិរគ្គិ វិយ ជតុលោហាទីនំ សហជាតធម្មានំ មុទុភាវានុប្បទានបច្ចុបដ្ឋានា. អភិនីហារោ ភូតសង្ឃាដស្ស ទេសន្តរុប្បត្តិហេតុភាវោ, នីហរណំ វា ពីជតោ អង្កុរស្ស វិយ.

៣៥១. ឧតុសមុដ្ឋានាវ កម្មាទិវសេន អនុប្បត្តិតោ. ឧតុចិត្តសមុដ្ឋានា កទាចិ ឧតុតោ, កទាចិ ចិត្តតោ ឧប្បជ្ជនតោ. អវសេសាតិ វុត្តាវសេសា កេសាទយោ ចតុវីសតិ, អាទិតោ តយោ តេជោកោដ្ឋាសា, បញ្ច វាយោកោដ្ឋាសា ចាតិ ទ្វត្តិំស. សព្ពេបីតិ តេ សព្ពេបិ កម្មាទិវសេន ឧប្បជ្ជនតោ ចតុសមុដ្ឋានា. កេសាទីនម្បិ ហិ មំសតោ អវិមុត្តភាគោ កម្មាហារចិត្តសមុដ្ឋានោវ ហោតីតិ.

៣៥២. នានត្តេកត្តតោតិ វិសេសសាមញ្ញតោ. ធម្មានំ ហិ អញ្ញមញ្ញំ វិសទិសតា នានត្តំ, សមានតា ឯកត្តំ. សព្ពាសម្បីតិ ចតុន្នម្បិ. សលក្ខណាទិតោតិ សកំ លក្ខណំ សលក្ខណំ, តតោ សលក្ខណាទិតោ. អាទិ-សទ្ទេន រសបច្ចុបដ្ឋានានំ វិយ មុទុសណ្ហផរុសភាវាទីនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘កម្មសមុដ្ឋានាទិវសេន នានត្តភូតាន’’ន្តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ កម្មសមុដ្ឋានាទិវសេន ចតុន្នំ ធាតូនំ ឯកត្តំ ហោតិ សាធារណត្តាតិ? ន, ‘‘អញ្ញា ឯវ ធាតុយោ កម្មសមុដ្ឋានា, អញ្ញា ឧតុអាទិសមុដ្ឋានា’’តិអាទិកំ ភេទំ សន្ធាយ តថា វចនតោ. ឯតាសំ ធាតូនំ. រុប្បនលក្ខណំ រុប្បនសភាវំ. កិម្បនេតំ រុប្បនំ នាម? យា សីតាទិវិរោធិបច្ចយសន្និបាតេ វិសទិសុប្បត្តិ, តស្មិំ វា សតិ យោ វិជ្ជមានស្សេវ វិសទិសុប្បត្តិយា ហេតុភាវោ, តំ រុប្បនំ. អនតីតត្តាតិ អបរិច្ចជនតោ.

មហន្តបាតុភាវោ ចេត្ថ សសម្ភារធាតុវសេន វេទិតព្ពោ, តថា មហាវិការតា មហាភូតសាមញ្ញលក្ខណធាតុវសេន, មហាបរិហារតា, មហត្តវិជ្ជមានតា ច ឧភយវសេនាតិ. ភូតសទ្ទាបេក្ខាយ ‘‘ឯតានី’’តិ នបុំសកនិទ្ទេសោ. មហន្តានិ បាតុភូតានិ អនេកសតសហស្ស រូបកលាបសង្ឃាដតាយ សមូហវសេន, សន្តតិវសេន ច អបរិមិតបរិមាណានំ, អនេកយោជនាយាមវិត្ថារានញ្ច ឧប្បជ្ជនតោ. ចត្តារិ នហុតានីតិ ចត្តារិ ទសសហស្សានិ. ទេវទានវាទីនំ តិគាវុតាទិសរីរវសេន មហន្តានិ បាតុភូតានិ.

តត្ថាយំ វចនត្ថោ – មហន្តានិ ភូតានិ ជាតានិ និព្ពត្តានីតិ មហាភូតានីតិ. អនេកាភូតវិសេសទស្សនេន, អនេកព្ភុតទស្សនេន ច អនេកច្ឆរិយទស្សនវសេន មហន្តោ អព្ភុតោ, មហន្តានិ វា អភូតានិ ឯត្ថាតិ មហាភូតោ, មាយាការោ. យក្ខាទយោ ជាតិវសេនេវ មហន្តា ភូតាតិ មហាភូតា, និរុឡ្ហោ វា អយំ តេសុ មហាភូតសទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. បថវីអាទយោ បន វញ្ចកតាយ, អនិទ្ទិសិតព្ពដ្ឋានតាយ ច មហាភូតា វិយ មហាភូតា. ភូតសទ្ទស្ស ឧភយលិង្គតាយ នបុំសកតា កតា. តត្ថ វញ្ចកតា សយំ អនីលាទិសភាវានិ ហុត្វា នីលាទិសភាវស្ស ឧបដ្ឋាបនំ, អនិត្ថិបុរិសាទិសភាវានេវ ច ហុត្វា ឥត្ថិបុរិសាទិអាការស្ស ឧបដ្ឋាបនំ. តថា អញ្ញមញ្ញស្ស អន្តោ, ពហិ ច អដ្ឋិតានំយេវ អញ្ញមញ្ញំ និស្សាយ អវដ្ឋានតោ អនិទ្ទិសិតព្ពដ្ឋានតា. យទិ ហិ ឥមា ធាតុយោ អញ្ញមញ្ញស្ស អន្តោ ឋិតា, ន សកិច្ចករា សិយុំ អញ្ញមញ្ញានុប្បវេសនតោ, អថ ពហិ ឋិតា វិនិព្ភុត្តា សិយុំ. តថា សតិ អវិនិព្ភុត្តវាទោ ហាយេយ្យ, តស្មា ន និទ្ទិសិតព្ពដ្ឋានា. ឯវំ សន្តេបិ បតិដ្ឋានាទិនា យថាសកំ កិច្ចវិសេសេន សេសានំ តិណ្ណំ តិណ្ណំ ឧបការិកា ហោន្តិ, យេន សហជាតាទិនា បច្ចយេន បច្ចយា ហោន្តិ. តេនាហ ‘‘ន ច អញ្ញមញ្ញំ និស្សាយ ន តិដ្ឋន្តី’’តិ. មនាបេហីតិ មនោហរេហិ ចាតុរិយវន្តេហិ. វណ្ណសណ្ឋានវិក្ខេបេហីតិ កាឡសាមតាទិវណ្ណេហិ, បុថុលវិវរកិសតាទិសណ្ឋានេហិ, ហត្ថភមុកាទិវិក្ខេបេហិ ច. សរសលក្ខណន្តិ សភាវភូតំ លក្ខណំ, សកិច្ចកំ វា សភាវំ.

