៣. គុណាវពោធបរិច្ឆេទ

អនុសន្ធិវណ្ណនា

១១៦. សម្ភវន្តិ គុណា យស្មា,

ទោសានេ’វ’មតិក្កមេ;

ទស្សេស្សំ តេ តតោ ទានិ,

សទ្ទេ សម្ភូសយន្តិ យេ.

១១៦. ឯវំ ទោសបរិហារោបទេសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ទោសបរិហារា សមុបគតគុណំ ឧបទស្សិតុមធិការំ វិរចយន្តោ អាហ ‘‘សម្ភវន្តិ’’ឥច្ចាទិ. ទោសានំ យថាវុត្តានំ បទទោសាទីនំ ឯវំ យថាវុត្តនយេន អតិក្កមេ សតិ គុណា ធម្មា សទ្ទាលង្ការសភាវា បសាទាទយោ យស្មា ការណា សម្ភវន្តិ សិជ្ឈន្តិ, តញ្ច ‘‘បសាទោ កិលិដ្ឋាទីនំ វជ្ជនា សម្ភវតី’’ត្យាទិនា យថាយោគំ វិញ្ញេយ្យំ, តតោ តស្មា ការណា យេ គុណា សទ្ទេ សម្ភូសយន្តិ អលង្ករោន្តិ, តេ សទ្ទាលង្ការសង្ខាតេ គុណេ ឥទានិ ទស្សេស្សំ ឧបទិសិស្សាមិ.

១១៦. ឯវំ ទោសបរិហារបវេសោបាយំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យថាវុត្តទោសានំ បរិហារេន ‘‘ពន្ធនិស្សិតគុណា ឯតេ’’តិ ទស្សេតុំ បុព្ពាបរបរិច្ឆេទានំ សម្ពន្ធំ ឃដេន្តោ ‘‘សម្ភវន្តិ’’ច្ចាទិគាថមាហ. ទោសានំ និទ្ទិដ្ឋបទទោសាទីនំ ឯវំ អនន្តរបរិច្ឆេទេ និទ្ទិដ្ឋក្កមេន អតិក្កមេ សតិ គុណា បសាទាទិសទ្ទាលង្ការសង្ខាតា បសាទាទយោ សទ្ទធម្មា យស្មា សម្ភវន្តិ, តតោ យេ សទ្ទធម្មា សទ្ទេ សម្ភូសយន្តិ សជ្ជន្តិ, តេ សទ្ទធម្មេ ទស្សេស្សំ បកាសិស្សាមីតិ. ឯត្ថ កិលិដ្ឋទោសព្យាកិណ្ណទោសបរិហារេហិ បសាទាលង្ការោ សិជ្ឈតិ, សេសាបិ យថាលាភតោ ញាតព្ពា.

សទ្ទាលង្ការឧទ្ទេសវណ្ណនា

១១៧. បសាទោ’ជោ មធុរតា,

សមតា សុខុមាលតា;

សិលេសោ’ទារតា កន្តិ,

អត្ថព្យត្តិសមាធយោ.

១១៧. ឥទានិ តេ វិភជតិ ‘‘បសាទោ’’ឥច្ចាទិនា បសត្ថិ បសាទោ បកាសត្ថតា, ឱជោ សមាសវុត្តិពាហុល្លំ អត្ថបារិណត្យញ្ច, មធុរតា សទ្ទានំ រសវន្តតា, សមតា បជ្ជាបេក្ខាយ ចតុន្នំ បាទានមេកជាតិយសម្ពន្ធតា, គជ្ជាបេក្ខាយ តុ បទានំ, សុខុមាលតា អផរុសក្ខរពាហុល្លំ, សិលេសនំ សិលេសោ ពន្ធគារវំ, ឧទារតា ឧក្កំសតា កេនចិ អត្ថេន សនាថតា វិសិដ្ឋវិសេសនយុត្តតា ច, កន្តិ សព្ពលោកមនោហរតា, អត្ថព្យត្តិ សិទ្ធេន ញាយេន វា អភិធេយ្យស្ស គហណំ, សមាធិ លោកប្បតីត្យនុសារិអមុខ្យត្ថតា, តេសុ ឱជឧទារតា សទ្ទត្ថគុណា, សមាធិ អត្ថគុណោ, អត្ថានុគាមិត្តា ឯត្ថ សទ្ទានំ, អញ្ញេ តុ សទ្ទគុណាវ.

១១៧. ឥទានិ ‘‘បសាទោជោ’’ឥច្ចាទិនា តេ សទ្ទាលង្ការេ កមេន វិភជិតុំ ឧទ្ទិសតិ. បសាទោ បសន្នផឡិកាវលិ អត្តនិ អាវុនិតរត្តកម្ពលសុត្តមិវ សទ្ទានំ អត្ថស្ស បសាទនសង្ខាតោ បសាទាលង្ការោ ច, ឱជោ សមាសវុត្តិពាហុល្យអត្ថបារិណត្យសង្ខតោ សទ្ទត្ថានំ គុណោ ច, មធុរតា សទ្ទានំ រសវន្តភាវសង្ខាតកណ្ណមធុរតា ច, សមតា បជ្ជេ បាទស្ស សុតិតោ សទិសតា ច, គជ្ជេ បទានំ តថេវ សទិសតាតិ ឯវំ បាទានំ បទានញ្ច តុល្យគុណតា ច, សុខុមាលតា វណ្ណានំ អតិផរុសអតិសិថិលភាវំ វិនា សមប្បមាណមុទុគុណោ ច, សិលេសោ ឋានករណាទិសម្ភូតសភាគវណ្ណសុតីហិ អច្ឆិទ្ទគុរុគុណោ ច, ឧទារតា ឧក្កដ្ឋេន កេនចិ អត្ថេន ពន្ធស្ស សជ្ជិតភាវោ ច, វិសិដ្ឋវិសេសនបទេន យុត្តតា ច, កន្តិ សព្ពេសំ បិយគុណតា ច, អត្ថព្យត្តិ ឥច្ឆិតត្ថស្ស សិទ្ធេន វា ន្យាយេន វា សុបាកដភាវោ ច, សមាធយោ លោកប្បតីតិអនតិក្កន្តអញ្ញធម្មារោបនេន អមុខ្យត្ថតា ចាតិ ឥមេ សទ្ទត្ថគុណា ទស ហោន្តិ. ‘‘សមាធយោ’’តិ តស្សេវ ពហុត្តំ ទីបេតិ, ឥមេសុ ទសសុ ឱជោទារតាតិ ទ្វេ សទ្ទត្ថគុណា, សមាធិ អត្ថគុណោ បរិយាយេន តទត្ថជោតកសទ្ទគុណោបិ, សេសា សត្ត សទ្ទគុណា ឯវ, ឯតេ សព្ពេបិ អលង្ករោន្តិ ពន្ធមនេនាតិ វាក្យេន អលង្ការា នាម.

