១. ទោសាវពោធ បឋមបរិច្ឆេទ

រតនត្តយប្បណាមវណ្ណនា

១. មុនិន្ទវទនម្ភោជ-គព្ភសម្ភវសុន្ទរី;

សរណំ បាណិនំ វាណី, មយ្ហំ បីណយតំ មនំ.

១. អថាយំ គន្ថការោ គន្ថារម្ភេ បុព្ពបយោគានុពន្ធសភាវសិទ្ធិកវិគុណោបេតានំ យតិបោតានំ តទុបាយន្តរវិរតា កមន្តរាបេតបរក្កមសម្ភវេនាធិគតព្យសនសតមុបលព្ភ ទយាសញ្ជាតរសរសហទយតាយ តទុបាយភូតំ ពន្ធលក្ខណំ វិរចយិតុកាមោភិមតសិទ្ធិនិមិត្តមត្តនោធិគតសទ្ធម្មទេវតានុស្សរណំ តាវ ទស្សេតុមាហ ‘‘មុនិន្ទេ’’ច្ចាទិ. ននុ ‘‘ពន្ធលក្ខណំ វិរចយិតុកាមោ’’តិ វុត្តំ, កិមេត្ថ លក្ខណករណេន អទិដ្ឋលក្ខណាបិ ទិស្សន្តិ ពន្ធន្តាតិ? សច្ចំ, តថាបិ តេ ឃុណក្ខរប្បកាសា តព្ពិទូនំ បយោគានុសារិនោ វា សិយុំ, បុព្ពេ កតសត្ថបរិចយា វា សិយុន្តិ វិញ្ញេយ្យំ. វាណី មយ្ហំ មនំ បីណយតន្តិ សម្ពន្ធោ. វាណីតិ វា សរស្សត្យបរនាមធេយ្យា កាចិ ទេវតា, សា សព្ពាវទាតា យថិច្ឆិតត្ថសាធនបុណ្ឌរីកគព្ភេ និសីទតីតិ លោកវាទោ. វាណីតិ បន បច្ចុហវិរហេនាភិមតសិទ្ធិនិពន្ធនេកតាណោ សម្មាសម្ពុទ្ធភាសិតោ សទ្ធម្មោ, តតោយេវាយំ ទេវតា រុប្បតេ. តត្ថ សរស្សតិយា យថា’សត្តា ជាតាយ មនោសម្បីណនន្តិ លោកោ, សទ្ធម្មទេវតាយ តុ មនោបីណនំ, តស្សា សព្ពវជ្ជរហិតាយច្ចន្តនិម្មលាយ និរន្តរត្ថនេកតាណប្បវត្តិយា មនសោ សម្បីណនំ. តេន ច បស្សទ្ធិ, តាយ បន សុខំ, តេនាបិ សមាធិ, សមាធិសម្ភវេន យថាភូតាវពោធសម្ភវតោ វិចិត្តានេកសទ្ទត្ថវិសេសា បដិភន្ត្យនាយាសេន, តតោ ច យថិច្ឆិតសិទ្ធិនិប្ផត្តីតិ វង្កវុត្តិយា តប្បសាទមាសីសតិ.

កិំវិសិដ្ឋោច្ចាហ ‘‘មុនិន្ទេ’’ច្ចាទិ. ឧភោ លោកេ មុនាតិ ជានាតីតិ មុនិ, ឥន្ទតិ បរមិស្សរិយំ បវត្តេតិ សព្ពត្ថាតិ ឥន្ទោ, មុនិ ច សោ ឥន្ទោ ច, មុនីនំ ឥន្ទោតិ វា មុនិន្ទោ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ. តតោយំ តស្ស និមិត្តកសញ្ញា. វិជ្ជមានេសុបិ បរិយាយសទ្ទេស្វញ្ញេសុ កវិកាមិតស្សត្ថស្សេកន្តវាចកត្តេនោ’ ចិត្យសម្បោសកោយំ មុនិន្ទសទ្ទោ, តថា ហិ យោ ឧភយលោកជាននេន មុនីនំ បរមិស្សរិយបុគ្គលានម្បិ បរមិស្សរិយំ វត្តេតិ, សោ បរំ បីណេតិ ហេតុភាវេន’ត្រេ’ត្យុ’ចិតមេវ, តថា បទន្តរានម្បិ ឱចិត្យំ បោសេតិ. តថា ហិ តាទិសស្ស វទនារវិន្ទោទរេ សម្ភវា សុន្ទរី, តតោយេវ បដិសរណំ, តស្មា ច មនោ បីណេតីតិ. តស្ស វទនំ, តមិវ មុនិន្ទវទនំ, អម្ភោជំ. តមេវ វា លក្ខិសំយោគិតាទិសធម្មេន’ម្ភោជំ, បទុមំ. តស្ស គព្ភោ. តត្ថ សម្ភវេន បវត្តិយា, ឧប្បត្តិយា វា សុន្ទរី និរវជ្ជា ទេវតា. វាចា បន ទោសលេសេនាប’សម្ផុដ្ឋាវ និរវជ្ជា, តថា ច វក្ខតិ ‘‘គុណាលង្ការសំយុត្តា’’ [សុពោធាលង្ការ ១៤ គាថា] ឥច្ចាទិ. តតោវាយំ សរណំ បាណិនំ សត្តានំ បដិភានាទិគុណវិសេសាវហត្តមត្តេន បដិសរណភូតា ទេវតា. វាចា បន សព្ពុបទ្ទវនិវារណេន សព្ពហិតសុខសម្បទាសម្បាទនេនច្ចន្តបដិសរណភូតា. សភាវនបុំសកត្តា ចេត្ថ ន លិង្គបរិវត្តនំ. មយ្ហន្តិ ឯកវចនេនត្តនោ និរភិមានត’មានេតិ សជ្ជនមាចារំ. អភិន្នបទសិលេសោ ចាយំ, សព្ពត្ថេវាវីកតសទ្ទប្បយោគតោ. សិលេសោ ចាយំ វង្កវុត្តិយា សព្ពត្ថ សិរិំ បោសេតិ. តថា ច វក្ខតិ ‘‘វង្កវុត្តីសុ បោសេតិ, សិលេសោ តុ សិរិំ បរ’’ន្តិ [សុពោធាលង្ការ ១៧២ គាថា]. អយមេត្ថ សង្ខេបេន នយេន អត្ថវណ្ណនា. វិត្ថារនយេន បន នានប្បការេនត្ថោ សំវណ្ណេតុំ សក្កា. តថា សតិ គន្ថគារវោបិ សិយាតិ បការោយមេវព្ភុបគតោ.

