សកលលោកបត្ថារការណំ

កិស្សេស វិសុទ្ធិមគ្គោ សកលលោកេ បត្ថដោតិ? បរិសុទ្ធបិដកបាឡិនិស្សយភាវតោ, សិក្ខត្តយសង្គហភាវតោ, បោរាណដ្ឋកថានំ ភាសាបរិវត្តនភាវតោ, បរសមយវិវជ្ជនតោ, សកសមយវិសុទ្ធិតោ, សីលធុតង្គសមថអភិញ្ញាបញ្ញាបភេទាទីនំ បរិបុណ្ណវិភាគតោ, យាវ អរហត្តា បដិបត្តិនយបរិទីបនតោ, ឧត្តានានាកុលបទព្យញ្ជនសង្ខតភាវតោ, សុវិញ្ញេយ្យត្ថភាវតោ, បសាទនីយានំ ទិដ្ឋានុគតាបាទនសមត្ថានំ វត្ថូនញ្ច ទីបនតោតិ ឯវមាទីហិ អនេកសតេហិ គុណេហិ ឯស សកលលោកេ បត្ថដោ ជាតោ.

អយញ្ហិ វិសុទ្ធិមគ្គោ សង្គីតិត្តយារូឡ្ហបរិសុទ្ធបាឡិបិដកមេវ និស្សាយ បវត្តោ, ន មហាសង្ឃិកាទីនំ សត្តរសន្នំ និកាយានំ បិដកំ, នបិ មហាយានិកានំ បិដកំ. សបរិវារំ សិក្ខត្តយញ្ច ឯត្ថ បរិបុណ្ណមេវ សង្គហេត្វា ទស្សិតំ. វុត្តញ្ហេតំ អាចរិយេន អាគមដ្ឋកថាសុ គន្ថារម្ភេ –

‘‘សីលកតា ធុតធម្មា, កម្មដ្ឋានានិ ចេវ សព្ពានិ;

ចរិយាវិធានសហិតោ, ឈានសមាបត្តិវិត្ថារោ.

សព្ពា ច អភិញ្ញាយោ, បញ្ញាសង្កលននិច្ឆយោ ចេវ;

ខន្ធាធាតាយតនិ,ន្ទ្រិយានិ អរិយានិ ចេវ ចត្តារិ.

សច្ចានិ បច្ចយាការ,ទេសនា សុបរិសុទ្ធនិបុណនយា;

អវិមុត្តតន្តិមគ្គា, វិបស្សនាភាវនា ចេវ.

ឥតិ បន សព្ពំ យស្មា, វិសុទ្ធិមគ្គេ មយា សុបរិសុទ្ធំ;

វុត្តំ តស្មា ភិយ្យោ, ន តំ ឥធ វិចារយិស្សាមី’’តិ.

យស្មា បន វិសុទ្ធិមគ្គោ ចតុន្នំ អាគមដ្ឋកថានំ អវយវភាវេន កតោ, តស្មា តា វិយ បោរាណសីហឡដ្ឋកថានំ ភាសាបរិវត្តនវសេន ចេវ បុនប្បុនាគតមត្ថានំ សំខិបនវសេន ច បរសមយវិវជ្ជនវសេន ច មហាវិហារវាសីនំ បរិសុទ្ធវិនិច្ឆយសង្ខាតស្ស សកសមយស្ស ទីបនវសេន ច កតោ. វុត្តញ្ហេតំ អាចរិយេន –

‘‘អបនេត្វាន តតោហំ, សីហឡភាសំ មនោរមំ ភាសំ;

តន្តិនយានុច្ឆវិកំ, អារោបេន្តោ វិគតទោសំ.

សមយំ អវិលោមេន្តោ, ថេរានំ ថេរវំសបទីបានំ;

សុនិបុណវិនិច្ឆយានំ, មហាវិហារេ និវាសីនំ;

ហិត្វា បុនប្បុនាគត-មត្ថំ អត្ថំ បកាសយិស្សាមី’’តិ [ទី. និ. អដ្ឋ. ១.គន្ថារម្ភកថា] ច.

‘‘មជ្ឈេ វិសុទ្ធិមគ្គោ, ឯស ចតុន្នម្បិ អាគមានញ្ហិ;

ឋត្វា បកាសយិស្សតិ, តត្ថ យថាភាសិតមត្ថំ.