សទ្ទាលង្ការបយោជនវណ្ណនា

១១៨. គុណេហេ’តេហិ សម្បន្នោ, ពន្ធោ កវិមនោហរោ;

សម្បាទយតិ កត្តូនំ, កិត្តិមច្ចន្តនិម្មលំ.

១១៨. ‘‘គុណេហិ’’ច្ចាទិ. ឯតេហិយេវ វុត្តេហិ ទសហិ គុណេហិ ធម្មេហិ សទ្ទាលង្ការសព្ភាវេហិ សម្បន្នោ យុត្តោ សមិទ្ធោ វា កវីនំ មនោ ហរតិ សវសេ វត្តេតីតិ កវិមនោហរោ កវិហទយហិលាទការី ពន្ធោ កត្តូនំ ពន្ធន្តានំ កវីនំ អច្ចន្តនិម្មលំ អតិសយបរិសុទ្ធំ អគុណលេសេនាប’នាលិម្បត្តា កិត្តិំ គុណឃោសំ សម្បាទយតិ និប្ផាទេតិ.

១១៨. ‘‘គុណេ’’ច្ចាទិ. ឯតេហិ គុណេហិ ឥមេហិ សទ្ទាលង្ការសង្ខាតទសវិធសទ្ទធម្មេហិ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ សមិទ្ធោ វា ពន្ធោ បជ្ជាទិពន្ធោ កវិមនោហរោ អត្តនោ និរវជ្ជត្តា កវីនំ ចិត្តំ បីណេន្តោ កត្តូនំ រចយន្តានំ អច្ចន្តនិម្មលំ អប្បកទោសេនាបិ អសម្មិស្សត្តា អតិបរិសុទ្ធំ កិត្តិំ ពន្ធនវិសយភូតយសោរាសិំ សម្បាទយតិ និប្ផាទេតីតិ. ឥមិនា ការណេន ពន្ធស្ស យថាវុត្តទសវិធគុណបរិគ្គហោ សឧស្សាហំ កាតព្ពោតិ អធិប្បាយោ. មនោ ហរតីតិ មនោហរោ, កវីនំ មនោហរោ កវិមនោហរោតិ វិគ្គហោ.

សទ្ទាលង្ការនិទ្ទេសវណ្ណនា

១១៩. អទូរាហិតសម្ពន្ធ-សុភគា យា បទាវលិ;

សុបសិទ្ធាភិធេយ្យា’យំ, បសាទំ ជនយេ យថា.

១១៩. ឥទានិ យថោទ្ទេសានមេសំ និទ្ទេសំ សោទាហរណំ ករោន្តោ អាហ ‘‘អទូរ’’ឥច្ចាទិ. អទូរេ អាសន្នេ អទូរេន វា អទូរាហិតក្រិយាកត្តុកម្មាទិបទវសេន អាហិតោ ឋបិតោ កតោ សម្ពន្ធោ អន្វយោ, តេន សុភគា មនោហរា សុបសិទ្ធោ សុប្បកាសោ សុគម្មោ អភិធេយ្យោ អត្ថោ យស្សា សាតិ តថា, ន តុ ភាវត្ថោ តស្ស សភាវគម្ភីរត្តា. វុត្តញ្ហិ –

‘‘កវីន’ធិប្បាយ’មសទ្ទគោចរំ,

បទេ ផុរន្តំ មុទុកម្ហិ កេវលំ;

វិសន្តិ ភាវាវគមា កតស្សមា,

បកាសយន្ត្យា’កតិយោ តុ តាទិសា’’តិ.

តាទិសា យា បទាវលិ បទបន្តិ អយំ បសាទំ តន្នាមកំ គុណំ ជនយេ ឧប្បាទយតិ. យថាតិ តមុទាហរតិ.

១១៩. ឥទានិ ឧទ្ទេសក្កមេន ឯតេសំ សទ្ទាលង្ការាទីនំ និទ្ទេសំ សោទាហរណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អទូរាហិតេ’’ច្ចាទិ. អទូរេ អាសន្នបទេសេ តទុបចារេន អាសន្នេ វា អាហិតោ ក្រិយាយ, លទ្ធក្រិយាយោគកត្តុកម្មាទិបទានំ វសេន ច កតោ, នោ ចេ វិន្យាសវសេន ឋបិតោ វា សម្ពន្ធោ ឥច្ឆិតត្ថបតីតិក្កមេន អញ្ញមញ្ញាបេក្ខលក្ខណក្រិយាការកយោគោ តេន សុភគា មនោហរា, សុបសិទ្ធោ បសិទ្ធត្ថវិសយេ សទ្ទបយោគតោ អតិបាកដោ អភិធេយ្យោ សទ្ទត្ថោ យស្សា សា អយំ បទាវលិ បទបន្តិ បសាទំ បសាទនាមកំ គុណំ ជនយេ ឧប្បាទយតិ. យថាតិ លក្ខិយំ ទស្សេតិ. អទូរេ អាហិតោតិ វា, ឧបចរិតត្តា អទូរោ ច សោ អាហិតោ ចាតិ វា, សោ ច សោ សម្ពន្ធោ ចេតិ ច, តេន សុភគាតិ ច, សុ អតិសយេន បសិទ្ធោតិ ច, សោ អភិធេយ្យោ អស្សេតិ ច វាក្យំ. ឯត្ថ សុបសិទ្ធោ នាម សទ្ទត្ថោ, អធិប្បាយត្ថោ បន បកតិគម្ភីរោ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘កវីន’ធិប្បាយ’មសទ្ទគោចរំ,

បទេ ផុរន្តំ មុទុកម្ហិ កេវលំ;

វិសន្តិ ភាវាវគមា កតស្សមា,

បកាសយន្ត្យា’កតិយោ តុ តាទិសា’’តិ.

តស្សត្ថោ – អសទ្ទគោចរំ សទ្ទស្ស អវិសយំ ហុត្វា មុទុកម្ហិ បទេ កេវលំ វិសុំ ផុរន្តំ ចាបេន្តំ កវីនធិប្បាយំ កវីនមជ្ឈាសយំ កតស្សមា សទ្ទត្ថវិសយេ កតបរិចយា បណ្ឌិតា ភាវាវគមា បទត្ថាវពោធេន វិសន្តិ បវិសន្តិ, តាទិសា អាកតិយោ តុ សទ្ទសទ្ទត្ថានំ អាការា បកាសយន្តិ អធិប្បាយត្ថំ ជោតេន្តីតិ.

១២០. អលង្ករោន្តា វទនំ, មុនិនោ’ធររំសិយោ;

សោភន្តេ’រុណរំសី’វ, សម្បតន្តា’ម្ពុជោទរេ.

១២០. ‘‘អលង្ករោន្តា’’ឥច្ចាទិ. មុនិនោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស វទនំ សភាវមធុរបកតិមុខំ អលង្ករោន្តា សជ្ជន្តា សោភយមានា អធរានំ រំសិយោ សុបក្កពិម្ពផលោបមឱដ្ឋយុគឡវិនិស្សដពហុតរកន្តិច្ឆិតាភា មុនិនោតិ វិញ្ញាយតិ សុតត្តា. អម្ពុជោទរេ តា កាលោបនតបុប្ផកាសរមណីយេ បទុមព្ភន្តរេ សម្បតន្តា បវត្តមានា អរុណរំសីវ ពាលសូរិយរំសិយោ វិយ សោភន្តេ វិរាជន្តិ.

១២០. ‘‘អលង្ករោន្តេ’’ច្ចាទិ. មុនិនោ វទនំ បកតិសុន្ទរមុខំ អលង្ករោន្តា សជ្ជន្តា អធររំសិយោ តស្សេវ មុនិនោ ឱដ្ឋទ្វយតោ និក្ខន្តកន្តិសមូហា អម្ពុជោទរេ វិកសនានុរូបកាលាភិមុខេ បទុមគព្ភេ ឧបឌ្ឍវិកសិតេតិ វុត្តំ ហោតិ. សម្បតន្តា បវត្តមានា អរុណរំសី ឥវ ពាលសូរិយរំសីវ សោភន្តេ ទិព្ពន្តីតិ. ឯត្ថ អទូរសម្ពន្ធំ បសិទ្ធត្ថញ្ច និស្សាយ បសាទគុណោ បាកដោ. អធររំសីនំ មុនិសម្ពន្ធោ សុតានុមិតសម្ពន្ធេសុ សុតសម្ពន្ធស្ស ពលវត្តា [សុតានុមិតេសុ សុតសម្ពន្ធោ ពលវា (បរិភាសេន្ទុសេរេ ១១២)], កាកក្ខិគោឡកនយេន វា លព្ភតីតិ. អធរេ រំសីតិ ច, អម្ពុជស្ស ឧទរន្តិ ច វាក្យំ.

១២១. ឱជោ សមាសពាហុល្យ-

មេសោ គជ្ជស្ស ជីវិតំ;

បជ្ជេប្យ’នាកុលោ សោ’យំ,

កន្តោ កាមីយតេ យថា.

១២១. ‘‘ឱជោ’’ឥច្ចាទិ. សមាសស្ស ឯកត្ថវុត្តិយា ពាហុល្យំ ភិយ្យោភាវោ ឥត្យនុវទិត្វា បុន ឱជោ វិធីយតេ, ឯសោ ឱជោ សមាសពាហុល្លលក្ខណោ គជ្ជស្ស វុត្តិរូបស្ស ជីវិតំ ហទយំ សារំ តប្បធានត្តា គជ្ជស្ស, ន បជ្ជស្ស, សោយំ ឱជោ អនាកុលោ អគហនោ អតោយេវ កន្តោ ហទយង្គមោ, បជ្ជេបិ ន កេវលំ គជ្ជេ កាមីយតេ បយុជ្ជតេ. យថេត្យុទាហរតិ.

១២១. ឥទានិ ឱជគុណំ ទស្សេតិ ‘‘ឱជោ’’ច្ចាទិនា. ឱជោ នាម សមាសពាហុល្យំ ភិន្នត្ថេសុ បវត្តសទ្ទានំ ឯកត្ថបវត្តិលក្ខណស្ស សមាសស្ស ពហុលតា, ឯសោ ឱជោ គជ្ជស្ស គជ្ជពន្ធស្ស ជីវិតំ ហទយំ, ជីវិតសីសេន ហទយសង្ខតំ ចិត្តំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សោ អយំ ឱជោ អនាកុលោ និព្យាកុលោ កន្តោ តតោយេវ វិញ្ញូនំ បិយភូតោ បជ្ជេបិ បជ្ជពន្ធេបិ កាមីយតេ កវីហិ បយុជ្ជតេតិ. ពហុលស្ស ភាវោ ពាហុល្យំ, សមាសស្ស ពាហុល្យន្តិ វិគ្គហោ. គជ្ជពន្ធាធិការស្សាភាវា បជ្ជវិសយស្ស ឱជគុណស្ស លក្ខិយំ ទស្សេតិ ‘‘យថេ’’ច្ចាទិនា.

១២២. មុនិន្ទមន្ទសញ្ជាត-ហាសចន្ទនលិម្បិតា;

បល្លវា ធវលា តស្សេ-វេកោនា’ធរបល្លវោ.

១២២. ‘‘មុនិន្ទ’’ឥច្ចាទិ. មុនិន្ទស្ស មន្ទំ ឦសកំ សញ្ជាតោ បវត្តោ តំសភាវត្តា ភគវតោ ហាសស្ស [យសស្ស (ក.)] ហាសោ ហសិតំ សោវ ចន្ទនមិវ ចន្ទនំ ធវលត្តរូបត្តា, តេន លិម្បិតា ឧបទេហិតា បល្លវា សព្ពានិ កិលសយានិ ‘‘ឥទមេវេ’’តិ និយមាភាវតោ, ធវលា បកតិវណ្ណបរិច្ចាគេន សុក្កា អហេសុំ គាហាបិតត្តា សគុណស្ស តាទិសវិសិដ្ឋស្ស បដិលាភតោ, ឯវំ សន្តេបិ តស្ស មុនិន្ទស្សេវ ឯកោ អញ្ញស្ស តាទិសស្សាភាវា អធរបល្លវោ ន ធវលោ ធវលោ នាហោសិ. អច្ចាសន្នទេសិយោបិ ពហុមន្តព្ពោ’យ’មស្សានុភាវោតិ.

‘‘បេមាវពន្ធហទយេ សទយេ ជិនស្មិំ,

តស្មិំ នុ កិំ កុមតយោ ភវថ’ប្បសន្នា;

កិំ តេន វោ ន វិហិតំ ហិត’មុគ្គទុគ្គ-

សំសារសាគរសមុត្តរណាវសានំ’’.

ឥច្ចបរមុទាហរណំ. ឯវមេតាទិសោ អនាកុលោ កន្តោ ឱជោ ជានិតព្ពោតិ. ននុ ច យ-តសទ្ទានំ និច្ចោ សម្ពន្ធោ, តស្មា កថំ ‘‘តស្សេវេកោ នាធរបល្លវោ’’តិ ឯត្ថ យសទ្ទាភាវោតិ? សច្ចំ, កិន្តុ បក្កន្តវិសយោ, តថា បសិទ្ធវិសយោ, អនុភូតវិសយោ ច តសទ្ទោ យសទ្ទំ នាបេក្ខតេ. យថា –

‘‘សវាសនេ កិលេសេ សោ, ឯកោ សព្ពេ និឃាតិយ;

អហុ សុសុទ្ធសន្តានោ, បូជានញ្ច សទារហោ’’.

