២. ទោសបរិហារាវពោធបរិច្ឆេទវណ្ណនា

៦៨. កទាចិ កវិកោសល្លា, វិរោធោ សកលោប្យ’យំ;

ទោសសង្ខ្យមតិក្កម្ម, គុណវីថិំ វិគាហតេ.

៦៩. តេន វុត្តវិរោធាន-មវិរោធោ យថា សិយា;

តថា ទោសបរិហារា-វពោធោ ទានិ នីយតេ.

៦៨-៦៩. ឥច្ចេវំ ទោសវិភាគំ បរិច្ឆិជ្ជ ឥទានិ យថាវុត្តទោសបរិហារក្កមមុបទិសិតុមាហ ‘‘កទាចី’’ត្យាទិ. សកលោបិ អយំ វិរោធោ វិរុទ្ធត្ថន្តរាទិកតោ ន កោចិ ឯកោ ឯវ ទោសេសុ, ទោសានំ វា សង្ខ្យំ គណនំ ទោសភាវំ អតិក្កម្ម បរិច្ឆិជ្ជ គុណានំ វីថិំ បទវិំ គុណសភាវតំ វិគាហតេ អព្ភុបគច្ឆតិ កទាចិ, ន សព្ពទា. កវិនោ បយុជ្ជកស្ស កោសល្លា តាទិសវិសយបរិគ្គហលក្ខណនេបុញ្ញការណា, ន តុ យថា តថា ចេតិ. ‘‘តេនេ’’ច្ចាទិ. យេនេវំ, តេន ការណេន វុត្តានំ វិរុទ្ធត្ថន្តរាទីនំ វិរោធានំ យថា យេន បការេន អវិរោធោ និទ្ទោសតា សិយា ភវេយ្យ, តថា តេន បការេន ទោសានំ បរិហារោ ទូរីករណំ អវពុជ្ឈតិ ញាយតិ ឯតេនាតិ អវពោធោ, តស្ស អវពោធោ, តន្នាមិកោ បរិច្ឆេទោ ឥទានិ នីយតេ អានីយតេ វុច្ចតេតិ អត្ថោ.

៦៨-៦៩. ឯវំ ទោសវិភាគំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ឥទានិ យថាវុត្តទោសានំ បរិហារត្ថមារភន្តោ ‘‘កទាចី’’ត្យាទិមាហ. សកលោបិ អយំ វិរោធោ បទទោសាទិកោ ទោសសង្ខ្យំ ទោសានំ, ទោសេសុ វា គណនំ ទោសភាវំ អតិក្កម្ម កទាចិ កវិកោសល្លា កវិនោ ព្យាករណាភិធានឆន្ទោអលង្កតិអាទីសុ បរិចយលក្ខណេន បញ្ញាបាដវេន យតោ គុណវីថិំ គុណបទវិំ កេវលំ គុណសភាវំ វិគាហតេ អព្ភុបគច្ឆតិ, តេន ការណេន វុត្តវិរោធានំ យថាវុត្តបទទោសាទិវិរោធានំ អវិរោធោ អវិរុទ្ធតា យថា សិយា យេន បការេន ភវេយ្យ, តថា តេន បការេន ទោសបរិហារាវពោធោ យថាវុត្តបទទោសាទិសម្ពន្ធិនោ បរិហរណក្កមស្ស អវពោធការណត្តា តន្នាមិកបរិច្ឆេទោ ឥទានិ លទ្ធាវសរេ នីយតេ វុច្ចតេ. យថាវុត្តទោសា កវិសាមត្ថិយេន និទ្ទោសត្តំ ភជន្តិ, តស្ស សាមត្ថិយស្ស ឧបទេសំ ទស្សាមាតិ អធិប្បាយោ.

បទទោសបរិហារវណ្ណនា

តត្ថ វិរុទ្ធត្ថន្តរស្ស បរិហារោ យថា –

៧០. វិន្ទន្តំ បាកសាលីនំ, សាលីនំ ទស្សនា សុខំ;

តំ កថំ នាម មេឃោ’យំ, វិសទោ សុខយេ ជនំ.

៧០. ‘‘វិន្ទន្ត’’មិច្ចាទិ. បាកេន បរិណតភាវេន សាលីនំ យុត្តានំ, មនុញ្ញានំ វា សាលីនំ រត្តសាលិអាទីនំ សាលិជាតីនំ ទស្សនា សុខំ ចេតសិកំ សោមនស្សំ វិន្ទន្តំ តំ ជនំ វិសទោ អយំ មេឃោ អម្ពុទោ កថំ នាម សុខយេតិ. ឯត្ថ តាទិសស្ស ជនស្ស អសុខប្បទានំ គរឡស្ស មេឃស្សានុរូបន្តិ វិរុទ្ធត្ថន្តរតា បរិហដា.

៧០. តត្ថ វិរុទ្ធត្ថន្តរស្ស បរិហារោ យថា ឯវំ. ‘‘វិន្ទន្តិ’’ច្ចាទិ. បាកសាលីនំ បរិណាមេន យុត្តានំ, មនុញ្ញានំ វា សាលីនំ រត្តសាលិអាទីនំ ទស្សនា ទស្សនហេតុ សុខំ ចេតសិកសោមនស្សំ វិន្ទន្តំ អនុភោន្តំ តំ ជនំ តំ កស្សកជនំ វិសទោ ជលទាយកោ អយំ មេឃោ កថំ នាម សុខយេ, ន សុខយតេវ. តាទិសស្ស ជនស្ស ទុក្ខទានំ គរឡទាយកស្ស មេឃស្សាបិ អនុរូបមិតិ វិរុទ្ធញ្ញត្ថោ អបនីតោ ហោតិ. បាកេន សាលិនោតិ វិគ្គហោ. សុខំ ករោតីតិ សុខយេតិ នាមធាតុ.

យថា វា –

៧១. វិនាយកោបិ នាគោសិ,

គោតមោបិ មហាមតិ;

បណីតោបិ រសាបេតោ,

ចិត្តា មេ សាមិ តេ គតិ.

៧១. ‘‘វិនាយកោបិ’’ច្ចាទិ. វីនំ បក្ខីនំ នាយកោ, គរុឡោ, សត្តេ វិនេតីតិ វិនាយកោ, វុទ្ធោ, ភគវា ច. តត្ថ យទា វិនាយកោ គរុឡោ, តទា តុ នាគោ បន្នគោសីតិ វិរុទ្ធំ, បក្ខន្តរេ ត្វវិរុទ្ធំ ភគវតោ អាគុស្ស រាគាទិនោ អភាវតោ. ឥមេសំ គុន្នំ អតិសយេន គោ គោតមោ ហីនបសុ, គោតមវំសាវតិណ្ណត្តា គោតមោ ភគវា ច. ហីនបសុ ច ត្វំ មហាមតិ អសីតិ វិរុទ្ធំ អច្ចន្តហីនបសុនោ មហតិយា បញ្ញាយ អភាវតោ. បក្ខន្តរេ តុ ន ព្យាឃាតោ. បណីតោ មធុរោ រសោ, ឧត្តមោ ច សុគតោ. តត្ថ មធុររសតោ អបេតោ អបគតោសីតិ វិរុជ្ឈតិ, ភគវតោ តុ រសេហិ សិង្គារាទីហិ អបេតោតិ យុជ្ជតិ. មេ មម. សាមីតិ អាមន្តនំ. តេ តវ គតិ បវត្តិ ចិត្តា អព្ភុតាតិ. ឯត្ថ វិរុទ្ធត្ថន្តរំ វិរោធាលង្ការំ សិលាឃនីយន្តិ តេន តំ បរិហដំ.

៧១. យថា វា ឧត្តទោសស្ស បរិហារោ ឦទិសោ វា. ‘‘វិនាយកោ’’ច្ចាទិ. ហេ សាមិ ត្វំ វិនាយកោបិ គរុឡោបិ នាគោសិ បន្នគោ អសិ. នោ ចេ, វិនាយកោបិ សត្តេ វិនេន្តោ ឯវ នាគោសិ និក្កិលេសោ អសិ. គោតមោបិ បសុតមោបិ មហាមតិ មហាបញ្ញវាសិ. នោ ចេ, គោតមោបិ គោត្តតោ គោតមោយេវ មហាមតិ មហាបញ្ញវាសិ. បណីតោបិ មធុរោបិ រសាបេតោ មធុររសតោ អបគតោសិ. នោ ចេ, បណីតោបិ ឧត្តមោ ឯវ រសាបេតោ សិង្គារាទិរសតោ អបគតោសិ. តេ តុយ្ហំ គតិ បវត្តិ មេ មយ្ហំ ចិត្តា អច្ឆរិយា. ឯត្ថ គរុឡស្ស នាគត្តញ្ច បសុតមស្ស បញ្ញវន្តត្តញ្ច បណីតស្ស និរសត្តញ្ច វិរុទ្ធំ, តថាបិ អញ្ញបក្ខស្ស អវិរុទ្ធត្តា វិរុទ្ធត្ថន្តរទោសោ បសត្ថេន វិរុទ្ធាលង្ការេន និរាកតោ. វីនំ បក្ខីនំ នាយកោ, គរុឡោ. សត្តេ វិនេតីតិ វិនាយកោ, ពុទ្ធោ. នត្ថិ អាគុ [អគោ (ក.)] ឯតស្សាតិ នាគោ, ពុទ្ធោ. គុន្នមតិសយេន គោតមោ, បសុ. មហតី មតិ អស្សាតិ មហាមតិ, ពុទ្ធោ. បធានត្តំ នីតោ បណីតោ, មធុរោ រសោ. រសតោ អបេតោតិ រសាបេតោ, ពុទ្ធោតិ វិគ្គហោ.

អឈត្ថស្ស យថា –

៧២. កថំ តាទិគុណាភាវេ,

លោកំ តោសេតិ ទុជ្ជនោ;

ឱភាសិតាសេសទិសោ,

ខជ្ជោតោ នាម កិំ ភវេ.

៧២. ‘‘កថ’’មិច្ចាទិ. ទុជ្ជនោ តាទិនោ គុណា លោកំ តោសេន្តិ, តាទីនំ គុណានំ អត្តនិ អភាវេ សតិ លោកំ សត្តលោកំ កថំ តោសេតិ, ន តោសេតីតិ អត្ថោ. វុត្តមេវត្ថន្តរេន សាធេតិ ‘‘ខជ្ជោតោ នាម ឱភាសិតា ទីបិតា អសេសទិសា យេន តថាវិធោ កិំ ភវេ, ន ភវេយ្យ តាទិនោ គុណស្ស អភាវតោ’’តិ. ឯត្ថ ខជ្ជោតស្ស អធិកត្ថភាវេន សិតោ ឱភាសិតាសេសទិសត្តទោសោ ‘‘កថំ តាទិគុណាភាវេ’’តិអាទិវចោភង្គិយា បរិហដោ.

៧២. អឈត្ថស្ស យថាតិ ឯត្ថ បរិហារោ អជ្ឈាហារោ, ឯវមុបរិបិ. ‘‘កថិ’’ច្ចាទិ. ទុជ្ជនោ គុណហីនជនោ តាទិគុណាភាវេ សន្តោសជននការណានំ តាទិសានំ សីលាទិគុណានំ អត្តនិ អវិជ្ជមានត្តេ សតិ លោកំ សត្តលោកំ កថំ តោសេតិ, ន តោសេតិយេវ, តថា ហិ ខជ្ជោតោ នាម ឱភាសិតាសេសទិសោ កិំ ភវេ, ន ភវត្យេវ. ឯត្ថ ខជ្ជោតស្ស សកលទិសោភាសនសង្ខាតមធិកត្ថទោសោ ‘‘កថំ តាទិគុណាភាវេ’’ច្ចាទិវាក្យលីលាយ និរាកតោ. តាទី ច តេ គុណា ចេតិ វិគ្គហោ.

៧៣. បហេឡិកាយមារុឡ្ហា, ន ហិ ទុដ្ឋា កិលិដ្ឋតា;

បិយា សុខា’លិង្គិតំ ក-មាលិង្គតិ នុ នោ ឥតិ.

៧៣. ‘‘បហេឡិកាយំ’’ឥច្ចាទិ. កិលិដ្ឋតា កិលិដ្ឋបទទោសោ បហេឡិកាយ វិសយេ អារុឡ្ហា សហី ន ហិ នោ ទុដ្ឋោ សិយា. កីទិសីតិ អាហ ‘‘បិយេ’’ច្ចាទិ. ឥតីតិ និទស្សនេ. បិយា វល្លភាយ អាលិង្គិតំ កំ ជនំ សុខំ កាយិកំ ចេតសិកញ្ច នោ អាលិង្គតិ ន សំយុជ្ជតិ នុ. នុឥតិ បរិវិតក្កេ និបាតោ. ឯត្ថ បិយាតិ កិលិដ្ឋំ បហេឡិកាយ សមារោបេន បរិហដំ.

៧៣. ‘‘បហេឡិកេ’’ច្ចាទិ. កិលិដ្ឋតា កិលិដ្ឋបទទោសសង្ខាតា បហេឡិកាយំ វិសយេ អារុឡ្ហា ចេ, ន ហិ ទុដ្ឋា ទុដ្ឋា ន ហោតិ. កិមុទាហរណំ? បិយា សុខាលិង្គិតំ កមាលិង្គតិ នុ នោ ឥតិ, ឥតិសទ្ទស្ស និទស្សនត្ថត្តា សេសឧទាហរណានមេតមុបលក្ខណន្តិ ញាតព្ពំ. នោ ចេ, ឯវំបការានមុទាហរណានមបរិគ្គហេតព្ពត្តា ឥតិសទ្ទោ បការត្ថោតិ. បិយា វល្លភាយ អាលិង្គិតំ ឧបគុហិតំ កំ នាម ជនំ សុខំ កាយិកមានសិកំ នោ អាលិង្គតិ នុ, អាលិង្គតេវាតិ. ឯត្ថ បិយាតិ កិលិដ្ឋបទំ បហេឡិកាយមារោបនេន និរាកតំ ហោតិ.

៧៤. យមកេ នោ បយោជេយ្យ, កិលិដ្ឋបទ’មិច្ឆិតេ;

តតោ យមក’មញ្ញំ តុ, សព្ពមេតំមយំ វិយ.

៧៤. ‘‘យមកេ’’ច្ចាទិ. តតោ អញ្ញន្តិ ឥច្ឆិតយមកតោ អញ្ញំ. តុឥតិ វិសេសជោតកោ. ឯតំមយំ វិយាតិ ឯតេន កិលិដ្ឋបទេន និព្ពត្តំ វិយ.

៧៤. ‘‘យមកេ’’ច្ចាទិ. កិលិដ្ឋបទំ ឥច្ឆិតេ យមកេ ឥដ្ឋយមកេ នោ បយោជេយ្យ នប្បយុជ្ជេយ្យ, តតោ ឥដ្ឋយមកតោ អញ្ញំ សព្ពំ យមកំ បន ឯតំមយំ វិយ ឥមិនា កិលិដ្ឋបទទោសេន កតំ វិយ ហោតិ. ឯត្ថ ឥដ្ឋយមកំ វុត្តនយេន ញាតព្ពំ, ឯតេន និព្ពត្តំ ឯតំមយន្តិ វិគ្គហោ.

ទេសវិរោធិនោ យថា –

៧៥. ពោធិសត្តប្បភាវេន, ថលេបិ ជលជាន្យ’ហុំ;

នុទន្តានិ’វ សុចិរា-វាសក្លេសំ តហិំ ជលេ.

៧៥. ‘‘ពោធិសត្តេ’’ច្ចាទិ. ពោធិសត្តស្ស មាយាទេវិយា សុតស្ស វក្ខមានស្ស វិសេសស្ស តទុប្បន្នទិនេ សម្ភវា បភាវេន បុញ្ញប្បភាវតោ ជលជានិ អម្ពុជានិ ថលេបិ អហុំ អហេសុំ អចិន្តនីយត្តា បុញ្ញប្បភាវស្ស. កិំ បន វាប្យាទីសុ កិំ ករោន្តាវ តហិំ តស្មិញ្ច ជលេ សុចិរំ សព្ពទាវ អាវសនមាវាសោ តេន ជាតោ ក្លេសោ តំ នុទន្តានិវ ទូរតោ ជហន្តានិវេតិ. អចិន្តនីយត្តា បុញ្ញប្បភាវស្ស ឦទិសម្បិ អច្ឆរិយមហោសីតិ ន ទេសវិរោធោ.

