អភិធម្មដ្ឋកថាករណំ

អដ្ឋសាលិនិំ បន សម្មោហវិនោទនិញ្ច ធាតុកថាទិបញ្ចបករណស្ស អដ្ឋកថញ្ចាតិ តិស្សោ អភិធម្មដ្ឋកថាយោ អត្តនា សទិសនាមេន សោតត្ថកីគន្ថការកេន ពុទ្ធឃោសភិក្ខុនា អាយាចិតោ អកាសិ. វុត្តញ្ហេតំ តាសុ –

‘‘វិសុទ្ធាចារសីលេន, និបុណាមលពុទ្ធិនា;

ភិក្ខុនា ពុទ្ធឃោសេន, សក្កច្ចំ អភិយាចិតោ’’តិ [ធ. ស. អដ្ឋ. គន្ថារម្ភកថា] ច.

‘‘ពុទ្ធឃោសោតិ គរូហិ គហិតនាមធេយ្យេន ថេរេន កតា

អយំ អដ្ឋសាលិនី នាម ធម្មសង្គហដ្ឋកថា’’តិ [ធ. ស. អដ្ឋ. និគមនកថា] ច.

‘‘អត្ថប្បកាសនត្ថំ, តស្សាហំ យាចិតោ ឋិតគុណេន;

យតិនា អទន្ធគតិនា, សុពុទ្ធិនា ពុទ្ធឃោសេន.

យំ អារភិំ រចយិតុំ, អដ្ឋកថំ សុនិបុណេសុ អត្ថេសុ;

សម្មោហវិនោទនតោ, សម្មោហវិនោទនិំ នាមា’’តិ [វិភ. អដ្ឋ. និគមនកថា] ច.

‘‘ពុទ្ធឃោសោតិ គរូហិ គហិតនាមធេយ្យេន ថេរេន កតា

អយំ សម្មោហវិនោទនី នាម វិភង្គដ្ឋកថា’’តិ [វិភ. អដ្ឋ. និគមនកថា] ច.

ឥមាសុ បន តីសុ បញ្ចបករណដ្ឋកថាយ នាមវិសេសោ នត្ថិ អាយាចកោ ច ន បកាសិតោ, កេវលំ អត្តនោ សទ្ធាយ ឯវ សញ្ចោទិតេន អាចរិយពុទ្ធឃោសេន សា កតា វិយ ទិស្សតិ. វុត្តញ្ហេតំ តស្សា និគមនេ –

‘‘កុសលាទិធម្មភេទំ, និស្សាយ នយេហិ វិវិធគណនេហិ;

វិត្ថារេន្តោ សត្តម-មភិធម្មប្បករណំ សត្ថា.

សុវិហិតសន្និដ្ឋានោ, បដ្ឋានំ នាម យំ បកាសេសិ;

សទ្ធាយ សមារទ្ធា, យា អដ្ឋកថា មយា តស្សាតិ ច.

‘‘ឯត្តាវតា

សត្តប្បករណំ នាថោ, អភិធម្មមទេសយិ;

ទេវាតិទេវោ ទេវានំ, ទេវលោកម្ហិ យំ បុរេ;

តស្ស អដ្ឋកថា ឯសា, សកលស្សាបិ និដ្ឋិតា’’តិ [បដ្ឋា. អដ្ឋ. ១៩-២៤.១] ច.

‘‘ពុទ្ធឃោសោតិ គរូហិ គហិតនាមធេយ្យេន ថេរេន កតា

អយំ សកលស្សបិ អភិធម្មបិដកស្ស អដ្ឋកថា’’តិ [បដ្ឋា. អដ្ឋ. ១៩-២៤.១] ច.

ឯកច្ចេ បន អាធុនិកា ថេរា ‘‘អភិធម្មដ្ឋកថាយោ អាចរិយពុទ្ធឃោសេន យាចិតោ សង្ឃបាលពុទ្ធមិត្តជោតិបាលាទីនំ អញ្ញតរោ ថេរោ អកាសី’’តិ វទន្តិ. អយញ្ច នេសំ វិចារណា, អដ្ឋសាលិនីសម្មោហវិនោទនីសុ ‘‘តា ពុទ្ធឃោសេន យាចិតោ អកាសី’’តិ គន្ថការេន វុត្តំ. តេន ញាយតិ ‘‘តក្ការកោ អញ្ញោ, អាចរិយពុទ្ធឃោសោ បន តាសុ យាចកបុគ្គលោយេវា’’តិ. អាគមដ្ឋកថាសុ ច អាចរិយពុទ្ធឃោសេន –

‘‘សីលកថា ធុតធម្មា, កម្មដ្ឋានានិ ចេវ សព្ពានិ…បេ…

ឥតិ បន សព្ពំ យស្មា, វិសុទ្ធិមគ្គេ មយា សុបរិសុទ្ធំ;

វុត្តំ តស្មា ភិយ្យោ, ន តំ ឥធ វិចារយិស្សាមី’’តិ [ទី. និ. អដ្ឋ. ១.គន្ថារម្ភកថា] –

ឯវំ សីលកថាទីនំ អត្តនា ឯវ វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តភាវោ មយាតិបទេន បកាសិតោ. អដ្ឋសាលិនិយំ បន –