ឥច្ចាទិ. ឯត្ថ ពុទ្ធោ ‘‘ពុទ្ធានុស្សតិមាទិតោ’’តិ បក្កន្តោ.

បសិទ្ធវិសយោ យថា –

‘‘អគ្គិំ បក្ខន្ទ’ អថ វា, ‘បព្ពតគ្គា បតេ’តិ វា;

យទិ វក្ខតិ កត្តព្ពំ, ញាតការីហិ សោ ជិនោ’’.

ឥច្ចាទិ.

អនុភូតវិសយោ យថា –

‘‘អតីតំ នានុសោចាមិ, នប្បជប្បាម’នាគតំ;

បច្ចុប្បន្នេន យាបេមិ, តេន វណ្ណោ បសីទតិ’’.

ឥច្ចាទិ.

យសទ្ទោ តុត្តរវាក្យដ្ឋោ បុព្ពវាក្យេ តសទ្ទមេវ គមយតិ. យថា –

‘‘ពោធិំ នមាមិ នតិភាជនមច្ចុឡារំ,

បុញ្ញាករំ ភុវនមណ្ឌលសោត្ថិភូតំ;

យោ ចក្ខុសោតសតិគោចរតំ សមេតោ,

ទោសារិទប្បមថនេ’ករសោ ពុធានំ’’.

ឥច្ចាទិ.

បុព្ពវាក្យោបាត្តោ តុ យសទ្ទោ ឧត្តរវាក្យេតសទ្ទោបាទានំ វិនា សាកង្ខេ វាក្យស្ស ឩនត្តំ ជនេតិ. ឯត្ថ បក្កន្តវិសយោ តសទ្ទោ.

១២២. មុនិន្ទស្ស មន្ទំ ឦសកំ សញ្ជាតោ បវត្តោ ហាសោយេវ សិតំ ចន្ទនចុណ្ណមិវ តេន លិម្បិតា អាលេបិតា បល្លវា រុក្ខលតាទីនំ បកតិរត្តានិ កិសលយានិ ធវលា សគុណបរិច្ចាគេន សេតា អហេសុំ, តថាបិ តស្សេវ តថាគតស្ស ឯកោ អតុលោ អសហាយោ វា អធរបល្លវោ ទន្តាវរណសង្ខាតបល្លវោ ន រំសិសំសដ្ឋោបិ សមីបដ្ឋោបិ ធវលោ សេតោ នាហោសិ. ឯវមេត្ថ អគហនសមាសពាហុល្យំ ទីបិតំ ហោតិ.

‘‘បេមាវពន្ធហទយេ សទយេ ជិនស្មិំ,

តស្មិំ នុ កិំ កុមតយោ ភវថ’ប្បសន្នា;

កិំ តេន វោ ន វិហិតំ ហិត’មុគ្គទុគ្គ-

សំសារសាគរសមុត្តរណាវសាន’’ន្តិ.

អបរមុទាហរណំ. តស្សត្ថោ – កុមតយោ ហេ អញ្ញាណា! បេមាវពន្ធហទយេ សព្ពេសុ តុម្ហេសុ និច្ចំ បវត្តិតទឡ្ហបេមានុពន្ធចិត្តេ សទយេ តតោយេវ ទយាសហិតេ តស្មិំ ជិនស្មិំ វិសយភូតេ កិំ នុ កស្មា អប្បសន្នា ភវថ, តថា ហិ វោ តុម្ហាកំ តេន ជិនេន ឧគ្គោ ទារុណោ ច, ទុគ្គោ គន្តុមសក្កុណេយ្យោ ច, សោយេវ សំសារសាគរោ តស្ស សមុត្តរណំ បរិយន្តប្បត្តិយេវ អវសានំ យស្ស តំ ន វិហិតំ អកតំ ហិតំ វុទ្ធិ នាម កិំ ហោតិ, ន ហោតេវ. ឯត្ថាបិ សមាសស្ស បាកដត្តា ឱជោ គុណោ កន្តោ ហោតីតិ.

ននុ យ-តសទ្ទានំ និច្ចសម្ពន្ធោតិ កថំ ‘‘តស្សេវេកោ’’តិ ច ‘‘តស្មិំ នុ កិំ កុមតយោ’’តិ ច ឥច្ចាទីសុ ហេដ្ឋា វុត្តយសទ្ទោ នត្ថីតិ? សច្ចំ, តថាបិ បក្កន្តត្ថវិសយោ, បសិទ្ធត្ថវិសយោ, អនុភូតត្ថវិសយោ វា តសទ្ទោ យសទ្ទំ នាបេក្ខតិ. តថា ហិ –

‘‘សវាសនេ កិលេសេ សោ, ឯកោ សព្ពេ និឃាតិយ;

អហុ សុសុទ្ធសន្តានោ, បូជានញ្ច សទារហោ’’តិ.

ឯវមាទីសុ ‘‘សោ’’តិ និទ្ទិដ្ឋតសទ្ទោ ‘‘ពុទ្ធានុស្សតិមាទិតោ’’តិ ឯត្ថ អតីតេន ពុទ្ធសទ្ទេន វចនីយវិសយោ ហោតិ.

‘‘អគ្គិំ បក្ខន្ទ’ អថវា, ‘បព្ពតគ្គា បតេ’តិ វា;

យទិ វក្ខតិ កត្តព្ពំ, ញាតការីហិ សោ ជិនោ’’តិ.

ឯវមាទីសុ តសទ្ទោ ញាតការីហិ កត្តព្ពត្តា បសិទ្ធពុទ្ធបទត្ថវិសយោ.

‘‘អតីតំ នានុសោចាមិ, នប្បជប្បាម’នាគតំ;

បច្ចុប្បន្នេន យាបេមិ, តេន វណ្ណោ បសីទតី’’តិ.

ឯវមាទីសុ តសទ្ទោ អននុសោចននប្បជប្បនយាបនសង្ខាតវិជាននវសេន អនុភូតត្ថវិសយោ, តស្មា តីសុបិ ឋានេសុ តសទ្ទោ យសទ្ទំ នាបេក្ខតេ. ឯត្ថ បន បក្កន្តវិសយោ តសទ្ទោ អធិប្បេតោ. អបិច ឧត្តរវាក្យេ ឋិតោ យសទ្ទោ បុព្ពវាក្យេ តសទ្ទេ អសតិបិ តមេវ ទីបេតិ. តថា ហិ –

ពោធិំ នមាមិ នតិភាជនមច្ចុឡារំ,

បុញ្ញាករំ ភុវនមណ្ឌលសោត្ថិភូតំ;

យោ ចក្ខុសោតសតិគោចរតំ សមេតោ,

ទោសារិទប្បមថនេ’ករសោ ពុធានន្តិ.