១. សុបរិសុទ្ធពុទ្ធិគោចរបរមវិចិត្តគន្ថការកោយមាចរិយ- សង្ឃរក្ខិតមហាសាមិបាទោ សបិដកត្តយសព្ពសត្ថបារាវតរណេន សញ្ជាតានប្បកបីតិសុខមនុភវំ បដិបត្តិបដិវេធសាសនទ្វយស្ស បរិយត្តិមូលកត្តា យេន កេនចិ បរិយាយេន តស្សា បរិយត្តិយា អត្ថាវពោធេន ‘‘អប្បេវ នាម សាធុជនំ បរិតោសេយ្យ’’មិតិ តទធិគមោបាយភូតមិទំ បករណមារភន្តោ គន្ថារម្ភេ ឥដ្ឋទេវតាយ បណាមករណំ សតាចារានុរក្ខណត្ថំ [សទាចារានុរក្ខណត្ថំ (ក.)], វិសេសតោ អភិមតគន្ថស្សានន្តរាយេន បរិសមត្តិយា ច ការណមិតិ ឥដ្ឋទេវតានុស្សរណំ, គន្ថន្តរារម្ភបដិក្ខេបកជនបដិពាហនបុព្ពកានិ អភិធានាភិធេយ្យករណប្បការបយោជនានិ ច ទស្សេន្តោ ‘‘មុនិន្ទវទនម្ភោជ…បេ… បរិស្សមោ’’តិ គាថត្តយមាហ. ឯត្ថ បឋមគាថាយ ឥដ្ឋទេវតាសង្ខាតរតនត្តយប្បណាមោ ទស្សិតោ, ទុតិយគាថាយ អារម្ភបដិក្ខេបកជនា និសេធិតា, តតិយគាថាយ អភិធានាទិកំ ទស្សិតំ. តថា ហិ លោកុត្តរធម្មនិស្សិតបរិយត្តិសង្ខាតសព្ពញ្ញុភារតិយា មនោសម្បីណនាសីសនាបទេសេន អត្តនោ និស្សេសធម្មរតនេ បសាទោ បកាសិតោ. សោ បន ធម្មប្បសាទោ តទវិនាភាវតោ ពុទ្ធសង្ឃេសុបិ សិទ្ធោតិ រតនត្តយវិសយំ បណាមំ វង្កវុត្តិយា ទស្សេតិ. សោ ហិ អត្ថតោ បណាមក្រិយាភិនិប្ផាទិកា កុសលចេតនា. ឯត្ថ ផលំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ.

បុន សន្តេសុ រាមសម្មាទ្យលង្ការេសុ បិដ្ឋបិសនំ វិយ ហោតីទំ អលង្ការករណន្តិ វទន្តា វិរុទ្ធវាទិនោ រាមសម្មាទីនមត្ថិភាវំ ឧព្ភាវេត្វា [អភ្យុបគមេត្វា (ក.)] តេ សុទ្ធមាគធិកា ន វឡញ្ជេន្តីតិ ឥមិនា បដិសិទ្ធា. និរាករណផលញ្ហិ គន្ថស្ស និទ្ទោសភាវោវ. អបិច សទ្ទាលង្ការអត្ថាលង្ការទីបកេន អលង្ការសទ្ទេន គន្ថសរីរសង្ខាតសញ្ញិនោ សញ្ញាសង្ខាតអភិធានញ្ច អលង្ការសទ្ទស្ស សទ្ទាលង្ការាទ្យភិធេយ្យញ្ច សុទ្ធមាគធិកត្តំ វត្វា អលង្ការសទ្ទស្ស វិសេសនភូតអនុរូបសទ្ទោបាទានេន ពុទ្ធវចនស្ស ឧបយោគត្តំ មាគធិកវោហារេន ភវតីតិ គម្យមានត្តា ករណប្បការញ្ច អលង្ការគន្ថប្បវត្តិយា អត្ថាលង្ការាទិនិស្សិតត្តា ឥមិនា អលង្ការសទ្ទេនេវ អលង្ការសង្ខរណសង្ខាតប្បយោជនញ្ច ទស្សេតិ.

សត្ថប្បយោជនានំ សាធ្យសាធនលក្ខណោ សម្ពន្ធោ បន សម្ពន្ធស្ស និស្សយភូតសត្ថប្បយោជនានំ ទស្សនេនេវ តន្និស្សិតត្តា សយម្បិ វុត្តោ ហោតិ. វុត្តំ ហិ–

‘‘សត្ថំ បយោជនញ្ចេវ, ឧភោ សម្ពន្ធនិស្សយា;

វុត្តា តំវុត្តិយាយេវ, វុត្តោ តន្និស្សិតោបិ សោ’’តិ.

តស្សត្ថោ– សម្ពន្ធនិស្សយា សម្ពន្ធស្ស អាធារភូតា សត្ថំ, បយោជនញ្ច ឧភោ វុត្តា, តំវុត្តិយាយេវ តេសំ ឧភិន្នំ កថនេនេវ តន្និស្សិតោ តេ និស្សាយ បវត្តោ សោបិ សម្ពន្ធោ វុត្តោ ភវតីតិ.

ឯត្ថ អភិធានកថនំ វោហារសុខត្ថំ, អភិធេយ្យាទិកថនំ បន តេហិ យុត្តានំយេវ គន្ថានំ សុពុទ្ធិបុព្ពកាទីនំ ឧបាទេយ្យត្តញ្ច តព្ពិបរីតានំ ឧម្មត្តកវចនាទីនមិវអនុបាទេយ្យត្តញ្ច បកាសនត្ថន្តិ វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘សម្ពន្ធានុគុណោបាយំ [សម្ពន្ធ្យនុគុណោបាយំ (ក.)], បុរិសត្ថាភិធាយកំ;

វីមំសាធិគតំ [វីមំសាធិកតំ (សី.)] វាក្យ-មតោនធិគតំ […នធិកតំ (សី.)] បរ’’ន្តិ.

តស្សត្ថោ– សម្ពន្ធានុគុណោបាយំ សាធិយសាធនលក្ខណសម្ពន្ធស្ស និស្សយភូតវាច្ចវាចកានំ សម្ពន្ធិភូតានំ អញ្ញមញ្ញានុរូបគុណបរិជាននេ ការណភូតំ បុរិសត្ថាភិធាយកំ ចតុព្ពិធធម្មអត្ថកាមមោក្ខសង្ខាតានំ បុរិសត្ថានំ វាចកភូតំ វាក្យំ ‘‘ឯកាខ្យាតោ បទច្ចយោ, សិយា វាក្យំ សការកោ’’តិ [អភិធានប្បទីបិកា ១០៦ គាថា] វុត្តលក្ខណមជ្ឈបតិតវាក្យសមុទាយោបេតំ មហាវាក្យសរូបសត្ថំ វីមំសាធិគតំ ញាណគតិលក្ខណឧបបរិក្ខាយ អធិគតំ អធិប្បេតំ, អតោ បរំ វុត្តលក្ខណសត្ថតោ អញ្ញំ អនធិគតំ នាធិប្បេតន្តិ. ឥទំ បនេត្ថ គាថានំ និក្ខេបប្បយោជនំ.

លោកេ បទុមគព្ភេ វសន្តិយា សព្ពង្គធវលាយ យថិច្ឆិតត្ថសាធិកាយ សរស្សតីនាមិកាយ ទេវតាយ ‘‘វាណី’’តិ វោហារតោ ឥមិនា អត្ថេន យោជេត្វា អភិន្នបទសិលេសាលង្ការវសេន វុត្តត្តា បទត្ថោ ឯវំ វេទិតព្ពោ – មុនិន្ទស្ស សោភាសុគន្ធាទិគុណយោគតោ មុខសទិសស្ស, នោ ចេ មុខសង្ខាតអម្ភោជស្ស គព្ភេ ឧទរេ សម្ភវេន បវត្តិយា ឧប្បត្តិយា វា សុន្ទរី និទ្ទោសា, សោភនា វា បាណិនំ សរណំ អតោយេវ អហិតាបនយនហិតាវហត្ថេន សព្ពសត្តានំ បដិស្សរណភូតា វាណី យថាវុត្តគុណោបេតា សរស្សតីទេវតា, នោ ចេ សព្ពញ្ញុភារតីតិ វុត្តសទ្ធម្មរតនំ មយ្ហំ មនំ គន្ថវិរចនេ ព្យាវដស្ស មេ ចិត្តំ បីណយតំ អភិមតត្ថសម្បាទនេន បីណយតូតិ.

