៤. អត្ថាលង្ការាវពោធបរិច្ឆេទ

១៦៤. អត្ថាលង្ការសហិតា, សគុណា ពន្ធបទ្ធតិ;

អច្ចន្តកន្តា កន្តាវ [យតោអច្ចន្តកន្តាវ (ក.)], វុច្ចន្តេតេ តតោ’ធុនា.

១៦៤. ឯវំ សទ្ទាលង្ការេ បរិច្ឆិជ្ជ សម្បត្យត្ថាលង្ការំ ពោធយិតុមាហ ‘‘អត្ថាលង្ការ’’ឥច្ចាទិ. សគុណា យថាវុត្តេហិ បសាទាទីហិ សទ្ទគុណេហិ សហិតា ពន្ធបទ្ធតិ កព្ពរចនំ. អលង្ករីយតិ កន្តិំ នីយតិ ពន្ធោ ឯតេហិ សរីរមិវ ហារាទីហីតិ អលង្ការា, តេហិ អត្ថាលង្ការេហិ ជាត្យាទិលក្ខណេហិ សហិតា សំយុត្តា សតី សគុណា បតិព្ពតាទិគុណោបេតា អត្ថេន ធនេន អលង្ការេន អាភរណេន សហិតា យុត្តា កន្តាវ អង្គនា វិយ. យតោ អច្ចន្តកន្តា អតិសយរមណីយា សិយា, តតោ តេន ការណេន យេ អត្ថាលង្ការា អវសរំ បត្តា, តេ អធុនា ឥទានិ វុច្ចន្តេ កថីយន្តិ.

១៦៤. ឯវំ សទ្ទាលង្ការវិភាគំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តន្និស្សយំយេវ អត្ថាលង្ការពន្ធមារភន្តោ ‘‘អត្ថាលង្ការិ’’ច្ចាទិមាហ. សគុណា យថាវុត្តបសាទាទិសទ្ទគុណយុត្តា ពន្ធបទ្ធតិ បជ្ជគជ្ជាទិបភេទា រចនាវលិ អត្ថាលង្ការសហិតា សភាវវុត្តិវង្កវុត្តិសង្ខាតេន អត្ថាលង្ការេន សំយុត្តា សគុណា អត្ថាលង្ការសហិតា កន្តា ឥវ បតិព្ពតាទីហិ គុណេហិ យុត្តា សុវណ្ណរជតមណិមុត្តាទិធនេហិ គីវេយ្យកដកនូបុរាទីហិ អាភរណេហិ ច យុត្តា អង្គនាវ អច្ចន្តកន្តា យតោ អតិសយេន រមណីយា, តតោ តស្មា តេ អត្ថាលង្ការា អធុនា ទានិ វុច្ចន្តេ. អលង្ករោន្តិ ពន្ធំ សរីរំ វា ឯតេហីតិ ច, អត្ថស្ស អលង្ការាតិ ច, តេហិ សហិតាតិ ច, គុណេហិ សហ វត្តតីតិ ច, ពន្ធស្ស បទ្ធតីតិ ច, អច្ចន្តំ អតិសយេន កន្តាតិ ច វិគ្គហោ.

១៦៥. សភាវវង្កវុត្តីនំ, ភេទា ទ្វិធា អលំក្រិយា;

បឋមា តត្ថ វត្ថូនំ, នានាវត្ថាវិភាវិនី.

១៦៥. កតិប្បភេទា តេ ឥច្ចាហ ‘‘សភាវ’’ឥច្ចាទិ. សភាវវុត្តិ វង្កវុត្តីតិ ឥមេសំ ភេទា បភេទេន អលំក្រិយា អត្ថាលង្ការាទ្វិធាទ្វិប្បការា. តេសុ សភាវវុត្តិ កីទិសីតិ អាហ ‘‘បឋមា’’តិអាទិ. តត្ថ តាសុ បឋមា សភាវវុត្តិ វត្ថូនំ បទត្ថានំ ជាតិគុណក្រិយាទព្ពសភាវានំ នានា វិចិត្តា, ន ទ្វេកាវ អវត្ថា អវសរា វិភាវិនី បកាសិកា វិញ្ញេយ្យា. ជាត្យាទីនំ បទត្ថានំ យថាសភាវមនេកប្បការំ សម្មទេវ វិវរន្តី សភាវំ បទត្ថានំ វិចិត្តំ វទតីតិ សភាវវុត្តិ នាមាតិ អធិប្បាយោ, សាវ ជាតិយា បទត្ថសរូបស្ស តថាតថាបដិបាទកត្តេន វុត្តិយា [ទត្តិយា (ក.)] ជាតិបិ វុច្ចតិ.

១៦៥. បសត្ថាលង្ការា [បសត្ថាទិអលង្ការា (ក.)] បភេទតោ ឯត្តកាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សភាវិ’’ច្ចាទិមាហ. អលំក្រិយា អត្ថាលង្ការា សភាវវង្កវុត្តីនំ ភេទា បភេទតោ ទ្វិធា ទ្វិប្បការា ហោន្តិ. តត្ថ តាសុទ្វីសុ បឋមា សភាវវុត្តិ វត្ថូនំ ជាតិគុណក្រិយាទព្ពលក្ខណានំ បទត្ថានំ នានាវត្ថាវិភាវិនី អនេកប្បការស្ស បកាសិនី ហោតិ. ឯត្ថ ជាត្យាទីនំ បទត្ថានំ អនេកប្បការសភាវបកាសិនី សភាវវុត្តិ នាម. ឯសាវ ជាតិ គុណាទិចតុព្ពិធបទត្ថានំ សរូបសង្ខាតជាតិយា តេហិ អាការេហិ បដិបាទនតោ ឧបចារតោ ជាតិ នាម ហោតិ. ជាត្យាទិបទត្ថានំយេវ យថាសភាវំ ហិត្វា វត្ថុបរិកប្បិតអតិសយោបមារូបកាទិសរូបសង្ខាតំ វង្កសភាវំ បកាសេន្តី វង្កវុត្តិ នាម. យភាវោ ច វង្កោ ចាតិ ច, តេសំ វុត្តីតិ ច, អលំករោន្តិ ឯតាហីតិ ច, នានា អនេកា ច សា អវត្ថា ចាតិ ច វាក្យំ.

យថា –

១៦៦. លីលាវិកន្តិសុភគោ,

ទិសាថិរវិលោកនោ;

ពោធិសត្តង្កុរោ ភាសំ,

វិរោចិ វាចមាសភិំ.

១៦៦. ‘‘យថេ’’តិ តំ ឧទាហរតិ. លីលាយ វិលាសេន វិហិតាយ វិកន្តិយា គមនេន សត្តបទវីតិហារសង្ខាតេន សុភគោ សុន្ទរោ ទិសាសុ ទសសុ ថិរមចលំ វិលោកនំ យស្ស សោ ពោធិសត្តង្កុរោ តទហុជាតោ មហាពោធិសត្តោ អាសភិំ វាចំ ‘‘អគ្គោហមស្មី’’តិអាទិកមុត្តមំ និព្ភយវចនំ ភាសំ វទន្តោ វិរោចិ វិសេសេន រមណីយត្តំ បត្តោ. អយំ សភាវវុត្តិ. ឯវំ ជាតិសភាវវុត្យាទយោបិ បរិកប្បនីយា.

១៦៦. ឥទានិ សភាវវុត្តិយា ឧទាហរណំ អាហ ‘‘យថា – លីលាវិកន្តិ’’ច្ចាទិ. លីលាវិកន្តិសុភគោ វិលាសគមនេន សត្តបទវីតិហារេន សុន្ទរោ ទិសាថិរវិលោកនោ ទសទិសាសុ អចលឱលោកនោ ពោធិសត្តង្កុរោ មហាពោធិសត្តង្កុរោ អាសភិំ វាចំ ‘‘អគ្គោហមស្មី’’តិអាទិនា អភីតវចនំ ភាសំ វទន្តោ វិរោចិ អសោភីតិ. ឥហ ពោធិសត្តសង្ខាតស្ស ទព្ពស្ស លីលាវិកន្តិទិសាថិរវិលោកនវចោនិច្ឆារណសង្ខតានំ អវត្ថានំ បកាសិតត្តា ទព្ពសភាវវុត្តីតិ ញាតព្ពា. ឯសាយេវ ទព្ពគតគត្យាទិវិចិត្រសរូបំ អលង្ករណតោ អលង្ការោ នាម, ទព្ពគតគត្យាទយោ បន អលំកិរិយមានត្តា អលំកិរិយា នាម. ជាតិគុណក្រិយាសភាវវុត្តិយោបិ ឯវមេវ ទដ្ឋព្ពា. លីលាយ យុត្តា វិកន្តីតិ ច, តាយ សុភគោតិ ច, ទិសាសុ ថិរំ វិលោកនំ យស្សេតិ ច, ពោធិយា បញ្ញាយ សត្តោតិ ច, សោយេវ អង្កុរោតិ ច, ឧសភស្ស ភាវោតិ ច វាក្យំ. ឧសភស្ស ភាវសង្ខាតា អកម្បនីយា ឋិតិ អាសភំ នាម, អកម្បភាវតោ តេន សមាបិ វាចា ឧបចារតោ អាសភី នាម ហោតិ.

១៦៧. វុត្តិ វត្ថុសភាវស្ស, យា’ញ្ញថា សា បរាភវេ;

តស្សា’នន្តវិកប្បត្តា, ហោតិ ពីជោបទស្សនំ.