យោ ពុធានំ ចក្ខុសោតសតីនំ គោចរតំ វិសយភាវំ សមេតោ បត្តោ, តេសំយេវ ទោសារីនំ កិលេសបច្ចត្ថិកានំ ទប្បមថនេ ទប្បមទ្ទនេ ឯករសោ បធានកិច្ចោ សមិទ្ធិវន្តោ វា ហោតិ, តំ ពោធិំ នមាមីតិ សម្ពន្ធោ. បុព្ពវាក្យេ បយោជិតោ យសទ្ទោ ឧត្តរវាក្យេ តសទ្ទោបាទានេ អសតិ សំសយមុប្បាទយមានោ វាក្យស្ស ឩនត្តំ ករោតិ. ឧទាហរណំ បន បាកដំ.

១២៣. បទាភិធេយ្យវិសយំ,

សមាសព្យាសសម្ភវំ;

យំ បារិណត្យំ ហោតិ’ហ,

សោបិ ឱជោវ តំ យថា.

១២៣. ‘‘បទិ’’ច្ចាទិ. បទស្ស អភិធេយ្យោ អត្ថោ សោ វិសយោ យស្ស. យត្ថ បចុរសទ្ទាភិធេយ្យោ អត្ថោ សំខិត្តបទេហិ វុច្ចតេ, សោ សមាសោ. យត្ថប្បកេហិ បទេហិ អភិធេយ្យត្ថោ បចុរបទេហិ វុច្ចតេ, សោ ព្យាសោ. តតោ សមាសព្យាសតោ សម្ភវោ យស្ស. តំ តថាវិធំ យំ បារិណត្យំ បរិណតភាវោ ហោតីតិ អនុវទិត្វា សោបិ ឥហ សសត្ថេ ឱជោវាតិ វិធីយតេ. តំ យថេត្យុភយម្បិ ឧទាហរតិ.

១២៣. ‘‘បទេ’’ច្ចាទិ. បទានំ ពហូនំ អប្បកានំ វា បទានំ អភិធេយ្យវិសយំ វិត្ថារសំខិត្តត្ថវិសយវន្តំ សមាសព្យាសសម្ភវំ យថាក្កមំ សង្ខេបវិត្ថារទ្វយេន និប្ផន្នំ និប្ផត្តិវន្តំ វា យំ បារិណត្យំ កត្តូនំ គន្ថវិសយេ បរិណតិប្បកាសកោ យោ សទ្ទធម្មោ អត្ថធម្មោ ហោតិ, សទ្ទគុណោ អត្ថគុណោតិ វុត្តំ ហោតិ, សោបិ ឥហ សុពោធាលង្ការេ ឱជោ នាម សទ្ទគុណោ អត្ថគុណោ. តំ យថាតិ ទ្វីសុ លក្ខិយំ ទស្សេតិ, បទានំ អភិធេយ្យោ វិសយោ យស្ស បារិណត្យស្សេតិ ច, សមាសោ ច ព្យាសោ ចាតិ ច, តតោ សម្ភវន្តិ ច, តតោ សម្ភវោ អស្សាតិ ច, បរិណតស្ស កត្តុនោ គន្ថស្ស ឯវ វា ភាវោតិ ច វិគ្គហោ. កត្តុ បារិណត្យបក្ខេ តប្បកាសកគន្ថស្ស តទត្ថេន បារិណត្យំ សិទ្ធំ.

១២៤. ជោតយិត្វាន សទ្ធម្មំ,

សន្តារេត្វា សទេវកេ;

ជលិត្វា អគ្គិខន្ធោ’វ,

និព្ពុតោ សោ សសាវកោ.

១២៤. ‘‘ជោតយិត្វានេ’’ច្ចាទិ. ឥមិនា ហេដ្ឋា បចុរបទាភិហិតោ ពុទ្ធវំសោ សង្ខេបរូបេន វុត្តោ.

១២៤. ‘‘ជោតយិ’’ច្ចាទិ. សោ តថាគតោ សទ្ធម្មំ សបរិយត្តិកំ នវលោកុត្តរសទ្ធម្មំ ជោតយិត្វាន ញាណាលោកេន ឱភាសេត្វា សទេវកេ សត្តេ សន្តារេត្វា សំសារសាគរបរិយន្តមុបនេត្វា អគ្គិខន្ធោវ មហាតេជេន អគ្គិក្ខន្ធោ វិយ ជលិត្វា អនញ្ញសាធារណរូបកាយសម្បត្តិយា បជ្ជលិត្វា អន្តេ សសាវកោ សាវកេហិ សហ និព្ពុតោ ខន្ធបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពុតោតិ. ឥមិនា សកលពុទ្ធវំសេ ពហូហិ បទេហិ វុត្តត្ថោ សង្ខេបក្កមេន វុត្តោ. សតំ ធម្មោ, សន្តោ សំវិជ្ជមានោ វា ធម្មោតិ ច, សហ ទេវេហិ វត្តមានាតិ ច, សហ សាវកេហិ វត្តមានោតិ ច វិគ្គហោ.

១២៥. មត្ថកដ្ឋី មតស្សាបិ, រជោភាវំ វជន្តុ មេ;

យតោ បុញ្ញេន តេ សេន្តិ [សេន្តុ (ក.)], ជេនបាទម្ពុជទ្វយេ.

១២៥. ‘‘មត្ថកដ្ឋី’’ឥច្ចាទិ. មតស្សាបិ មរណមាបន្នស្សាបិ មេ មត្ថកេ មុទ្ធនិ អដ្ឋី រជោភាវំ ធូលិត្តំ វជន្តុ បាបុណន្តុ. កស្មាតិ ចេ? យតោ យស្មា ការណា បុញ្ញេន កុសលេន កម្មេន ហេតុនា តេ រជា ជិនស្ស ឥមេ ជេនា, បាទា, តេយេវ អម្ពុជានិវ អម្ពុជានិ, តេសំ ទ្វយេ សេន្តិ បវត្តន្តិ, តថា ហោតុ វា មា វា, បណតិគេធេនេវ វទតិ. ឯត្ថ ‘‘កថមហំ ភគវតោ បាទេ និច្ចំ សិរសា បណមាមី’’ត្យធិប្បាយោ វិត្ថារេន វុត្តោ.