ឧភយលោកជាននតោ មុនិ ច សោ ឥន្ទភាវបវត្តនតោ ឥន្ទោ ចេតិ កម្មធារយេន វា, អគារិយមុនិអនគារិយមុនិសេខមុនិអសេខមុនីនំ ចតុន្នំ បញ្ចមោ ហុត្វា ឥន្ទោតិ ឆដ្ឋីតប្បុរិសេន វា មុនិន្ទោ. ទេវតាបក្ខេ វទនមិវ វទនន្តិ អម្ភោជេ, សទ្ធម្មបក្ខេ អម្ភោជមិវ អម្ភោជន្តិ វទនេ ច ឧបចារេន គហិតេ កម្មធារយោ. មុនិន្ទស្ស វទនម្ភោជមិតិ ច, តស្ស គព្ភោតិ ច, តស្មិំ សម្ភវោតិ ច, តេន សុន្ទរីតិ ច វាក្យំ. វាណិយា វិសេសនត្តេបិ ឯកន្តនបុំសកត្តា សរណសទ្ទស្ស ន លិង្គបរិវត្តនភាវោ. បាណិនន្តិ រស្សត្តំ, ទីឃស្ស ព្យភិចារត្តា. មយ្ហន្តិ ឯកវចនេន អត្តនោ សាធុគុណោទយការណំ និរតិមានតំ ទីបេតិ. សន្តេសុបិ អញ្ញេសុ ជិនបរិយាយេសុ មុនិន្ទសទ្ទោ ឥដ្ឋមនោសម្បីណនអម្ភោជតុល្យតាសុន្ទរិត្តសរណត្តសង្ខាតានំ អត្ថន្តរានំ ឱចិត្យំ បោសេតីតិ បយុត្តោ. តថា ហិ តាទិសស្ស មុខំ អម្ភោជតុល្យំ, តស្មិំ មុខោទរេ សម្ភវា សុន្ទរី, តតោយេវ បាណិនំ សរណំ. តស្មាយេវ មនោសម្បីណនេ បដុត្តំ សុព្យត្តមិតិ ឱចិត្យំ ហោតិ. លោកេ បត្ថដមិទមោចិត្យមាទរណីយំ ហោតិ. តស្មិញ្ហិ ឧត្តមកវយោយេវ ឧបទេសកាតិ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘ឱចិត្យំ នាម វិញ្ញេយ្យំ, លោកេ វិខ្យាតមាទរា;

តត្ថោបទេសប្បភវា, សុជនា កវិបុង្គវា’’តិ [សុពោធាលង្ការ ១០៤ គាថា].

និមិត្តវណ្ណនា

២. រាមសម្មាទ្យលង្ការា, សន្តិ សន្តោ បុរាតនា;

តថាបិ តុ វឡញ្ជេន្តិ, សុទ្ធមាគធិកា ន តេ.

២. អថេវមភិគតាមិតសិទ្ធិសម្បទាបាទនេកចតុរបរមិដ្ឋទេវតា- ភាវរូបិតសទ្ធម្មរតនស្សោ’ បទស្សិតនិបច្ចការេន ឥដ្ឋទេវតាបូជំ ទស្សេត្វា ‘‘ននុ ពន្ធលក្ខណមត្ថិយេវ បុព្ពកំ, តស្មា កិមនេន បិដ្ឋបិសនេនេ’’តិ លក្ខណន្តរារម្ភបដិក្ខេបកជនបដិពាហនបុព្ពកមភិធេយ្យប្បយោជន- សម្ពន្ធេ ទស្សេតុមាហ ‘‘រាមសម្មេ’’ច្ចាទិ. រាមសម្មាទីនំ រាមសម្មបភុតីនំ បុព្ពាចរិយានំ, រាមសម្មាទយោ វា តំសម្ពន្ធតោ. ភវតិ ហិ តំសម្ពន្ធតោ តព្ពោហារោ យថា កិញ្ចិបិ វេជ្ជសត្ថំ ‘‘ពិម្ពិសារោ’’តិ. អលង្ការា ភូសាវិសេសា, ពន្ធាលង្ការបដិបាទកត្ថេន អលង្ការខ្យា គន្ថវិសេសា វា. សន្តោ សោភនា. ទ្វេបិ បុរា បុព្ពកាលេ ភវា បុរាតនា, បោរាណិកា. ឧភោបិ សន្តិ. យជ្ជបិ សំវិជ្ជន្តិ. តថាបិ តូតិ និបាតសមុទាយោយំ វិសេសាភិធានារម្ភេ. ឯវំ សន្តេបីតិ អត្ថោ. សុទ្ធមាគធិកាតិ មគធេសុ ភវា, តត្ថ វិទិតា វា មគធា, សទ្ទា. តេ ឯតេសំ សន្តិ, តេសុ វា និយុត្តាតិ មាគធិកា. សុទ្ធា ច សក្កដាទិភាសិតកាលុសិយាភាវេន វិសុទ្ធា, អសម្មិស្សា វា អបរិចិតត្តា តេ មាគធិកា ចាតិ សុទ្ធមាគធិកា, យតិបោតា. តេ យថាវុត្តេ អលង្ការេ អាភរណវិសេសេ ន វឡញ្ជេន្តិ, បសាធនវិសេសេ នានុភវន្តិ. គន្ថវិសេសេ បន ឧគ្គហណធារណាទិវសេន អត្តនោ សុទ្ធមាគធិកត្តា, រាមសម្មាទីនញ្ច សក្កដាទិភាវតោតិ អយមេត្ថ សទ្ទត្ថោ. ភាវត្ថលេសោបេត្ថ បរិបូរតិ, តថាវិធបតីតិយោគតោ. សុទ្ធមាគធិកា អត្តនោ បរិសុទ្ធភាវេន បុព្ពេ សោភនាបិ តេ អលង្ការា ឥទានិ មលគ្គហិតភាវប្បត្តា ‘‘កិំ តេហិ មលគ្គហិតេហិ អម្ហាទិសានំ សុទ្ធសត្តាន’’ន្តិ ន វឡញ្ជេន្តីតិ.

‘‘បតីយមានំ បន កិញ្ចិ វត្ថុ,

អត្ថេវ វាណីសុ មហាកវីនំ;

យំ តំ បសិទ្ធាវយវាតិរិត្ត-

មាភាតិ លាវណ្យមិវង្គនាសូ’’តិ.

ហិ វុត្តំ.

២. សន្តោ វិញ្ញូហិ បសត្ថត្តា សោភនា បុរាតនា បុព្ពកាលសម្ភូតា រាមសម្មាទ្យលង្ការា រាមសម្មាទីហិ អាចរិយេហិ វិរចិតត្តា, តេសំ តំសម្ពន្ធតោ តព្ពោហារសទិសនាមត្តា វា រាមសម្មាទយោ នាម អលង្ការា កិស្មិញ្ចិ វេជ្ជសត្ថេ ‘‘ពិម្ពិសារោ’’តិ វោហារោ វិយ. អលង្ការា ភូសាវិសេសា, អលង្ការត្តបដិបាទនតោ អលង្ការនាមិកា គន្ថវិសេសា វា សន្តិ កិញ្ចាបិ វិជ្ជន្តិ, តថាបិ តុ ឯវំ សន្តេបិ សុទ្ធមាគធិកា សក្កដបាកតាទីសុ អញ្ញភាសាសុ បរិចយាភាវតោ កេវលមាគធិកា តេ រាមសម្មាទិកេ អលង្ការេ ន វឡញ្ជេន្តិ បសាធនវសេន, ឧគ្គហណធារណាទិវសេន ន សេវន្តិ. មគធេសុ ភវា, តេសុ វា វិទិតា មគធា, សទ្ទា. តេ ឯតេសំ អត្ថិ, តេសុ និយុត្តាតិ វា មាគធិកា. សុទ្ធសទ្ទោ មគធវិសេសនោ, មាគធិកវិសេសនោ វា ហោតិ. សទ្ទានំ តាទិសបតីតិវិសេសយោគតោ ភាវត្ថលេសោបិ ឥធ ទិប្បតិ. តថា ហិ សុទ្ធមាគធិកា អត្តនោ សុទ្ធត្តា តេសំ វិន្យាសេន សោភនត្តេ សតិបិ ភាសាយ បុរាតនត្តា អបរិសុទ្ធោតិ អវមញ្ញមានា ន វឡញ្ជេន្តីតិ. វត្តិច្ឆិតស្សត្ថស្ស ឧបត្ថម្ភកភូតោ ភាវត្ថលេសោបិ មហាកវីនំ វចនេសុយេវ លព្ភតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. វុត្តំ ហិ–

‘‘បតីយមានំ បន កិញ្ចិ វត្ថុ,

អត្ថេវ វាណីសុ មហាកវីនំ;

យំ តំ បសិទ្ធាវយវាតិរិត្ត-

មាភាតិ លាវណ្យមិវង្គនាសូ’’តិ.