១៦៧. ទុតិយមាហ ‘‘វុត្តិ’’ច្ចាទិនា. វត្ថុនោ ជាត្យាទិរូបស្ស បទត្ថស្ស សភាវោ យស្សំ អវត្ថាយំ យាទិសំ រូបំ តស្ស អញ្ញថាភាវេន តស្ស រូបស្ស តថេតំ ទព្ពាបនេន វុត្តិ វចនំ. បរា ភវេ អញ្ញា វង្កវុត្តិ នាម សិយា. កិំ សា សាកល្លេន វត្តុំ សក្កាតិ អាហ ‘‘តស្សា’’ឥច្ចាទិ. តស្សា វង្កវុត្តិយា អនន្តវិកប្បត្តា អបរិមិតភេទកត្តា ពីជស្ស ការណត្តា សកលព្យត្តិព្យាបិសាមញ្ញរូបស្ស យតោ បរេ វិចិត្តាលង្ការា បសវន្តិ, ឧបទស្សនំ កថនំ ហោតិ និរវសេសាភិធានស្ស កេនាប្យសក្កុណេយ្យត្តា.

១៦៧. ឥទានិ វង្កវុត្តិំ ទស្សេតិ ‘‘វុត្តិ’’ច្ចាទិនា. វត្ថុសភាវស្ស ជាត្យាទិបទត្ថសម្ពន្ធិនោ តាសុ តាសុ អវត្ថាសុ យោ សភាវោ វិជ្ជតិ, តស្ស សភាវស្ស អញ្ញថា វិជ្ជមានាការំ ហិត្វា វត្តុបរិកប្បិតេន អតិសយឧបមារូបកាទិអញ្ញបការេន យា វុត្តិ យំ កថនំ អត្ថិ, សា បរាភវេ សភាវវុត្តិតោ អញ្ញា វង្កវុត្តិ នាម សិយា. តស្សា វង្កវុត្តិយា អនន្តវិកប្បត្តា អប្បមាណបក្ខត្តា កថនេន បរិសមាបេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា នយតោ តស្ស អនន្តបក្ខស្ស បរិគ្គហណត្ថំ ពីជោបទស្សនំ ការណមត្តស្ស និទស្សនំ ហោតិ. វក្ខមានភេទតោ ឯកមេកម្បិ អត្តនា សទិសំ អនន្តភេទបរិគ្គហជាននត្ថំ បហោតីតិ អធិប្បាយោ. វត្ថូនំ សភាវោតិ ច, អនន្តា វិកប្បា យស្ស សភាវស្សេតិ ច, តស្ស ភាវោតិ ច, ពីជស្ស ឧបទស្សនន្តិ ច វិគ្គហោ.

វង្កវុត្តិអត្ថាលង្ការឧទ្ទេសវណ្ណនា

១៦៨. តត្ថា’តិសយឧបមា-

រូបកាវុត្តិទីបកំ;

អក្ខេបោ’ត្ថន្តរន្យាសោ,

ព្យតិរេកោ វិភាវនា.

១៦៩. ហេតុក្កមោ បិយតរំ, សមាសបរិកប្បនា;

សមាហិតំ បរិយាយ-វុត្តិព្យាជោបវណ្ណនំ.

១៧០. វិសេស រុឡ្ហាហង្ការា,

សិលេសោ តុល្យយោគិតា;

និទស្សនំ មហន្តត្តំ,

វញ្ចនា’ប្បកតត្ថុតិ.

១៧១. ឯកាវលិ អញ្ញមញ្ញំ, សហវុត្តិ វិរោធិតា;

បរិវុត្តិព្ភមោភាវោ, មិស្ស’មាសី រសី ឥតិ.

១៧២. ឯតេ ភេទា សមុទ្ទិដ្ឋា, ភាវោ ជីវិតមុច្ចតេ;

វង្កវុត្តីសុ បោសេតិ, សិលេសោ តុ សិរិំ បរំ.

១៦៨-១៧២. យថោទ្ទេសំ និទ្ទិសិតុកាមោ ឧទ្ទិសតិ ‘‘តត្ថេ’’ច្ចាទិ. តត្ថាតិ តស្សំ វង្កវុត្តិយំ ‘‘ឯតេ ភេទា សមុទ្ទិដ្ឋា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. សមុទ្ទិដ្ឋាតិ សង្ខេបនយេន វុត្តា. អតិសយោ ឧបមា រូបកំ អាវុត្តិ ទីបកញ្ច, សមាសោ សមាសវុត្តិ បរិកប្បនា ច, វិសេសោ រុឡ្ហាហង្ការោ ច, ជីវិតមុច្ចតេតិ តទភាវេ ពន្ធស្ស ឆវស្សេវ ហេយ្យត្តា វុត្តំ, សិលេសោ តុ វង្កវុត្តីសុ សភាវវុត្តិំ ហិត្វា វត្ថុសភាវតោ អញ្ញថា យថា តថា បរិកប្បនរូបាសុ អតិសយាទីសុ វុត្តីសុ បរំ សិរិំ កន្តិំ បោសេតិ តំ បូរេតិ អាវហតីតិ.

១៦៨-១៧២. ភេទវន្តានំ បទត្ថានំ សភាវកថនំ ឧទ្ទេសក្កមេន បាកដំ ហោតីតិ វត្តមានេហិ អលង្ការេហិ ឧទ្ទិសន្តោ ‘‘តត្ថាតិសយ…បេ… រសី’’តិ គាថាចតុក្កមាហ. តត្ថ តត្ថាតិ តិស្សំ វង្កវុត្តិយំ ឥតិ ឯវំ ឯតេ បញ្ចតិំស ភេទា សមុទ្ទិដ្ឋា សង្ខេបេន វុត្តាតិ. ឯតេសំ បន បទានំ អត្ថោ និទ្ទេសេ អាវិភវិស្សតិ. ឥមិនា ភាវោ ច សិលេសោ ច អតិប្បសត្ថោតិ ទីបេតិ. ភាវោ ភាវាលង្ការោ ជីវិតំ ពន្ធស្ស បាណភូតោតិ វុច្ចតេ, ភាវរហិតស្ស ពន្ធស្ស ឆវសរីរស្ស វិយ អនុបាទេយ្យត្តា, សិលេសោ តុ សិលេសាលង្ការោ បន វង្កវុត្តីសុ អតិសយោបមាទិវង្កវុត្តីសុ បរមុក្កំសភូតំ សិរិំ សោភំ បោសេតិ បូរេតិ.

និទ្ទេសវណ្ណនា

១៧៣. បកាសិកា វិសេសស្ស,

សិយា’តិសយវុត្តិ យា;

លោកាតិក្កន្តវិសយា,

លោកិយាតិ ច សា ទ្វិធា.

១៧៣. តត្ថាតិសយវុត្តីនំ តាវ និទ្ទិសន្តោ អាហ ‘‘បកាសិកា’’ឥច្ចាទិ. វិសេសស្ស វត្ថុគតស្សាតិមត្តស្ស បកាសិកាយាតិ អនុវទិត្វា សា អតិសយវុត្តិ សិយាតិ វិធីយតេ, អតិសយស្ស វត្ថុនោ ឧក្កំសស្ស បដិបាទិកា វុត្តិ អតិសយវុត្តិ. សា ច ទុវិធាតិ អាហ ‘‘លោក’’ឥច្ចាទិ. លោកំ លោកប្បតីតិំ អតិក្កន្តោ វិសយោ គោចរោ យស្សា សា លោកាតិក្កន្តវិសយា ច លោកេ ភវា លោកឋិតិមនតិក្កន្តត្តាតិ លោកិយា ចាតិ អតិសយវុត្តិ ទ្វិធា ទ្វិប្បការា ភវតិ.

១៧៣. ឥទានិ ឧទ្ទេសក្កមេន អតិសយវុត្តិំ ទស្សេតិ ‘‘បកាសិ’’ច្ចាទិនា. វិសេសស្ស ជាត្យាទិបទត្ថគតអធិកវិសេសស្ស យា វុត្តិ បកាសិកា, សា អតិសយវុត្តិ នាម សិយា, សា អតិសយវុត្តិ លោកាតិក្កន្តវិសយា ច ជាត្យាទិបទត្ថានំ យថាសភាវសង្ខតលោកឋិត្យាតិក្កន្តវិសយត្តា លោកាតិក្កន្ត វិសយាតិ ច លោកិយាតិ ច យថាវុត្តលោកមនតិក្កម្ម បវត្តនតោ លោកិយាតិ ចេវំ ទ្វិធា ទ្វិប្បការា ហោន្តិ. វទតីតិ វុត្តិ, អតិសយស្ស វុត្តីតិ ច, លោកំ អតិក្កន្តោ វិសយោ ឯតិស្សាតិ ច, លោកេ ភវាតិ ច វិគ្គហោ. ‘‘វិសេសស្ស បកាសិកា’’តិ បសិទ្ធគុណានុវាទេន សា អតិសយវុត្តិ សិយាតិ អបសិទ្ធំ អតិសយវុត្តិវិធានំ ករោតិ, យថា ‘‘យោ កុណ្ឌលី, សោ ទេវទត្តោ’’តិ. អនុវាទកអនុវាទនីយភេទោ ឧបរិប្យេវមេវ ទដ្ឋព្ពោ.

១៧៤. លោកិយាតិសយស្សេ’តេ,

ភេទា យេ ជាតិអាទយោ;

បដិបាទីយតេ ត្វ’ជ្ជ,

លោកាតិក្កន្តគោចរា.

១៧៤. អយំ ទ្វិប្បការា អតិសយវុត្តិ សភាវវុត្យាទីហិ ភិន្នាតិ ចេ? អាហ ‘‘លោក’’ឥច្ចាទិ. ជាតិអាទយោ យតោ បទត្ថស្ស វិចិត្តំ សរូបំ វទតីតិ វិចិត្តសរូបបដិបាទិកា សភាវវុត្តិបិ អលង្ការោ, អលង្ការិយំ តុ វត្ថុមត្តំ, តតោ សភាវវុត្យាទយោ យេ ភេទា វិសេសា, ឯតេ លោកិយាតិសយស្ស ភេទា, យថា សរីរេ យំ សហជំ សុន្ទរត្តំ, តស្ស បោសកាបិ មុត្តាវលិប្បភុតិ អលង្ការោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ ពន្ធេប្យលង្ការិយវត្ថុនិមិត្តំ ធម្មត្តំ យាយ ឧក្កំសីយតិ, សា ឧក្កំសោតិ វុច្ចតិ. សា ច វុត្តិ អលង្ការសទ្ទេន វុច្ចតេ. សា បន អតិសយវុត្តិយេវ. តេនេវាហ ‘‘លោកិយាតិសយស្សេតេ, ភេទា យេ ជាតិអាទយោ’’តិ. យតោ ឯវំ, តតោ លោកាតិក្កន្តវិសយា ច វិសុំ ទស្សនីយាតិ អាហ ‘‘បដី’’តិអាទិ. តុសទ្ទោ ភេទេ. អជ្ជ តុ ឥទានិ បន លោកាតិក្កន្តគោចរា បដិបាទីយតេតិ សម្ពន្ធោ.

១៧៤. ឥទានិ ឯសា ទ្វិប្បការាបិ អតិសយវុត្តិសភាវវុត្យាទីហិ អនញ្ញាតិ ទស្សេតុំ ‘‘លោកិយេ’’ច្ចាទិមាហ. ជាតិអាទយោ ជាតិគុណាទិបទត្ថគតវិចិត្តសរូបស្ស បកាសនតោ និស្សយវោហារេន ‘‘ជាត្យាទយោ’’តិ និទ្ទិដ្ឋា ជាតិសភាវវុត្តិគុណសភាវវុត្យាទយោ យេ ភេទា វិសេសា, ឯតេ លោកិយាតិសយស្ស លោកិយាតិសយវុត្តិយាយេវ ភេទា អវយវា. តត្ថ លោកិយាតិសយវុត្តិ នាម ជាតិសភាវវុត្តិគុណសភាវវុត្យាទយោយេវាតិ. ឯសាយេវ វិចិត្ររូបបដិបាទិកា ឧក្កំសាតិ ច វុច្ចតិ. ឯវំ លោកិយាតិសយវុត្តិយា ‘‘លីលាវិកន្តិសុភគោ’’តិ ឧទាហរណស្ស គម្យមានត្តា វក្ខមានំ បដិជានាតិ ‘‘បដិបាទីយតេ’’ច្ចាទិនា. អជ្ជ តុ ឥទានិ បន លោកាតិក្កន្តគោចរា អតិសយវុត្តិ បដិបាទីយតេ ឧទាហរណតោ និប្ផាទីយតិ. លោកេ ភវោតិ ច, តស្ស អតិសយោ អាធិក្កមិតិ ច វាក្យំ.

១៧៥. បិវន្តិ ទេហកន្តី យេ,

នេត្តញ្ជលិបុដេន តេ;

នា’លំ ហន្តុំ ជិនេ’សំ ត្វំ,

តណ្ហំ តណ្ហាហរោបិ កិំ.

១៧៥. តមុទាហរតិ ‘‘បិវន្តិ’’ច្ចាទិនា. ជិន តេ ទេហកន្តី សរីរសោភាយោ យេ ជនា នេត្តញ្ជលិបុដេន អត្តនោ នយនទ្វន្ទសង្ខាតេន អញ្ជលិបុដេន បិវន្តិ, ឯសំ ជនានំ តណ្ហំ បិបាសំ លោភមេវ វា ហរតិ អនុបតតិ [អបនយតិ (?)]. តណ្ហាហរោបិ សមានោ ត្វំ ហន្តុំ និវត្តិតុំ កិំ នាលំ កស្មា អសមត្ថោសិ. តណ្ហាហរា នាម តណ្ហមេវ នុទន្តិ. អត្រ ហនន្តាមបិហ សម្បនុទតិ លោកឋិតិំ អតិក្កម្ម ទេហកន្តិយា ពហុត្តនធម្មោ វុត្តោ.

១៧៥. ឥទានិ បដិញ្ញាតានុសារេន បដិបាទេតិ ‘‘បិវន្តិ’’ច្ចាទិនា. ភោ ជិន តេ តុយ្ហំ ទេហកន្តី សរីរសោភាយោ យេ ជនា នេត្តញ្ជលិបុដេន នេត្តសង្ខាតេន ហត្ថបុដេន បិវន្តិ, ឯសំ សាធុជនានំ តណ្ហំ បិបាសំ លោភមេវ វា តណ្ហាហរោបិ ត្វំ សព្ពេសំ តណ្ហាវិនាសកោបិ ហន្តុំ និវារេតុំ កិំ នាលំ កស្មា អសមត្ថោសីតិ. ឯត្ថ បិវនំ នាម បិបាសំ វិនេតីតិ លោកសភាវោ. តណ្ហំ ហន្តុំ នាលមិតិ លោកសភាវមតិក្កន្តត្ថោ. កន្តីនំ អធិកបិយតា អតិសយធម្មោ, តស្ស វុត្តិ បន តណ្ហំ ហន្តុំ នាលមិតិ លោកាតិក្កន្តអត្ថំ វិសយំ កត្វា បវត្តោ ហោតិ. សា បន កថេតុមិច្ឆិតំ កន្តីនំ អធិកបិយតំ តណ្ហាហននេ អសមត្ថំ វត្វា ទីបេតីតិ វង្កវុត្តិ នាម. វុច្ចមានានំ ឧបមារូបកាទីនម្បិ វង្កវុត្តិតា ឥច្ឆិតត្ថស្ស បការន្តរេន បកាសនតោយេវ. យថា នាម សរីរសហជំ បីនត្តាទិសុន្ទរត្តំ ឧទ្ទីបនាការេន ឋិតា កដកឧណ្ហីសហារាទយោ អលង្ការា នាម ភវន្តិ, ឯវំ ពន្ធសរីរសង្ខាតេ អលង្ករណីយវត្ថុម្ហិ វិជ្ជមានអតិបិយតាទិមេវ ឧទ្ទីបេត្វា អលង្កុរុមានា ‘‘តណ្ហាហរោសិ ត្វំ ឯសំ កន្តី បិវន្តានំ តណ្ហំ ហន្តុំ នាល’’មិតិ វាចាភង្គី អលង្ការោ នាម. អលង្ការិយំ នាម អលង្កាតព្ពកន្តិបិយតាយ ពហុត្តន្តិ. ឧត្តរិបិ អលង្ការអលង្ការិយវិភាគោ ច អនុរូបតោ យោជនក្កមោ ច ឯវមេវ ទដ្ឋព្ពោ. ទេហេ កន្តីតិ ច, អញ្ជលីយេវ បុដោតិ ច, នេត្តានិយេវ អញ្ជលិបុដោតិ ច, តណ្ហំ ហរតីតិ ច វិគ្គហោ.

១៧៦. ឧបមានោបមេយ្យានំ, សធម្មត្តំ សិយោ’បមា;

សទ្ទត្ថគម្មា វាក្យត្ថ-វិសយាតិ ច សា តិធា.

១៧៦. ឧបមំ និទ្ទិសតិ ‘‘ឧបមានេ’’ច្ចាទិនា. ឧបមីយតេ អនេនាតិ ឧបមានំ, បទុមាទិកវត្ថុ. បទុមាទិកោ តុ សទ្ទោ ឧបមានវាចកោ. ឧបមីយតីតិ ឧបមេយ្យំ, មុខាទិកវត្ថុ. មុខាទិកោ សទ្ទោ តុ ឧបមេយ្យវាចកោ. តេសំ ឧបមានោបមេយ្យានំ បទុមាទិមុខាទិវត្ថូនញ្ច. សធម្មត្តន្តិ សមានោ ធម្មោ កន្តិមន្តតា យស្ស សោ សធម្មោ, តស្ស ភាវោ សធម្មសទ្ទស្ស បវត្តិនិមិត្តសមានេន ធម្មេន សហ សម្ពន្ធោ សធម្មត្តំ ឧបមានោបមេយ្យបតិដ្ឋិតំ ឧបមា សិយា, ឧបមីយតិ យថាវុត្តោ សម្ពន្ធោតិ កត្វា. សា បនាលង្ការិយស្ស ធម្មស្សាតិសយបដិបាទនប្បការោ. កតិវិធា សាតិ អាហ ‘‘សទ្ទ’’ឥច្ចាទិ. សទ្ទោ ច អត្ថោ ច, តេហិ គម្មា បតីយមានា សទ្ទត្ថគម្មា. វាក្យំ បទសមុទាយោ. តស្ស អត្ថោ វិសយោ គោចរោ យស្សា វាក្យត្ថវិសយាតិ ច សា ឧបមា តិវិធា សទ្ទគម្មអត្ថគម្មវាក្យត្ថវិសយាតិ តិធា ហោតិ.

