តក្ករណប្បការោ

កេន បការេន កតោតិ ឯត្ថ អនន្តរបញ្ហេ វុត្តប្បការេនេវ កតោ. តថា ហិ អាចរិយោ សំយុត្តនិកាយតោ

‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោ, ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយំ;

អាតាបី និបកោ ភិក្ខុ, សោ ឥមំ វិជដយេ ជដ’’ន្តិ [សំ. និ. ១.២៣] –

ឥមំ គាថំ បឋមំ ទស្សេត្វា តត្ថ បធានវសេន វុត្តា សីលសមាធិបញ្ញាយោ វិសុំ វិសុំ វិត្ថារតោ វិភជិត្វា អកាសិ. ឯវំ កុរុមានោ ច បញ្ចហិបិ និកាយេហិ សីលសមាធិបញ្ញាបដិសំយុត្តានិ សុត្តបទានិ ឧទ្ធរិត្វា តេសំ អត្ថញ្ច សីហឡដ្ឋកថាហិ ភាសាបរិវត្តនវសេន ទស្សេត្វា តាសុ វុត្តានិ សីហឡិកវត្ថូនិ ច វិនិច្ឆយេ ច បកាសេសិ. វិសេសតោ បន តស្មិំ កាលេ បាកដា សកសមយវិរុទ្ធា សមយន្តរា ច ពហូសុ ឋានេសុ ទស្សេត្វា សហេតុកំ បដិក្ខិត្តា. កថំ?

តត្ថ ហិ ចរិយាវណ្ណនាយំ ‘‘តត្រ បុរិមា តាវ តិស្សោ ចរិយា បុព្ពាចិណ្ណនិទានា ធាតុទោសនិទានា ចាតិ ឯកច្ចេ វទន្តិ. បុព្ពេ កិរ ឥដ្ឋប្បយោគសុភកម្មពហុលោ រាគចរិតោ ហោតិ, សគ្គា វា ចវិត្វា ឥធូបបន្នោ. បុព្ពេ ឆេទនវធពន្ធនវេរកម្មពហុលោ ទោសចរិតោ ហោតិ, និរយនាគយោនីហិ វា ចវិត្វា ឥធូបបន្នោ. បុព្ពេ មជ្ជបានពហុលោ សុតបរិបុច្ឆាវិហីនោ ច មោហចរិតោ ហោតិ, តិរច្ឆានយោនិយា វា ចវិត្វា ឥធូបបន្នោតិ ឯវំ បុព្ពាចិណ្ណនិទានាតិ វទន្តិ. ទ្វិន្នំ បន ធាតូនំ ឧស្សន្នត្តា បុគ្គលោ មោហចរិតោ ហោតិ បថវីធាតុយា ច អាបោធាតុយា ច. ឥតរាសំ ទ្វិន្នំ ឧស្សន្នត្តា ទោសចរិតោ. សព្ពាសំ សមត្តា បន រាគចរិតោតិ. ទោសេសុ ច សេម្ហាធិកោ រាគចរិតោ ហោតិ. វាតាធិកោ មោហចរិតោ. សេម្ហាធិកោ វា មោហចរិតោ. វាតាធិកោ រាគចរិតោតិ ឯវំ ធាតុទោសនិទានាតិ វទន្តី’’តិ ឯកច្ចេវាទំ ទស្សេត្វា សោ ‘‘តត្ថ យស្មា បុព្ពេ ឥដ្ឋប្បយោគសុភកម្មពហុលាបិ សគ្គា ចវិត្វា ឥធូបបន្នាបិ ច ន សព្ពេ រាគចរិតានេវ ហោន្តិ, ន ឥតរេ វា ទោសមោហចរិតា. ឯវំ ធាតូនញ្ច យថាវុត្តេនេវ នយេន ឧស្សទនិយមោ នាម នត្ថិ. ទោសនិយមេ ច រាគមោហទ្វយមេវ វុត្តំ, តម្បិ ច បុព្ពាបរវិរុទ្ធមេវ. តស្មា សព្ពមេតំ អបរិច្ឆិន្នវចន’’ន្តិ [វិសុទ្ធិ. ១.៤៤] បដិក្ខិត្តោ. តំ បរមត្ថមញ្ជូសាយ នាម វិសុទ្ធិមគ្គមហាដីកាយំ ‘‘ឯកច្ចេតិ ឧបតិស្សត្ថេរំ សន្ធាយាហ, តេន ហិ វិមុត្តិមគ្គេ តថា វុត្ត’’ន្តិអាទិនា វណ្ណិតំ [វិសុទ្ធិ. ដី. ១.៤៤].