‘‘កម្មដ្ឋានានិ សព្ពានិ, ចរិយាភិញ្ញា វិបស្សនា;

វិសុទ្ធិមគ្គេ បនិទំ, យស្មា សព្ពំ បកាសិត’’ន្តិ [ធ. ស. អដ្ឋ. គន្ថារម្ភកថា] –

ឯវំ មយាតិ កត្តុបទេន វិនា វុត្តំ. តេនាបិ ញាយតិ ‘‘វិសុទ្ធិមគ្គការកោ អញ្ញោ, អភិធម្មដ្ឋកថាការកោ អញ្ញោ’’តិ. កិញ្ចាបិ អភិធម្មដ្ឋកថាសុ អភិយាចកោ ពុទ្ធឃោសោ ភិក្ខុនាតិ ច យតិនាតិ ច ឥមេហេវ សាមញ្ញគុណបទេហិ វុត្តោ ន ថេរេនាតិ សគារវគុណបទេន, តថាបិ សោ ‘‘វិសុទ្ធាចារសីលេន និបុណាមលពុទ្ធិនា’’តិ ច, ‘‘អទន្ធគតិនា សុពុទ្ធិនា’’តិ ច ឥមេហិ អធិកគុណបទេហិ ថោមិតត្តា ‘‘វិសុទ្ធិមគ្គាទិការកោ អាចរិយពុទ្ធឃោសោយេវា’’តិ សក្កា គហេតុំ. សោ ហិ ឧបសម្បន្នកាលតោយេវ បដ្ឋាយ គន្ថកោវិទោ បរិយត្តិវិសារទគុណសម្បន្នោ, តស្មិញ្ច កាលេ ឩនទសវស្សោ ភវេយ្យ, តស្មា ថេរេនាតិ ន វុត្តោតិ សក្កា គហេតុន្តិ.

តំ បន តេសំ អតិវិចារណមត្តមេវ. ន ហិ អាចរិយពុទ្ធឃោសត្ថេរោ ‘‘តស្មិំ កាលេ ឩនទសវស្សោ’’តិ សក្កា គហេតុំ, វិសុទ្ធិមគ្គនិគមនេបិ ‘‘ពុទ្ធឃោសោតិ គរូហិ គហិតនាមធេយ្យេន ថេរេនា’’តិ វចនតោ, ន ច ‘‘វិសុទ្ធាចារសីលេន, និបុណាមលពុទ្ធិនា’’តិ វា, ‘‘អទន្ធគតិនា សុពុទ្ធិនា’’តិ វា ឯត្តកេហេវ ទ្វីហិ ទ្វីហិ គុណបទេហិ ថោមនេន សុថោមិតោ ហោតិ, អញ្ញទត្ថុ ‘‘និប្បភីកតខជ្ជោតោ សមុទេតិ ទិវាករោ’’តិ ថោមនំ វិយ ហោតិ. ននុ អាចរិយេន អត្តនោ គន្ថនិគមនេសុ –

‘‘បរមវិសុទ្ធសទ្ធាពទ្ធិវីរិយបដិមណ្ឌិតេន សីលាចារជ្ជវមទ្ទវាទិគុណសមុទយសមុទិតេន សកសមយសមយន្តរគហនជ្ឈោគាហណសមត្ថេន បញ្ញាវេយ្យត្តិយសមន្នាគតេន តិបិដកបរិយត្តិភេទេ សាដ្ឋកថេ សត្ថុសាសនេ អប្បដិហតញាណប្បភាវេន មហាវេយ្យាករណេនា’’តិអាទិនា –

អត្តនោ អនុច្ឆវិកានិ គុណបទានិ បកាសិតានិ, សោយេវ ច បោរាណសីហឡដ្ឋកថាយោ សង្ខិបិត្វា អភិនវសង្គហដ្ឋកថានំ អាទិកត្តា បុព្ពង្គមោ, អញ្ញេ បន អភិនវដ្ឋកថាការា តស្សេវ អនុវត្តិត្វា អវសេសមេកំ វា ទ្វេ វា អដ្ឋកថាយោ អកំសុ. អភិធម្មដ្ឋកថាសុ ច យោ យោ អត្ថោ វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តោ, សោ សោ យថានុប្បត្តដ្ឋានេ តតោ គហេត្វា តថេវ វុត្តោ. វិសេសតោ បន បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គខន្ធាយតនធាតុសច្ចវិភង្គវណ្ណនាសុ ឈានកថាវណ្ណនាសុ ច អយមត្ថោ អតិវិយ បាកដោ, យោបិ ច តត្ថ អប្បកោ កតិបយមត្តោ វិសុទ្ធិមគ្គេន វិសទិសោ សំវណ្ណនាភេទោ ទិស្សតិ, សោបិ អាភិធម្មិកានំ មតានុសារេន យថា បោរាណដ្ឋកថាយំ វុត្តោ, តថេវ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. យថា ច អដ្ឋសាលិនិយំ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ អតិទេសោ ទិស្សតិ [ធ. ស. អដ្ឋ. ១ អកុសលកម្មបថកថា], តថេវ សមន្តបាសាទិកាយម្បិ អដ្ឋសាលិនិយា អតិទេសោ ទិស្សតេវ [បារា. អដ្ឋ. ១.១១;]. យទិ ច អដ្ឋសាលិនី អញ្ញេន កតា ភវេយ្យ, កថំ តាសុ អញ្ញមញ្ញាតិទេសោ សក្កា កាតុំ. តស្មា អភិធម្មដ្ឋកថាសុ អភិយាចកោ ពុទ្ធឃោសោ អាចរិយេន សមាននាមោ ចូឡពុទ្ធឃោសោតិ យាវជ្ជតនា អាចរិយបរម្បរាយ គហិតោ សោតត្ថកីគន្ថការកោ អញ្ញោយេវ, ន អាចរិយមហាពុទ្ធឃោសត្ថេរោ. តេនេវ តត្ថ វុត្តំ ‘‘ភិក្ខុនា’’តិ ច ‘‘យតិនា’’តិ ច.