ឥច្ចេវ កតោ តស្មា, តម្បិ គហេត្វាន សទ្ធិមេតាយ;

អដ្ឋកថាយ វិជានថ, ទីឃាគមនិស្សិតំ អត្ថ’’ន្តិ [ទី. និ. អដ្ឋ. ១.គន្ថារម្ភកថា] ច.

‘‘សា ហិ មហាអដ្ឋកថាយ, សារមាទាយ និដ្ឋិតា ឯសា;

ឯកាសីតិបមាណាយ, បាឡិយា ភាណវារេហិ.

ឯកូនសដ្ឋិមត្តោ, វិសុទ្ធិមគ្គោបិ ភាណវារេហិ;

អត្ថប្បកាសនត្ថាយ, អាគមានំ កតោ យស្មា.

តស្មា តេន សហាយំ, អដ្ឋកថា ភាណវារគណនាយ;

សុបរិមិតបរិច្ឆិន្នំ, ចត្តាលីសំ សតំ ហោតី’’តិ [ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.និគមនកថា] ច.

យទិ ចាយំ វិសុទ្ធិមគ្គោ អាចរិយេន អាគមដ្ឋកថាយោ វិយ អកត្វា បោរាណសីហឡដ្ឋកថាយោ ច អនោលោកេត្វា កេវលំ អត្តនោ ញាណប្បភាវេនេវ កតោ អស្ស, នាយំ អាគមដ្ឋកថានំ អវយវោតិ គហេតព្ពោ អស្ស, អញ្ញទត្ថុ ‘‘អាគមដ្ឋកថាយោ មហាដ្ឋកថាយ សារភូតា, វិសុទ្ធិមគ្គោ បន ន តស្សា សារភូតោ, កេវលំ អាចរិយស្ស មតិយាវ កតោ’’តិ ឯវមេវ វត្តព្ពោ អស្ស. យស្មា បន តថា អកត្វា បុព្ពេ វុត្តប្បការេនេវ កតោ, តស្មា អយម្បិ វិសុទ្ធិមគ្គោ តាសំ អាគមដ្ឋកថានំ ករណាការេនេវ កតោតិ ច, តតោយេវ មហាដ្ឋកថាយ សារភូតោតិ ច ទដ្ឋព្ពោ.

ឯកច្ចេ បន វិចក្ខណា អាចរិយពុទ្ធឃោសស្ស គន្ថេសុ ឧត្តរបក្ខសាសនិកានំ អស្សឃោសនាគជ្ជុនវសុពន្ធុអាទីនំ ភិក្ខូនំ វិយ បោរាណគន្ថេ អនិស្សាយ អត្តនោ ញាណេនេវ តក្កេត្វា ទស្សិតំ ធម្មកថាវិសេសំ អទិស្វា អសន្តុដ្ឋចិត្តា ឯវំ វទន្តិ ‘‘ពុទ្ធឃោសស្ស អញ្ញំ អនិស្សាយ អត្តនោ ញាណប្បភាវេនេវ អភិនវគន្ថុប្បាទនំ ន បស្សាមា’’តិ. តំ តេសំ គរហាវចនម្បិ សមានំ ថេរវាទីនំ បសំសាវចនមេវ សម្បជ្ជតិ. ថេរវាទិនោ ហិ ឯវំ ជានន្តិ ‘‘ពុទ្ធេនេវ ភគវតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន ទេសេតព្ពោ ចេវ ធម្មោ បញ្ញាបេតព្ពោ ច វិនយោ អនវសេសេន ទេសិតោ ចេវ បញ្ញត្តោ ច, សោយេវ ធម្មវិនយោ សទ្ធាសម្បន្នេហិ ភិក្ខូហិ ចេវ គហដ្ឋេហិ ច យថារហំ បដិបជ្ជិតព្ពោ, ន តតោ អញ្ញោ ធម្មវិនយោ តក្កេត្វា គវេសេតព្ពោ. យទិ បន អញ្ញោ ធម្មវិនយោ កេនចិ តក្កេត្វា កថិតោ អស្ស, តំ តស្សេវ តក្កិនោ សាសនំ ហោតិ ន សត្ថុ សាសនំ. យំ យំ បន ភគវតោ ធម្មវិនយេ បទព្យញ្ជនំ អត្ថតោ អបាកដំ ហោតិ, តត្ថ តត្ថ បោរាណកេហិ បដិសម្ភិទាឆឡភិញ្ញាទិគុណសម្បន្នេហិ ភគវតោ អធិប្បាយំ ជានន្តេហិ អដ្ឋកថាចរិយេហិ សំវណ្ណិតនយេន អត្ថោ គហេតព្ពោ, ន អត្តនោមតិវសេនា’’តិ. អាចរិយពុទ្ធឃោសោ ច តេសំ ថេរវាទីនំ អញ្ញតរោ, សោបិ តថេវ ជានាតិ. វុត្តញ្ចេតំ អាចរិយេន –