១៧៦. ឥទានិ ឧបមាលង្ការំ និទ្ទិសតិ ‘‘ឧបមានោ’’ច្ចាទិនា. ឧបមានោបមេយ្យានំ ចន្ទនីលុប្បលទលាភាទីនំ អានននយនាទីនញ្ច បទត្ថានំ សធម្មត្តំ កន្តិមន្តតាបីនតាទិតុល្យធម្មសម្ពន្ធោ ឧបមា នាម សិយា, សា អលង្ករណីយវត្ថុនោ អាធិក្កបដិបាទនប្បការា ឧបមា សទ្ទត្ថគម្មា សទ្ទគម្មា ច អត្ថគម្មា ច វាក្យត្ថវិសយា ច, ឥតិ ឯវំ តិធា តិប្បការា ហោតិ. ឯត្ថ ឧបមានោបមេយ្យភូតានំ ចន្ទាននាទិបទត្ថានំ សធម្មសង្ខតោ អញ្ញមញ្ញតុល្យកន្តិមន្តតាបីនតាទិធម្មយោគោ បទត្ថានំ ឧបមត្ថស្ស បតិដ្ឋិតត្តា ឧបដ្ឋានតាយ ឧបមា នាម ហោតិ, តន្និស្សយចន្ទាទយោ បន និស្សិតវោហារេន ឧបមា នាម ហោតិ, ឧបមានភូតចន្ទាទិអត្ថបដិបាទកោ ចន្ទិមាទិសទ្ទោបិ តទត្ថេន ឧបមា នាម ហោតិ, ឧបមេយ្យុបមេយ្យនិស្សយតប្បដិបាទកានម្បិ ឧបមេយ្យភាវោ ឯវមេវ ទដ្ឋព្ពោ. ឧបមីយតេ អនេនាតិ ឧបមានន្តិ កត្វា ចន្ទាទិ ឧបមានំ វុច្ចតិ, ឧបមីយតីតិ ឧបមេយ្យំ, អាននាទិ, ឧបមានញ្ច ឧបមេយ្យញ្ចាតិ ច, សមានោ ច សោ ធម្មោ ចេតិ ច, តស្ស ភាវោតិ ច, សទ្ទោ ច អត្ថោ ចាតិ ច, តេហិ គម្មាតិ ច, វាក្យស្ស អត្ថោតិ ច, សោ វិសយោ យស្សា ឧបមាយាតិ ច វាក្យំ.

១៧៧. សមាសបច្ចយេវាទី, សទ្ទា តេសំ វសា តិធា;

សទ្ទគម្មា សមាសេន, មុនិន្ទោ ចន្ទិមាននោ.

១៧៧. តត្ថ សទ្ទគម្មាបិ តិធា សិយាតិ ទស្សេតុមាហ ‘‘សមាស’’ឥច្ចាទិ. សមាសោ ច បច្ចយោ ច ឥវាទិ ច, តេ សទ្ទា នាម, សទ្ទសទ្ទេន សមាសាទយោ វត្តុមធិប្បេតាតិ អត្ថោ. តេសំ សមាសាទីនំ វសា សទ្ទគម្មា តិធា ហោតិ សមាសសទ្ទគម្មា បច្ចយសទ្ទគម្មា ឥវាទិសទ្ទគម្មាតិ, សមាសេន សមាសសទ្ទេន គម្មា ឧបមា វុច្ចតីតិ សេសោ. ឧទាហរតិ ‘‘មុនិន្ទោ ចន្ទិមាននោ’’តិ, ចន្ទិមា វិយ រុចិរមាននំ មុខំ យស្ស សោ ចន្ទិមាននោ. ឯត្ថ ច ចន្ទិមំ ឧបមានំ, អាននំ ឧបមេយ្យំ, រុចិរត្តំ ធម្មោ, ចន្ទិមាននានំ សមានធម្មសម្ពន្ធិជោតកោ វិយសទ្ទោ, តេសុ សាធារណធម្មវាចកស្ស វិយសទ្ទស្ស ចោបមាជោតកស្សាប្បយោគោ សមាសេនេវ វុត្តត្តា, ឯត្ថ បន វិយសទ្ទោ ចន្ទិមាសទ្ទេន ឧបមានវាចកេន សម្ពន្ធមុបគតោ ចន្ទគតមេវ សទិសត្តំ វទតិ, មុខគតំ បន សាមត្ថិយា បទីយតេ, ឯវមីទិសំ ទដ្ឋព្ពំ.

១៧៧. តេសុ យថាវុត្តេសុ សទ្ទគម្មស្ស តិវិធត្តំ ទស្សេតុំ អាហ ‘‘សមាសេ’’ច្ចាទិ. សមាសបច្ចយេវាទី សមាសោ, អាយាទិបច្ចយា, ឥវាទយោ ច សទ្ទា នាម, តេសំ សមាសាទីនំ វសា ភេទេន សទ្ទគម្មា តិធា សមាសសទ្ទគម្មា បច្ចយសទ្ទគម្មា ឥវាទិសទ្ទគម្មាតិ តិវិធា ហោតិ. សមាសេន សមាសសទ្ទេន គម្មោបមា វុច្ចតិ ‘‘មុនិន្ទោ ចន្ទិមាននោ’’តិ. មុនិន្ទោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ចន្ទិមាននោ ចន្ទសមានមនោហរមុខមណ្ឌលេន យុត្តោ ហោតិ, សមាសោ ច បច្ចយោ ច ឥវឥតិ ឥទំ អាទិ យេសំ វាទីនន្តិ ច, សទ្ទេន គម្មាតិ ច, មុនីនំ ឥន្ទោតិ ច, ចន្ទិមា វិយ រុចិរំ អាននំ មុខំ យស្សេតិ ច វិគ្គហោ. ឯត្ថ ‘‘ចន្ទិមា’’តិ ឧបមានំ, ‘‘អានន’’ន្តិ ឧបមេយ្យំ, រុចិរត្តំ ឧបមានោបមេយ្យានំ សាធារណធម្មោ, ‘‘វិយា’’តិ សទ្ទោ ចន្ទាននានំ ទ្វិន្នំ អាននគតរុចិរត្តំ ចន្ទេ ច, ចន្ទគតរុចិរត្តំ អាននេ ច អត្ថីតិ សមានធម្មសម្ពន្ធំ ជោតេតិ, ឥហ សាធារណធម្មវាចកស្ស រុចិរសទ្ទស្ស, តុល្យធម្មសង្ខាតោបមាជោតកស្ស វិយសទ្ទស្ស ច អប្បយោគោ តេសំ អត្ថានំ សមាសេន វុត្តត្តា. ឯត្ថ ឧបមានវាចកេន ចន្ទិមាសទ្ទេន យុត្តោ វិយ សទ្ទោ ចន្ទគតសទិសត្តំ ជោតេតិ, មុខគតសទិសត្តំ បន សាមត្ថិយា បតីយតេ. តថា ហិ មុខំ ចន្ទសមានមាគច្ឆន្តំ ចន្ទស្ស មុខសទិសត្តំ វិនា ន ភវតីតិ អញ្ញថានុបបត្តិ សាមត្ថិយន្តិ.

១៧៨. អាយាទី បច្ចយា តេហិ, វទនំ បង្កជាយតេ;

មុនិន្ទនយនទ្វន្ទំ, នីលុប្បលទលីយតិ.

១៧៨. ឥទានិ បច្ចយសទ្ទគម្មំ ទស្សេតិ ‘‘អាយាទិ’’ច្ចាទិនា. អាយាទីតិ អាយឦយកបច្ចយាទយោ បច្ចយា បច្ចយសទ្ទា នាម, តេហិ បច្ចយសទ្ទេហិ គម្មា ឧបមា វុច្ចតិ. ឧទាហរតិ ‘‘វទន’’មិច្ចាទិ. បង្កជមិវ រុចិរមាចរតិ បង្កជាយតេ. ឯត្ថាបិ បង្កជមុបមានំ, អាចរណក្រិយាយ កត្តុភូតំ អាននមុបមេយ្យំ, រុចិរត្តំ សធម្មោ, បង្កជាននានំ សមានធម្មសម្ពន្ធជោតកោ ឥវសទ្ទោ. តត្ថ រុចិរ ឥវសទ្ទានំ បុព្ពេ វិយាប្បយោគោ បច្ចយេន វុត្តត្តាតិ សព្ពត្ថ វិញ្ញេយ្យំ. ឯវមុបរិបិ.

១៧៨. ឥទានិ បច្ចយសទ្ទគម្មោបមំ និទស្សេតិ ‘‘អាយាទិ’’ច្ចាទិនា. អាយាទី ‘‘អាយ ឦយ ក’’ឥតិអាទយោ បច្ចយា បច្ចយសទ្ទា នាម, តេហិ បច្ចយសទ្ទេហិ គម្មោបមា វុច្ចតិ ‘‘វទនំ…បេ… ទលីយតី’’តិ. វទនំ មុខំ បង្កជាយតេ បទុមមិវ រុចិរំ អាចរតិ. មុនិន្ទនយនទ្វន្ទំ សព្ពញ្ញុនោ នេត្តយុគឡំ នីលុប្បលទលីយតិ នីលុប្បលបត្តមិវ រុចិរមាចរតិ. អាយោ អាទិ យេសំ ឦយាទីនន្តិ ច, បង្កជមិវ រុចិរមាចរតិ បវត្តតីតិ ច, មុនិន្ទស្ស នយនទ្វន្ទមិតិ ច, នីលុប្បលស្ស ទលមិតិ ច, តមិវ រុចិរមាចរតីតិ ច វាក្យំ. ឯត្ថ ‘‘បង្កជ’’មិតិ ច ‘‘នីលុប្បល’’មិតិ ច ឧបមានំ, អាចរណក្រិយាយ កត្តុភូតំ វទនំ នយនទ្វន្ទញ្ច ឧបមេយ្យំ, រុចិរត្តំ ឧបមានោបមេយ្យានំ សធម្មោ, ឧបមានោបមេយ្យានំ សមានធម្មជោតកោ ឥវសទ្ទោ, តេសំ អត្ថានំ បច្ចយេន វុត្តត្តា តេសមប្បយោគោ. ឯវរូបេសុ អញ្ញេសុបិ ឯវមេវ វេទិតព្ពោ.

១៧៩. ឥវាទី ឥវ វា តុល្យ-សមាន និភ សន្និភា;

យថាសង្កាស តុលិត-ប្បកាស បតិរូបកា.

១៨០. សរីសរិក្ខ សំវាទី, វិរោធី សទិសា វិយ;

បដិបក្ខបច្ចនីក-សបក្ខោ’បមិតោ’បមា.

១៨១. បដិពិម្ព បដិច្ឆន្ន-សរូប សម សម្មិតា;

សវណ្ណា’ភា បដិនិធិ, សធម្មាទិ សលក្ខណា.