មហាបរិហារតោតិ ឯត្ថ វចនត្ថំ វទន្តោ អាហ ‘‘មហន្តេហិ…បេ… ភូតានិ, មហាបរិហារានិ វា ភូតានី’’តិ. តត្ថ បច្ឆិមត្ថេ បុរិមបទេ ឧត្តរបទស្ស បរិហារ-សទ្ទស្ស លោបំ កត្វា ‘‘មហាភូតានី’’តិ វុត្តំ.

តថា ហីតិ តតោ ឯវ វិការស្ស មហន្តត្តា ឯវាតិ តំ វិការំ ទស្សេតុំ ‘‘ភូមិតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អច្ចិមតោតិ អគ្គិស្ស. កោដិសតសហស្សំ ឯកំ កោដិសតសហស្សេកំ ចក្កវាឡន្តិ តំ សព្ពំ អាណាខេត្តភាវេន ឯកំ កត្វា វទតិ. វិលីយតីតិ វិបត្តិករមេឃាភិវុដ្ឋេន ខារុទកេន លវណំ វិយ វិលយំ គច្ឆតិ វិទ្ធំសតិ. កុបិតេនាតិ ខុភិតេន. វិកីរតីតិ វិធមតិ វិទ្ធំសតិ.

អនុបាទិន្នេសុ វិការមហត្តំ ទស្សេត្វា ឧបាទិន្នេសុ ទស្សេន្តោ ‘‘បត្ថទ្ធោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ កដ្ឋមុខេន វាតិ វា-សទ្ទោ ឧបមត្ថោ. យថា កដ្ឋមុខេន សប្បេន ឌដ្ឋោ បត្ថទ្ធោ ហោតិ, ឯវំ បថវីធាតុប្បកោបេន សោ កាយោ កដ្ឋមុខេវ ហោតិ, កដ្ឋមុខមុខគតោ វិយ បត្ថទ្ធោ ហោតីតិ អត្ថោ. អថ វា វា-សទ្ទោ អវធារណត្ថោ. សោ ‘‘បថវីធាតុប្បកោបេន វា’’តិ ឯវំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពោ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – កដ្ឋមុខេន ឌដ្ឋោបិ កាយោ បថវីធាតុប្បកោបេនេវ បត្ថទ្ធោ ហោតិ, តស្មា បថវីធាតុយា អវិយុត្តោ សោ កាយោ សព្ពទា កដ្ឋមុខមុខគតោ វិយ ហោតីតិ. វា-សទ្ទោ វា អនិយមត្ថោ, តត្រាយមត្ថោ – កដ្ឋមុខេន ឌដ្ឋោ កាយោ បត្ថទ្ធោ ហោតិ វា, ន វា ហោតិ មន្តាគទវសេន, បថវីធាតុប្បកោបេន បន មន្តាគទរហិតោ សោ កាយោ កដ្ឋមុខមុខគតោ វិយ ហោតិ ឯកន្តបត្ថទ្ធោតិ.

បូតិយោតិ កុថិតោ. សន្តត្តោតិ សព្ពសោ តត្តោ សមុប្បន្នទាហោ. សញ្ឆិន្នោតិ សមន្តតោ ឆិន្នោ បរមាណុភេទសញ្ចុណ្ណោ អាយស្មតោ ឧបសេនត្ថេរស្ស សរីរំ វិយ. មហាវិការានិ ភូតានីតិ មហាវិការវន្តានិ ភូតានិ មហាភូតានីតិ បុរិមបទេ ឧត្តរបទលោបេន និទ្ទេសោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘បថវី’’តិអាទិនា សព្ពលោកស្ស បាកដានិបិ វិបល្លាសំ មុញ្ចិត្វា យថាសភាវតោ បរិគ្គណ្ហនេ មហន្តេន វាយាមេន វិនា ន បរិគ្គណ្ហន្តីតិ ទុវិញ្ញេយ្យសភាវត្តា ‘‘មហន្តានី’’តិ វុច្ចន្តិ. តានិ ហិ សុវិញ្ញេយ្យានិ. ‘‘អមហន្តានី’’តិ មន្ត្វា ឋិតា តេសំ ទុប្បរិគ្គហតំ ទិស្វា ‘‘អហោ មហន្តានិ ឯតានី’’តិ ជានាតីតិ មហាភូតេកទេសតាទីហិ វា ការណេហិ មហាភូតានិ. ឯតា ហិ ធាតុយោ មហាភូតេកទេសតោ, មហាភូតសាមញ្ញតោ, មហាភូតសន្និស្សយតោ, មហាភូតភាវតោ, មហាភូតបរិយោសានតោ ចាតិ ឥមេហិបិ ការណេហិ ‘‘មហាភូតានី’’តិ វុច្ចន្តិ.