តស្សត្ថោ – មហាកវីនំ បូជិតកវីនំ វាណីសុ វចនវិសេសេសុ បតីយមានំ គម្មមានំ យំ កិញ្ចិ វត្ថុ យោ កោចិ អត្ថលេសោ អត្ថេវ អត្ថិ ឯវ, តំ វត្ថុ អង្គនាសុ វនិតាសុ បសិទ្ធាវយវាតិរិត្តំ ហត្ថបាទាទិបាកដសរីរាវយវតោ អធិកំ លាវណ្យមិវ មនោគោចរីភូតសុន្ទរត្តំ វិយ បសិទ្ធាវយវាតិរិត្តំ បកាសសទ្ទាវយវតោ អធិកំ ហុត្វា អាភាតិ ទិប្បតីតិ.

អភិធានាទិវណ្ណនា

៣. តេនាបិ នាម តោសេយ្យ-មេតេ’លង្ការវជ្ជិតេ;

អនុរូបេនា’លង្ការេ-នេ’សមេសោ បរិស្សមោ.

៣. តេនេច្ចាទិ. យេន តេ អលង្ការេ ន វឡញ្ជេន្តិ, តេន ការណេន អលង្ការវជ្ជិតេ អាភរណេហិ, គន្ថវិសេសេហិ វា រហិតេ, អលង្ការា វា យថាវុត្តវជ្ជិតា យេហិ តេ, ឯតេ យតិបោតេ ឯសំ យតិបោតានំ អនុរូបេន ឥទានិ វិរចិយមានត្តាភិនវភាវតោ, ទសពលវទនកមលមជ្ឈវាសិតភាសិតវិរចិតភាវតោ ច អនុច្ឆវិកេន អលង្ការេន អាភរណេន, អលង្ការសត្ថេន វា តោសេយ្យំ អបិនាម យថិច្ឆិតបសាធនវសេន, សវនធារណាទិវសេន វា វឡញ្ជនេន សន្តុដ្ឋេ ករេយ្យំ អប្បេវ នាម យន្នូនាតិ ឯសោ បរិស្សមោ អយំ អម្ហាកំ តាទិសសន្តុដ្ឋិជនកាលង្ការបករណប្បយោគោ.

អលង្ករោន្តិ អត្តភាវមនេនាតិ អលង្ការោ, អាភរណំ ហារកេយូរាទិ. អលង្ករោន្តិ ពន្ធសរីរមនេនាតិ អលង្ការោតិមិនា បន អលង្ការសទ្ទេន បសាទាទយោ សទ្ទាលង្ការា, សភាវវុត្យាទយោ ច អត្ថាលង្ការា នានប្បការា សង្គហិតា, យេហិ សទ្ទត្ថសង្ខាតំ ពន្ធសរីរំ សោភតេ, យថា ហិ បុរិសសរីរេ ហារកេយូរាទ្យលង្ការោ ន្យស្យតេ, យេន សោភតេ, តថា ពន្ធសរីរេបិ សទ្ទាលង្ការា, អត្ថាលង្ការា ច និក្ខិបីយន្តិ, យតោ សោភតេ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘តំ តុ បាបេន្តុលង្ការា, វិន្ទនីយតរត្តន’’ន្តិ [សុពោធាលង្ការ ៩ គាថា] ច, ‘‘អត្ថាលង្ការសហិតេ’’ច្ចាទិកញ្ច [សុពោធាលង្ការ ១៦៤ គាថា].

អលង្ការវិធានភាវេន តុ ពន្ធសរីរម្បិ តទត្ថិយា អលង្ការោ, តថា តប្បដិបាទកំ សុពោធាលង្ការនាមធេយ្យសត្ថំ អលង្កតបដិបាទកត្តេន មង្គលសុត្តន្តិ វិយ. វក្ខតិ ហិ ‘‘គន្ថោបិ កវិវាចាន-មលង្ការប្បកាសកោ’’ [សុពោធាលង្ការ ១២ គាថា] ច្ចាទិ. អត្រ ឧច្ចតេ –

‘‘មុខ្យោលង្ការសទ្ទោយំ, សទ្ទត្ថាលង្កតិស្សិតោ;

សាមត្ថិយា ត្វធិដ្ឋានេ, តថា សត្ថេបិ តព្ពតី’’តិ.

អនេនស្សាភិធេយ្យាទីនិ វុច្ចន្តិ. អភិធីយតេ ឥតិ អភិធេយ្យំ, សមុទិតេន សត្ថេន វចនីយត្ថោ. សោ ច សរីរាលង្ការវិភាគកប្បនាយ តេសំ បដិបាទនំ. សុពោធាលង្ការេន ហិ តេ បដិបាទីយន្តិ. យេន ច យោ បដិបាទីយតិ, តស្សាយមត្ថោ ភវតីតិ អភិធេយ្យសត្ថោបិ. ទស្សិតមេវ តុ សរីរាលង្ការសង្ខរណំ បយោជនំ, តំ និស្សាយ សុពោធាលង្ការប្បវត្តិតោ. យស្ស ហិ យមុទ្ទិស្ស បវត្តិ ហោតិ, តំ តស្ស បយោជនំ, តំ បន កវិត្តកិត្តិបសិទ្ធាទិលក្ខណំ, បរម្បរាយ តទត្ថតាយ សុពោធាលង្ការសង្ខរណស្ស. សត្ថបយោជនានំ, សាធិយសាធនលក្ខណោ សម្ពន្ធោ តុ និស្សយបទស្សិនា ទស្សិតោយេវ. យថាហ –

‘‘សត្ថំ បយោជនញ្ចេវ, ឧភោ សម្ពន្ធនិស្សយា;

វុត្តាតំវុត្តិយាយេវ, វុត្តោ តន្និស្សិតោបិ សោ’’តិ.

អភិធេយ្យាទិកថនញ្ច តំសមង្គិស្សេវ ច វីមំសាវិសេសសមង្គីនមុបាទីយមានត្តា, អញ្ញាទិសស្ស បន ឧម្មត្តកវចនាទិនោ វិយ ហេយ្យត្តា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សម្ពន្ធានុគុណោបាយំ, បុរិសត្ថាភិធាយកំ;

វីមំសាធិគតំ វាក្យ-មតោនធិគតំ បរ’’ន្តិ.

វាក្យន្តិ ចេត្ថ វាក្យលក្ខណោបេតមន្តរវាក្យសន្និចយំ មហាវាក្យសរូបំ សត្ថមេវាធិប្បេតំ.