៧៥. ពោធិសត្តប្បភាវេន ពោធិសត្តស្ស អចិន្តេយ្យានុភាវេន ជលជានិ ជលជសទិសត្តា តន្នាមកានិ បទុមកេរវាទីនិ តហិំ ជលេ វិសយត្តេន បសិទ្ធេ តស្មិំ ឧទកេ សុចិរាវាសក្លេសំ អតិចិរំ និវាសតោ ជាតអាយាសំ នុទន្តានិ ឥវ ចជន្តានិ ឥវ ថលេបិ អហុំ អហេសុំ, វាបិអាទីសុ កា កថា. ឯត្ថ ជលជានំ ថលុប្បត្តិកថនសង្ខាតំ ទេសវិរោធំ អចិន្តេយ្យបុញ្ញប្បភាវេន ឦទិសានំ អច្ឆរិយានំ បាតុភាវតោ ‘‘ពោធិសត្តប្បភាវេនា’’តិ ឥមិនា និរាករោតិ. ពោធិយំ ចតុមគ្គបញ្ញាយំ សត្តោតិ ច, តស្ស បភាវោតិ ច, សុចិរំ អាវាសោតិ ច, តេន ភូតោ ក្លេសោតិ ច វាក្យំ.

កាលវិរោធិនោ យថា –

៧៦. មហានុភាវបិសុនោ, មុនិនោ មន្ទមារុតោ;

សព្ពោតុកមយំ វាយិ, ធុនន្តោ កុសុមំ សមំ.

៧៦. ‘‘មហា’’ឥច្ចាទិ. មន្ទោ មុទុភូតោ មារុតោ អយំ សព្ពោតុកំ សព្ពេសុ ឧតូសុ បុប្ផនកំ កុសុមំ បុប្ផំ សមំ ឯកតោ កត្វា ធុនន្តោ វិកិរន្តោ មុនិនោ មុនិសទិសត្តា ភវិស្សន្តមុនិភាវេន ច ពោធិសត្តស្ស, មុនិនោយេវ វា សម្មាសម្ពោធិសមធិគមសមយេ មហានុភាវស្ស បិសុនោ សូចកោ វាយិ បវាយតីតិ. ឯត្ថ យទ្យបេកទា សព្ពោតុកាសម្ភវោ នានាឧតូសុ នានាកុសុមស្ស សម្ភវា, តថាបិ ភគវតោ មហានុភាវបិសុនមីទិសមេកបទិកំ សម្ភវតីតិ កាលវិរោធោ ឥមិនា បរិហដោ.

៧៦. ‘‘មហានុភាវេ’’ច្ចាទិ. អយំ មន្ទមារុតោ អចណ្ឌសមីរណោ សព្ពោតុកំ វសន្តាទីសុ សព្ពឧតូសុ វិកសន្តំ កុសុមំ បុប្ផជាតំ សមំ ឯកតោ កត្វា ធុនន្តោ កម្បេន្តោ មុនិនោ ឯកន្តភាវិត្តា មុនិសង្ខាតស្ស ពោធិសត្តស្ស, សម្មាសម្ពោធិសមធិគមសមយេ ភូតត្តា មុនិនោ សព្ពញ្ញុនោ វា មហានុភាវបិសុនោ មហន្តំ បុញ្ញប្បភាវំ បកាសេន្តោ វាយិ សម្បវាយីតិ. ឯត្ថ នានាកាលេ សម្ភវន្តានម្បិ កុសុមានំ ឯកកាលេ សម្ភវស្ស កាលវិរោធត្តេបិ ភគវតោ បុញ្ញានុភាវោ តាទិសមច្ឆរិយមេកក្ខណេ ជនេតុំ សមត្ថោតិ កាលវិរោធំ ‘‘មហានុភាវបិសុនោ’’តិ ឥមិនា និរាករោតិ. មហានុភាវស្ស, មហានុភាវំ វា បិសុនោតិ វាក្យំ.

កលាវិរោធិនោ យថា –

៧៧. និមុគ្គមនសោ ពុទ្ធ-គុណេ បញ្ចសិខស្សបិ;

តន្តិស្សរវិរោធោ សោ, ន សម្បីណេតិ កំ ជនំ.

៧៧. ‘‘និមុគ្គិ’’ច្ចាទិ. ពុទ្ធស្ស គុណេ សីលាទិកេ អបរិមាណេ និមុគ្គំ ឱគាឡ្ហំ មនំ ចិត្តំ យស្ស តស្ស បញ្ចសិខស្ស គន្ធព្ពទេវបុត្តស្សបិ វីណាយ តន្តិយា សរោ កិរិយាកាលមានលក្ខណវិលម្ពិតទុតមជ្ឈភេទភិន្នោ ឆជ្ជាទិកោ តស្ស វិរោធោ កលាសត្ថបរិនិទ្ទិដ្ឋកមវេសមំ កំ ជនំ ន សម្បីណេតិ, បីណេតិយេវ. សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស លោកិយគុណានុពន្ធពុទ្ធីនំ វិក្ខេបប្បវត្តិបិ តថាវិធំ បីណេតីតិ. ‘‘ពុទ្ធគុណេ និមុគ្គមនសោ’’តិ ឥមិនា កលាវិរោធោ បរិហដោ.

៧៧. ‘‘និមុគ្គិ’’ច្ចាទិ. ពុទ្ធគុណេ សព្ពញ្ញុនោ វិម្ហយជនកសីលាទិគុណសម្ភារេ និមុគ្គមនសោ ឱតិណ្ណចិត្តស្ស បញ្ចសិខស្សបិ គន្ធព្ពទេវបុត្តស្សាបិ សោ តន្តិស្សរវិរោធោ វីណាយ តន្តិយា ឃដ្ដនកិរិយា, អទ្ធមត្តិកាទិកាលោ, ហត្ថាទីនំ សន្និវេសលក្ខណោ មានោតិ ឥមេហិ តីហិ លក្ខណេហិ យុត្តស្ស មន្ទសីឃមជ្ឈិមប្បមាណេហិ ភិន្នស្ស ឆជ្ជាទិសត្តសរស្ស កលាសត្ថាគតក្កមស្ស វិនាសសង្ខាតោ វិរោធោ កំ ជនំ ន សម្បីណេតិ, សម្បីណេតិ ឯវ. ឯត្ថ អកន្តិយា ការណភូតោ កលាសត្ថាគតក្កមភង្គោ លោកុត្តរពុទ្ធគុណានុគតពុទ្ធិយា ជាតោតិ សោ ភង្គោ ‘‘និមុគ្គមនសោ ពុទ្ធគុណេ’’តិ វុត្តត្តា បីតិយា ការណមេវេតិ ន វិរោធោ. និមុគ្គោ មនោ អស្សាតិ ច, តន្តិយា សរោតិ ច, តេសំ វិរោធោតិ ច វាក្យំ.

លោកវិរោធិនោ យថា –

៧៨. គណយេ ចក្កវាឡំ សោ, ចន្ទនាយបិ សីតលំ;

សម្ពោធិសត្តហទយោ, បទិត្តង្គារបូរិតំ.

៧៨. ‘‘គណយេ’’ច្ចាទិ. ចន្ទនាយ អបិ សីតលំ គណយេ ចិន្តេសិ. កិន្តំ? បទិត្តង្គារបូរិតំ ចក្កវាឡំ. កោ សោ? សម្ពោធិយំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេ សត្តំ បរិពទ្ធំ ហទយំ ចិត្តំ យស្ស សោ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណានុពន្ធពុទ្ធិនោ ហិ តាទិសោ មនោពន្ធោតិ ន លោកវិរោធោ.