តត្ថ មហាភូតេកទេសតោតិ ‘‘ភូតមិទន្តិ, ភិក្ខវេ, សមនុបស្សថា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៤០១) ហិ អវិសេសេន ខន្ធបញ្ចកំ ‘‘ភូត’’ន្តិ វុច្ចតិ. តត្ថ យទិទំ កាមភវេ, រូបភវេ, បញ្ចវោការភវេ, ឯកច្ចេ ច សញ្ញីភវេ បវត្តំ ខន្ធបញ្ចកំ, តំ មហាវិសយតាយ ‘‘មហាភូត’’ន្តិ វត្តព្ពតំ អរហតិ. បថវីអាទយោ បន ចតស្សោ ធាតុយោ តស្ស មហាភូតស្ស ឯកទេសភូតា ‘‘មហាភូតា’’តិ វុច្ចន្តិ. សមុទាយេសុ ហិ បវត្តវោហារា អវយវេសុបិ ទិស្សន្តិ យថា ‘‘សមុទ្ទោ ទិដ្ឋោ, បដោ ទឌ្ឍោ’’តិ ច. មហាភូតសមញ្ញតោតិ តទធីនវុត្តិតាយ ភវន្តិ ឯត្ថ ឧបាទារូបានីតិ ភូតានិ, បថវីអាទយោ ចតស្សោ ធាតុយោ. សា បនាយមេតាសុ ភូតសមញ្ញា អនញ្ញត្ថវុត្តិតាយ ឧបាទារូបានំ អវិបរីតដ្ឋា, លោកស្ស ចេតា ពហូបការា, ចក្ខុសមុទ្ទាទីនំ និស្សយភូតា ចាតិ មហន្តានិ ភូតានីតិ សមញ្ញាយិំសុ. មហាភូតសន្និស្សយតោតិ មហន្តានំ មហានុភាវានំ មហាសម្មតមន្ធាតុប្បភុតីនំ រញ្ញំ, សក្កាទីនំ ទេវានំ, វេបចិត្តិអាទីនំ អសុរានំ, មហាព្រហ្មាទីនំ ព្រហ្មានំ, គុណតោ វា មហន្តានំ ពុទ្ធានំ, បច្ចេកពុទ្ធានំ, សាវកានំ ឧបាទាយុបាទាយ វា សព្ពេសម្បិ ភូតានំ សត្តានំ និស្សយភូតតាយ មហន្តា ភូតា ឯតេសូតិ មហាភូតា. ចាតុមហាភូតិកោ ហិ នេសំ កាយោតិ. មហាភូតភាវតោតិ ពហុភូតភាវតោ. អយំ ហិ មហា-សទ្ទោ ‘‘មហាជនោ សន្និបតិតោ’’តិអាទីសុ ពហុភាវេ ទិស្សតិ. បថវីអាទយោ ច ធាតុយោ ឯកស្មិម្បិ អត្តភាវេ អបរិមេយ្យប្បភេទា បវត្តន្តិ. តស្មា មហន្តា ពហូ អនេកសតសហស្សប្បភេទា ភូតាតិ មហាភូតា. មហាភូតបរិយោសានតោតិ មហាភូតស្ស វសេន បរិយោសានប្បត្តិតោ.

‘‘កាលោ ឃសតិ ភូតានិ, សព្ពានេវ សហត្តនា;

យោ ច កាលឃសោ ភូតោ, ស ភូតបចនិំ បចី’’តិ. (ជា. ១.២.១៩០) –

ហិ ឯវមាទីសុ ខីណាសវោ ‘‘ភូតោ’’តិ វុត្តោ. សោ ហិ ឧច្ឆិន្នភវនេត្តិកតាយ អាយតិំ អប្បដិសន្ធិកត្តា ឯកន្តតោ ‘‘ភូតោ’’តិ វុច្ចតិ, ន ឥតរេ, ភវិស្សន្តីតិ វោហារំ អនតីតត្តា. ភូតោ ឯវ ឥធ បូជាវសេន ‘‘មហាភូតោ’’តិ វុត្តោ យថា ‘‘មហាខីណាសវោ, មហាមោគ្គល្លានោ’’តិ ច. ឥមាសញ្ច ធាតូនំ អនាទិមតិ សំសារេ បពន្ធវសេន បវត្តមានានំ យថាវុត្តស្ស មហាភូតស្សេវ សន្តានេ បរិយោសានប្បត្តិ, នាញ្ញត្រ. តស្មា មហាភូតេ ភូតា បរិយោសានំ បត្តាតិ មហាភូតា បុរិមបទេ ភូត-សទ្ទស្ស លោបំ កត្វា. ឯវមេតា ធាតុយោ មហាភូតេកទេសតាទីហិ មហាភូតាតិ វេទិតព្ពា. បថវីអាទីនំ កក្ខឡបគ្ឃរណាទិវិសេសលក្ខណសមង្គិតា អបរិច្ចត្តធាតុលក្ខណានំយេវាតិ អាហ ‘‘ធាតុលក្ខណំ អនតីតត្តា’’តិ. ន ហិ សាមញ្ញបរិច្ចាគេន វិសេសោ, វិសេសនិរបេក្ខំ វា សាមញ្ញំ បវត្តតិ. តថា ហិ វទន្តិ –

‘‘តមត្ថាបេក្ខតោ ភេទំ, សសាមញ្ញំ ជហាតិ នោ;

គណ្ហាតិ សំសយុប្បាទា, សមេវេកត្ថកំ ទ្វយ’’ន្តិ.

សលក្ខណធារណេន ចាតិ យេន សលក្ខណធារណេន ‘‘ធាតុយោ’’តិ វុច្ចន្តិ, តេនេវ ‘‘ធម្មា’’តិបិ វុច្ចន្តិ ឧភយថាបិ និស្សត្តនិជ្ជីវតាយ ឯវ វិភាវនតោ. តេនេវាហ – ‘‘ឆធាតុរោយំ ភិក្ខុ បុរិសោ, ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតី’’តិ ច. អរូបានំ ខណតោ រូបានំ ខណស្ស នាតិឥត្តរតាយាហ ‘‘អត្តនោ ខណានុរូប’’ន្តិ. ធរណេនាតិ ឋានេន, បវត្តនេនាតិ អត្ថោ. ខយដ្ឋេនាតិ ខណភង្គុតាយ. ភយដ្ឋេនាតិ ឧទយវយបដិបីឡនាទិនា សប្បដិភយតាយ. អសារកដ្ឋេនាតិ អត្តសារវិរហេន.