‘‘ពុទ្ធេន ធម្មោ វិនយោ ច វុត្តោ,

យោ តស្ស បុត្តេហិ តថេវ ញាតោ;

សោ យេហិ តេសំ មតិមច្ចជន្តា,

យស្មា បុរេ អដ្ឋកថា អកំសុ.

តស្មា ហិ យំ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ,

តំ វជ្ជយិត្វាន បមាទលេខំ;

សព្ពម្បិ សិក្ខាសុ សគារវានំ,

យស្មា បមាណំ ឥធ បណ្ឌិតានំ.

តតោ ច ភាសន្តរមេវ ហិត្វា,

វិត្ថារមគ្គញ្ច សមាសយិត្វា…បេ…

យស្មា អយំ ហេស្សតិ វណ្ណនាបិ,

សក្កច្ច តស្មា អនុសិក្ខិតព្ពា’’តិ [បារា. អដ្ឋ. ១.គន្ថារម្ភកថា].

តេនេវ អាចរិយោ ភគវតោ ធម្មវិនយំ វា បោរាណដ្ឋកថំ វា អនិស្សាយ អត្តនោ ញាណេន តក្កេត្វា វា អត្តនា បរិចិតលោកិយគន្ថេហិ គហេត្វា វា ន កញ្ចិ គន្ថំ អកាសិ. យទិ បន តាទិសំ ករេយ្យ, តំ ថេរវាទិនោ មហាបទេសសុត្តេ [ទី. និ. ២.១៨៨; អ. និ. ៤.១៨០] វុត្តនយេន ‘‘អទ្ធា ឥទំ ន ចេវ តស្ស ភគវតោ វចនំ, ពុទ្ធឃោសស្ស ច ថេរស្ស ទុគ្គហិត’’ន្តិ ឆឌ្ឌេយ្យុំយេវ. យតោ ច ខោ អយំ វិសុទ្ធិមគ្គោ បោរាណដ្ឋកថានំ ភាសាបរិវត្តនាទិវសេនេវ អាចរិយេន កតោ, តតោយេវ ថេរវាទិនោ តំ មហាបទេសសុត្តេ វុត្តនយេន ‘‘អទ្ធា ឥទំ តស្ស ភគវតោ វចនំ, អាចរិយពុទ្ធឃោសស្ស ច ថេរស្ស សុគ្គហិត’’ន្តិ សម្បដិច្ឆន្តិ. តេនាបាយំ សកលលោកេ បត្ថដោ ហោតិ.

សីលធុតង្គាទីនំ វិភាគោ ច បដិបត្តិនយបរិទីបនញ្ច បាកដមេវ. តថាយំ វិសុទ្ធិមគ្គោ សុវិញ្ញេយ្យបទវាក្យេហិ ចេវ អនាកុលបទវាក្យេហិ ច តន្តិនយានុរូបាយ បាឡិគតិយា សុដ្ឋុ សង្ខតោ, តតោយេវ ចស្ស អត្ថោបិ សុវិញ្ញេយ្យោ ហោតិ. តស្មា តំ ឱលោកេន្តា វិញ្ញុនោ វិសុទ្ធជ្ឈាសយា ខណេ ខណេ អត្ថបដិសំវេទិនោ ចេវ ធម្មបដិសំវេទិនោ ច ហុត្វា អនប្បកំ បីតិសោមនស្សំ បដិសំវេទេន្តិ.

អនេកានិ ចេត្ថ បសាទាវហានិ មហាតិស្សត្ថេរវត្ថុអាទីនិ [វិសុទ្ធិ. ១.១៥] សីហឡវត្ថូនិ ច ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរវត្ថុអាទីនិ [វិសុទ្ធិ. ១.១៩] ជម្ពុទីបវត្ថូនិ ច ទីបិតានិ. តានិ បស្សិត្វា អនុស្សរន្តានំ សប្បុរិសានំ ពលវបសាទោ ច ឧប្បជ្ជតិ, ‘‘កទា នុ ខោ មយម្បិ ឦទិសា ភវិស្សាមា’’តិ ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជិតុកាមតា ច ឧប្បជ្ជតិ.