៧៨. ‘‘គណយេ’’ច្ចាទិ. សម្ពោធិសត្តហទយោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេ អាសត្តចិត្តោ សោ ពោធិសត្តោ បទិត្តង្គារបូរិតំ អាទិត្តង្គារេហិ បរិបុណ្ណំ ចក្កវាឡំ ចក្កវាឡគព្ភំ ចន្ទនាយបិ ចន្ទនតោ អបិ សីតលំ អតិសីតលំ កត្វា គណយេ ចិន្តេយ្យាតិ. ឥដ្ឋត្ថលុទ្ធស្ស ចិត្តប្បវត្តិយា ឦទិសត្តា អគ្គិនោ ចន្ទនតោបិ អធិកសីតត្តកប្បនា ‘‘ចន្ទនំ សីតលំ, អគ្គិ ឧណ្ហោ’’តិ បវត្តលោកសីមាយ វិរុទ្ធា ន ហោតិ. សម្ពោធិយំ សត្តហទយំ យស្សេតិ ច, បទិត្តានិ អង្គារានីតិ ច, តេហិ បូរិតន្តិ ច វិគ្គហោ.

ញាយវិរោធិនោ យថា –

៧៩. បរិច្ចត្តភវោបិ ត្វ-មុបនីតភវោ អសិ;

អចិន្ត្យគុណសារាយ, នមោ តេ មុនិបុង្គវ.

៧៩. ‘‘បរិច្ចត្តេ’’ច្ចាទិ. មុនិបុង្គវ មុនីនំ ឧត្តម បរិច្ចត្តោ វិសដ្ឋោ ភវោ សុគតិទុគ្គតិសង្ខាតោ យេនាតិ បរិច្ចត្តភវោបិ ត្វំ ឧបនីតោ អានីតោ បវត្តិតោ ភវោ វុឌ្ឍិ យេនាតិ ឧបនីតភវោ អសិ. តស្មា ការណា អចិន្ត្យគុណសារាយ តេ នមោ អត្ថូតិ សេសោ. ឦទិសំ ន ញាយវិរុទ្ធមេវំវិធត្តា មុនិបុង្គវស្ស.

៧៩. ‘‘បរិច្ចត្តេ’’ច្ចាទិ. មុនិបុង្គវ មុនិសេដ្ឋ ត្វំ បរិច្ចត្តភវោបិ អបនីតសុគតិទុគ្គតិភវោបិ ឧបនីតភវោ លោកស្សានីតអភិវុទ្ធិកោ អសិ ភវសិ, អចិន្ត្យគុណសារាយ តតោ ឯវ ចិន្តាវិសយាតិក្កន្តសារគុណស្ស តេ តុយ្ហំ នមោ អត្ថូតិ សព្ពាការតោ ភវស្ស បរិច្ចត្តត្តា អត្តនិ អវិជ្ជមានំ សុគតិភវំ លោកស្ស ទេតីតិ ឯតំ ញាយាគតំ ន ហោតីតិ បដិភាតិ, តថាបិ ច សព្ពញ្ញូនំ បវត្តិ ឦទិសាយេវាតិ ញាយវិរោធោ និរាកតោ. អចិន្ត្យា គុណសារា យស្មិន្តិ វិគ្គហោ.

អាគមវិរោធិនោ យថា –

៨០. នេវាលបតិ កេនាបិ, វចីវិញ្ញត្តិតោ យតិ;

សម្បជានមុសាវាទា, ផុសេយ្យាបត្តិទុក្កដំ.

៨០. ‘‘នេវេ’’តិអាទិ. យតីតិ ភិក្ខុ កេនាបិ សហ នេវាលបតិ ន វទត្យេវ, តថាបិ វចីវិញ្ញត្តិតោ ចោបនវាចាសង្ខាតេន វចីវិញ្ញត្តិហេតុនា បវត្តិតោ សម្បជានន្តស្ស មុសាវាទតោ ការណា អាបត្តិទុក្កដំ ‘‘សម្បជានមុសាវាទស្ស ហោតី’’តិ វុត្តទុក្កដាបត្តិ ផុសេយ្យ អាបជ្ជតីតិ. ឯត្ថ អនាលបតោ វចីវិញ្ញត្តិយា កថំ មុសាវាទោតិ អភិធម្មាបន្នវិរោធោ នត្ថិ, អបរវចនត្ថេ ត្វីទិសោ វិរុជ្ឈតីតិ.

៨០. ‘‘នេវិ’’ច្ចាទិ. យតិ សមណោ កេនាបិ កេនចិ សទ្ធិំ នេវាលបតិ នោ ភាសតិ, តថាបិ វចីវិញ្ញត្តិតោ ចោបនវាចាសង្ខាតវិញ្ញត្តិការណា បវត្តនតោ សម្បជានមុសាវាទា សម្បជានន្តស្ស មុសាភណនតោ អាបត្តិទុក្កដំ ទុក្កដាបត្តិំ ផុសេយ្យ អាបជ្ជេយ្យាតិ. ឯត្ថ អនាលបន្តស្ស វចីវិញ្ញត្តិតោ មុសាវាទោ កថំ សម្ភវតីតិ អភិធម្មាបន្នវិរោធោ, ‘‘សន្តិំ អាបត្តិំ នាវិករេយ្យ, សម្បជានមុសាវាទ’ស្ស ហោតី’’តិ និទានុទ្ទេសេ និទ្ទិដ្ឋវចីទ្វារេ អកិរិយសមុដ្ឋានា ទុក្កដាបត្តិ ហោតីតិ អាគមវិរោធោ និរាកតោ. មុសាភណនំ វិនា អាបត្តិ កថំ ភវតីតិ? យថា កាលេ អវស្សមានមេឃតោ សញ្ជាតទុព្ភិក្ខំ ‘‘មេឃកតំ ទុព្ភិក្ខ’’ន្តិ វត្តព្ពំ ហោតិ, ឯវំ កថេតព្ពកាលេ អកថនតោ សញ្ជាតា វចីទ្វារេ អកិរិយសមុដ្ឋានា ទុក្កដាបត្តិបិ តតោ សញ្ជាតាតិ វត្តព្ពា ហោតិ. សម្បជានន្តស្ស មុសាវាទោតិ ច, អាបត្តិយេវ ទុក្កដន្តិ ច វាក្យំ.

នេយ្យស្ស យថា –

៨១. មរីចិចន្ទនាលេប-លាភា សីតមរីចិនោ [សិតមរីចិនោ (សី.)];

ឥមា សព្ពាបិ ធវលា, ទិសា រោចន្តិ និព្ភរំ.

៨១. ‘‘មរីចី’’ត្យាទិ. សីតមរីចិនោ ចន្ទស្ស មរីចិយោ ទីធិតិយោ ឯវ ចន្ទនំ, តស្ស អាលេបោ ឧបទេហោ, តស្ស លាភេន ឥមា សព្ពាបិ ទិសា និព្ភរមតិសយំ ធវលា សេតា រោចន្តីតិ នត្ថេត្ថ នេយ្យតា មរីចិយា សទ្ទោបាត្តត្ថាយ តុ.

៨១. ‘‘មរីចិ’’ច្ចាទិ. សីតមរីចិនោ ចន្ទស្ស មរីចិចន្ទនាលេបលាភា មរីចិសង្ខាតចន្ទនាលេបស្ស បដិលាភតោ ឥមា សព្ពាបិ ទិសា និព្ភរមតិសយំ ធវលា សេតា រោចន្តិ ទិព្ពន្តីតិ. ទិសានំ ធវលការណស្ស ‘‘មរីចិចន្ទនាលេបលាភា សីតមរីចិនោ’’តិ វុត្តត្តា នេយ្យទោសោ ន បតិដ្ឋាតិ, ចន្ទនមិវ ចន្ទនំ, មរីចិយោយេវ ចន្ទនមិតិ ច, តស្ស អាលេបោតិ ច, តស្ស លាភោតិ ច វិគ្គហោ.

យថា វា –

៨១. មនោនុរញ្ជនោ មារ-ង្គនាសិង្គារវិព្ភមោ;

ជិនេនា’សមនុញ្ញាតោ, មារស្ស ហទយានលោ.