១២៥. ‘‘មត្ថកិ’’ច្ចាទិ, មតស្សាបិ មេ មយ្ហំ មត្ថកដ្ឋី មុទ្ធនិ អដ្ឋីនិ រជោភាវំ អតិសុខុមរជត្តំ វជន្តុ បាបុណន្តុ. កស្មា អាសីសនំ ករោតីតិ ចេ? យតោ យស្មា ការណា បុញ្ញេន មយ្ហំ តថាវិធេន កុសលកម្មេន ហេតុនា តេ រជា ជេនបាទម្ពុជទ្វយេ ជិនបដិពទ្ធចរណបទុមយុគឡេ សេន្តិ បវត្តន្តិ, ពុទ្ធស្ស សិរិបាទេ កិញ្ចិបិ រជោជល្លំ ន ឧបលិម្បតេវ, តថាបិ វន្ទនាភិលាសេន ឯវំ វុត្តំ. ឯត្ថ ‘‘កថមហំ ភគវតោ សិរិបាទេ មុទ្ធនា និច្ចំ បណមាមី’’ត្យភិលាសោ វិត្ថារេន វុត្តោ. មត្ថកេ អដ្ឋីតិ ច, រជសោ ភាវោតិ ច, ជិនស្ស ឥមេតិ ច, ជេនា ច តេ បាទា ចេតិ ច, តេយេវ អម្ពុជានីតិ ច, តេសំ ទ្វយន្តិ ច វិគ្គហោ.

១២៦. ឥច្ចត្រ និច្ចំបណតិ-គេធោ សាធុ បទិស្សតិ;

ជាយតេ’យំ គុណោ តិក្ខ-បញ្ញាន’មភិយោគតោ.

១២៦. ព្យាសត្តមេវស្ស វិវរតិ ‘‘ឥច្ចត្រិ’’ច្ចាទិនា. ឥច្ចេវំ អត្រ គាថាយំ បណតិយំ បណាមេ គេធោ អធិកច្ឆន្ទោ សាធុ សុន្ទរំ បទិស្សតិ វិញ្ញាយតេ, អយំ យថាវុត្តោ ឱជោ គុណោ បរិណតភាវសង្ខាតោ តិក្ខបញ្ញានំ សាតិសយមតីនំ ឯវំ សន្តេបិ អភិយោគតោ បុនប្បុនប្បវត្តិតបរិចយពលេន ជាយតេ ឧប្បជ្ជតិ.

១២៦. ឥទានិ សំខិត្តស្សត្ថស្ស វិត្ថារេន បកាសិតភាវំ ‘‘ឥច្ចត្រ’’ឥច្ចាទិនា និទ្ទិសតិ. ឥតិ ឥមិនា អនន្តរគាថាយំ វុត្តក្កមេន អត្រ ឥមិស្សំ គាថាយំ និច្ចំបណតិគេធោ និរន្តរបណាមេ អធិកកត្តុកាមតាកុសលច្ឆន្ទោ សាធុ វិភូតោ វិភូតំ វា បទិស្សតិ បញ្ញាយតិ, អយំ គុណោ យថាវុត្តោ អយំ បរិណតភាវសង្ខាតោ ឱជោ នាម សទ្ទត្ថគុណោ តិក្ខបញ្ញានំ សុខុមពុទ្ធិមន្តានំ អភិយោគតោ គន្ថវិសយភូតេន និរន្តរាភ្យាសេនេវ ជាយតេ សិជ្ឈតិ, វត្តុ បារិណត្យេនេវ ភវនតោ យេសំ កេសញ្ចិ យេន កេនចិ បការេន ន សិជ្ឈតីតិ. និច្ចំ បវត្តា បណតីតិ ច, តស្សំ គេធោតិ ច, តិក្ខា បញ្ញា យេសន្តិ ច, អភិ បុនប្បុនំ យោគោ យុញ្ជនន្តិ ច វិគ្គហោ.

១២៧. មធុរត្តំ បទាសត្តិ-រនុប្បាសវសា ទ្វិធា;

សិយា សមសុតិ បុព្ពា, វណ្ណាវុត្តិ បរោ យថា.

១២៧. មាធុរិយមវធារយមាហ ‘‘មធុរត្ត’’មិច្ចាទិ. សវនីយត្តេន មនោហរត្តំ មធុរត្តំ. តំ បទានិ វាក្យាលង្ការានិ សមានានិ ឧត្តរុត្តរេហិ, តេសំ អាសត្តិ ឋានាទិនាយថាកថញ្ចិ សមសុតីនំ អាសន្នតា បទាសត្តិ, បឋមប្បយុត្តស្សក្ខរស្ស បច្ឆា បាសោ បក្ខេបោ អនុប្បាសោ, បទាសត្តិ ច អនុប្បាសោ ច, តេសំ វសេន ទ្វិធា ហោតិ. ‘‘កីទិសា តេ’’តិ អាហ ‘‘សិយា’’តិអាទិ. បុព្ពា បឋមាភិហិតា បទាសត្តិ សមា យេន កេនចិ ឋានមត្តាសំយោគាទិនា បទន្តរេន សុតិ វណ្ណោ យស្សា សា សិយា ភវេយ្យ, បរោ បច្ឆិមោ អនុប្បាសោ តុ វណ្ណស្ស សរព្យញ្ជនលក្ខណស្ស អាវុត្តិ បុនប្បុនុច្ចារណំ សិយាតិ. ឯវំ កត្ថចិ ពន្ធេ សមានបទាសត្តិ កត្ថចិ អនុប្បាសោ កត្ថចិ តទុភយំ, ទ្វយេន រហិតោ វិរសោ ពន្ធោ នស្សាទីយតេ កវីហិ, តាទិសំ មធុរត្តំ ទុវិធំ បដិបជ្ជិតព្ពំ, សិលេសសមតាន្វិតន្តុច្ចន្តមេវ រមណីយំ សិយាតិ លក្ខណំ ទស្សេត្វា ‘‘យថេ’’តិ លក្ខិយមុភយត្ថោទាហរតិ ‘‘យទេ’’ច្ចាទិនា, ‘‘មុនិន្ទិ’’ច្ចាទិនា ច.