១៨២. ជយត្យ’ក្កោសតិ ហសតិ, បតិគជ្ជតិ ទូភតិ;

ឧសូយត្យ’វជានាតិ, និន្ទតិ’ស្សតិ រុន្ធតិ.

១៨៣. តស្ស ចោរេតិ សោភគ្គំ, តស្ស កន្តិំ វិលុម្បតិ;

តេន សទ្ធិំ វិវទតិ, តុល្យំ តេនាធិរោហតិ.

១៨៤. កច្ឆំវិគាហតេ តស្ស, តមន្វេត្យ’នុពន្ធតិ;

តំសីលំ, តំ និសេធេតិ, តស្ស ចានុករោតិ’មេ.

១៧៩-១៨៤. ឥវាទី ឥវាទយោ នាម ឥមេតិ សម្ពន្ធោ. ឥវោ ច វា ច តុល្យោ ច សមានោ ច និភោ ច សន្និភោ ចាតិ ទ្វន្ទេ ឥវ…បេ… សន្និភា. សទ្ទមបេក្ខិយ បុល្លិង្គតា. ឯវមុបរិបិ យថាយោគំ. ‘‘សធម្មាទី’’តិ អាទិសទ្ទេន សាធារណសច្ឆាយាទីនំ បរិគ្គហោ. ជយតិច្ចាទីសុ កម្មំ.

១៧៩-. ១៨៤. ឥវាទិសទ្ទគម្មោបមាធិការេ បឋមំ តាវ ‘‘ឥវាទយោ នាម ឯតេ’’តិ ទស្សេតិ ‘‘ឥវាទិ’’ច្ចាទិនា. ឥវាទីតិ បទស្ស ឆដ្ឋមគាថាយ ឥមេតិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ, តស្ស ចាតិ ចសទ្ទំ យុជ្ជនដ្ឋានេ យោជេត្វា សន្និភា ចាតិអាទយោ យោជេតព្ពា. ‘‘សធម្មាទី’’តិអាទិសទ្ទេន សាធារណសច្ឆាយាទយោ គហិតា. និន្ទតិ ឥស្សតីតិ បទច្ឆេទោ, ឥមេ ទ្វេបញ្ញាស ឥវាទយោ នាម. ‘‘ជយតិ អក្កោសតិ ហសតិ’’ឥច្ចាទិកំ តំតំក្រិយាបទសង្ខតអនុការិយានំ អនុករណន្តិ កត្វា ទ្វន្ទោយេវ, ‘‘សន្ធិសមាសា អទ្ធស្សា’’តិ [សន្ធិសមាសោ តទទ្ធស្សាតិ (ក.)] វុត្តត្តា សន្ធិសមាសានំ គាថទ្ធស្ស វិនា ឧភយទ្ធមជ្ឈេ អលព្ភនតោ ទូភតិបទតោ បុព្ពេយេវ សមាសោ កាតព្ពោ, នោ ចេ, អសមាសោតិ គហេតព្ពោ. តស្ស ចោរេតិ សោភគ្គមិច្ចាទិកម្បិ វាក្យានុករណន្តិ កត្វា តត្ថ សមាសោ, វាក្យេ កេវលបទានីតិ វា គហេតព្ពោ. ឥមេសំ សព្ពេសម្បិ ឥវ សទ្ទបរិយាយត្តា សទិសត្ថាតិ សព្ពត្ថ ភាវត្ថោ, អវយវត្ថោ បន បាកដោយេវ.

១៨៥. ឧបមានោបមេយ្យានំ, សធម្មត្តំ វិភាវិហិ;

ឥមេហិ ឧបមាភេទា, កេចិ និយ្យន្តិ សម្បតិ.

១៨៥. ឥវាទីនំ វិនិយោគវិសយំ ទស្សេត្វា ឧបមាភេទំ ទស្សេតុំ បដិជានាតិ ‘‘ឧបមាន’’ឥច្ចាទិ. កេចីតិ ឥមិនា អបរិយន្តត្តមេសំ [អបរិយន្តបភេទំ (ក.)] ទស្សេតិ. តថា ច វក្ខតិ ‘‘បរិយន្តោ វិកប្បាន’’ន្តិអាទិ. និយ្យន្តិ ឧទាហរីយន្តិ.

១៨៥. ឥទានិ ឥវាទិសទ្ទគម្មោបមំ ទស្សេតុំ បដិជានាតិ ‘‘ឧបមានោ’’ច្ចាទិនា. ឧបមានោបមេយ្យានំ សធម្មត្តំ សមានធម្មសម្ពន្ធោ. វិភាវិហិ បកាសកេហិ. ឥមេហិ ឥវាទីហិ សទ្ទេហិ ជានិតព្ពា កេចិ ឧបមាភេទា អបរិយន្តត្តា សម្បតិ ទានិ លទ្ធាវសរេ និយ្យន្តិ ឧទាហរណមត្តេន បដិបាទីយន្តិ.

១៨៦. វិកាសិបទុមំ’វា’តិ-សុន្ទរំ សុគតាននំ;

ឥតិ ធម្មោបមា នាម, តុល្យធម្មនិទស្សនា.

១៨៦. ‘‘វិកាសិ’’ច្ចាទិ. សុគតាននំ មុនិន្ទស្ស វទនំ អតិសុន្ទរំ អច្ចន្តរមណីយំ. កិមិវ? វិកាសិបទុមំវ បពុជ្ឈមានបទុមំវិយ. ឥតិ អយមេវំវិធា ធម្មោបមា នាម ហោតិ. កស្មា? អាននបទុមានំ សមានស្ស ធម្មស្ស គុណស្ស សុន្ទរស្ស លក្ខណស្ស និទស្សនា សុន្ទរត្តន្តិ បដិបាទនតោ.

១៨៦. ឧទាហរណមាហ ‘‘វិកាសិ’’ច្ចាទិនា. សុគតាននំ ភគវតោ មុខំ វិកាសិបទុមំវ ពុជ្ឈមានបង្កជមិវ អតិសុន្ទរំ ហោតិ. ឥតិ ឦទិសា ឧបមា តុល្យធម្មនិទស្សនា អតិសុន្ទរមិតិ សមានគុណទស្សនេន ធម្មោបមា នាម ហោតិ. បទុមាននានំ សាធារណគុណស្ស បកាសនតោ អតិសុន្ទរមិតិ តុល្យធម្មោ នាម ហោតិ. ឯត្ថ បទុមគតតុល្យធម្មសម្ពន្ធសង្ខាតាយ ឧបមាយ ឥវសទ្ទេន ជោតិយមានត្តេបិ អតិសុន្ទរន្តិ វុត្តត្តា យថាវុត្តោបមាយ ធម្មេន យុត្តត្តា ធម្មោបមា នាម ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

១៨៧. ធម្មហីនា មុខ’ម្ភោជ-សទិសំ មុនិនោ ឥតិ;

វិបរីតោបមា តុល្យ-មាននេន’ម្ពុជំ តវ.

១៨៧. ‘‘ធម្ម’’ឥច្ចាទិ. មុនិនោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស មុខំ អម្ភោជេន បទុមេន សទិសំ សមានំ. ឥតិ អយំ ធម្មហីនោបមា នាម សុន្ទរសង្ខាតស្ស គុណស្ស អនិទ្ទិដ្ឋត្តា, សា តុ អត្ថវសា គម្យតេ. កថមញ្ញថា យុជ្ជតីតិ? ឯត្ថ បន សទិសសទ្ទោ ឧបមេយ្យស្ស មុខស្ស វិសេសនន្តិ មុខគតមេវ សទិសត្តំ វទតិ, អម្ភោជគតំ តុ សាមត្ថិយា គម្យតេ. ឯវមីទិសំ ញេយ្យំ. ‘‘វិបរីតេ’’ច្ចាទិ. មុនីតិ គម្យតេ សុតត្តា, ភោ មុនិ តវ អាននេន មុខេន អម្ពុជំ តុល្យន្តិ អយំ វិបរីតោបមា. ធម្មហីនត្តេបិ បសិទ្ធិវិបរិយយេនាភិហិតត្តា តន្នាមេនេវ វុត្តា. ឯវមុបរិបិ.

១៨៧. ‘‘ធម្មហីនេ’’ច្ចាទិ. ‘‘មុខម្ភោជសទិសំ មុនិនោ’’ត្យយំ ឧបមា. ធម្មហីនា តុល្យធម្មបកាសកសុន្ទរាទិសទ្ទហីនត្តា ធម្មហីនា នាម. វាចកាភាវេ តុល្យធម្មោ កថំ បតីយតីតិ ចេ? មុនិនោ មុខំ វទនំ អម្ភោជសទិសំ បទុមសទិសមិតិ. ឯត្ថ មុខស្ស អម្ភោជសមានត្តំ មុខម្ភោជានំ សាធារណធម្មេ អសតិ កថំ ភវតីតិ? អញ្ញថានុបបត្តិលក្ខណសាមត្ថិយាតិ, ឥវបរិយាយោ សទិសសទ្ទោ មុខស្ស វិសេសនំ យស្មា ហោតិ, តស្មា មុខគតសទិសត្តំ វទតិ, អម្ភោជគតសទិសត្តំ បន សាមត្ថិយា ឯវ វិញ្ញាយតេ. ហេ មុនិ តវ តុយ្ហំ អាននេន អម្ភោជំ តុល្យំ សមានន្តិ អយំ វិបរីតោបមា. ‘‘អម្ពុជេន អាននំ តុល្យ’’ន្តិ លោកប្បសិទ្ធិយា វិបរិយយេន ‘‘អាននេន អម្ពុជំ តុល្យ’’ន្តិ វុត្តត្តា ធម្មហីនត្តេ សតិបិ វិបរីតោបមា នាម ហោតិ. ‘‘សុតានុមិតេសុ សុតសម្ពន្ធោ ពលវា’’តិ [បរិភាសេន្ទុសេខរ ១១២] វុត្តត្តា ឯត្ថ ‘‘មុនី’’តិ អវិជ្ជមានេបិ បុព្ពទ្ធេ ‘‘មុនិនោ’’តិ សុតត្តា លព្ភមានោ ‘‘តវា’’តិ តុម្ហសទ្ទសន្និធានេន អាមន្តនត្ថោ វិញ្ញាយតិ. ឯត្ថ ឥវបរិយាយោ តុល្យសទ្ទោ អម្ពុជវិសេសនភូតោ អម្ពុជគតសទិសត្តំ វទតិ, អាននគតសទិសត្តញ្ច អម្ពុជាននានំ សាធារណធម្មោ ច សាមត្ថិយា ញាយតិច្ចាទិកំ វុត្តនយេន ញាតព្ពំ. ឧបរិបិ បាកដដ្ឋានំ យថារហំ យោជេតព្ពំ.