៨២. ‘‘មនោ’’ច្ចាទិ. មនំ បស្សន្តានមនុស្សរន្តានញ្ច ចិត្តំ អនុរញ្ជេតីតិ មនោនុរញ្ជនោ, មារង្គនានំ សិង្គារកតោ វិព្ភមោ វិលាសោ ជិនេន អសមនុញ្ញាតោ អព្ភុបគតោ មារស្ស វសវត្តិនោ ហទយានលោ ហទយគ្គិ ជាតោ. សោកោ ចេត្ថ អនលត្ថេ និរុប្បិតោ តស្ស តាទិសត្ថានតិវត្តនតោ, ការណន្តុបចារេនាតិ. ឯត្ថ យជ្ជបិ មារង្គនាបរាជយោ ន សទ្ទោបាត្តត្ថោ, តថាបិ ‘‘សិង្គារវិព្ភមោ មារស្ស ហទយគ្គី’’តិ វុត្តេ សាមត្ថិយា មារង្គនាបរាជយោ គម្យតេ, តថាវិធស្ស មារសោកស្ស មារង្គនាបរាជយាព្យភិចារតោ. នេវេទិសស្ស នេយ្យតា, វង្កវុត្តីទិសី គុណោយេវ ពន្ធស្ស.

៨២. វត្តព្ពស្ស ញាយោបាត្តត្តា នេយ្យទោសបរិហារត្ថមុទាហរតិ ‘‘មនោ’’ច្ចាទិ. មនោនុរញ្ជនោ ទស្សនសវនានុស្សរណំ ករោន្តានំ ជនានំ ចិត្តមត្តនិ អនុរញ្ជន្តោ មារង្គនាសិង្គារវិព្ភមោ មារវធូនំ រតិកីឡាហេតុភូតកាមបត្ថនាសង្ខាតសិង្គារេន កតលីលា ជិនេន ជិតបញ្ចមារេន សត្ថុនា អសមនុញ្ញាតោ អនព្ភុបគតោ អសម្បដិច្ឆិតោ មារស្ស វសវត្តិនោ ហទយានលោ ហទយគ្គិ អហោសីតិ. អនលត្តេន កប្បិតការិយភូតោ សោកោ មារង្គនាសិង្គារវិព្ភមសង្ខាតការណេន សទ្ធិំ អភេទកប្បនាយ [អនលត្តកប្បនាយ (ក.)] ‘‘គុឡោ សេម្ហំ, តិបុសំ ជរោ’’តិអាទីសុ វិយ តុល្យាធិករណភាវេន វុត្តោ ហោតិ. ឯត្ថ កិញ្ចាបិ មារង្គនានំ បរាជយវាចកោ សទ្ទោ នត្ថិ, តថាបិ ‘‘សិង្គារវិព្ភមោ មារស្ស ហទយានលោ’’តិ វុត្តេ មារង្គនាបរាជយំ វិនា តាទិសសោកុប្បត្តិការណស្ស អនធិគតត្តា អញ្ញថានុបបត្តិលក្ខណសាមត្ថិយេន តាសំ បរាជយោ បកាសិតោ ហោតីតិ ឦទិសវង្កវុត្តិយា ពន្ធគុណត្តា នេយ្យទោសោ និរាកតោ ហោតីតិ. មនោ អនុរញ្ជេតីតិ ច, មារង្គនានំ សិង្គារោតិ ច, តេន កតោ វិព្ភមោតិ ច វាក្យំ.

វិសេសនាបេក្ខស្ស យថា –

៨៣. អបយាតាបរាធម្បិ, អយំ វេរី ជនំ ជនោ;

កោធបាដលភូតេន, ភិយ្យោ បស្សតិ ចក្ខុនា.

៨៣. ‘‘អបយាតេ’’ច្ចាទិ. អយំ វេរី ជនោ អបយាតាបរាធម្បិ ជនន្តិ សម្ពន្ធោ. អបយាតោ អបគតោ អបរាធោ យស្ស តំ, កោធេន បាដលភូតេន សេតរត្តេន. ឥមិនា វិសេសនាបេក្ខទោសោ បរិហដោ.

៨៣. ‘‘អបយាតិ’’ច្ចាទិ. អយំ វេរី ជនោ អបយាតាបរាធម្បិ អបគតាបរាធម្បិ ជនំ កោធបាដលភូតេន កោធេន ភូតសេតលោហិតវណ្ណយុត្តេន ចក្ខុនា ភិយ្យោ យេភុយ្យេន បស្សតីតិ. ‘‘បស្សតី’’តិ វចនស្ស វិជ្ជមានត្តេបិ ‘‘ចក្ខុនា’’តិ វិសេស្យវចនំ ‘‘កោធបាដលភូតេនា’’តិ វិសេសនស្ស លព្ភមានត្តា សាត្ថកំ ហោតីតិ វិសេសនាបេក្ខទោសោ និរាកតោតិ. អបយាតោ អបគតោ អបរាធោ អស្មាតិ ច, កោធេន បាដលភូតន្តិ ច វិគ្គហោ.

ហីនត្ថស្ស យថា –

៨៤. អប្បកានម្បិ បាបានំ,

បភាវំ នាសយេ ពុធោ;

អបិ និប្បភតានីត-

ខជ្ជោតោ ហោតិ ភាណុមា.

៨៤. ‘‘អប្បកាន’’មិច្ចាទិ. ពុធោ បណ្ឌិតបោសោ អប្បកានំ បាបានម្បិ កិមុតមធិកានំ បភាវំ អានុភាវំ នាសយេ អប្បវត្តិំ បាបេយ្យ. តំ អត្ថន្តរន្យាសេន សាធេតិ. ភាណុមា សូរិយោ និប្បភតំ អានីតោ ខជ្ជោតោ យេន តថាវិធោ អបិ ហោតិ. ‘‘មន្ទប្បភោ អយ’’ន្តិ ជោតិរិង្គណម្បិ នោបេក្ខតិ ចក្កវាឡកុហរានុចរិតមហានុភាវោបីតិ. ឯត្ថ អបីត្យាទិនា វចោភង្គិយា ហីនត្ថទោសោ បរិហដោ.

៨៤. ‘‘អប្បកានិ’’ច្ចាទិ. ពុធោ បញ្ញវា អប្បកានម្បិ អតិមន្ទានម្បិ បាបានំ អកុសលានំ បភាវំ វិបាកទានសាមត្ថិយសង្ខាតានុភាវំ នាសយេ អហោសិកម្មតាបាទនេន នាសេយ្យ, ពហូនំ បាបានំ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. តមត្ថមត្ថន្តរន្យាសាលង្ការេន សមត្ថេតិ អបិច្ចាទិ. ភាណុមា សូរិយោ និប្បភតានីតខជ្ជោតោ អបិ និប្បភតមាបាទិតជោតិរិង្គណេហិ សមន្នាគតោបិ ហោតីតិ. ហីនបភាវោ ហោតិ ខជ្ជោបនកេ បហាយ អត្តនោ អាលោកំ ករោន្តោ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថ អបិ និប្បភតិច្ចាទិវចនវិលាសវសេន ហីនបក្ខំ គហេត្វាបិ សូរិយឧទារត្តស្សេវ បោសិតត្តា ‘‘និប្បភតានីតខជ្ជោតោ’’តិ វិសេសនបទំ ហីនត្ថទោសំ ន និស្សយតិ. នត្ថិ បភា យេសន្តិ ច, តេសំ ភាវោតិ ច, តំ អានីតា ខជ្ជោតា យេនេតិ ច វិគ្គហោ.

អនត្ថស្ស យថា –

៨៥. ន បាទបូរណត្ថាយ, បទំ យោជេយ្យ កត្ថចិ;

យថា វន្ទេ មុនិន្ទស្ស, បាទបង្កេរុហំ វរំ.

៨៥. ‘‘ន បាទេ’’ច្ចាទិ. ឯត្ថ វន្ទេឥច្ចាទោ ហេដ្ឋា វិយ បាទបូរណស្ស កស្សចិ អភាវេន អនត្ថាភាវោ.