៣៥៣. សហុប្បន្នាវ ឯតាតិ ឯតា ចតស្សោ ធាតុយោ សហ ឧប្បន្នាវ សហ បវត្តមានាវ សមានកាលេ លព្ភមានាបិ អវកំសតោ សព្ពបរិយន្តិមេ ឧតុចិត្តាហារសមុដ្ឋានេសុ សុទ្ធដ្ឋកេ, កម្មជេសុ ជីវិតនវកេតិ ឯកេកស្មិំ សុទ្ធដ្ឋកាទិកលាបេបិ បទេសេន អវិនិព្ភុត្តា វិសុំ វិសុំ អនិទ្ទិសិតព្ពដ្ឋានតាយ. យត្ថ ហិ តិស្សន្នំ ធាតូនំ បតិដ្ឋាវសេន បថវី, តត្ថេវ តស្សា អាពន្ធនបរិបាចនសមុទីរណវសេន ឥតរា. ឯស នយោ សេសាសុបិ.

៣៥៤. បុរិមា ទ្វេ គរុកត្តា សភាគា អញ្ញមញ្ញន្តិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថ ច ននុ បថវិយាបិ លហុភាវោ អត្ថិ. តថា ហិ សា ‘‘កក្ខឡំ មុទុកំ សណ្ហំ ផរុសំ គរុកំ លហុក’’ន្តិ និទ្ទិដ្ឋា, អាបេបិ លហុភាវោ លព្ភតេវាតិ? ន, និប្បរិយាយគរុភាវស្ស អធិប្បេតត្តា. គរុភាវោ ឯវ ហិ បថវីធាតុយា គរុតរំ ឧបាទាយ លហុភាវោតិ បរិយាយេន វុត្តោ សីតភាវោ វិយ តេជោធាតុយា. យទិ ឯវំ រូបស្ស លហុតាតិ កថំ? អយម្បិ វុត្តនយា ឯវ លហុតាការំ ឧបាទាយ លព្ភនតោ. ន ហិ បរិច្ឆេទវិការលក្ខណានិ បរមត្ថតោ លព្ភន្តិ និប្ផន្នរូបានំ អវត្ថាវិសេសសភាវតោ. តស្មា បរមត្ថសិទ្ធំ គរុភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘បុរិមា ទ្វេ គរុកត្តា សភាគា’’តិ. ‘‘តថា’’តិ បទេន ‘‘សភាគា’’តិ ឥមមត្ថំ ឧបសំហរតិ. ‘‘ទ្វេ’’តិ បន ឥទំ យថា ‘‘បុរិមា’’តិ ឯត្ថ, ឯវំ ‘‘បច្ឆិមា’’តិ ឯត្ថាបិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. វិសភាគា គរុកលហុកភាវតោតិ អធិប្បាយោ. យថា ច គរុកលហុកភាវេហិ, ឯវំ បេយ្យភាវាបេយ្យភាវេហិ ច សភាគវិសភាគតា យោជេតព្ពា.

៣៥៥. អជ្ឈត្តិកា ហេដ្ឋា វុត្តអជ្ឈត្តិកា, សត្តសន្តានបរិយាបន្នាតិ អត្ថោ. វិញ្ញាណវត្ថុ វិញ្ញត្តិឥន្ទ្រិយានន្តិ ចក្ខាទីនំ ឆន្នំ វិញ្ញាណវត្ថូនំ, ទ្វិន្នំ វិញ្ញត្តីនំ, ឥត្ថិបុរិសិន្ទ្រិយជីវិតិន្ទ្រិយានញ្ច. យេ បន ‘‘វិញ្ញាណវត្ថូតិ ហទយវត្ថុ គហិត’’ន្តិ វទន្តិ, តេសំ ឥន្ទ្រិយ-គ្គហណេន អដ្ឋន្នម្បិ រូបិន្ទ្រិយានំ គហណំ វេទិតព្ពំ. ‘‘វុត្តវិបរីតប្បការា’’តិ ឥទំ ពាហិរានំ ធាតូនំ យថា សព្ពសោ វិញ្ញាណវត្ថុវិញ្ញត្តិឥន្ទ្រិយានំ អនិស្សយតា ច ឥរិយាបថវិរហោ ច វុត្តវិបរិយាយោ, ឯវំ ចតុសមុដ្ឋានតាបីតិ កត្វា វុត្តំ, ន លក្ខណរូបស្ស វិយ កុតោចិបិ សមុដ្ឋានស្ស អភាវតោ ឧតុសមុដ្ឋានតាយ តាសំ. លហុតាទិនិស្សយតាបិ អជ្ឈត្តិកានំ ធាតូនំ វត្តព្ពា, ន វា វត្តព្ពា. វិញ្ញត្តិ-គ្គហណំ ហិ លក្ខណន្តិ.

៣៥៦. ឥតរាហីតិ អាបោតេជោវាយុធាតូហិ. ឯកសង្គហាតិ សជាតិសង្គហេន ឯកសង្គហា. សមានជាតិយានំ ហិ សង្គហោ សហជាតិសង្គហោ. តេនាហ ‘‘សមុដ្ឋាននានត្តាភាវតោ’’តិ.

៣៥៧. តិណ្ណំ មហាភូតានំ បតិដ្ឋា ហុត្វា បច្ចយោ ហោតីតិ យេហិ មហាភូតេហិ សម្បិណ្ឌនវសេន សង្គហិតា, បរិបាចនវសេន អនុបាលិតា, សមុទីរណវសេន វិត្ថម្ភិតា ច, តេសំ អត្តនា សហជាតានំ តិណ្ណំ មហាភូតានំ បតិដ្ឋា ហុត្វា តតោ ឯវ សន្ធារណវសេន អវស្សយោ ហោតិ, វុត្តនយេន វា បតិដ្ឋា ហុត្វា សហជាតាទិវសេន បច្ចយោ ហោតីតិ. ឯស នយោ សេសាសុបិ.