១៨៨. តវានន’មិវ’ម្ភោជំ, អម្ភោជ’មិវ តេ មុខំ;

អញ្ញមញ្ញោបមា សា’យំ, អញ្ញមញ្ញោបមានតោ.

១៨៨. ‘‘តវ’’ឥច្ចាទិ. អញ្ញមញ្ញោបមានតោតិ អញ្ញមញ្ញស្ស មុខស្ស អម្ភោជស្ស ច អញ្ញមញ្ញេន តំទ្វយេន ឧបមានតោ.

១៨៨. ‘‘តវាននិ’’ច្ចាទិ. ‘‘អម្ភោជំ តវាននមិវ, តេ មុខំ អម្ភោជមិវា’’តិ អយមុបមា. អញ្ញមញ្ញោបមានតោ អញ្ញមញ្ញស្ស ឧបមានត្តា អញ្ញមញ្ញោបមា នាម ហោតិ. អញ្ញមញ្ញស្ស ឧបមាតិ ច, អញ្ញមញ្ញស្ស ឧបមានន្តិ ច វិគ្គហោ. វិគ្គហទ្វយេបិ បុព្ពវិភត្តិលោបោ. សព្ពាទីនំ ព្យតិហារលក្ខណេន ឧត្តរវិភត្តិលោបោ. សមាសលក្ខណេន អញ្ញត្ថស្ស អបេក្ខាសិទ្ធត្តា មុខាបេក្ខាយ អញ្ញំ អម្ភោជញ្ច, អម្ភោជាបេក្ខាយ អញ្ញំ មុខញ្ច កមេន ឧបមេយ្យា នាម. អម្ភោជាបេក្ខាយ អញ្ញំ មុខញ្ច, មុខាបេក្ខាយ អញ្ញំ អម្ភោជញ្ច ឧបមានំ នាម.

១៨៩. យទិ កិញ្ចិ ភវេ’ម្ភោជំ,

លោចនព្ភមុវិព្ភមំ;

ធារេតុំ មុខសោភំ តំ,

តវេ’តិ អព្ភុតោបមា.

១៨៩. ‘‘យទិ’’ច្ចាទិ. លោចនានិ ច ភមុយោ ច, តាសំ វិព្ភមោ យស្មិំ, តំ, តាទិសមម្ភោជំ កិញ្ចិ កិមបិ យទិ ភវេ. តមីទិសមម្ភោជំ តវ មុខសោភំ វទនកន្តិំ ធារេតុំ និសិជ្ឈតេ. កិំ ន្វច្ឆរិយមីទិសន្តិ អព្ភុតត្ថវិភាវនេន វទនមម្ពុជេនោបមីយតីតិ អយមព្ភុតោបមា ញាតព្ពាតិ.

១៨៩. ‘‘យទិ’’ច្ចាទិ. លោចនព្ភមុវិព្ភមំ លោចនភមូនំ លីលាវន្តំ កិញ្ចិ អម្ភោជំ កិញ្ចិ អច្ឆរិយំ បទុមំ យទិ ភវេ ចេ សិយា, តមម្ភោជំ តវ មុខសោភំ វទនកន្តិំ ធារេតុំ សមត្ថោ ហោតិ. ឥតិ ឦទិសី ឧបមា អព្ភុតោបមា អព្ភុតធម្មបកាសកត្តា អព្ភុតោបមា នាម. ឯត្ថ អវិជ្ជមានោបិ វិជ្ជមានត្តេន បរិកប្បិតោ បទុមគតោ លោចនព្ភមុវិព្ភមសម្ពន្ធោ អម្ភោជវិសេសនេន ‘‘លោចនព្ភមុវិព្ភម’’ន្តិ ឥមិនា ជោតិតោ. តស្មា អម្ភោជំ លោចនព្ភមុវិព្ភមសម្ពន្ធសង្ខតឧបមាយ ជោតកត្តា និស្សិតវោហារេន ឧបមា, មុខំ ឧបមេយ្យន្តិ មុខគតោ លោចនព្ភមុវិព្ភមសម្ពន្ធោ យទិ មុខេ ន ភវេយ្យ, តាទិសំ មុខសោភំ ធារេតុំ កថំ សមត្ថោតិ សាមត្ថិយា ញាយតិ. លោចនព្ភមុវិព្ភមសង្ខាតសាធារណធម្មោ បន ‘‘លោចនានិ ច ភមុយោ ចេតិ ច, តាសំ វិព្ភមោ យស្មិ’’ន្តិ ច វិគ្គហេ និប្ផន្នេន ភិន្នាធិករណអញ្ញបទត្ថសមាសេន គុណីភូតស្សបិ គហិតត្តា វិញ្ញាយតិ [គហណស្ស វិញ្ញាយមានត្តា (ក.)].

១៩០. សុគន្ធិ សោភសម្ពន្ធិ, សិសិរំសុវិរោធិ ច;

មុខំ តវ’ម្ពុជំវេ’តិ, សា សិលេសោបមា មតា.

១៩០. ‘‘សុគន្ធិ’’ច្ចាទិ. តវ មុខំ អម្ភោជមិវ សិសិរំសុនោចន្ទស្ស វិរោធិ បច្ចនីកំ, មុខំ តំសមានកន្តិត្តា អម្ពុជញ្ច តទុទយេ សង្កោចភជនតោ. សោភសម្ពន្ធិ កន្តិយុត្តំ, មុខមម្ពុជញ្ច. សុគន្ធោ អស្ស អត្ថីតិ សុគន្ធិ ច ទ្វយមបីតិ ឯវំ សិលេសបរិគ្គហេន មុខម្ពុជានំ ឧបមាយោគតោ សា យថាវុត្តា សិលេសោបមា មតា.

១៩០. ‘‘សុគន្ធិ’’ច្ចាទិ. តវ មុខំ អម្ភោជមិវ សិសិរំសុវិរោធិ ចន្ទស្ស វិរុទ្ធំ ហោតិ តុល្យត្តា. បទុមំ បន ចន្ទោទយេន អត្តនោ សង្កោចនត្តា តស្ស វិរុទ្ធំ ហោតិ. សោភសម្ពន្ធិ ច អនញ្ញសាធារណមុខគតកន្តិសម្ពន្ធយុត្តញ្ច ហោតិ. បទុមំ បន បទុមគតកន្តិសម្ពន្ធិនា យុត្តំ ហោតិ. សុគន្ធិ ច ចតុជ្ជាតិសុគន្ធវហនតោ […វមនតោ (ក.)] សុគន្ធិ ច ហោតិ. អម្ពុជំ បន បទុមសុគន្ធេនេវ យុត្តំ ហោតិ. ឥតិ ឦទិសី ឧបមា សិលេសោបមា ឯកបទាតិហិតឧភយត្ថលក្ខណេន សិលេសវសេន វុត្តត្តា សិលេសោបមា នាម ហោតិ. សិសិរា សីតលា អំសុ កន្តិ អស្សេតិ ច, តស្ស វិរុជ្ឈតិ សីលេនេតិ ច, បច្ចយសាមត្ថិយវសេន ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ អត្ថានំ លព្ភនតោ សិលិស្សតិ អបរោបិ អត្ថោ ឯត្ថ អលង្ការេតិ ច, សិលេសវសេន វុត្តា ឧបមាតិ ច វិគ្គហោ. ឯត្ថ សុគន្ធោ ច សោតសម្ពន្ធោ ច សិសិរំសុវិរោធិត្តញ្ចេតិ ឥមេ ឧបមានោបមេយ្យានមម្ពុជមុខានំ តុល្យធម្មោ, តេសុ អម្ពុជគតតុល្យធម្មសម្ពន្ធោ សធម្មត្តា ឧបមា នាម ហោតិ, សា អម្ពុជសម្ពន្ធិនា ឥវសទ្ទេន ជោតិតា, មុខគតតុល្យធម្មោ បន អស្សត្ថិតស្សីលត្ថេ កតបច្ចយេ សតិបិ សាមត្ថិយាយេវ គម្យតេ.

១៩១. សរូបសទ្ទវាច្ចត្តា, សា សន្តានោបមា យថា;

ពាលា’វុ’យ្យានមាលា’យំ, សាលកាននសោភិនី.

១៩១. ‘‘សរូប’’ឥច្ចាទិ. អយមុយ្យានមាលា ពាលាវ ឥត្ថី វិយ. កថំ? សាលកាននសោភិនី ពាលា តាវ សហាលកេន កេសសន្និវេសវិសេសេន វត្តតេ សាលកមាននំ តេន សោភតេ. សាលកាននសោភិនី ឧយ្យានមាលាបិ សាលានំ រុក្ខវិសេសានំ កាននេន គហនេន សោភតេ, ឯវរូបា សា តាទិសី សន្តានោបមា អាខ្យាយតេ, កស្មា? សិលេសោបមត្តសភាវេបិ សរូបេន សទិសេន សទ្ទេន ‘‘សាលកាននសោភិនី’’ត្វេវំវិធេន សទ្ទសន្តានេន វិសេសភូតេន វាច្ចត្តា បកាសិយត្តា តស្សាឥតិ គម្យតេ. យថេតិ និទស្សនេ.