៨៥. ‘‘ន បាទិ’’ច្ចាទិ. បាទបូរណត្ថាយ គាថាបាទានំ បូរណសង្ខាតបយោជនត្ថាយ បទំ នាមាទិកំ កត្ថចិ ន យោជេយ្យ វិញ្ញូតិ, យថា និរត្ថកបទាយោជនេ ឧទាហរណមេវំ ‘‘មុនិន្ទស្ស វរំ បាទបង្កេរុហំ វន្ទេ’’តិ. ហេដ្ឋា ទុដ្ឋោទាហរណេ វិយ បាទបូរណត្ថំ កស្សចិ បទស្ស អយោជិតត្តា សាត្ថកបទេហិ និរត្ថកទោសោ និរាកតោតិ. មុទុនិម្មលសោភាទិសាធារណគុណយោគតោ បង្កេរុហសទិសំ ឧបចារតោ បង្កេរុហំ នាម. បាទមេវ បង្កេរុហន្តិ វិគ្គហោ. វិសេសនវិសេស្យបទទោសបរិហារោ.

៨៦. ភយកោធបសំសាទិ-

វិសេសោ តាទិសោ យទិ;

វត្តុំ កាមីយតេ ទោសោ,

ន តត្ថេ’កត្ថតាកតោ.

៨៦. ‘‘ភយេ’’ច្ចាទិ. ភយញ្ច ចិត្តុត្រាសោ កោធោ ច ទោសោ បសំសា ច ថុតិ, តា អាទិ យស្ស តុរិតាទិនោ សោ តាទិសោ វិសេសោ យទិ វត្តុំ កាមីយតេ ឥច្ឆីយតេ, តត្ថ តស្មិំ ភយាទិវិសេសេ វិសយេ ឯកត្ថតាយ ឯកត្ថភាវេន កតោ ទោសោ នត្ថិ.

៨៦. ឥទានិ វាក្យទោសបរិហារត្ថមារភតិ ‘‘ភយកោធេ’’ច្ចាទិ. ភយកោធបសំសាទិ ចិត្តុត្រាសបដិឃថុតិអាទីហិ សមន្នាគតោ តាទិសោ វិសេសោ វត្តុំ យទិ កាមីយតេ ចេ វិញ្ញូហិ ឥច្ឆីយតេ, តត្ថ ភយកោធាទិកេ វិសេសេ ឯកត្ថតាកតោ ឯកត្ថភាវេន កតោ ទោសោ វាក្យទោសោ ន ភវតិ. ភយាទិវិសេសេ វត្តុមិច្ឆិតេ បុព្ពុច្ចារិតបទស្ស បុនុច្ចារណេ ឯកត្ថទោសោ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ភយញ្ច កោធោ ច បសំសា ចាតិ ច, តា អាទិ យស្ស តុរិតកោតូហលអច្ឆរាហាសសោកបសាទសង្ខាតស្ស អត្ថវិសេសស្សេតិ ច វិគ្គហោ. តគ្គុណសំវិញ្ញាណអញ្ញបទត្ថសមាសត្តា ភយាទីសុ កថិតមបិ គហេត្វា បុនប្បុនំ កថនមវិរោធំ. ឯកោ អត្ថោ យេសំ បទាទីនំ តេ ឯកត្ថា, តេសំ ភាវោ ឯកត្ថតា, តាយ កតោតិ វិគ្គហោ.

យថា –

៨៧. សប្បោ សប្បោ អយំ ហន្ទ, និវត្តតុ ភវំ តតោ;

យទិ ជីវិតុកាមោ’សិ, កថំ តមុបសប្បសិ.

៨៧. ‘‘យថេ’’ត្យុទាហរតិ ‘‘សប្បោ’’ឥច្ចាទិ. ‘‘អយំ សប្បោ សប្បោ’’តិ ភយេនាមេឌិតំ ហន្ទាតិ ខេទេ តតោ តម្ហា ឋានា, សប្បតោ វា ភវំ ភវន្តោ និវត្តតុ គតមគ្គាភិមុខោ អាវត្តតុ. តំ ឋានំ, សប្បំ វា. នត្ថេត្ថ ឯកត្ថតាទោសោ ភយេនាមេឌិតប្បយោគតោ.

៨៧. ‘‘សប្បោ’’ច្ចាទិ. ហន្ទ នដ្ឋោ វត, អយំ សប្បោ សប្បោ ភវំ តតោ ឋានតោ, សប្បតោ វា និវត្តតុ អាវត្តតុ យទិ ជីវិតុកាមោ អសិ, តំ ឋានំ, សប្បំ វា កថមុបសប្បសិ កថមុបគច្ឆសីតិ. ភយេ អាមេឌិតវចនត្តា ឯកត្ថតាទោសោ នត្ថិ, ជីវិតុកាមោសីតិ ឯត្ថ ពិន្ទុលោបោ.

បទទោសបរិហារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វាក្យទោសបរិហារវណ្ណនា

ភគ្គរីតិនោ យថា –

៨៨. យោ កោចិ រូបាតិសយោ,

កន្តិ កាបិ មនោហរា;

វិលាសាតិសយោ កោបិ,

អហោ ពុទ្ធមហោទយោ.

៨៨. ‘‘យោ’’ឥច្ចាទិ. រូបស្ស អនុព្យញ្ជនេហិ អនុព្យញ្ជិតពាត្តិំសវរបុរិសលក្ខណោបសោភិតស្ស ព្យាមប្បភាកេតុមាលាវិរាជិតស្ស អតិសយោ អាធិក្កំ វាចាគោចរភាវាតិក្កមេន អវចនីយត្តា យោ កោចិយេវ. មនោ អនេកលោកស្ស ចិត្តំ ហរតីតិ មនោហរា ចិត្តមវហរន្តី កន្តិ សោភា កាបិ អវចនបថា កាបិយេវ. វិលាសស្ស គត្យាទិនោ អតិសយោ វចនបថាតិក្កន្តោ កោបិយេវ, តស្មា ពុទ្ធស្ស មហន្តោ ឧទយោ អភិវុឌ្ឍិ អហោ អព្ភុតោតិ. ឯត្ថ កិំសទ្ទេនារទ្ធា រីតិ ន កត្ថចិ ភគ្គា.

៨៨. ‘‘យោ កោចិ’’ច្ចាទិ. រូបាតិសយោ សុប្បហិដ្ឋិតបាទតាទិទ្វត្តិំសបុរិសលក្ខណេហិ សោភិតស្ស ចិត្តង្គុលិតាទិអសីតិអនុព្យញ្ជនេហិ អលង្កតស្ស ព្យាមប្បភាកេតុមាលាហិ ឧជ្ជលស្ស រូបកាយស្ស អាធិក្យំ យោ កោចិយេវ មនោគោចរភាវំ វិនា វចនវិសយាតិក្កន្តត្តា យោ កោចិយេវ. មនោហរា លោកស្ស ចិត្តំ ហរន្តី កន្តិ សោភា កាបិយេវ វចីវិសយាតិក្កន្តត្តា កាបិយេវ. វិលាសាតិសយោ វិសយភូតបិយភាវសង្ខាតស្ស គមនាទិវិលាសស្ស អាធិក្យម្បិ កោបិយេវ វុត្តការណេនេវកោបិយេវ. តតោ ពុទ្ធមហោទយោ ពុទ្ធស្ស មហាភិវុទ្ធិសង្ខាតោ ឧទយោ អហោ អច្ឆរិយោតិ. ឯត្ថ សព្ពនាមិកេន កិំ សទ្ទេន វត្តុមារទ្ធក្កមោ ន កត្ថចិ ភិន្នោតិ ភគ្គរីតិទោសោ នត្ថីតិ.

៨៩. អព្យាមោហករំ ពន្ធំ, អព្យាកិណ្ណំ មនោហរំ;

អទូរបទវិន្យាសំ, បសំសន្តិ កវិស្សរា.