៣៥៨. យទិបិ អញ្ញមញ្ញអាភោគបច្ចវេក្ខណរហិតា ឯតេ ធម្មាតិ ហេដ្ឋា ធាតូនំ អសមន្នាហារតា ទស្សិតា ឯវ, អថាបិ ឥមិនាវ នយេន វិសុំ កម្មដ្ឋានបរិគ្គហោ កាតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បថវីធាតុ ចេត្ថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បថវីធាតុ ចេត្ថាតិ ច-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, តេន អយម្បិ ឯកោ មនសិការប្បការោតិ ទីបេតិ. ឯត្ថាតិ ឯតាសុ ធាតូសុ. អហំ ‘‘បថវីធាតូ’’តិ វា ‘‘បច្ចយោ ហោមី’’តិ វា ន ជានាតីតិ អត្តនិ វិយ អត្តនោ កិច្ចេ ច អាភោគាភាវំ ទស្សេត្វា ឧបការកស្ស វិយ ឧបកត្តព្ពានម្បិ អាភោគាភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥតរានិបី’’តិអាទិ វុត្តំ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពាសុ ធាតូសុ, តត្ថាបិ អត្តកិច្ចុបកត្តព្ពភេទេសុ សព្ពេសុ.

៣៥៩. បច្ចយវិភាគតោតិ បច្ចយធម្មវិភាគតោ ចេវ បច្ចយភាវវិភាគតោ ច. ‘‘បច្ចយតោ’’តិ ហិ ឥមិនា បថវីអាទីនំ អញ្ញាសាធារណោ បតិដ្ឋាភាវាទិនា សេសភូតត្តយស្ស បច្ចយភាវោ វុត្តោ. ឥធ បន យេហិ ធម្មេហិ បថវីអាទីនំ ឧប្បត្តិ, តេសំ បថវីអាទីនញ្ច អនវសេសតោ បច្ចយភាវវិភាគោ វុច្ចតីតិ អយំ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ អាការានំ វិសេសោ. កម្មន្តិ កុសលាកុសលំ រូបុប្បាទកំ កម្មំ. ចិត្តន្តិ យំ កិញ្ចិ រូបុប្បាទកំ ចិត្តំ. អាហារោតិ អជ្ឈត្តិកោ រូបុប្បាទកោ អាហារោ. ឧតូតិ យោ កោចិ ឧតុ, អត្ថតោ តេជោធាតុ. កម្មមេវាតិ អវធារណំ សមុដ្ឋានសង្ករាភាវទស្សនត្ថំ, តេន អកម្មជានម្បិ កេសញ្ចិ កម្មស្ស បរិយាយបច្ចយភាវោ ទីបិតោ ហោតិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘កម្មបច្ចយចិត្តសមុដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ. ននុ ច កម្មសមុដ្ឋានានំ កម្មតោ អញ្ញេនបិ បច្ចយេន ភវិតព្ពន្តិ? ភវិតព្ពំ, សោ បន កម្មគតិកោវាតិ បដិយោគីនិវត្តនត្ថំ អវធារណំ កតំ, តេនាហ ‘‘ន ចិត្តាទយោ’’តិ. ចិត្តាទិសមុដ្ឋានានន្តិ ឯត្ថាបិ អយមត្ថោ យថារហំ វត្តព្ពោ. ឥតរេតិ ចិត្តាទិតោ អញ្ញេ. ជនកបច្ចយោតិ សមុដ្ឋាបកតំ សន្ធាយ វុត្តំ, បច្ចយោ បន កម្មបច្ចយោវ. វុត្តំ ហិ ‘‘កុសលាកុសលា ចេតនា វិបាកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៧).

សេសានន្តិ ចិត្តាទិសមុដ្ឋានានំ. បរិយាយតោ ឧបនិស្សយបច្ចយោ ហោតីតិ បដ្ឋានេ (បដ្ឋា. ១.១.៩) អរូបានំយេវ ឧបនិស្សយបច្ចយស្ស អាគតត្តា និប្បរិយាយេន រូបធម្មានំ ឧបនិស្សយបច្ចយោ នត្ថិ. សុត្តេ បន ‘‘បុគ្គលំ ឧបនិស្សាយ វនសណ្ឌំ ឧបនិស្សាយា’’តិ វចនតោ សុត្តន្តិកបរិយាយេន វិនា អភាវោ ឧបនិស្សយបច្ចយោតិ វេទិតព្ពោ. ចិត្តំ ជនកបច្ចយោ ហោតីតិ សហជាតនិស្សយាហារាទិវសេន បច្ចយោ ហោន្តំ ចិត្តំ សមុដ្ឋាបកតំ ឧបាទាយ ‘‘ជនកបច្ចយោ ហោតី’’តិ វុត្តំ. អាហារឧតូសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឯវំ កម្មាទីនំ បច្ចយធម្មានំ វសេន ធាតូសុ បច្ចយវិភាគំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តំសមុដ្ឋានានំ ធាតូនម្បិ វសេន បច្ចយវិភាគំ ទស្សេន្តោ បឋមំ តាវ ‘‘កម្មសមុដ្ឋានំ មហាភូត’’ន្តិអាទិនា ឧទ្ទិសិត្វា បុន ‘‘តត្ថ កម្មសមុដ្ឋានា បថវីធាតូ’’តិអាទិនា និទ្ទិសតិ. តត្ថ កម្មសមុដ្ឋានា បថវីធាតូតិ ‘‘កម្មសមុដ្ឋានំ មហាភូត’’ន្តិ ឯត្ថ សាមញ្ញតោ វុត្តា កម្មជបថវីធាតុ. កម្មសមុដ្ឋានានំ ឥតរាសន្តិ កម្មជានំ អាបោធាតុអាទីនំ តិស្សន្នំ ធាតូនំ សហុប្បត្តិយា អត្តនោ ឧបការកានំ តាសំ ឧបការកតោ, អាធារភាវតោ, ឧប្បាទតោ យាវ ភង្គាធរណតោ, វិគមាភាវតោ ច សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយអត្ថិអវិគតវសេន ចេវ បតិដ្ឋាវសេន ច បច្ចយោ ហោតិ, ហោន្តី ច កម្មំ វិយ អត្តនោ, តាសញ្ច ន ជនកវសេន បច្ចយោ ហោតិ អសមុដ្ឋាបកត្តា តាសំ. កាមញ្ចេត្ថ និស្សយបច្ចយ-គ្គហណេនេវ បតិដ្ឋាភាវោ សង្គហិតោ, បថវីធាតុយា បន អនញ្ញសាធារណកិច្ចំ សហជាតានំ បតិដ្ឋាភាវោតិ ឥមំ វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘បតិដ្ឋាវសេន ចា’’តិ វិសុំ កត្វា វុត្តំ. អាពន្ធនវសេន ចាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តិសន្តតិមហាភូតានន្តិ ឧតុចិត្តាហារសមុដ្ឋានានំ ចតុមហាភូតានំ អញ្ញមញ្ញំ អវោកិណ្ណានំ, អវិច្ឆេទេន បវត្តិំ ឧបាទាយ សន្តតីតិ សន្តតិគ្គហណំ. បថវីធាតុយា បតិដ្ឋាភាវោ នាម សហជាតានំ ធម្មានំយេវាតិ អាហ ‘‘ន បតិដ្ឋាវសេនា’’តិ. ន អាពន្ធនវសេនាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ កម្មសមុដ្ឋានមហាភូតេសុ. ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានា បថវីធាតុ ចិត្តសមុដ្ឋានានំ ឥតរាស’’ន្តិអាទីសុ សុករោ តន្តិនយោ នេតុន្តិ ‘‘ចិត្តអាហារ…បេ… ឯសេវ នយោ’’តិ អតិទិសតិ.