១៩១. ‘‘សរូបេ’’ច្ចាទិ. សរូបសទ្ទវាច្ចត្តា តុល្យសុតិយា អច្ឆិន្នសម្ពន្ធវចនមាលាយ វុច្ចមានត្តា សា ឧបមា សន្តានោបមា នាម ហោតិ, សិលេសត្តេ សតិបិ កតសមាសេហិ បទសន្តានេហិ វុច្ចមានត្តា សន្តានោបមា នាម ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘យថេ’’តិ ឧទាហរតិ. អយំ ឧយ្យានមាលា ឯសា ឧយ្យានបន្តិ សាលកាននសោភិនី អលកសង្ខាតកេសសន្និវេសសហិតេន មុខេន សោភមានា ពាលាវ អង្គនា ឥវ សាលកាននសោភិនី សាលវនេហិ សោភមានា ហោតិ. ឧបមានោបមេយ្យានំ សមានំ រូបំ យេសន្តិ ច, សរូបា ច តេ សទ្ទា ចេតិ ច, តេហិ វាច្ចា ឧបមាតិ ច, តស្សា ភាវោតិ ច, សន្តានេន យុត្តា ឧបមាតិ ច, ឧយ្យានានំ មាលាតិ ច, សហ អលកេន វត្តមានន្តិ ច, តញ្ច តំ អាននញ្ចាតិ ច, តេន សោភតិ សីលេនាតិ ច, សាលានំ កាននន្តិ ច, តេន សោភតិ សីលេនាតិ ច វាក្យំ.

១៩២. ខយី ចន្ទោ ពហុរជំ, បទុមំ តេហិ តេ មុខំ;

សមានម្បិ សមុក្កំសី-ត្យ’យំ និន្ទោបមា មតា.

១៩២. ‘‘ខយី’’ឥច្ចាទិ. ចន្ទោ ខយី ខយោ អច្ចយោ យស្សេតិ, បទុមំ ពហុរជំ ពហូនិ រជានិ បរាគាវយវា យស្មិន្តិ, តេហិ ឯវំភូតេហិ ចន្ទបទុមេហិ កន្តិអាទិនា សមានម្បិ សទិសម្បិ សន្តំ តវ មុខំ សមុក្កំសិ បរមុក្កំសវន្តំ, ខយសទ្ទស្ស ច រជស្ស ច ទោសេបិ វត្តនតោ, សទ្ទច្ឆលេន ខយស្ស ទោសរូបស្ស ពហុរជត្តស្ស ច តត្ថាភាវតោតិ. ឥតិ ឯវរូបា អយំ និន្ទោបមា មតា និន្ទិតេន ចន្ទាទិនា ខយស្សោបមិតត្តា.

១៩២. ‘‘ខយិ’’ច្ចាទិ. ចន្ទោ ខយី បាដិបទតោ បដ្ឋាយ ទិនេ ទិនេ ឯកមេកាយ កលាយ សូរិយស្ស អាសន្នហេតុ ខីយនសភាវយុត្តោ ហោតិ, បទុមំ ពហុរជំ ពហុរេណុសមន្នាគតំ ហោតិ, តេហិ ចន្ទបទុមេហិ សមានម្បិ កន្តិសុគន្ធាទីហិ សទិសម្បិ តេ មុខំ តវាននំ សមុក្កំសិ ខយរជសទ្ទេហិ ទោសស្សាបិ វាច្ចត្តា សទ្ទច្ឆលេហិ គម្យមានស្ស តាទិសស្ស ទោសស្ស មុខេ អវិជ្ជមានត្តា អធិកុក្កំសគុណវន្តំ ហោតិ, ឥតិ ឦទិសី អយំ ឧបមា និន្ទោបមា និន្ទិតានំ ចន្ទបទុមានំ មុខស្ស ឧបមិតាតិ និន្ទោបមា នាម ហោតិ, មុខវិសេសនេន ឥវសទ្ទបរិយាយេន សមានសទ្ទេន មុខគតសធម្មោ ជោតិតោ ហោតិ, ឧបមាសង្ខតចន្ទបទុមគតសធម្មោបិ ទ្វីសុ តុល្យធម្មោបិ សាមត្ថិយា គម្យតេ, អបិសទ្ទោ ចេត្ថ វត្តព្ពន្តរសមុច្ចយេ, សមុក្កំសោតិ វត្តព្ពន្តរោ.

១៩៣. អសមត្ថោ មុខេនិ’ន្ទុ, ជិន តេ បដិគជ្ជិតុំ;

ជឡោ កលង្កី’តិ អយំ, បដិសេធោបមា សិយា.

១៩៣. ‘‘អសមត្ថោ’’ឥច្ចាទិ. ជិន តេ មុខេន ជឡោ សីតោ អកុសលោ ច កលង្កោ មិគលញ្ឆនលក្ខណោ ទោសោ អស្ស អត្ថីតិ កលង្កី. សទ្ទច្ឆលេន ទោសកថនំ. តាទិសោ ឥន្ទុ ចន្ទោ បដិគជ្ជិតុំ វិវទិតុំ អសមត្ថោ, មុខន្តុ វិសទំ អលង្កតញ្ចេតិ កថមនេនាយំ សទិសោតិ និសេធទ្វារេន សធម្មតាវ គម្មតេ, អយំ បដិសេធោបមា សិយា.

១៩៣. ‘‘អសមត្ថោ’’ច្ចាទិ. ហេ ជិន តេ តុយ្ហំ មុខេន បដិគជ្ជិតុំ វិវទិតុំ ជឡោ សីតលោ អវិសទោ កលង្កី សសលក្ខណោ វា សទោសោ វា ឥន្ទុ ចន្ទោ អសមត្ថោ ហោតីតិ, អយំ ឯទិសី ឧបមា បដិសេធោបមា នាម. កលង្កោ អស្ស អត្ថីតិ វាក្យំ. ឯត្ថ វិសទេន កលង្ករហិតេន មុខេន សីតលោ អវិសទោ សទោសោ ចន្ទោ សមានោ ភវិតុមសមត្ថោតិ ឯវំ បដិសេធទ្វយេន ឥន្ទមុខសង្ខាតានំ ឧបមានោបមេយ្យានំ តុល្យធម្មសម្ពន្ធស្ស បកាសិតត្តា សតិបិ និន្ទោបមាភាវេ បដិសេធោបមា នាម ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘បដិគជ្ជិតុ’’ន្តិ ឥទំ ចន្ទស្ស វិសេសនត្តា ចន្ទគតសធម្មំ ជោតេតិ.

១៩៤. កច្ឆំ ចន្ទារវិន្ទានំ, អតិក្កម្ម មុខំ តវ;

អត្តនាវ សមំ ជាត-មិត្យ’សាធារណោបមា.

១៩៤. ‘‘កច្ឆ’’មិច្ចាទិ. ចន្ទស្ស អរវិន្ទស្ស ច កច្ឆំ បទវិំ អតិក្កម្ម អវត្ថរិយ តេស’មវកំសតោ [អវត្ថុយតេសមណំសតោ (ក.)], តវ មុខំ អត្តនោ សរូបេនេវ សមំ ជាតមិតិ ឯវរូបា អសាធារណតាភិធានេន សទិសត្តបតីតិយា អសាធារណោបមេតិ និគទ្យតេ.

១៩៤. ‘‘កច្ឆ’’មិច្ចាទិ. ហេ មុនិ តវ មុខំ ចន្ទារវិន្ទានំ លោកបូជិតានំ សសិអម្ពុជានំ កច្ឆំ បទវិំ អវត្ថំ វា អតិក្កម្ម អត្តនោ អតុល្យត្តេន អត្តនា ឯវ សមានត្តវត្ថុនោ អភាវា សមំ ជាតំ, ឥតិ ឦទិសា ឧបមា អសាធារណោបមា អតុល្យធម្មភាវស្ស បកាសនតោ អសាធារណោបមា នាម ហោតិ. ឥហ ឧបមាភូតានំ ចន្ទារវិន្ទានំ មុខស្ស ហីនភាវបដិបាទនទ្វារេន ចន្ទារវិន្ទេហិ មុខំ តុល្យន្តិ បញ្ញាបនតោ ចន្ទារវិន្ទា អសាធារណោបមា នាម ហោតិ. សមសទ្ទោ មុខគតស្ស សាធារណធម្មំ ជោតេតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យំ.

១៩៥. សព្ពម្ភោជប្បភាសារោ, រាសិភូតោវ កត្ថចិ;

តវា’ននំ វិភាតីតិ, ហោតា’ភូតោបមា អយំ.

១៩៥. ‘‘សព្ព’’ឥច្ចាទិ. កត្ថចិ ឯកដ្ឋានេ រាសិភូតោ សព្ពេសមម្ភោជានំ បភាសារោវ តវាននំ វិភាតីតិ ឯវំភូតា អយំ អភូតោបមា ហោតិ.

១៩៥. ‘‘សព្ព’’មិច្ចាទិ. កត្ថចិ ឋានេ រាសិភូតោ សព្ពម្ភោជប្បភាសារោវ សកលបទុមានំ ឧត្តមកន្តិបុញ្ជោ វិយ តវាននំ វិភាតិ វិសេសេន បភាតិ, ឥតិ ឦទិសី ឧបមា អភូតោបមា អវិជ្ជមានវត្ថុនោ ឧបមិតត្តា អភូតោបមា នាម ហោតិ. អរាសិ រាសិភូតោតិ វិគ្គហោ. ឯត្ថ យោជនាវិភូតោ តាទិសបភាសារាភាវតោ អវិជ្ជមានត្ថេន បរិកប្បិតោ.