ឯវំ បរិសុទ្ធបិដកបាឡិនិស្សយតាទីហិ អនេកសតេហិ គុណេហិ អយំ វិសុទ្ធិមគ្គោ សកលលោកេ បត្ថដោ ជាតោតិ វេទិតព្ពោ. យថា ចាយំ វិសុទ្ធិមគ្គោ, ឯវំ អញ្ញាបិ អាចរិយេន កតា តិបិដកសង្គហដ្ឋកថាយោ បោរាណដ្ឋកថានំ ភាសាបរិវត្តនភាវាទីហិ គុណេហិ សកលលោកេ បត្ថដាយេវ ហោន្តិ.

ឯត្តាវតា ច បន កិមត្ថំ កតោតិអាទីនម្បិ បញ្ហានមត្ថោ វិត្ថារេន វិភាវិតោវ ហោតីតិ.

តត្ថេតំ វុច្ចតិ –

១. សម្ភាវនីយស្ស សុធីវរាន-

មាទត្តធីរិដ្ឋបទស្ស យស្ស;

បញ្ញាទិជាតា លលិតា គុណាភា,

ភាតេវ លោកម្ហិ សតំ មុទាយ.

២. ស ពុទ្ធឃោសាវ្ហថិរគ្គធីមា,

វិទូន’មច្ចន្តសមាទរា’ទា;

សភាវជំ ព្យត្តិសសត្តិលទ្ធំ,

សិរិំ ទធាតេវ សុពុទ្ធឃោសោ.

៣. ‘‘សម្ពុទ្ធសេដ្ឋេ បរិនិព្ពុតស្មិំ,

សំវច្ឆរានំ ទសមេ សតម្ហិ;

ជាតោ’’តិ ញាតោ វិពុធេហិ ពុទ្ធ-

ឃោសង្កុរោ បត្តសមត្តមានី.

៤. វិញ្ញូ វិទូ’មស្ស បុមគ្គជាតេ,

សញ្ជាតតំ ទក្ខិណទេសភាគេ;

រម្មេ’ន្ទិយស្មិំ សុជនាករស្មិំ,

តត្តត្ថមេសីន’មយំ បតីតិ.

៥. មោរណ្ឌគាមម្ហិ ស តត្ថ ជាតោ,

បុញ្ញានិតោ វិប្បកុលម្ហិ សម្មា;

សូរស្ស លោកត្ថសមាវហត្ថំ,

ឧប្បជ្ជនាយា’ទ្យរុណោវ រំសិ.

៦. សំវទ្ធពុទ្ធី ស បវុទ្ធិបត្តោ,

អារាធយំ ញាតិគណំ សទេវ;

វេទេសុ វិជ្ជាសុ តទញ្ញសិប្ប-

គន្ថេស្វនាយាសបវីណតា’គា.

៧. សុទ្ធាធិមុត្តីន វិវេចនេន,

សារានុ’សារោតិ វិវិញ្ចមានោ;

វេទេស្វ’សារត្ត’មពុជ្ឈិ យស្មា,

តុដ្ឋិំ ស នាបជ្ជិ សុតេន សេន.

៨. អន្វេសតោ តស្ស បសត្ថសារំ,

សទ្ធម្មសារោ សវនេន លទ្ធោ;

និន្នោវ ពុទ្ធស្ស ស សាសនម្ហិ,

ឧស្សាហជាតោ’បគមាយ តត្ថ.

៩. ធម្មាភិលាសី ស វិរោចិ តត្ថ,

សំលទ្ធបព្ពជ្ជុបសម្បទោវ;

ថេរេ’បសង្កម្ម វិសុទ្ធថេរ-

វាទីនិកាយម្ហិ បតីតបញ្ញេ.

១០. តទា ហិ’សុំ ទក្ខិណឥន្ទិយម្ហិ,

និវាសិនោ ថេរិយវំសជាតា;

តទញ្ញវាទី ច មុនី មុនិន្ទ-

មតំ យថាលទ្ធិ បកាសយន្តា.

១១. សទ្ធម្មសារាធិគមាយ ភិយ្យោ,

បាឡិំ សមុគ្គណ្ហិ ជិនេរិតំ, សា;

ជិវ្ហគ្គលីលា មនសា’សិតា’ស្ស,

លក្ខីវ បុញ្ញេ និវសំ ពភាស.