សហជាតាទិបច្ចយវសប្បវត្តាសុ ច បនាតិ ឯត្ថ ច-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ, បន-សទ្ទោ វិសេសត្ថោ, តទុភយេន ច យថាវុត្តសហជាតាទិបច្ចយេហិ បវត្តមានា ធាតុយោ ឥមិនា វិសេសេន បវត្តន្តីតិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ.

ឥទានិ តំ វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯកំ បដិច្ចា’’តិគាថមាហ. តត្ថ ឯកំ ធាតុំ បដិច្ច តិស្សោ ធាតុយោ ចតុធា សម្បវត្តន្តិ, តិស្សោ ធាតុយោ បដិច្ច ឯកាវ ធាតុ ចតុធា សម្បវត្តតិ, ទ្វេ ធាតុយោ បដិច្ច ទ្វេ ធាតុយោ ឆធា សម្បវត្តន្តីតិ យោជនា. អត្ថោ បន បថវីអាទីសុ ឯកេកិស្សា បច្ចយភាវេ ឥតរាសំ តិស្សន្នំ តិស្សន្នំ បច្ចយុប្បន្នតាតិ អយមេកោ ចតុក្កោ, តិស្សន្នំ តិស្សន្នំ បច្ចយភាវេ ឥតរាយ ឯកេកិស្សា បច្ចយុប្បន្នតាតិ អយមបរោ ចតុក្កោ, បឋមទុតិយា, តតិយចតុត្ថា, បឋមតតិយា, ទុតិយចតុត្ថា, បឋមចតុត្ថា, ទុតិយតតិយាតិ ឥមាសំ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ បច្ចយភាវេ តត្ថ តត្ថ ឥតរាសំ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ បច្ចយុប្បន្នតាតិ អយមេកោ ឆក្កោ. ឯវំ បច្ចយភាវេន ចតុធា, ឆធា ច បវត្តមានានំ ឯកកទ្វិកតិកវសេន តិកទុកឯកកវសេន ច យថាក្កមំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នតាវិភាគោ វេទិតព្ពោ. អយញ្ច បច្ចយភាវោ សហជាតអញ្ញមញ្ញនិស្សយអត្ថិអវិគតបច្ចយវសេន, តត្ថាបិ ច អញ្ញមញ្ញមុខេនេវ វេទិតព្ពោ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ បដិច្ចវារេ ‘‘ឯកំ មហាភូតំ បដិច្ច តយោ មហាភូតា, តយោ មហាភូតេ បដិច្ច ឯកំ មហាភូតំ, ទ្វេ មហាភូតេ បដិច្ច ទ្វេ មហាភូតា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៥៣).

អភិក្កមបដិក្កមាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន អាទានវិស្សជ្ជនាទិកាយិកកិរិយាករណស្ស សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឧប្បីឡនស្ស បច្ចយោ ហោតិ ឃដ្ដនកិរិយាយ បថវីធាតុវសេន សិជ្ឈនតោ. សាវាតិ បថវីធាតុយេវ. អាបោធាតុយា អនុគតា អាបោធាតុយា តត្ថ អប្បធានភាវំ, បថវីធាតុយា ច បធានភាវន្តិ បតិដ្ឋាភាវេ វិយ បតិដ្ឋាបនេបិ សាតិសយកិច្ចត្តា តស្សា បតិដ្ឋាបនស្ស បាទដ្ឋបនស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. អវក្ខេបនស្សាតិ អធោនិក្ខិបនស្ស. តត្ថ ច គរុតរសភាវាយ អាបោធាតុយា សាតិសយោ ព្យាបារោតិ អាហ ‘‘បថវីធាតុយា អនុគតា អាបោធាតូ’’តិ. តថា ឧទ្ធង្គតិកា តេជោធាតូតិ ឧទ្ធរណេ វាយោធាតុយា តស្សា អនុគតភាវោ វុត្តោ. តិរិយំ គតិកាយ វាយោធាតុយា អតិហរណវីតិហរណេសុ សាតិសយោ ព្យាបារោតិ តេជោធាតុយា តស្សា អនុគតភាវោ គហិតោ. តត្ថ ឋិតដ្ឋានតោ អភិមុខំ បាទស្ស ហរណំ អតិហរណំ, បុរតោ ហរណំ. តតោ ថោកំ វីតិក្កម្ម ហរណំ វីតិហរណំ, បស្សតោ ហរណំ.