១៩៦. បតីយតេ’ត្ថគម្មា តុ, សទ្ទសាមត្ថិយា ក្វចិ;

សមាសប្បច្ចយេវាទិ-សទ្ទយោគំ វិនា អបិ.

១៩៦. អត្ថគម្មោបមំ ទស្សេតិ ‘‘បតីយតេ’’ឥច្ចាទិ. អត្ថគម្មា តុ’បមា ក្វចិ កិស្មិញ្ចិ ឋានេ សមាសាទិសទ្ទានំ យោគំ វិនា អបិ សទ្ទានំ បយោគវិសេសាទិគាឡ្ហេន អញ្ញថានុបបត្តិលក្ខណេន សាមត្ថិយេន បតីយតេ.

១៩៦. តិវិធំ សទ្ទគម្មោបមំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អត្ថគម្មោបមំ ទស្សេតិ ‘‘បតីយតេ’’ត្យាទិនា. អត្ថគម្មា តុ អត្ថគម្មោបមា បន ក្វចិ ឋានេ សមាសបច្ចយេវាទិសទ្ទយោគំ វិនាបិ តេសំ សទ្ទានំ សម្ពន្ធំ ហិត្វាបិ សទ្ទសាមត្ថិយា សម្ពន្ធេ បយុត្តាវសេសសទ្ទានំ អត្ថសត្តិយា បតីយតេ. សទ្ទានំ សាមត្ថិយន្តិ វិគ្គហោ.

១៩៧. ភិង្គានេ’មានិ ចក្ខូនិ, នា’ម្ពុជំ មុខ’មេវិ’ទំ;

សុព្យត្តសទិសត្តេន, សា សរូបោបមា មតា.

១៩៧. ឧទាហរតិ ‘‘ភិង្គេ’’ច្ចាទិនា. ន ភិង្គា ឯតេ, កិញ្ចរហិ ចក្ខូនិមានិ, នម្ពុជមេតំ, កិន្តុ មុខមេវិទន្តិ ឯវរូបា សា សរូបោបមា មតា ភិង្គាទីនមវិបរីតសរូបស្ស ទីបនតោ. តេនាហ ‘‘សុព្យត្តេ’’ត្យាទិ. សុព្យត្តេន ភិង្គចក្ខូនំ អម្ពុជមុខានញ្ច បរិផុដេន សទិសត្តេន ចញ្ចលត្តកន្ត្យាទិលក្ខណេន តេនេវាភេទសង្កាបុព្ពមេវ វិវេចិតំ អញ្ញត្រ ចក្ខាទីសុ យំ ភិង្គាទិញ្ញាណមុប្បន្នំ, តស្ស បច្ចក្ខានតោ ឧបមាជោតកានមិវាទីនមភាវេបិ ភិង្គលោចនាទីនំ សទិសត្តំ បតីយតេ សាមត្ថិយតោ. ឯវមុបរិបិ យថាយោគំ.

១៩៧. ឥទានិ ឧទាហរណមាហរតិ ‘‘ភិង្គានិ’’ច្ចាទិនា. ឥមានិ ភិង្គានិ ភមរា ន ភវន្តិ, កិញ្ចរហិ ចក្ខូនិ. អម្ពុជំ ន ឥទំ បទុមំ ន ហោតិ, កិន្តុ មុខមេវាតិ. ឦទិសី សា ឧបមា សុព្យត្តសទិសត្តេន សុបាកដេន ភិង្គលោចនានំ អម្ពុជមុខានញ្ច តុល្យភាវេន សរូបោបមា នាម ហោតិ. ឯត្ថ សមាសបច្ចយឥវាទិសទ្ទបយោគាភាវេបិ ‘‘ភិង្គានេមានិ ចក្ខូនិ’’ច្ចាទិនា ចក្ខុមុខេសុ ភិង្គអម្ពុជន្តិ វិបរីតបវត្តពុទ្ធិំ បដិសេធេត្វា ចក្ខុមុខវិធានតោ ចញ្ចលត្តកន្តិមត្តាទីសុ សុព្យត្តំ តុល្យត្តំ វិនា ចក្ខុមុខេសុ ភិង្គម្ពុជពុទ្ធិំ កីទិសមុប្បជ្ជតីតិ អញ្ញថានុបបត្តិលក្ខណសាមត្ថិយា ឧបមានភូតានំ ភិង្គម្ពុជានំ ឧបមេយ្យភូតានំ ចក្ខុមុខានញ្ច សទិសត្តំ ញាយតិ. សុដ្ឋុ ព្យត្តំ បាកដន្តិ ច, តញ្ច តំ សទិសត្តញ្ចាតិ ច, សមានំ រូបំ សភាវោ យស្សា ឧបមាយាតិ ច, សា ច សា ឧបមា ចាតិ ច វាក្យំ.

១៩៨. មយេវ មុខសោភា’ស្សេ-ត្យល’មិន្ទុ វិកត្ថនា;

យតោ’ម្ពុជេបិសា’ត្ថីតិ, បរិកប្បោបមា អយំ.

១៩៨. ‘‘មយេវិ’’ច្ចាទិ. ឥន្ទុ ចន្ទ, អស្ស មុនិនោ មុខសោភា វទនជុតិ មយេវ, នាញ្ញត្រាតិ ឯវរូបា វិកត្ថនា អត្ថបសំសនេន អលមិតិ បដិសេធោ. កិមិតិ? យតោ យស្មា ការណា សា មុខសោភា អម្ពុជេបិ ន កេវលមិន្ទុម្ហិ អត្ថិ, នោ នត្ថីតិ អសតោបិ តថា វិកត្ថនស្ស បរិកប្បនតោ វទនមិន្ទុនោបមីយតីតិ ឯវរូបា អយំ បរិកប្បោបមា.

១៩៨. ‘‘មយេ’’ច្ចាទិ. ហេ ឥន្ទុ អស្ស ឥមស្ស លោកសាមិនោ មុខសោភា វទនកន្តិ ឯកកេ មយិ ឯវ, ឦទិសី វិកត្ថនា អត្តសិលាឃេន អលំ និប្បយោជនំ. កស្មាតិ ចេ? យតោ សា មុខសោភា អម្ពុជេបិ អត្ថិ, តស្មាតិ. ឥតិ ឦទិសា អយំ ឧបមា បរិកប្បោបមា នាម ហោតិ. យតោតិ អនិយមនិទ្ទិដ្ឋការណំ បន អម្ពុជេបិ សា អត្ថីតិ ទស្សិយមានំ បទុមេបិ តស្ស អត្ថិត្តមេវ. បរិកប្បនាយ វុត្តា ឧបមាតិ វិគ្គហោ. ឥធ ចន្ទស្ស អវិជ្ជមានវិកត្ថនស្ស វិជ្ជមានត្តេន បរិកប្បនតោ សធម្មជោតកសទ្ទន្តរេ អសតិបិ ឧបមានភូតឥន្ទុនោ ច ឧបមេយ្យភូតមុខស្ស ច សទិសត្តំ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ សទិសត្តំ វិនា វត្តុនោ តាទិសកប្បនា កថំ ហោតីតិ ឥមាយ អត្ថសត្តិយា គម្យតេ.

១៩៩. កិំ វា’ម្ពុជ’ន្តោភន្តាលិ,

កិំ លោលនយនំ មុខំ;

មម ទោលាយតេ ចិត្ត-

មិច្ច’យំ សំសយោបមា.

១៩៩. ‘‘កិំ វា’’ឥច្ចាទិ. អន្តោ ភន្តា អលី ភមរា យស្មិំ, តមីទិសមម្ពុជំ កិំ វា. លោលានិ ចបលានិ នយនានិ យស្មិំ, តាទិសំ វា. ជិន តវេទំ មុខំ កិន្តិ មម ចិត្តំ ទោលាយតេ ទោលេវាចរតិ. ឯវំ បក្ខទ្វយបរិគ្គហេន សំសយតីតិ អត្ថោ. ឥច្ចយមីទិសី សំសយវេសេន អម្ពុជមុខានមោបមាវគមា សំសយោបមា.

១៩៩. ‘‘កិំ វា’ម្ពុជេ’’ច្ចាទិ. អន្តោភន្តាលិ អព្ភន្តរេ ភមមានភមរវន្តំ អម្ពុជំ កិំ វា, តុយ្ហំ លោលនយនំ ចញ្ចលនេត្តំ មុខំ កិំ វាតិ មម ចិត្តំ ទោលាយតេ ឧភយសម្ភមជននតោ ទោលា វិយ ហោតិ. ឥតិ អយំ ឯវរូបា ឧបមា សំសយោបមា ទ្វិន្នំ សទិសត្តស្ស សំសយេន បកាសិតត្តា សំសយោបមា នាម ហោតិ. អន្តោ ភន្តា អលី យស្មិន្តិ ច, លោលានិ នយនានិ យស្មិន្តិ ច, ទោលា វិយ អាចរតីតិ ច, សំសយេន វុត្តា ឧបមាតិ ច វិគ្គហោ. ឥហាបិ សធម្មបកាសកេ សទ្ទន្តរេ អសតិបិ យថាវុត្តវិសេសនទ្វយេន វិសិដ្ឋានំ ទ្វិន្នំ អម្ពុជមុខានំ សំសយនិមិត្តេ តុល្យត្តេ អសតិ កថំ សំសយោ ឧប្បជ្ជតីតិ ឥមិនា សាមត្ថិយេនេវ តុល្យធម្មសម្ពន្ធោ គម្យតេ.

២០០. កិញ្ចិ វត្ថុំ បទស្សេត្វា,

សធម្មស្សា’ភិធានតោ;

សាម្យប្បតីតិសព្ភាវា,

បតិវត្ថូបមា យថា.