១២៧. ឥទានិ មធុរគុណំ ទស្សេតិ ‘‘មធុរិ’’ច្ចាទិនា. មធុរត្តំ សវនីយភាវតោ មនោហរត្តំ មធុរគុណំ, បទានំ វាក្យាវយវសង្ខាតានំ ស្យាទ្យន្តាទីនំ ឧបរូបរិបទេហិ សមានានំ អាសត្តិ ឋានករណាទិនា យេន កេនចិ បការេន អញ្ញមញ្ញំ អាសន្នតា, អនុប្បាសោ បុព្ពុច្ចារិតវណ្ណានំ បុន បក្ខិបនញ្ចាតិ ទ្វិន្នំ វសា វិភាគេន ទ្វិធា ហោតិ. តត្ថ បុព្ពា បទាសត្តិ សមសុតិ សិយា, បុព្ពាបរវណ្ណានំ ឋានមត្តាករណាទីហិ អាសន្នសុតិសង្ខតវណ្ណវុត្តិ ហោតិ, បរោ អនុប្បាសោ បន វណ្ណាវុត្តិ សរព្យញ្ជនសភាវានំ បុព្ពុច្ចារិតវណ្ណានំ បុនប្បុនុច្ចារណំ សិយាតិ. យថាតិ ទ្វីសុ ឧទាហរណមាទិសតិ. ឯវំ កត្ថចិ ពន្ធេ បទាសត្តិ កត្ថចិ អនុប្បាសោ កត្ថចិ តទុភយំ, ទ្វីហិ វិនិមុត្តោ បន ពន្ធោ វិញ្ញូហិ អស្សាទនីយោ ន ហោតិ. ឧបរិ វក្ខមានាហិ សិលេសសមតាហិ យុត្តំ មធុរត្តំ បន វិសេសតោ អស្សាទនីយំ ហោតីតិ. មធុរស្ស ពន្ធស្ស ភាវោតិ ច, បទានំ អាសត្តីតិ ច, អនុ បច្ឆា បាសោ បក្ខេបោតិ ច, បទាសត្តិ ច អនុប្បាសោ ចាតិ ច, តេសំ វសោ ភេទោតិ ច, សមា សុតិ វណ្ណោ យស្សាតិ ច, វណ្ណស្ស អាវុត្តីតិ ច វិគ្គហោ.

១២៨. យទា ឯសោ’ភិសម្ពោធិំ,

សម្បត្តោ មុនិបុង្គវោ;

តទា បភុតិ ធម្មស្ស,

លោកេ ជាតោ មហុស្សវោ.

១២៨. ឯសោ មុនិបុង្គវោ យទា យតោ បភុតិ អភិសម្ពោធិំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ សម្បត្តោ សមធិគតោ, តទា បភុតិ តតោ អារព្ភ ធម្មស្ស ចតុសតិបដ្ឋានាទិភេទស្ស សត្តតិំសពោធិបក្ខិយសង្ខាតស្ស មហុស្សវោ មហន្តោ អព្ភុទយោ និប្បដិបក្ខា បវត្តិ លោកេ តិវិធេ ជាតោ អហោសីតិ. ឥហ ក្វចិ ទីឃតាកតំ សទិសត្តំ, ក្វចិ ឋានកតំ, ក្វចិ សំយោគកតំ, ក្វចិ អញ្ញថា, តេនាហ ‘‘សិយា សមសុតិ បុព្ពា’’តិ.

១២៨. ‘‘យទិ’’ច្ចាទិ. ឯសោ មុនិបុង្គវោ យទា អភិសម្ពោធិំ សព្ពញ្ញុតំ សម្បត្តោ សសន្តានេ ឧប្បាទនវសេន សម្បាបុណិ, តទា បភុតិ តតោ បដ្ឋាយ ធម្មស្ស កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានាទិបភេទស្ស សត្តតិំសពោធិបក្ខិយធម្មស្ស មហុស្សវោ មហាភិវុទ្ធិ លោកេ កាមាទិលោកត្តយេ ជាតោតិ. ឥហ ‘‘យទា ឯសោ’’តិ ទីឃកាលវសេន អាសន្នតា, ‘‘យ ឯ’’តិ ឋានវសេន អាសន្នតា, ‘‘អភិសម្ពោធិំ សម្បត្តោ’’តិ សំយោគវសេន អាសន្នតា, ‘‘ភិ ធិ’’ន្តិ ធនិតតោ អាសន្នតាតិ ឥច្ចាទិនា បទាសត្តិ ទដ្ឋព្ពា. អភិសម្ពុជ្ឈតិ ឯតាយាតិ ច, បុមា ច សោ គោចេតិ ច, មុនីនំ បុង្គវោតិ ច, មហន្តោ ច សោ ឧស្សវោ ចាតិ ច វិគ្គហោ.

១២៩. មុនិន្ទមន្ទហាសា តេ, កុន្ទសន្ទោហវិព្ភមា;

ទិសន្ត’មនុធាវន្តិ, ហសន្តា ចន្ទកន្តិយោ.

១២៩. កុន្ទានំ កុសុមានំ សន្ទោហោ សមូហោ, តស្ស វិព្ភមោ យេសំ តេ, មុនិន្ទស្ស មន្ទហាសា មនុញ្ញា ហសិតានិ ចន្ទស្ស កន្តិយោ សោភាយោ ហសន្តា វិឌម្ពយន្តា ទិសន្តមនុធាវន្តិ អនុវិចរន្តិ. ឥច្ចត្រ នការសហិតស្ស ទការស្ស, តការស្ស ចានុវត្តនំ.

‘‘ឥន្ទនីលទលទ្វន្ទ-សុន្ទរំ សិរិមន្ទិរំ;

មុនិន្ទនយនទ្វន្ទំ, វិន្ទតិ’ន្ទីវរជ្ជុតិំ’’.

ឥច្ចបរមុទាហរណំ.

១២៩. ‘‘មុនិន្ទិ’’ច្ចាទិ. កុន្ទសន្ទោហវិព្ភមា សុបុប្ផិតកុន្ទកុសុមរាសិសទិសលីលាវន្តា តេ មុនិន្ទមន្ទហាសា ពុទ្ធស្ស មនុញ្ញា ហសិតា ចន្ទកន្តិយោ និម្មលចន្ទកិរណេ ហសន្តា និន្ទន្តា ទិសន្តំ តំ តំ ទិសំ, ទិសាបរិយន្តំ វា អនុធាវន្តិ វិធាវន្តីតិ. ឯត្ថ នការសហិតទការស្ស, នការសហិតតការស្ស ច អាវុត្តិ ទដ្ឋព្ពា. មន្ទា ច តេ ហាសា ចេតិ ច, មុនិន្ទស្ស មន្ទហាសាតិ ច, កុន្ទានំ សន្ទោហោតិ ច, តស្ស វិព្ភមោ យេសន្តិ ច, ទិសាយេវ ទិសន្តំ, ទិសានំ វា អន្តន្តិ ច វិគ្គហោ.

‘‘ឥន្ទនីលទលទ្វន្ទ-សុន្ទរំ សិរិមន្ទិរំ;

មុនិន្ទនយនទ្វន្ទំ, វិន្ទតិ’ន្ទីវរជ្ជុតិ’’ន្តិ.

ឥទម្បិ នការសហិតទការវណ្ណាវុត្តិយា អបរមុទាហរណំ.

តត្ថ ឥន្ទនីលទលទ្វន្ទសុន្ទរំ ឥន្ទនីលមណិសកលិកាយុគឡមិវ មនោហរំ សិរិមន្ទិរំ តតោយេវ សោភាយ និវាសដ្ឋានភូតំ មុនិន្ទនយនទ្វន្ទំ ឥន្ទីវរជ្ជុតិំ នីលុប្បលកន្តិំ វិន្ទតិ អនុភោតិ, ឥន្ទីវរជ្ជុតិសមានាតិ អធិប្បាយោ.