៣. យេន តេ តេ អលង្ការេន វឡញ្ជេន្តិ, តេន ការណេន អលង្ការវជ្ជិតេ អាភរណវិសេសេហិ, គន្ថវិសេសេហិ វា វជ្ជិតេ, តេ វិរហិតេ យេហិ ឯតេ សុទ្ធមាគធិកេ ឯសំ សុទ្ធមាគធិកានំ អនុរូបេន អភិនវភាវតោ មាគធិកសរូបំ អនុគតរូបេន, ទសពលភាសិតវិរចិតត្តា វា អនុកូលេន អលង្ការេន អាភរណវិសេសេន, គន្ថវិសេសេន វា តោសេយ្យំ អលង្ការវឡញ្ជាបនេន, គន្ថវិសេសេ [គន្ថវិសយេ (ក.)] ឧគ្គហណធារណាទិការាបនេន វា សន្តុដ្ឋេ ករេយ្យំ អបិនាម យំនូន សុន្ទរមិតិ, ឯសោ បរិស្សមោ អយំ មម អលង្ការបករណប្បយោគោ. អបិនាមាតិ ឯត្ថ ឥតិសទ្ទោ គម្យមានោ.

អលង្ការេហិ វជ្ជិតា, អលង្ការា វជ្ជិតា យេហិ វាតិ ច. រូបស្ស អនុ អនុរូបំ, រូបំ អនុគតំ អនុរូបំ វា, តេន អនុរូបេន. អលង្ករោន្តិ អត្តភាវមនេនេតិ អលង្ការោ, ហារកេយូរាទិ អាភរណបក្ខេ, គន្ថបក្ខេ តុ អលង្ករោន្តិ ពន្ធសរីរមនេនេតិ អលង្ការោ. ឥមិនា មុខ្យភាវេន បសាទាទិសទ្ទាលង្ការា ច សភាវវុត្យាទិអត្ថាលង្ការា ច បវុច្ចន្តិ. អមុខ្យតោ បន ឥមេសំ ទ្វិន្នំ អលង្ការានមធិដ្ឋានភូតពន្ធសរីរម្បិ, តថា មង្គលសុត្តរតនសុត្តាទិវោហារោ វិយ អលង្ការបកាសកំ ‘‘សម្មា ពុជ្ឈន្តិ ទ្វិប្បការា អលង្ការា អនេនេ’’តិ ឥមិនា អត្ថេន លទ្ធសុពោធាលង្ការវរនាមធេយ្យសត្ថម្បិ វុច្ចតិ. វុត្តមិទមេវ –

‘‘មុខ្យោលង្ការសទ្ទោយំ, សទ្ទត្ថាលង្កតិស្សិតោ;

សាមត្ថិយា ត្វធិដ្ឋានេ, តថា សត្ថេបិ តព្ពតី’’តិ.

ឯត្ថ សាមត្ថិយំ នាម តទាធារតប្បដិបាទកត្តវោហារតោ តទាធេយ្យតប្បដិបាទនីយំ ន ភវតិ ចេ, អញ្ញំ កិំ ភវតីតិ អញ្ញថានុបបត្តិលក្ខណមេវាតិ.

៤. យេសំ ន សញ្ចិតា បញ្ញា-នេកសត្ថន្តរោចិតា;

សម្មោហព្ភាហតាវេ’តេ, នាវពុជ្ឈន្តិ កិញ្ចិបិ.

៥. កិំ តេហិ បាទសុស្សូសា, យេសំ នត្ថិ គុរូនី’ហ [គរូនិហ (ក.)];

យេ តប្បាទរជោកិណ្ណា, តេ’វ សាធូវិវេកិនោ.

៤-៥. ឯវំ លក្ខណារម្ភបដិក្ខេបកជនបដិពាហនបុព្ពកមភិធេយ្យាទិកំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សត្ថតោវ សព្ពត្ថ គុណទោសវិវេចនំ. អតោយេវ វុច្ចតិ –

‘‘សព្ពត្ថ សត្ថតោយេវ, គុណទោសវិវេចនំ;

យំ ករោតិ វិនា សត្ថំ, សាហសំ កិមតោធិក’’ន្តិ.

តស្មា គុណទោសវិភាគវិចារណំ នាម តព្ពិទូនំយេវ, នាសត្ថញ្ញូនំ បុរិសបសូនំ. តថា ចាហ –

‘‘គុណទោសមសត្ថញ្ញូ, ជនោ វិភជតេ កថំ;

អធិការោ កិមន្ធស្ស, រូបភេទោបលទ្ធិយ’’ន្តិ [កាព្យាទាស ១.៨].

យេនេវំ, តេនេត្ថ គុណទោសទស្សនេ បសន្នានេកសត្ថចក្ខុយេវាធិគតោ, នញ្ញោ តព្ពិបរីតោត្យន្វយព្យតិរេកវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘យេស’’ន្តិអាទិគាថាទ្វយមាហ. តត្ថ យេសន្តិ អនិយមុទ្ទេសោ, យេហីតិ អត្ថោ. យេហិ ន សញ្ចិតា ន រាសិកតា, នានាសន្តានវុត្តិនីបិ ឯកត្តនយេន ឯកស្មិំ សន្តានេ ន វាសិតា នបរិភាវិតាតិ វុត្តំ ហោតិ. កា សា? បញ្ញា ហេយ្យោបាទេយ្យវិវេករូបា. កីទិសីតិ អាហ ‘‘អនេកសត្ថន្តរោចិតា’’តិ. អនេកស្មិំ តិបិដកតក្កព្យាករណាលង្ការសត្ថាទិកេ សត្ថន្តរេ ឧចិតា សវនធារណាទិវសេន បរិចិតា សាយំ បញ្ញា យេសំ ន សញ្ចិតាតិ បកតំ. ឯតេតិ យថាឧទ្ទិដ្ឋានំ និយមវចនំ. សម្មោហព្ភាហតាតិ យថាវុត្តាយាតិសយវតិយា បញ្ញាយាភាវតោ ពលប្បត្តេន មោហេន អព្ភាហតា វិសេសេន បហតា, ឯវសទ្ទិតា ហោន្តីតិ អធិប្បាយោ. យតោ ឯវំ, តស្មាបិ កិញ្ចិបិ ហេយ្យោបាទេយ្យរូបំ យំ កិញ្ចិទេវ អដ្ឋានានិយោជកតាទិសគុរុបាទសុស្សូសានិស្សយបដិលទ្ធវិវេកបញ្ញាតិ- សយាលាភេន នាវពុជ្ឈន្តិ, ន ជានន្តីត្យត្ថោ. យតោ អាលសិយាទិទោសលេសបរិគ្គហោបិ សតតាចរិយសេវនវសេន សិរោវិកិណ្ណតាទិសគុរុបាទបង្កជម្ពុជបរាយនោ ចិរេនបិ កាលេន នានាវិធសត្ថន្តរកតបរិចយពលេន បប្បោតិ តាទិសំ បញ្ញាវេយត្តិយំ. តេនេវាហ ភគវា –

‘‘និហីយតិ បុរិសោ និហីនសេវី,

ន ច ហាយេថ កទាចិ តុល្យសេវី;

សេដ្ឋមុបនមំ ឧទេតិ ខិប្បំ,

តស្មា’ត្តនោ ឧត្តរិតរំ ភជេថា’’តិ [អ. និ. ៣.២៦].