៨៩. ‘‘អព្យាមោហ’’ឥច្ចាទិ. នត្ថិ ទូរមេសន្តិ អទូរានិ, តានិយេវ បទានិ, តេសំ វិន្យាសោ យាថាវតោ ឋបនំ យស្ស តំ. តតោយេវ អព្យាកិណ្ណោ អសម្មិស្សោ ច. សោ អព្យាកិណ្ណតាយ ឯវ មនោហរោ ចាតិ អព្យាកិណ្ណំ មនោហរំ. តេនេវ ‘‘អយមេត្ថ អត្ថោ អយំ វា’’តិ ឯវំ ព្យាមោហំ ន ករោតីតិ អព្យាមោហករោ, តំ. បសាទាលង្ការាលង្កិតំ ពន្ធំ. កវីនំ ឥស្សរា បធានា. យេ កនិដ្ឋង្គុលិគណនានិដ្ឋា, តេ បសំសន្តិ ថុវន្តិ តាទិសពន្ធគុណស្សាតិសយបសំសារហភាវេន.

៨៩. ‘‘អព្យាមោហេ’’ច្ចាទិ. អទូរបទវិន្យាសំ នាមាទិបទានំ វោហារកាលេ អទូរសម្ពន្ធោ យថា សិយា, តថា បដិបាដិយា បទដ្ឋបនេន សមន្នាគតំ អព្យាកិណ្ណំ, តតោយេវ អញ្ញសម្ពន្ធីបទេហិ អសម្មិស្សំ មនោហរំ, តតោយេវ វិញ្ញូនំ ចិត្តមារាធេន្តំ អព្យាមោហករំ ‘‘ឥមស្សត្ថោ ឥមស្សត្ថោ ឯសោ ឯសោ វា’’តិ សំសយមនុប្បាទេន្តំ ពន្ធំ បសាទាលង្ការសំយុត្តំ ពន្ធនំ កវិស្សរា កវីនំ បធានា បណ្ឌិភជនា, កនិដ្ឋង្គុលិយា គណិតព្ពា អគ្គកវិនោតិ អធិប្បាយោ. បសំសន្តិ ថោមេន្តិ. ព្យាមោហំ ន ករោតីតិ អព្យាមោហករោ. វិ អាកិណ្ណោ ព្យាកិណ្ណោ, ន ព្យាកិណ្ណោ អព្យាកិណ្ណោ. នត្ថិ ទូរំ យេសំ, តានិយេវ បទានិ, តេសំ វិន្យាសោ ឋបនំ យស្ស ពន្ធស្សាតិ វិគ្គហោ.

យថា –

៩០. នីលុប្បលាភំ នយនំ,

ពន្ធុករុចិរោ’ធរោ;

នាសា ហេមង្កុសោ តេន,

ជិនោយំ បិយទស្សនោ.

៩០. ‘‘យថេ’’ត្យុទាហរតិ ‘‘នីលុប្បលាភ’’មិច្ចាទិ. យស្ស ជិនស្ស នយនំ នេត្តំ នីលុប្បលាភំ ឥន្ទីវរទ្វយនិភំ, អធរោ អធរោដ្ឋោ ពន្ធុកមិវ ពន្ធុកកុសុមមិវ រុចិរោ កន្តោ, នាសា នាសិកា សយំ ហេមង្កុសោ សុវណ្ណង្កុសោយេវ, តេន ការណេន អយំ ជិនោ បិយំ មធុរំ ទស្សនមស្សាតិ បិយទស្សនោ. ឦទិសោ ន ព្យាកិណ្ណទោសោ, អព្យាកិណ្ណោ បសាទោយេវាតិ.

៩០. ឥទានិ ព្យាកិណ្ណទោសបរិហារំ បរិហរតិ ‘‘នីលុប្បលិ’’ច្ចាទិនា. នយនំ យស្ស នេត្តយុគឡំ នីលុប្បលាភំ នីលុប្បលទលសទិសំ, អធរោ អធរោដ្ឋោ ពន្ធុករុចិរោ ពន្ធុកបុប្ផមិវ មនុញ្ញោ, នាសា នាសិកា ហេមង្កុសោ សុវណ្ណង្កុសោយេវ, តេន ការណេន អយំ ជិនោ បិយទស្សនោ មនុញ្ញទស្សនោ ហោតីតិ. ឯត្ថ បសាទាលង្ការេន យុត្តត្តា ន ព្យាកិណ្ណទោសោ. អាភាសទ្ទោ និភាសទ្ទោ វិយ ឥវត្ថោ. នោ ចេ, បភាបរិយាយោ វា ហោតិ. ពន្ធុកមិវ រុចិរោតិ ច, បិយំ ទស្សនំ យស្សេតិ ច វិគ្គហោ. ឥហ ទស្សនស្ស កត្តុភូតសាធុជនសម្ពន្ធត្តេបិ វិសយត្តេនេវ ជិនសម្ពន្ធោ ហោតីតិ អញ្ញបទត្ថេន តថាគតោ គហិតោតិ.

៩១. សមតិក្កន្តគាម្មត្ត-កន្តវាចាភិសង្ខតំ;

ពន្ធនំ រសហេតុត្តា, គាម្មត្តំ អតិវត្តតិ.

៩១. ‘‘សមតិក្កន្តិ’’ច្ចាទិ. សម្មា អតិក្កន្តំ និគ្គតំ. គាម្មស្ស ភាវោ គាម្មត្តំ. យាសំ កន្តានំ មធុរានំ វាចានំ តាហិ អភិសង្ខតំ រចិតំ ពន្ធនំ រសស្ស មាធុរិយស្ស ហេតុត្តា ការណភាវេន គាម្មត្តំ យថាវុត្តំ អតិវត្តតិ អតិក្កមតិ.

៩១. ‘‘សមតិ’’ច្ចាទិ. សមតិក្កន្តគាម្មត្តកន្តវាចាភិសង្ខតំ វិសេសតោ អតិក្កន្តគាម្មភាវាហិ កន្តវាចាហិ រចិតំ ពន្ធនំ មុត្តកាទិពន្ធនំ រសហេតុត្តា បណ្ឌិតានំ បីតិរសស្ស ការណត្តា យថាវុត្តគាម្មទោសំ អតិវត្តតិ អតិក្កម្ម បវត្តតីតិ. សម្មា អតិក្កន្តំ គាម្មត្តំ យាសំ, តាហិយេវ កន្តវាចាហិ អភិសង្ខតន្តិ ច, រសស្ស ហេតុ, តស្ស ភាវោតិ ច វិគ្គហោ.

យថា –

៩២. ទុនោតិ កាមចណ្ឌាលោ,

សោ មំ សទយ និទ្ទយោ;

ឦទិសំ ព្យសនាបន្នំ,

សុខីបិ កិមុបេក្ខសេ.

៩២. ‘‘យថេ’’ត្យុទាហរតិ. កាមាតុរា កាចិ វនិតា អត្តនោ បិយំ បតិំ វិរវតិ ‘‘ទុនោតិ’’ច្ចាទិនា. ទយាយ សហ បវត្តីតិ សទយឥតិ អនុនយវសេន បិយស្ស អាមន្តនំ, សានុនយាមន្តនញ្ហិ តតោនុគ្គហាភិកង្ខាយមច្ចន្តមុចិតំ, សោ កាមោ កន្ទប្បោ ឯវ ចណ្ឌាលោ អកណ្ឌោ វា អសយ្ហោបតាបាវហត្តា. កាមេ ចណ្ឌាលត្តារោបនញ្ច ឧចិតមេវ យតោនេន កយិរមានមសហនមុបតាបមសហមានា តំ បរិភវន្តំ វិប្បលបតិ, និទ្ទយោ និក្ករុណោ, ឥទមបិ ឧចិតមុបតាបេ និក្ករុណានំ តាទិសី គតីតិ. មំ ទុនោតិ អធិកមុបតាបេតិ និទ្ទយត្តា, ន ភវន្តំ, តេនេវ ភវំ សុខី. ឥមិនា អញ្ញាសត្តតំ តស្ស ទីបេតិ. យទិ នាញ្ញាសត្តោសិ, នាហមេកាកិនី ភវាមិ. អសហាយានញ្ហិ បដិសត្តវោ ហោន្តិ. ឯកាកិត្តាយេវាហមប្បដិសរណត្តានេន ទុសាមីតិ [ទុញ្ញាមីតិ (?)] តវ កាមំ ត្វំ សុខី ហោសិ. សនាថានំ តាទិសី វុត្តីតិ ឯវំ សុខីបិ ត្វំ ឦទិសំ ព្យសនមាបន្នំ កិំ កស្មា ឧបេក្ខសេតិ. ឯវមយំ វង្កវុត្តិយា អត្តនោ, តំ វិសយមនុភវន្តស្ស ច វិមុខត្តំ និទស្សេតីតីទិសំ ន គាម្មំ.