យទិ បន ឯត្តកេន និដ្ឋំ ន គច្ឆេយ្យ, ឯវម្បិ វិចារេតព្ពំ – កិន្នុ ខោ សង្ឃបាលាទយោ ថេរា វិសុទ្ធិមគ្គាទីនំ ករណត្ថាយ អាចរិយពុទ្ធឃោសត្ថេរំ អាយាចមានា អត្តនា សមត្ថតរោតិ សទ្ទហន្តា អាយាចន្តិ ឧទាហុ អសទ្ទហន្តាតិ? សទ្ទហន្តាយេវ អាយាចន្តីតិ បាកដោយេវាយមត្ថោ. តថា ច សតិ អាចរិយពុទ្ធឃោសត្ថេរោ សយំ អញ្ញេហិ សមត្ថតរោវ សមានោ កស្មា អញ្ញំ អាយាចេយ្យ. ន ហិ សទ្ធាសម្បន្នស្ស ថាមសម្បន្នស្ស យោព្ពនសម្បន្នស្ស អាចរិយស្ស សុន្ទរតរំ អភិធម្មដ្ឋកថំ កាតុំ ភារិយំ ភវិស្សតិ. អភិធម្មដ្ឋកថាសុ ច វុត្តវចនានិ វិសុទ្ធិមគ្គអាគមដ្ឋកថាសុ វុត្តសំវណ្ណនាវចនេហិ ឯកាការានេវ ហោន្តិ. យទិ ច អភិធម្មដ្ឋកថំ អញ្ញោ ករេយ្យ, កថមបិ តាហិ វចនាការស្ស វិសទិសតា ភវេយ្យ ឯវ. ឯតាសំ និគមនេ ច ទស្សិតេន ‘‘ពុទ្ធឃោសោតិ គរូហិ គហិតនាមធេយ្យេន ថេរេន កតា’’តិ វចនេន ‘‘អាចរិយពុទ្ធឃោសេន កតា’’ត្វេវ បាកដា ហោន្តិ, ន អញ្ញេនាតិ. យេបិ ‘‘អញ្ញេន កតា’’តិ វទន្តិ, តេបិ ‘‘ឥមិនា នាម ថេរេនា’’តិ ឯកំសតោ ទស្សេតុំ ន សក្កោន្តិ, តថា ទស្សេតុញ្ច លេសមត្តម្បិ សាធកវចនំ ន ទិស្សតិ. តស្មា អភិធម្មដ្ឋកថាយោបិ ឥទានិ អាចរិយេហិ ចូឡពុទ្ធឃោសោតិ វោហរិតេន ពុទ្ធឃោសេន នាម ភិក្ខុនាយាចិតោ វិសុទ្ធិមគ្គវិនយាគមដ្ឋកថានំ ការកោ អាចរិយមហាពុទ្ធឃោសត្ថេរោយេវ អកាសីតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពន្តិ.

យំ បន មហាវំសេ ‘‘អាចរិយពុទ្ធឃោសោ សីហឡទីបាគមនតោ បុព្ពេ ជម្ពុទីបេ វសនកាលេយេវ អដ្ឋសាលិនិំ អកាសី’’តិ អធិប្បាយេន –

២២៥. ‘‘ធម្មសង្គណិយាកាសិ, កច្ឆំ សោ អដ្ឋសាលិនិ’’ន្តិ –

វុត្តំ, តំ ឥទានិ ទិស្សមានាយ អដ្ឋសាលិនិយា ន សមេតិ. តត្ថ ហិ គន្ថារម្ភេយេវ វិសុទ្ធិមគ្គំ អតិទិសិត្វា បច្ឆាបិ សោ ច, សមន្តបាសាទិកា ច ពហូសុ ឋានេសុ អតិទិសីយន្តិ. តស្មា តស្សា អាចរិយេន សីហឡទីបំ បត្វា វិសុទ្ធិមគ្គញ្ចេវ សមន្តបាសាទិកញ្ច កត្វា បច្ឆាយេវ កតភាវោ អតិវិយ បាកដោតិ.