តតោ ឯតាទិសោ បញ្ញវាយេវេត្ថ គុណទោសវិភាគវិវេចនេ អធិការី, នញ្ញោ តព្ពិបរីតោ បុរិសបសូតិ អយមេត្ថាធិប្បាយោ. រុឡ្ហោ អត្ថវិសេសោ. តេនាហ ‘‘កិំ តេហិ បាទសុស្សូសា, យេសំ នត្ថិ គុរូនិហា’’តិ. ឥហាតិ ឥមស្មិំ លោកេ យេសំ ជនានំ គុរូនំ កាតព្ពា បាទសុស្សូសា បាទបរិចរិយា នត្ថិ, តេហិ ជនេហិ យថាវុត្តនយេន បញ្ញាវេយត្តិយរសានភិញ្ញេហិ កិំ បយោជនំ, លេសមត្តម្បិ នត្ថិ, អនធិគតាយេវេត្ថ ឯតេតិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ ព្យតិរេកមុខេន អាហ ‘‘យេ’’តិអាទិ. យេ បុព្ពេ កតបុញ្ញតាទិសម្បត្តិសម្បន្នា តប្បាទរជេហិ តេសំ គុរូនំ បាទធូលីហិ ឱកិណ្ណា ឱនទ្ធា គវច្ឆិតា, តេវ សាធូ យថាវុត្តនយេន បញ្ញាវេយត្តិយេន អភិញ្ញាតា សជ្ជនា ឯវ វិវេកិនោ ហេយ្យោបាទេយ្យគុណទោសវិភាគនិយមនបញ្ញាសម្បត្តិសមង្គិនោ ហោន្តិ, តេយេវេត្ថ គុណទោសវិវេចនេ អធិគតាតិ អធិប្បាយោ. សា ចាយំ គុរុបាទសុស្សូសា វិសិដ្ឋាទរេន ករណីយាតិ វង្កវុត្តិយា តទភ្យាសេ សាធុជនេ និយោជេតិ.

៤-៥. យេ សកលសត្ថបរិចិតញ្ញាណបាដវា យទិ ទោសមារោបយន្តិ, តេសំ តទ្ទោសនិរាករណំ វិនា បទេសាវពោធនមត្តេន បណ្ឌិតមានីនំ វចនស្សាគុរុករណំ វង្កវុត្តិយា ទស្សេន្តោ ច តំទ្វារេនេវ អត្តនោ អនញ្ញសាធារណគុរុគារវតំ សាធុជនេហិ បរមាទរេន សម្បាទេតព្ពមិតិ ទស្សេតុំ ‘‘យេសំ…បេ… កិនោ’’តិ គាថាទ្វយមាហ. អនេកសត្ថានំ តិបិដកតក្កព្យាករណាទីនំ អនេកេសំ គន្ថានំ អន្តរេ តត្វត្ថសង្ខាតអព្ភន្តរេ ឧចិតា សវនឧគ្គហណធារណាទិវសេន បរិចិតា បញ្ញា សុតមយា បញ្ញា យេសំ យេហិ ន សញ្ចិតា, ទ្វិន្នមេកក្ខណេ បវត្តិយាភាវេបិ ឧបចិតសមូហភាវតោ, បុព្ពកាលិកបញ្ញាយ អបរកាលិកបញ្ញាយ អនន្តរអាសេវនាទិបច្ចយលាភតោ អវត្ថពាហុល្លបវត្តិតោ វា សញ្ចិតព្ពាបិ ន រាសិកតា. ឯតេ ឦទិសបញ្ញាបាដវរហិតា ឥមេ សម្មោហព្ភាហតា បញ្ញាបាដវាភាវតោ ពលប្បត្តេន មោហេន វិសេសេន បហតា ឯវ កិញ្ចិបិ ហេយ្យោបាទេយ្យំ នាវពុជ្ឈន្តិ. ន ឯកេ អនេកេតិ ច, តេ ច តេ សត្ថា ចេតិ ច, តេសមន្តរមិតិ ច, តស្មិំ ឧចិតាតិ ច សម្មោហេន អព្ភាហតាតិ ច វិគ្គហោ. តេន វុត្តំ–

‘‘គុណទោសមសត្ថញ្ញូ, ជនោ វិភជតេ កថំ;

អធិការោ កិមន្ធស្ស, រូបភេទោបលទ្ធិយ’’ន្តិ [កាព្យាទាស ១.៨].

តស្សត្ថោ – អសត្ថញ្ញូ ជនោ គុណទោសំ កថំ វិភជតេ. តថា ហិ រូបភេទោបលទ្ធិយំ នីលបីតាទិរូបវិសេសាវពោធនេ អន្ធស្ស អធិការោ អភិមុខករណំ កិំ ហោតិ, ន ភវត្យេវ, តស្មា អនេកសត្ថន្តរគតសុប្បសន្នបញ្ញាចក្ខុនា ឯវ គុណទោសវិវេចនំ ភវតិ, តទភាវេ ន ភវត្យេវ. ឥទមេវ វុច្ចតេ–

‘‘សព្ពត្ថ សត្ថតោយេវ, គុណទោសវិវេចនំ;

យំ ករោតិ វិនា សត្ថំ, សាហសំ កិមតោធិក’’ន្តិ.

តស្សត្ថោ – សព្ពត្ថ គុណទោសវិវេចនំ សត្ថតោយេវ ហោតិ, សត្ថំ វិនា សត្ថោចិតតាទិសបញ្ញំ វិនា យំ ករោតិ គុណាគុណវិភាគំ ករោតិ, យំ ករណំ អត្ថិ, អតោធិកំ សាហសំ កិំ អាសុំ កិរិយា អនុបបរិក្ខនកិរិយា នត្ថេវ.

ឥហ ឥមស្មិំ លោកេ យេសំ អកតបុញ្ញានំ ជនានំ គុរូនំ

‘‘បិយោ គរុ ភាវនីយោ,

វត្តា ច វចនក្ខមោ;

គម្ភីរញ្ច កថំ កត្តា,

នោ ចា’ដ្ឋានេ និយោជកោ’’តិ [អ. និ. ៧.៣៧].

និទ្ទិដ្ឋគុណោបេតានំ អាចរិយានំ កាតព្ពា បាទសុស្សូសា បាទបរិចរិយា នត្ថិ, តេហិ កិំ បយោជនំ. យេ កតបុញ្ញា ជនា តប្បាទរជោកិណ្ណា តេសំ គុរូនំ បាទរជេហិ គវច្ឆិតា, តេវ សាធូ ជនា ឯវ វិវេកិនោ កល្យាណមិត្តគុរុបាសនាហិ អធិគតវិសិដ្ឋវិវេកពុទ្ធិនោ ភវន្តិ, តេ ឯវ វិវេកំ ជានន្តីតិ ភាវោ. សោតុមិច្ឆា សុស្សូសា, តំ និស្សាយ កត្តព្ពបាទបរិចរិយាបិ តទត្ថិយា សុស្សូសា នាម ហោតិ. បាទេសុ សុស្សូសាតិ ច, តេសំ បាទាតិ ច, តេសុ រជានីតិ ច, តេហិ ឱកិណ្ណាតិ ច វិគ្គហោ. សិស្សានំ សកលាភិពុទ្ធិយា គុរុបដិពទ្ធត្តា អត្តនោ គុណតោ អធិកតរាយេវ សេវិតព្ពា. វុត្តញ្ហិ ភគវតា –

‘‘និហីយតិ បុរិសោ និហីនសេវី,

ន ច ហាយេថ កទាចិ តុល្យសេវី;

សេដ្ឋមុបនមំ ឧទេតិ ខិប្បំ,

តស្មា’ត្តនោ ឧត្តរិតរំ ភជេថា’’តិ [អ. និ. ៣.២៦].

៦. កព្ពនាដកនិក្ខិត្ត-នេត្តចិត្តា កវិជ្ជនា;

យំកិញ្ចិ រចយន្តេ’តំ, ន វិម្ហយករំ បរំ.

៧. តេយេ’វ បដិភាវន្តោ, សោ’វ ពន្ធោ សវិម្ហយោ;

យេន តោសេន្តិ វិញ្ញូយេ, តត្ថាប្យ’វិហិតាទរា.