១៣០. សព្ពកោមលវណ្ណេហិ, នា’នុប្បាសោ បសំសិយោ;

យថា’យំ មាលតីមាលា, លិនលោលាលិមាលិនី.

១៣០. យេហិ កេហិចិ អាវុត្តិតោ អនុប្បាសោតិ ចេ? នេត្យាហ ‘‘សព្ព’’ឥច្ចាទិ. សព្ពេហិ កោមលេហិ សុកុមារេហិ វណ្ណេហិ អក្ខរេហិ អនុប្បាសោ ន បសំសិយោ សិលាឃនីយោ ន ហោតិ សិលេសវិរោធិត្តា. ‘‘យថេ’’តិ តំ ឧទាហរតិ. អយំ មាលតីមាលា ជាតិកុសុមទាមំ លិនានំ ព្យាធិតានំ លោលានំ កុសុមរសារព្ភ លោលុបានំ អលីនំ ភមរានំ មាលា បន្តិ សា អស្សា អត្ថីតិ លិនលោលាលិមាលិនី.

១៣០. វុត្តានុប្បាសោបិ សព្ពកោមលវណ្ណេហិ វិរចិតោ ន បសំសិយោតិ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពកោមលវណ្ណេហី’’តិអាទិមាហ. សព្ពកោមលវណ្ណេហិ សព្ពេហិ សុកុមារក្ខរេហិ កតោ អនុប្បាសោ វណ្ណាវុត្តិលក្ខណោ ន បសំសិយោ សិលេសាលង្ការវិរុទ្ធត្តា បសត្ថោ ន ហោតិ. ‘‘យថា’’តិ តមុទាហរតិ. អយំ មាលតីមាលា ឯសា ជាតិសុមនមាលិកា លិនានំ ព្យាវដានំ បតន្តានំ លោលានំ គន្ធលុទ្ធានំ អលីនំ ភមរានំ មាលិនី បន្តិយុត្តាតិ. ឯត្ថ លការស្សេវ បុនប្បុនប្បយោគេន កោមលវណ្ណាវុត្តិ. មាលតីនំ មាលាតិ ច, លោលា ច តេ អលយោ ចាតិ ច, លិនា ច តេ លោលាលយោ ចាតិ ច, តេសំ មាលាតិ ច, សា អស្ស អត្ថីតិ ច វិគ្គហោ.

១៣១. មុទូហិ វា កេវលេហិ,

កេវលេហិ ផុដេហិ វា;

មិស្សេហិ វា តិធា ហោតិ,

វណ្ណេហិ សមតា យថា.

១៣១. សមតំ សម្ភាវេតិ ‘‘មុទូហិ’’ច្ចាទិនា. កេវលេហិ កេវលផុដាទិភាវាបវត្តេហិ សកលេហិ មុទូហិ ចតូសុបិ បាទេសុ សជាតិយេហិ អសិថិលកោមលេហិ វា កការាទីហិ វា សិថិលកោមលស្ស សិលេសបដិបក្ខត្តា កេវលេហិ ផុដេហិ វា អធិមត្តសុតីហិ ភការាទីហិ [រាគាទីហិ (ក.)] វា អកិច្ឆវចនីយេ កិច្ឆវចនីយស្ស សុខុមាលវិបរិយយត្តា មិស្សេហិ វា មជ្ឈិមសុតីហិ មុទុភូតសំសដ្ឋេហិ វា វណ្ណេហិ អក្ខរេហិ ករណភូតេហិ សមតា តិធា ហោតិ គជ្ជេ បជ្ជេ វា. ‘‘យថេ’’តិ តិវិធមុទាហរតិ.

១៣១. ឥទានិ សមតំ វិភាវេតុំ ‘‘មុទូហិ’’ច្ចាទិមាហ. កេវលេហិ ផុដមិស្សេហិ អញ្ញត្តា សកលេហិ មុទូហិ សិថិលកោមលេហិ វណ្ណេហិ កការាទីហិ វា កេវលេហិ ផុដេហិ កេវលកោមលវណ្ណរហិតត្តា សកលេហិ អកិច្ឆុច្ចារណីយេហិ អធិមត្តសុតីហិ ភការាទីហិ វណ្ណេហិ វា មិស្សេហិ យថាវុត្តមុទុផុដសម្មិស្សេហិ វណ្ណេហិ វា ករណភូតេហិ សមតា គជ្ជេ វា បជ្ជេ វា តិធា ហោតីតិ. យទិ សិថិលកោមលវណ្ណេហិ វិចរិតំ សិលេសាលង្ការស្ស, កិច្ឆុច្ចារណីយេហិ ផុដវណ្ណេហិ កតំ សុខុមាលាលង្ការស្ស ច វិរុជ្ឈតីតិ. ‘‘យថា’’តិ តិវិធមុទាហរតិ.

កេវលមុទុសមតា

១៣២. កោកិលាលាបសំវាទី,

មុនិន្ទាលាបវិព្ភមោ;

ហទយង្គមតំ យាតិ,

សតំ ទេតិ ច និព្ពុតិំ.

១៣២. ‘‘កោកិលេ’’ច្ចាទិ. កោកិលានំ ករវីកសកុណានំ អាលាបោ កូជិតំ, តំ សំវទតិ បកាសតិ សីលេនាតិ កោកិលាលាបសំវាទី, តំសទិសោតិ អត្ថោ, មុនិន្ទស្ស អាលាបោ វិសដ្ឋាទិអដ្ឋង្គិកោ សរោ តស្ស វិព្ភមោ វិលាសោ សតំ សប្បុរិសានំ ហទយង្គមតំ មនោនុសារិតំ មធុរភាវំ យាតិ, និព្ពុតិំ និព្ពានញ្ច តេសំ ទេតិ.

១៣២. ‘‘កោកិលិ’’ច្ចាទិ. កោកិលានំ ករវីកសកុណានំ អាលាបំ នាទលីលំ សំវាទី បកាសនសីលោ, តំសទិសោតិ អធិប្បាយោ, មុនិន្ទស្ស សព្ពញ្ញុនោ អាលាបស្ស វិសដ្ឋាទិអដ្ឋង្គិកនាទស្ស វិព្ភមោ វិលាសោ សតំ សប្បុរិសានំ ហទយង្គមតំ ចិត្តារាធិតភាវំ យាតិ ច, និព្ពុតិំ សុតសម្ពន្ធេន តេសំយេវ សាធូនំ និព្ពានំ ទេតិ ច ទេន្តោបិ ហោតីតិ. ឯត្ថ កោកិលាលាបសទ្ទេន និស្សិតេ និស្សយវោហារេន លីលា គហិតា.