៩២. គាម្មទោសបរិហារេ លក្ខិយំ ទស្សេតិ ‘‘ទុនោតិ’’ច្ចាទិ. កាមតណ្ហាភិភូតា អង្គនា អត្តនោ វល្លភំ និស្សាយ ឯវំ វិលបតិ ‘‘សទយ ហេ ការុណិក សោ កាមចណ្ឌាលោ សោ អនង្គនីចោ និទ្ទយោ និក្ការុណិកោ មំ ទុនោតិ បីឡេតិ, សុខីបិ មម វិយ អនាថភាវាភាវតោ សុខិតោបិ ត្វំ ឦទិសំ ព្យសនាបន្នំ ឯវំ កាមចណ្ឌាលេន អការុណេន កតអសយ្ហសន្តាបសង្ខាតព្យសនមនុប្បត្តំ មំ កិមុបេក្ខសេ កស្មា ឧទាសីនោសី’’តិ. អត្តនោ ទុក្ខាតុរត្តា ទុក្ខទូរីករណំ ការុណិកានំយេវ វិសយន្តិ ‘‘សទយេ’’តិ អនុនយវសេន អាមន្តនុចិតំ អត្តនោ ទុក្ខាតុរតំ បោសេតុំ បីឡាការកេ កាមេ ចណ្ឌាលត្តារោបនញ្ច និទ្ទយត្តកថនញ្ច ឧចិតមេវ អត្តនិ ឧបេក្ខកត្តា. សុខីបីតិ ឥមិនា តស្ស បរវិសយាសត្តតាយ អតិចារំ អព្ភុបគមេតិ. ឯវំ វង្កវុត្តិយា អត្តនោ វល្លភេ សានុរាគត្តញ្ច អត្តនិ តស្ស តទភាវត្តញ្ច ទស្សេតីតិ. ‘‘កញ្ញេ កាមយមានំ មំ, ន កាមយសិ កិំន្វិទ’’ន្តិ ឯត្ថ វិយ ឥហ គាម្មទោសោ នត្ថីតិ គាម្មទោសបរិហារមិទំ. កាមោយេវ ចណ្ឌាលោ កាមចណ្ឌាលោ, សហ ទយាយ យោ វត្តតីតិ ច, នត្ថិ ទយា អស្សេតិ ច, សុខមស្ស អត្ថីតិ ច វិគ្គហោ. អបិសទ្ទោ អក្ខមេ.

៩៣. យតិហីនបរិហារោ, ន បុនេ’ទានិ នីយតេ;

យតោ ន សវនុព្ពេគំ, ហេដ្ឋា យេតំ វិចារិតំ.

៩៣. ‘‘យតិ’’ច្ចាទិ. វិចារិតន្តិ ‘‘តំ នមេ សិរសា ចាមី-ករវណ្ណំ តថាគត’’ន្តិអាទិនា ហេដ្ឋា បកាសិតន្តិ អត្ថោ.

៩៣. ‘‘យតិហីនិ’’ច្ចាទិ. យតោ យស្មា សវនុព្ពេគំ ‘‘ទោសានមុទ្ទេសក្កមេន ទោសបរិហារក្កមោ ន វុត្តោ’’តិ ឯវំ វិញ្ញូនមុប្បជ្ជមានំ ឥមស្ស គន្ថស្ស សវនាសហនំ នត្ថិ, តតោ យតិហីនបរិហារោ យតិហីនទោសស្ស បរិហរណវសេន បវត្តមុទាហរណំ ឥទានិ បុន ន នីយតេ នាហរីយតេតិ. ឥមិនាធិគតមាទោ វុត្តត្ថមេវ សមត្ថេតិ. ហេដ្ឋា យេតំ វិចារិតន្តិ ឯវំ យតិហីនទោសបរិហរណំ ហេដ្ឋា អនន្តរបរិច្ឆេទេ វិចារិតំ ‘‘តំ នមេ សិរសា ចាមី-ករវណ្ណំ តថាគត’’ន្តិអាទិនា បកាសិតន្តិ. អាទោ យតិហីនទោសបាតុភាវេយេវ បរិហារក្កមស្សាបិ ទស្សិតត្តា ឥហាទស្សនេបិ គន្ថស្ស ឩនតា នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. យតិ ហីនា ឯត្ថេតិ ច, តស្ស បរិហារោតិ ច, សវនេ ឧព្ពេគន្តិ ច វិគ្គហោ.

កមច្ចុតស្ស យថា –

៩៤. ឧទារចរិតោ’សិ ត្វំ, តេនេវា’រាធនា ត្វយិ;

ទេសំ វា ទេហិ គាមំ វា, ខេត្តំ វា មម សោភនំ.

៩៤. ‘‘ឧទារ’’ឥច្ចាទិ. ឧទារំ ឧទារត្តំ ចាគាតិសយសម្ពន្ធតោ ចរិតំ អតិគុណបវត្តិ យស្សាតិ វិគ្គហោ. ឯត្ថ ឧចិតត្តា ទេសាទីនំ យាចនក្កមស្ស កមច្ចុតស្ស បរិហារោយំ.

៩៤. ‘‘ឧទារិ’’ច្ចាទិ. ត្វំ បុញ្ញវន្ត ឧទារចរិតោសិ ចាគាតិសយយោគតោ វិសារទបវត្តិយុត្តោសិ, តេនេវ តេន ការណេនេវ អារាធនា មម យាចនា ត្វយិ ហោតិ. ទេសំ វាជនបទំ វា, នោ ចេ, គាមំ វា សំវសថំ វា, នោ ចេ, សោភនំ ខេត្តំ វា កេទារំ វា មម ទេហីតិ អនុបុព្ពំ ហីនបទត្ថយាចនា ទាយកស្ស ទានស្សាបិ យាចកស្ស ឥច្ឆិតត្ថបដិលាភស្សាបិ អនុរូបត្តា កមច្ចុតទោសមបនេតិ. ឧទារំ ចរិតំ អស្សាតិ វិគ្គហោ.

អតិវុត្តស្ស យថា –

៩៥. មុនិន្ទចន្ទសម្ភូត-

យសោរាសិមរីចិនំ;

សកលោប្យ’យមាកាសោ,

នា’វកាសោ វិជម្ភនេ.

៩៥. ‘‘មុនិន្ទ’’ឥច្ចាទិ. មុនិន្ទោយេវ ចន្ទោ, តតោ សម្ភូតា បាតុភូតា, យសោរាសី ឯវ មរីចិយោ, តាសំ. អយំ សកលោ អាកាសោបិ គគនមេវ, ន តស្សេកោ បទេសោ. វិជម្ភនេ ព្យាបនេ នាវកាសោ តាទិសត្តា តាសំ មរីចិនន្តិ នាតិវុត្តំ.

៩៥. ‘‘មុនិន្ទិ’’ច្ចាទិ. មុនិន្ទចន្ទសម្ភូតយសោរាសិមរីចិនំ មុនិន្ទសង្ខាតចន្ទតោ បាតុភូតានំ កិត្តិសមូហសង្ខាតកិរណានំ វិជម្ភនេ ព្យាបនេ អយំ សកលោបិ អាកាសោ នាវកាសោ ន ឱកាសោ ហោតីតិ. ហេតុផលាទិឯកេកការណេនាបិ អប្បមេយ្យានំ សព្ពញ្ញុគុណានំ បវត្តិយា អប្បមេយ្យសាមញ្ញភូតាកាសស្ស និរវកាសស្ស ឥវ កថនមុចិតន្តិ អតិវុត្តទោសោ ឥហ ន ភវតិ. ចន្ទោ ឥវ ចន្ទោ, មុនិន្ទោ ឯវ ចន្ទោ, តតោ សម្ភូតានំយេវ យសានំ រាសី ច តា មរីចិយោ ចាតិ វិគ្គហោ.