ឯកេកេន មុខេនាតិ ‘‘បត្ថដត្តា បថវី’’តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ១.៣៤៧) វិភត្តេសុ តេរសសុ អាការេសុ ឯកេកេន ធាតូនំ បរិគ្គណ្ហនមុខេន. ស្វាយន្តិ សោ អយំ ឧបចារសមាធិ. កថំ បនស្ស វវត្ថានបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ចតុន្នំ ធាតូន’’ន្តិអាទិ.

៣៦០. ឥទានិ ឥមិស្សា ភាវនាយ អានិសំសេ ទស្សេតុំ ‘‘ឥទញ្ច បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. សុញ្ញតំ អវគាហតីតិ ធាតុមត្តតាទស្សនេន រូបកាយស្ស អនត្តកតំ វវត្ថាបយតោ តទនុសារេន នាមកាយស្សាបិ អនត្តកតា សុបាកដា ហោតីតិ សព្ពសោ អត្តសុញ្ញតំ បរិយោគាហតិ តត្ថ បតិដ្ឋហតិ. សត្តសញ្ញំ សមុគ្ឃាតេតីតិ តតោ ឯវ ‘‘សត្តោ បោសោ ឥត្ថី បុរិសោ’’តិ ឯវំ បវត្តំ អយាថាវសញ្ញំ ឧគ្ឃាតេតិ សមូហនតិ. វាឡមិគយក្ខរក្ខសាទិវិកប្បំ អនាវជ្ជមានោតិ សសន្តានេ វិយ បរសន្តានេបិ ធាតុមត្តតាយ សុទិដ្ឋត្តា ខីណាសវោ វិយ ‘‘ឥមេ សីហព្យគ្ឃាទយោ វាឡមិគា, ឥមេ យក្ខរក្ខសា’’តិ ឯវមាទិវិកប្បំ អករោន្តោ ភយភេរវំ សហតិ អភិភវតិ. យថាវុត្តវិកប្បនាបជ្ជនំ ហិ ភយភេរវសហនស្ស ការណំ វុត្តំ. ឧគ្ឃាតោ ឧប្បិលាវិតត្តំ. និគ្ឃាតោ ទីនភាវប្បត្តិ. មហាបញ្ញោ ច បន ហោតិ ធាតុវសេន កាយេ សម្មទេវ ឃនវិនិព្ភោគស្ស ករណតោ. តថា ហិទំ កម្មដ្ឋានំ ពុទ្ធិចរិតស្ស អនុកូលន្តិ វុត្តំ, សុគតិបរាយណោ វា ឥន្ទ្រិយានំ អបរិបក្កតាយន្តិ អធិប្បាយោ.

ឯកូនវីសតិភាវនានយបដិមណ្ឌិតស្ស

ចតុធាតុវវត្ថាននិទ្ទេសស្ស លីនត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣៦១. ‘‘កោ សមាធី’’តិអាទិនា សរូបាទិបុច្ឆា យាវទេវ វិភាគាវពោធនត្ថា. សរូបាទិតោ ហិ ញាតស្ស បភេទោ វុច្ចមានោ សុវិញ្ញេយ្យោ ហោតិ សង្ខេបបុព្ពកត្តា វិត្ថារស្ស, វិត្ថារវិធិនា ច សង្ខេបវិធិ សង្គយ្ហតីតិ ‘‘សមាធិស្ស វិត្ថារំ ភាវនានយញ្ច ទស្សេតុ’’ន្តិ វុត្តំ. អថ វា ‘‘កោ សមាធី’’តិអាទិនាបិ សមាធិស្សេវ បការភេទោ ទស្សីយតិ, ភាវនានិសំសោបិ ភាវនានយនិស្សិតោ ឯវាតិ អធិប្បាយេន ‘‘វិត្ថារំ ភាវនានយញ្ច ទស្សេតុ’’ន្តិ វុត្តំ. សព្ពប្បការតោតិ បលិពោធុបច្ឆេទាទិកស្ស សព្ពស្ស ភាវនាយ បុព្ពកិច្ចស្ស ករណប្បការតោ ចេវ សព្ពកម្មដ្ឋានភាវនាវិភាវនតោ ច.

‘‘សមត្តា ហោតី’’តិ វត្វា តមេវ សមត្តភាវំ វិភាវេតុំ ‘‘ទុវិធោយេវា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥធ អធិប្បេតោ សមាធីតិ លោកិយសមាធិំ អាហ. ទសសុ កម្មដ្ឋានេសូតិ យានិ ហេដ្ឋា ‘‘ឧបចារាវហានី’’តិ វុត្តានិ ទស កម្មដ្ឋានានិ, តេសុ. អប្បនាបុព្ពភាគចិត្តេសូតិ អប្បនាយ បុព្ពភាគចិត្តេសុ អដ្ឋន្នំ ឈានានំ បុព្ពភាគចិត្តុប្បាទេសុ. ឯកគ្គតាតិ ឯកាវជ្ជនវីថិយំ, នានាវជ្ជនវីថិយញ្ច ឯកគ្គតា. អវសេសកម្មដ្ឋានេសូតិ ‘‘អប្បនាវហានី’’តិ វុត្តេសុ តិំសកម្មដ្ឋានេសុ.