៦-៧. ឯវមេត្ថាន្វយព្យតិរេកវសេនាធិគតេ ទស្សេត្វា ឥទានិ ‘‘កិំ អម្ហាកំ កព្ពនាដកបរិចយាភាវេរចនាវិសេសាភិយោគោបជនិតបរិស្សមេនា’’តិ ឱលីនវុត្តិនោ សោតុជនេ សមុស្សាហេតិ ‘‘កព្ពនាដកា’’តិអាទិនា. កវិប្បយោគសង្ខាតោ ពន្ធោវ កវិនោ ឥទន្តិ កព្ពំ. មុត្តកាទិវាក្យស្វមុត្តិកាទ្យវយវសភាវា អន្តរវាក្យសមុទាយសម្បន្នំ វុត្តជាតិភេទភិន្នំ បជ្ជមយំ គជ្ជមយំ បជ្ជគជ្ជមយំ ចម្បូនាមកញ្ច, មហាវាក្យរូបំ មហាកព្ពញ្ច, តំ បន មហាកព្ពំ សគ្គេហិ សគ្គនាមកេហិ បរិច្ឆេទវិសេសេហិ ពន្ធ្យតេ ករីយតីតិ សគ្គពន្ធោតិ បវុច្ចតិ. តស្ស តុ លក្ខណំ ‘‘សគ្គពន្ធស្ស មុខំ ឥដ្ឋាសីសនំ សិយា បណាមោ វា ពន្ធសម្ពន្ធិនោ កស្សចិ អត្ថស្ស និទ្ទេសោ វា’’តិអាទិនា អនេកធា វណ្ណេន្តិ. តំ យថា?

‘‘សគ្គពន្ធោ មហាកព្ព-មុច្ចតេ ត្វស្ស លក្ខណំ;

បណាមោ វត្ថុនិទ្ទេសោ, អាសីសាបិ ច តម្មុខំ.

ឥតិហាសកថុព្ភូតំ, សន្តសន្និស្សយម្បិ វា;

ចតុវគ្គផលាយត្តំ, ចតុរោទាត្តនាយកំ.

បុរណ្ណវុតុសេលិន្ទុ-សវិតូទយវណ្ណនំ;

ឧយ្យានសលិលក្កីឡា, មធុបានរតុស្សវំ.

វិប្បលម្ភវិវាហេហិ, កុមារោទយវឌ្ឍិហិ;

មន្តទូតប្បយានាជិ-នាយកាភ្យូទយេហិបិ.

អលង្កតមសំខិត្ត-រសភាវនិរន្តរំ;

នាតិវិត្ថិណ្ណសគ្គេហិ, បិយវុត្តសុសន្ធិភិ.

សព្ពត្ថ ភិន្នសគ្គន្តេ-ហុបេតំ លោករញ្ជកំ;

កព្ពំ កប្បន្តរដ្ឋាយិ, ជាយតេ សាធ្វលង្កតី’’តិ [កាព្យាទាស ១.១៤ – ១៩ គាថា].

តត្ថ ឥតិហាសកថុព្ភូតន្តិ បុរាវុត្តកថាសន្និស្សយំ. សន្តសន្និស្សយន្តិ ឥតរសោភនាធិករណគុណរាជចរិតាទិនិស្សយំ វា. ចតុវគ្គផលាយត្តន្តិ ធម្មាទិចតុវគ្គផលាយត្តំ. ធម្មោ នាម អព្ភូទយនិព្ពានហេតុកោ. អត្ថោ នាម វិជ្ជាភុម្យាទីនំ យថាញ្ញាយមជ្ជនំ, អជ្ជិតានញ្ច រក្ខណំ. កាមោ នាម និរយោ វិសយោ បយោគោ. មោក្ខោ នាម សព្ពសំសារទុក្ខនិវត្តិ. ចតុរោទាត្តនាយកន្តិ ឧស្សាហសត្តិមន្តសត្តិបភូសត្តិយោគេន ចតុរោ កុសលោ ចាគាតិសយាទិយោគេន ឧទាត្តោ ឧទារោ នាយកោ វិបក្ខោ, បដិបក្ខោ ច យត្ថ, តំ. មធុ នាម សុរា. វិប្បលម្ភោ វិរហោ. មន្តោ នីតិវេទីហិ សហ ការីយនិច្ឆយោ. ទូតោ សន្ធានប្បវត្តោ បុរិសោ. បយានំ សង្គាមាទិនិមិត្តគមនំ. អាជិ សន្ធ្យាភាវេ វិគ្គហោ. អសង្ខត្តរសភាវនិរន្តរន្តិ អសំខិត្តា ពហុត្តា រសា សិង្គារវីរាទយោ, ភាវា រតិឧស្សាហាទយោ, តេហិ និរន្តរំ បត្ថដំ. បិយវុត្តសុសន្ធិភីតិ បិយានិ សុតិសុភគានិ វុត្តានិ ឥន្ទវជិរាទីនិ អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធសំសគ្គតាយ សោភនោ សន្ធិ អញ្ញមញ្ញសង្គហា យេសំ សគ្គានំ, តេហីតិ.

បុនបិ យថាវុត្តេសុ អង្គេសុ នគរវណ្ណនាទីសុ កិញ្ច យថាសម្ភវំ មធុបានាទិរហិតម្បិ តញ្ញូនំ មនោ រញ្ជេតិ ឧបាទិយតេវ សព្ភីតិ ទស្សេតុមាហ–

‘‘កព្ពំ ន ទុស្សតង្គេហិ, ន្យូនមប្យត្រ កេហិចិ;

ពន្ធង្គសម្បទា តញ្ញូ, កាមមារាធយន្តិ ចេ’’តិ [កាព្យាទាស ១.២០].

បុនបិ –

‘‘គុណតោ បឋមំ វត្វា, នាយកំ តេន សត្តុនោ;

និរាករណមិច្ចេស, មគ្គោ បកតិសុន្ទរោ.

វំសវីរសុតាទីនិ, វណ្ណយិត្វា រិបុស្សបិ;

តជ្ជយា នាយកុក្កំស-កថនញ្ច សុខេតិ នោ’’តិ [កាព្យាទាស ១.២១ ២២ គាថា] អាហុ.

សព្ពម្បេតំ សទ្ធម្មាមតរសបានសរសហទយានំ សម្ផប្បលាបវិបុលវិសប្បវេសោបទ្ទុតកព្ពនាដកបរម្មុខានំ សតតចរិតសញ្ចរិតរតនភាជនានំ សប្បុរិសានំ កិំ ហទយខេទោបជនិតបរិស្សមេនេតិ តទនុរូបមេវោបទស្សិតន្តិ.

នាដកំ នាម ភរតាទិនាដ្យសត្ថេ នានប្បការនិរូបិតរូបំ កប្បំ, តំលក្ខណេកទេសភូតលក្ខណានិ បករណាទីនិ នវ រូបកានិ. នាដិកា ច ឯត្ថេវាវរុម្ភន្តិ. កព្ពញ្ច នាដកញ្ច, តេសុ និក្ខិត្តំ ឋបិតំ នេត្តញ្ច ចិត្តញ្ច យេហីតិ វិគ្គហោ. កេ តេ? កវិនោ. តត្ថ និក្ខិត្តនេត្តចិត្តវចនេន សុតស្ស ចិន្តនញ្ច ឩហាបោហមុខេន យថុគ្គហិតនិយាមំ, អវិបរីតត្ថនិច្ឆយនំ, និច្ឆិតស្ស ភាវនា, និរន្តរាភិយោគោ ច ទស្សិតោ. កព្ពនាដកវចនេន សុតំ, ចិន្តិតំ, ភាវិតញ្ច ទស្សិតំ. សុតេ ទស្សិតេ តន្និស្សយំ សុតមយញាណម្បិ ទស្សិតមេវ សិយាតិ. ‘‘កព្ពនាដកនិក្ខិត្តនេត្តចិត្តា’’តិ ឥមិនា សុតចិន្តាភាវនានុក្កមេន សម្បាទិតបញ្ញាបាដវានំ កព្ពរចនាយ សាមត្ថិយំ ទស្សេតិ. ហោតិ ហិ តាទិសានំ តំសុតាទិ ពន្ធនការណំ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘សាភាវិកី ច បដិភា,

សុតញ្ច ពហុ និម្មលំ;

អមន្ទោ ចាភិយោគោយំ,

ហេតុ ហោតិហ ពន្ធនេ’’តិ [កាព្យាទាស ១.១០៣ គាថា].