១២. ឯវំ តមុគ្គណ្ហ’មពោធិ សម្មា,

‘‘ឯកាយនោយំ សុវិសុទ្ធិយាតិ;

មគ្គោ វិវដ្ដាធិគមាយ’’ តត្ថោ-

យ្យោគំ សមាបជ្ជិ បរំ បរត្តី.

១៣. សភាវបញ្ញា មហតី ច សត្ថ-

ន្តរោបលទ្ធា វិបុលាវ វិជ្ជា;

តេនស្ស ពុទ្ធោត្តិសមុទ្ទតិណ្ណេ,

អកិច្ឆសាធិត្តបភាវ’មញ្ញា.

១៤. ពុទ្ធស្ស កិត្តីវ សុកិត្តិឃោសោ,

វត្តិស្សតេ’ច្ចស្ស គរូ វិយត្តា;

អត្ថាន្វិតំ នាមមកំសុ ពុទ្ធ-

ឃោសោតិ សម្ពុទ្ធមតង្គតស្ស.

១៥. មយូរទូតវ្ហយបដ្ដនស្មិំ,

និវស្ស កញ្ជីវ្ហបុរាទិកេ ច;

ស អន្ធកាខ្យាតសទេសិយដ្ឋ-

កថំ សមុគ្គណ្ហិ សមាហិតត្តោ.

១៦. តាវត្តកេនស្ស សុមេធសស្សា-

សន្តុដ្ឋចិត្តស្ស តតុត្តរិម្បិ;

សម្ពុទ្ធវាណីសុ សមត្តមត្ថំ,

អញ្ញាតុមិច្ឆា មហតី អជាយិ.

១៧. មហាមហិន្ទាទិវសីវរេភិ,

សមាភតា យាដ្ឋកថា សសារា;

សថេរវាទា សុវិនិច្ឆយា ច,

តទា វិភាតា វត លង្កយា’សុំ.

១៨. បវត្តិមេតំ វិទិយ’ស្ស មេត-

ទហោសិ ‘‘យំ នូន’ភិរាមលង្កំ;

អលង្ករោន្តិំ រតនាករំវ,

ឧបេច្ច សិក្ខេ’ដ្ឋកថា មហន្តី.

១៩. តា ភាសយា សីហឡិកាយ រច្ចា,

តន្តិំ សមារោប្យ នវំ ករេយ្យំ;

ឯវញ្ហិ ទេសន្តរិយាន ពុទ្ធ-

មានីនមត្ថំ ខលុ សាធយេ’’តិ.

២០. បុរេ ច លង្កាគតសាសនំ យំ,

សុនិម្មលិន្ទូវ ហិមាទិមុត្តោ;

បភាសិ, កិស្មិញ្ចិ តទាញ្ញវាទ-

មនាកុលំ តា’កុលតំ ជគាម.

២១. ជិនម្ហិ និព្ពានគតេ ហិ វស្ស-

សតន្តរេ សាសនិកា សមគ្គា;

សមានវាទា ជិនសាសនម្ហិ,

ន កោចិ ភេទោបិ តទា អហោសិ.

២២. បច្ឆា ច សទ្ធម្មទុមាហតេភ្យ-

ធម្មេហិ វាតេហិ បដិច្ច បាបេ;

ជាតេហិ សំវិគ្គមនា សមាយ,

ថេរេ’ស’មុយ្យោគមកំសុ ទឡ្ហំ.

២៣. សង្គីតិយោ កច្ច សុបេសលេហិ,

និគ្គយ្ហមានាបិ ថិរេហិ ទឡ្ហំ;

ឆិន្នាបិ រុក្ខា’ស្សុ បុនោរុហាវា-

កាសុំវ ធម្មំ វិនយា’ញ្ញថា តេ.

២៤. នានាគណា តេ ច អនេកវាទា,

សំសគ្គការា ជិនសាសនេ’សុំ;

វាទេភិ អញ្ញេហិ ជិនេរិតេភ្យ-

សុទ្ធាយមានា វិនយញ្ច ធម្មំ.

២៥. វាទា ច វាទី បិដកានិ តេសំ,

លង្កំ មលង្កំវ ករំ’បយាតា;

បដិគ្គហេសុំ ប្យភយាទិវាសី,

នាញ្ញេ មហាខ្យាតវិហារវាសី.

២៦. យថា ច ពុទ្ធាភិហិតាវ បាឡិ,

តទត្ថសារា ច វសីភិ ញាតា;

ន ‘‘តេធ វោក្កម្ម វិសុទ្ធថេរ-