សមាធិអានិសំសកថាវណ្ណនា

៣៦២. ទិដ្ឋធម្មោ វុច្ចតិ បច្ចក្ខភូតោ អត្តភាវោ, តត្ថ សុខវិហារោ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារោ. កាមំ ‘‘សមាបជ្ជិត្វា’’តិ ឯតេន អប្បនាសមាធិយេវ វិភាវិតោ, ‘‘ឯកគ្គចិត្តា’’តិ បន បទេន ឧបចារសមាធិនោបិ គហណំ ហោតីតិ តតោ និវត្តនត្ថំ ‘‘អប្បនាសមាធិភាវនា’’តិ វុត្តំ. ន ខោ បនេតេតិ ឯតេ ពាហិរកភាវិតា ឈានធម្មា ចិត្តេកគ្គតាមត្តករា. អរិយស្ស វិនយេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សាសនេ ‘‘សល្លេខា’’តិ ន វុច្ចន្តិ កិលេសានំ សល្លេខនបដិបទា ន ហោតីតិ កត្វា, សាសនេ បន អវិហិំសាទយោបិ សល្លេខាវ លោកុត្តរបាទកត្តា.

សម្ពាធេតិ តណ្ហាសំកិលេសាទិនា សំកិលិដ្ឋតាយ បរមសម្ពាធេ អតិវិយ សង្កដដ្ឋានភូតេ សំសារប្បវត្តេ. ឱកាសាធិគមនយេនាតិ អត្ថបដិលាភយោគ្គស្ស នវមខណសង្ខាតស្ស ឱកាសស្ស អធិគមនយេន. តស្ស ហិ ទុល្លភតាយ អប្បនាធិគមម្បិ អនធិគមយមានោ សំវេគពហុលោ បុគ្គលោ ឧបចារសមាធិម្ហិយេវ ឋត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោតិ ‘‘សីឃំ សំសារទុក្ខំ សមតិក្កមិស្សាមី’’តិ.

អភិញ្ញាបាទកន្តិ ឥទ្ធិវិធាទិអភិញ្ញាញាណបាទកភូតំ អធិដ្ឋានភូតំ. ហោតីតិ វុត្តនយាតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ បការត្ថោ, តេន ‘‘ឥមិនា បការេន វុត្តនយា’’តិ សេសាភិញ្ញានម្បិ វុត្តប្បការំ សង្គណ្ហាតិ. សតិ សតិ អាយតនេតិ បុរិមភវសិទ្ធេ អភិញ្ញាធិគមស្ស ការណេ វិជ្ជមានេ. អភិញ្ញាធិគមស្ស ហិ អធិការោ ឥច្ឆិតព្ពោ, យោ ‘‘បុព្ពហេតូ’’តិ វុច្ចតិ. ន សមាបត្តីសុ វសីភាវោ. តេនាហ ភគវា ‘‘សតិ សតិ អាយតនេ’’តិ (ម. និ. ៣.១៥៨; អ. និ. ៣.១០២). អភិញ្ញាសច្ឆិករណីយស្សាតិ វក្ខមានវិភាគាយ អភិវិសិដ្ឋាយ បញ្ញាយ សច្ឆិកាតព្ពស្ស. ធម្មស្សាតិ ភាវេតព្ពស្ស ចេវ វិភាវេតព្ពស្ស ច ធម្មស្ស. អភិញ្ញាសច្ឆិកិរិយាយ ចិត្តំ អភិនិន្នាមេតីតិ យោជនា. តត្រ តត្រេវាតិ តស្មិំ តស្មិំយេវ សច្ឆិកាតព្ពធម្មេ. សក្ខិភាវាយ បច្ចក្ខការិតាយ ភព្ពោ សក្ខិភព្ពោ, តស្ស ភាវោ សក្ខិភព្ពតា, តំ សក្ខិភព្ពតំ.

តំ តំ ភវគមិកម្មំ អារព្ភ ភវបត្ថនាយ អនុប្បន្នាយបិ កម្មស្ស កតូបចិតភាវេនេវ ភវបត្ថនាកិច្ចំ សិជ្ឈតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អបត្ថយមានា វា’’តិ. សហ ព្យេតិ បវត្តតីតិ សហព្យោ, សហាយោ, ឥធ បន ឯកភវូបគោ អធិប្បេតោ, តស្ស ភាវោ សហព្យតា, តំ សហព្យតំ.

កិំ បន អប្បនាសមាធិភាវនាយេវ ភវវិសេសានិសំសា, ឧទាហុ ឥតរាបីតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘ឧបចារសមាធិភាវនាបី’’តិអាទិ.

និព្ពានន្តិ តិស្សន្នំ ទុក្ខតានំ និព្ពុតិំ. រូបធម្មេ បរិយាបន្នា វិជ្ជមានាបិ សង្ខារទុក្ខតា ចិត្តស្ស អភាវេន អសន្តសមាវ. តេនាហ ‘‘សុខំ វិហរិស្សាមា’’តិ. សោឡសហិ ញាណចរិយាហីតិ អនិច្ចានុបស្សនាទុក្ខអនត្តនិព្ពិទាវិរាគនិរោធបដិនិស្សគ្គវិវដ្ដានុបស្សនាតិ ឥមាហិ អដ្ឋហិ, អដ្ឋហិ ច អរិយមគ្គផលញាណេហីតិ ឯវំ សោឡសហិ. នវហិ សមាធិចរិយាហីតិ បញ្ចន្នំ រូបជ្ឈានានំ, ចតុន្នំ អរូបជ្ឈានានញ្ច វសេន ឯវំ នវហិ. កេចិ បន ‘‘ចត្តារោ រូបជ្ឈានសមាធី, ចត្តារោ អរូបជ្ឈានសមាធី, ឧភយេសំ ឧបចារសមាធិំ ឯកំ កត្វា ឯវំ នវា’’តិ វទន្តិ.

សមាធិភាវនាយោគេតិ សមាធិភាវនាយ អនុយោគេ អនុយុញ្ជនេ, សមាធិភាវនាសង្ខាតេ វា យោគេ. យោគោតិ ភាវនា វុច្ចតិ. យថាហ ‘‘យោគា វេ ជាយតី ភូរី’’តិ (ធ. ប. ២៨២).

៣៦៣. សមាធិបីតិ បិ-សទ្ទេន សីលំ សម្បិណ្ឌេតិ.

សមាធិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ ឯកាទសមបរិច្ឆេទវណ្ណនា.

បឋមោ ភាគោ និដ្ឋិតោ.