យំកិញ្ចីតិ អត្តនោ ចិត្តារុឡ្ហំ យំកិញ្ចិ ពន្ធជាតំ. ឥមិនា បន អនិយមវចនេន អត្តនោ តត្ថ អាទរាភាវំ ទីបេតិ. រចយន្តិ ករោន្តិ. ឯតំ តេហិ រចិតំ ពន្ធជាតំ បរំ អច្ចន្តមេវ វិម្ហយករំ ន ហោតិ, តាទិសោបាយសម្បត្តិសម្បន្នស្ស ឧបេយ្យសម្បត្តិសព្ភាវតោ អនច្ឆរិយមេវាតិ អធិប្បាយោ. តត្ថ តេសុ កព្ពនាដកេសុ រចនាវិសេសឯកន្តោបាយភូតេសុ អវិហិតាទរាអបិ សុតាទិវសេន អកតាទរាបិ យេ សប្បុរិសា បញ្ញវន្តោ យេន ពន្ធវិសេសេន វិញ្ញូ គុណទោសវិទុនោ សត្ថញ្ញុនោ បណ្ឌិតជនេ តោសេន្តិ បីណេន្តិ. តោសេន្តិយេវ ហិ តេ តាទិសេ សាភាវិកិបដិភាវិរហេបិ ឯតាទិសេសុ អត្ថេសុ សុតចិន្តាភាវនាវសេន វាយមន្តា. វុត្តញ្ហិ –

‘‘ន វិជ្ជតី យជ្ជបិ បុព្ពវាសនា-

គុណានុពន្ធិ បដិភានមព្ភុតំ;

សុតេន វាចុ’ស្សហនេនុបាសិតា,

ធុវំ ករោត្យេវ កមប្យនុគ្គហ’’ន្តិ [កាព្យាទាស ១.១០៤ គាថា].

បដិភាវន្តោ ហេយ្យោបាទេយ្យបរិច្ឆេទលក្ខណបញ្ញាយ បញ្ញវន្តោ នាម, តេយេវ សប្បុរិសា. សវិម្ហយោ ‘‘កីទិសាយំ, តាទិសោបាយន្តររហិតានម្បិ ឯតាទិសោ ពន្ធោ សិយា’’តិ វិម្ហយេន សហ វត្តមានោបិ. សោវ ពន្ធោ តមេវ ពន្ធនំ តាទិសោបាយសម្បត្តិវិរហេនោបេយ្យសម្បត្តិយា សព្ភាវតោ, នាញ្ញោតិ.

៦-៧. ឥទានិ កព្ពនាដកេសុ អបរិចិតានមម្ហាកំ គន្ថរចនាសភាវាវពោធោវ កុតោតិ ឱសក្កន្តេ ‘‘កព្ពនាដកា’’ទិគាថាទ្វយេន សមុស្សាហេតិ. កព្ពនាដកនិក្ខិត្តនេត្តចិត្តា កព្ពនាដកេសុ សុតានុលោកនចិន្តាភាវនាវសេន ឋបិតនេត្តចិត្តា កវិជ្ជនា កព្ពការកា យំ កិញ្ចិ អត្តនោ អភិមតំ រចយន្តិ ករោន្តិ, ឯតំ ពន្ធនំ បរំ អតិសយេន ន វិម្ហយករំ អច្ឆរិយករំ ន ហោតិ, និរន្តរាភិយោគតោ សិទ្ធោបាយមូលបញ្ញាសម្បទាយ ឧបេយ្យភូតគន្ថសង្ខរណំ ភវត្យេវាតិ អធិប្បាយោ. កវិនោ ឥទំ កព្ពន្តិ ច, នដកស្ស ឥទំ នាដកំ, នច្ចគីតាទិ. ឥធ បន តប្បដិបាទកកថាបកាសកគន្ថោ នាដកំ នាម. កព្ពញ្ច នាដកញ្ចាតិ ច, កព្ពនាដកេសុ និក្ខិត្តំ នេត្តចិត្តំ យេហីតិ ច វិគ្គហោ. យេ ជនា តត្ថ តេសុ កព្ពនាដកេសុ អវិហិតាទរាបិ សវនធារណាទិវសេន អកតសម្ភមា ឯវ វិញ្ញូ យេន គន្ថរចនាវិសេសេន តោសេន្តិ បីណេន្តិ, តេយេវ បដិភាវន្តោ បដិភានសង្ខាតបញ្ញវន្តោ ភវន្តិ. សោវ ពន្ធោ សវិម្ហយោ អញ្ញេសំ ឧប្បជ្ជមានវិម្ហយេន សហិតោ. បដិភា ឯតេសំ អត្ថីតិ ច, សហ វិម្ហយេន វត្តតីតិ ច, អវិហិតោ អាទរោ យេហីតិ ច វិគ្គហោ. ពាហិរសត្ថាភិយោគាភាវេបិ បុព្ពវាសនាភាវេបិ ឥហ និរន្តរាភិយោគំ ករោន្តោ តាទិសសាមត្ថិយំ សាធេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘ន វិជ្ជតី យជ្ជបិ បុព្ពវាសនា-

គុណានុពន្ធិ បដិភានមព្ភុតំ;

សុតេន វាចុ’ស្សហនេនុបាសិតា,

ធុវំ ករោត្យេវ កមប្យនុគ្គហ’’ន្តិ [កាព្យាទាស ១.១០៤ គាថា].

តស្សត្ថោ – យទិ បុព្ពវាសនាគុណានុពន្ធី អតីតជាតិយា បរិចយវាសនាគុណស្ស អនុពលប្បទានវសេន អនុពន្ធោ យស្សត្ថិ, តាទិសំ អព្ភុតំ បដិភានំ ន វិជ្ជតិបិ, តថាបិ សុតេន សវនេន ឧស្សហនេន បគុណករណាទិវាចុស្សហនេន វា ឧបាសិតា កតគុរុបាសនា វាចា កមបិ អនុគ្គហំ កិញ្ចិបិ បញ្ញាបាដវំ ធុវំ ឯកន្តេន ករោតិ ឯវាតិ.

ឯត្ថ កព្ពំ នាម មុត្តកកុលកាទិវាក្យវសេន ច អវយវសភាវេហិ តេសំយេវ អន្តរវាក្យាវយវសមូហេហិ បរិបុណ្ណំ វុត្តវិសេសេហិ បភេទគតំ កេវលំ បជ្ជមយំ វា គជ្ជមយំ វា ចម្បូតិខ្យាតបជ្ជគជ្ជមយំ វាតិ មហាវាក្យសភាវេន ច តិដ្ឋតិ. នាដកំ នាម ភរតាទិនដសត្ថគតនានប្បការទស្សិតសភាវំ. កព្ពញ្ច ឥធេវ ទស្សិតលក្ខណតោ ឯកទេសយុត្តប្បករណាទិនវរូបកានិ ច នាដិកា ច ភវន្តិ. កព្ពលក្ខណំ បន ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ–