៣. និព្ពានកណ្ឌោ

ឥទានិ ‘‘សទ្ធម្មសវនម្បិ ចាតិ ឥមស្ស សំវណ្ណនាក្កមោ សម្បត្តោ តត្ថ សទ្ធម្មសវនម្បិ ច លោកេ ទុល្លភមេវ តថា ហិ សទ្ធម្មោ នាម តិវិធោ ហោតិ. បរិយត្តិសទ្ធម្មោ, បដិបត្តិសទ្ធម្មោ, បដិវេធសទ្ធម្មោតិ. តត្ថ បរិយត្តិសទ្ធម្មោ នាម តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ. បដិបត្តិសទ្ធម្មោ នាម តេរសធុតង្គានិ អសីតិ ខន្ធកវត្តាទយោ អភិសមាចារវត្តាទីនិ. បដិវេធសទ្ធម្មោ នាម ចតុសច្ចប្បដិវេធោ. តេសុ បរិយត្តិសទ្ធម្មោ ទ្វិន្នំ សទ្ធម្មានំ បុព្ពង្គមោយេវ បទដ្ឋានញ្ច. កស្មា តំមូលកត្តា តថា ហិ បរិយត្តិយា អសតិ បដិវេធោ នាម នត្ថិ. បរិយត្តិយា អន្តរហិតាយ បដិបត្តិ, បដិបត្តិយា អន្តរហិតាយ អធិគមោ អន្តរធាយតិ. កិំ ការណា អយញ្ហិ បរិយត្តិ បដិបត្តិយា បច្ចយោ ហោតិ. បដិបត្តិអធិគមស្សាបិ បរិយត្តិយេវ បមាណំ. តត្ថ បដិវេធោ ច បដិបត្តិ ច ហោតិបិ នហោតិបិ. ឯកស្មិញ្ហិ កាលេ បដិវេធធរា ភិក្ខូ ពហូ ហោន្តិ, ‘‘ឯស ភិក្ខុ បុថុជ្ជនោ’’តិ អង្គុលិំ បហរិត្វា ទស្សេតព្ពោ ហោតិ. ឥមស្មិំ យេវ ទីបេ ឯកវារំ បុថុជ្ជនភិក្ខុនាម នាហោសិ. បដិបត្តិបូរកាបិ កទាចិ ពហូ ហោន្តិ កទាចិ អប្បា. ឥតិ បដិវេធោ ច បដិបត្តិ ច ហោតិបិ ន ហោតិបិ. សាសនស្ស ឋិតិយា បន បរិយត្តិយេវ បមាណំ បណ្ឌិតោ ហិ តេបិដកំ សុត្វា ទ្វេបិ បូរេតិ, យថា អម្ហាកំ ពោធិសត្តោ អាឡារស្ស សន្តិកេ បញ្ច អភិញ្ញា សត្ត ច សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន សមាបត្តិយា បរិកម្មំ បុច្ឆិ. សោ ‘‘ន ជានាមី’’តិ អាហ. តតោ ឧទកស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា អធិគតវិសេសំ សំសន្ទិត្វា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនស្ស បរិកម្មំ បុច្ឆិ. សោ អាចិក្ខិ, តស្ស វចនសមនន្តរមេវ មហាសត្តោ តំ សម្បាទេសិ ឯវមេវ បញ្ញវា ភិក្ខុ បរិយត្តិំ សុត្វា ទ្វេបិ បូរេតិ តស្មា បរិយត្តិយា ឋិតាយ សាសនំ ឋិតំ ហោតិ យថា មហាតឡាកស្ស បាឡិយា ថិរាយ ឧទកំ ន ឋស្សតីតិ ន វត្តព្ពំ ឧទកេ សតិ បទុមាទីនិ បុប្ផានិ ន បុប្ផិស្សន្តីតិ ន វត្តព្ពំ ឯវមេវ មហាតឡាកស្ស ថិរបាឡិសទិសេ តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ សតិ មហាតឡាកេ ឧទកសទិសា បដិបត្តិបូរកា កុលបុត្តា នត្ថីតិ ន វត្តព្ពំ. តេសុ សតិ មហាតឡាកេសុ បទុមាទីនិ បុប្ផានិ វិយ សោតាបន្នាទយោ អរិយបុគ្គលា នត្ថីតិ ន វត្តព្ពំ, ឯកន្តតោ បរិយត្តិយេវ បមាណំ បរិយត្តិយា អន្តរហិតាយ បដិបត្តិបដិវេធានំ អន្តរធានតោ. តត្ថ បរិយត្តិនាម តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ សាដ្ឋកថា បាឡិយាវ សា តិដ្ឋតិ, តាវ បរិយត្តិ បរិបុណ្ណា ហោតិ. គច្ឆន្តេ កាលេ កលិយុគរាជានោ អធម្មិកា ហោន្តិ តេសុ អធម្មិកេសុ រាជាមច្ចាទយោ អធម្មិកា ហោន្តិ តថា រដ្ឋជនបទវាសិនោបិ អធម្មិកា ឯតេសំ អធម្មិកតាយ ន ទេវោ សម្មា វស្សតិ, តតោ សស្សានិ ន សម្បជ្ជន្តិ. តេសុ សម្បជ្ជន្តេសុ បច្ចយទាយកា ភិក្ខុសង្ឃស្ស បច្ចយេ ទាតុំ ន សក្កោន្តិ. ភិក្ខូ បច្ចយេហិ កិលមន្តា អន្តេវាសិកេ សង្គហេតុំ ន សក្កោន្តិ. គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តេ កាលេ បរិយត្តិ បរិហាយតិ, អត្ថវសេន ធារេតុំ ន សក្កោន្តិ, បាឡិវសេនេវ ធារេន្តិ. តតោ កាលេ គច្ឆន្តេ បាឡិម្បិ សកលំ ធារេតុំ ន សក្កោន្តិ បឋមំ អភិធម្មបិដកំ បរិហាយតិ. បរិហាយមានំ មត្ថកតោ បដ្ឋាយ បរិយត្តិ ហាយតិ បឋមញ្ហិ មហាបករណំ បរិហាយតិ. តស្មិំ បរិហាយមានេ យមកំ, កថាវត្ថុ, បុគ្គលបញ្ញត្តិ, ធាតុកថា, វិភង្គោ, ធម្មសង្គហោតិ ឯវំ អភិធម្មបិដកេ បរិហីនេ មត្ថកតោ បដ្ឋាយ សុត្តន្តបិដកំ បរិហាយតិ. បឋមញ្ហិ អង្គុត្តរនិកាយោ បរិហាយតិ. តស្មិម្បិ បឋមំ ឯកាទសនិបាតោ…បេ… តតោ ឯកនិបាតោតិ ឯវំ អង្គុត្តរេ បរិហីនេ មត្ថកតោ បដ្ឋាយ សំយុត្តនិកាយោ បរិហាយតិ, បឋមំ មហាវគ្គោ បរិហាយតិ. តតោ បដ្ឋាយ សឡាយតនវគ្គោ, ខន្ធវគ្គោ, និទានវគ្គោ, សគាថាវគ្គោតិ ឯវំ សំយុត្តនិកាយេ បរិហីនេ មត្ថកតោ បដ្ឋាយ មជ្ឈិមនិកាយោ បរិហាយតិ បឋមញ្ហិ ឧបរិបណ្ណាសកោ បរិហាយតិ. តតោ មជ្ឈិមបណ្ណាសកោ, តតោ មូលបណ្ណាសកោតិ ឯវំ មជ្ឈិមនិកាយេ បរិហីនេ មត្ថកតោ បដ្ឋាយ ទីឃនិកាយោ បរិហាយតិ, បឋមញ្ហិ បាថិយវគ្គោ បរិហាយតិ តតោ មហាវគ្គោ, តតោ ខន្ធកវគ្គោតិ ទីឃនិកាយេ បរិហីនេ សុត្តន្តបិដកំ បរិហីនំ នាម ហោតិ. វិនយបិដកេន សទ្ធិំ ជាតកមេវ ធារេន្តិ. វិនយបិដកំ លជ្ជិនោ ធារេន្តិ. លាភកាមា បន សុត្តន្តេ កថិតេបិ សល្លក្ខេន្តា នត្ថីតិ ជាតកមេវ ធារេន្តិ. គច្ឆន្តេ កាលេ ជាតកម្បិ ធារេតុំ ន សក្កោន្តិ. អថ នេសំ បឋមំ វេស្សន្តរជាតកំ បរិហាយតិ. តតោ បដិលោមក្កមេន បុណ្ណកជាកតកំ, មហានារទកស្សបជាតកំ បរិហាយតិ. វិនយបិដកមេវ ធារេន្តិ. គច្ឆន្តេ កាលេ តម្បិ មត្ថកតោ បរិហាយតិ បឋមញ្ហិ បរិវារោ បរិហាយតិ, តតោ ខន្ធកោ ភិក្ខុនីវិភង្គោ មហាវិភង្គោតិ អនុក្កមេន ឧបោសថក្ខន្ធកមត្តមេវ ធារេន្តិ, តទា បរិយត្តិ អនន្តរហិតាវ ហោតិ. យាវ បន មនុស្សេសុ ចតុប្បទិកគាថាបិ បវត្តតិ, តាវ បរិយត្តិ អនន្តរហិតាវ ហោតិ. យទា សទ្ធោ បសន្នោ រាជា ហត្ថិក្ខន្ធេ សុវណ្ណចង្កោដកម្ហិ សហស្សត្ថវិកំ ឋបាបេត្វា ‘‘ពុទ្ធេហិ កថិតំ ចតុប្បទិកំ គាថំ ជានន្តោ ឥមំ សហស្សំ គណ្ហតូ’’តិ នគរេ ភេរិំ ចរាបេត្វា គណ្ហកំ អលភិត្វា ឯកវារំ ចរាបិតេ ន សុណន្តាបិ ហោន្តិ អសុណន្តាបិ, យាវ តតិយំ ចរាបេត្វា គណ្ហកំ អលភិត្វា រាជបុរិសា សហស្សត្ថវិកំ បុន រាជកុលំ បវេសេន្តិ, តទា បរិយត្តិអន្តរហិតា នាម ហោតិ. ឯវំ បរិយត្តិយា អន្តរហិតាយ បដិបត្តិបិ បដិវេធោបិ អន្តរហិតោវ ហោតិ. សទ្ធម្មសវនស្ស ទុល្លភភាវោ ធម្មសោណ្ឌកវត្ថុនា ទីបេតព្ពោ អម្ហាកំ កិរ សម្មាសម្ពុទ្ធោ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ធម្មរាជស្ស សាសនន្តរធានតោ នចិរេនេវ កាលេន ពារាណសិរញ្ញោ បុត្តោ ធម្មសោណ្ឌករាជកុមារោ ហុត្វា បិតុអច្ចយេន រជ្ជេ បតិដ្ឋាយ កស្សបទសពលេន ទេសិតំ ធម្មំ សោតុកាមោ ហុត្វា មាសមត្តំ រជ្ជំ កត្វា អម្ហាកំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឥមស្មិំ យេវ ភទ្ទកប្បេ រជ្ជំ ការេត្វា ទេវនគរសទិសេ ពារាណសិនគរេ ចក្កវត្តិរជ្ជសទិសំ រជ្ជំ ករោន្តោ ឯវំ ចិន្តេសិ… ‘‘មយ្ហំ ឯវរូបំ រជ្ជំ កិំ វិលាសំ រជ្ជានុភាវំ សទ្ធម្មវិយោគេន, ទិវាករវិរហិតោ អាកាសោ វិយ, សសង្កវិរហិតរត្តិ វិយ, ទាឋាវិរហិតគជោ វិយ, វេលន្តវិរហិតមហាសមុទ្ទោ វិយ ចក្ខុវិរហិត សុសជ្ជិតវទនំ វិយ, សុគន្ធវិរហិតបារិឆត្តបុប្ផំ វិយ, ចតុអក្ខរនិយមិតធម្មទេសនាវិយោគេន មយ្ហំ ឥទំ រជ្ជំ ន សោភតី’’តិ ចិន្តេត្វា សុវណ្ណចង្កោដកេន សហស្សត្ថវិកំ ភណ្ឌកំ សុសជ្ជិតំ មង្គលហត្ថិកុម្ភេ ឋបេត្វា ពារាណសីនគរេ មហាវីថិយំ ភេរិំ ចរាបេតិ ‘‘ឯកបទិកំ វា ទ្វិបទិកំ វា តិបទិកំ វា ចតុប្បទិកំ វា ធម្មបទំ ជានន្តស្ស ទម្មី’’តិ ឯវំ ភេរិំ ចរាបេត្វា ធម្មជាននកំ អលភិត្វា បុនប្បុនំ ទ្វិសហស្សំ តិសហស្សំ យាវ សតសហស្សំ កោដិ ទ្វេ សហស្សកោដិ, សតសហស្សកោដិ គាមនិគមជនបទសេនាបតិដ្ឋានំ ឧបរាជដ្ឋានំ. បរិយោសានេ ធម្មទេសកំ អលភិត្វា អត្តនោ សុវណ្ណបីឋកំ សេតច្ឆត្តំ ចជិត្វាបិ ធម្មទេសកំ អលភិត្វា រជ្ជសិរិំ បហាយ អត្តានំ ចជិត្វា ‘‘ធម្មទេសកស្ស ទាសោ ហុត្វាបិ ធម្មំ សោស្សាមី’’តិ វត្វា ឯវម្បិ ធម្ម ទេសកំ អលភិត្វា វិប្បដិសារី ហុត្វា ‘‘កិំ មេ សទ្ធម្មវិយោគេន រជ្ជេនាតិ អមច្ចានំ រជ្ជំ និយ្យាតេត្វា សទ្ធម្មគវេសកោ ហុត្វា ធម្មសោណ្ឌកមហារាជា មហាវនំ បាវិសិ ធម្មសោណ្ឌកមហារាជស្ស សទ្ធម្មសវនំ សន្ធាយ បវិដ្ឋក្ខកេ សក្កទេវមហារាជស្ស វេជយន្តបាសាទោ សហេវ កិណ្ណិកាយ កម្បោ អហោសិ, បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនំ ឧណ្ហាការំ អហោសិ. សក្កោទេវរាជា កេនការណេន បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនំ ឧណ្ហាការំ អហោសី’’តិ ចិន្តេត្វា អត្តនោ សហស្សនេត្តេន ទេវមនុស្សេសុ វិត្ថារេត្វា ឱលោកេន្តោ ធម្មគវេសកោ ហុត្វា វនំ បវិដ្ឋំ ធម្មសោណ្ឌកមហារាជានំ ទិស្វា ចិន្តេសិ… ‘‘អជ្ជ មេ អត្តានម្បិ ជហាយ រក្ខសវេសំ មាបេត្វា ឯតំ អនិច្ចបរិទីបនំ ជាតិជរាព្យាធិមរណំ សកលសរីរេ ទោសំ ទស្សេត្វា ធម្មំ ទេសេត្វា ឯតំ សករជ្ជេយេវ បតិដ្ឋាបេតព្ព’’ន្តិ ចិន្តេត្វា សក្កោ ទេវរាជា យក្ខសរូបំ មាបេត្វា ពោធិសត្តស្ស អភិមុខោ អវិទូរេ អត្តានំ ទស្សេសិ. តំ ទិស្វា ធម្មសោណ្ឌកមហារាជា ឯវំ ចិន្តេសិ… ‘‘ឯវំរូបោ នាម រក្ខសោ ធម្មំ ជានេយ្យា’’តិ, ចិន្តេត្វា អវិទូរេ ឋានេ ឋត្វា បុច្ឆាមីតិ រក្ខសេន សទ្ធិំ សល្លបន្តោ អាហ ‘‘សាមិបុញ្ញទេវរាជ ឥមស្មិំ បន វនឃនេ វសនកទេវរាជា កិំ នុខោ ធម្មំ ជានាសី’’តិ, ទេវតា ‘‘មហារាជ ធម្មំ ជានាមី’’តិ អាហ. ‘‘យទិ ធម្មំ ជានាសិ, មយ្ហំ ធម្មកថំ កថេថា’’តិ អាហ. ‘‘អហំ តុយ្ហំ ធម្មំ កថេស្សាមិ, ត្វំ មយ្ហំ កីទិសំ ធម្មកថិកស្ស សក្ការំ ករិស្សសី’’តិ អាហ. ‘‘ឯវំ សន្តេ មយ្ហំ ធម្មំ កថេត្វា បច្ឆា មយ្ហំ សរីរេ មំសំ ខាទិស្សសី’’តិ អាហ. ‘‘អហំ មហារាជ ឆាតោ ហុត្វា ធម្មំ កថេតុំ ន សក្កោមី’’តិ អាហ. ‘‘យទិ តុម្ហេ បឋមំ មំសំ ខាទថ, ធម្មំ កោ សុណិស្សតី’’តិ អាហ. បុន សោ រក្ខសោ ‘‘នាហំ ធម្មំ ទេសេតុំ សក្កោមី’’តិ. បុន រាជា ‘‘មយ្ហំ ធម្មបដិលាភញ្ច តុម្ហាកំ មំសបដិលាភញ្ច តុម្ហេ ជានិត្វា មយ្ហំ ធម្មំ ទេសេថា’’តិ អាហ. អថ សក្កោ ទេវរាជា ‘‘សាធុ ហោថា’’តិ វត្វា អវិទូរេ ឋានេ ឧព្ពេធេន តិគាវុតមត្តំ មហន្តំ អញ្ជនបព្ពតំ មាបេត្វា ឯវមាហ… ‘‘សចេ មហារាជ ឥមំ បព្ពតមុទ្ធនិំ អារូយ្ហ អាកាសា ឧប្បតិត្វា ត្វំ មម មុខេ បតិស្សសិ, អហំ តេ អាកាសគតកាលេ ធម្មំ ទេសេស្សាមិ, ឯវំ សន្តេ តុយ្ហញ្ច ធម្មប្បលាភោ មយ្ហញ្ច មំសបដិលាភោ ភវិស្សតី’’តិ អាហ. តស្ស កថំ សុត្វា ធម្មសោណ្ឌកមហារាជា ‘‘អនមតគ្គេ សំសារេ បុរិសោ ហុត្វា អធម្មសមង្គី ហុត្វា អធម្មស្សេវ អត្ថាយ បាណាតិបាតោ អទិន្នាទានោ កាមេសុមិច្ឆាចារោ សូករិកោ ឱរព្ភិកោ សាកុណិ កោ ចោរោ បរទារិកោ តំ គហេត្វា សីសច្ឆិន្នានំ លោហិតំ ចតូសុ មហាសមុទ្ទេសុ ឧទកតោបិ ពហុតរំ មាតាបិតុអាទីនម្បិ មនាបានំ អត្ថាយ រោទន្តានំ អស្សុ ចតូសុមហាសមុទ្ទេសុ ឧទកតោបិ ពហុតរំ, ឥមំ បន សរីរំ ធម្មស្ស អត្ថាយ វិក្កិណាមិ តំ មហប្ផលញ្ច មនាបញ្ចា’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘សាធុ មារិស ឯវំ ករោមី’’តិ បព្ពតំ អារូយ្ហ បព្ពតគ្គេ ឋិតោ ‘‘មម រជ្ជេន សទ្ធិំ មយ្ហំ សជីវសរីរំ សទ្ធម្មស្សត្ថាយ ទស្សាមី’’តិ សោមនស្សោ ហុត្វា ‘‘ធម្មំ កថេថា’’តិ សទ្ធម្មត្ថាយ ជីវិតំ បរិច្ចជិត្វា អាកាសតោ ឧប្បតិត្វា ធម្មំ កថេថាតិ អាហ. អថ សក្កោ ទេវរាជា សកត្តភាវេន សព្ពាលង្ការេហិ បដិមណ្ឌិតោ អតិវិយ សោតុំ សោមនស្សោ អាកាសតោ បតន្តំ ទិព្ពផស្សេន បរាមសន្តោ ឧរេន បដិគ្គណ្ហិត្វា ទេវលោកំ នេត្វា បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនេ និសីទាបេត្វា មាលាគន្ធាទីហិ បូជេត្វា ធម្មសោណ្ឌកមហារាជស្ស ធម្មំ ទេសេន្តោ ឥមំ គាថមាហ.

‘‘អនិច្ចា វត សង្ខារា, ឧប្បាទវយធម្មិនោ;

ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈន្តិ, តេសំ វូបសមោ សុខោ’’តិ.

ឯវំ សក្កោ ធម្មសោណ្ឌកមហារាជស្ស ធម្មំ ទេសេត្វា ទេវលោកសម្បត្តិំ ទស្សេត្វា ទេវលោកតោ អានេត្វា សករជ្ជេ បតិដ្ឋាបេត្វា អប្បមាទេន ឱវទិត្វា ទេវលោកមេវ អគមាសិ ឯវំ សទ្ធម្មសវនស្សាបិ ទុល្លភភាវោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ បរិយត្តិអន្តរធានេន បដិបត្តិ បដិវេធាបិ អន្តរធាយន្តិ. ឯត្ថ ច តីណិ បរិនិព្ពានានិ វេទិតព្ពានិ កតមានិ តីណិ បរិនិព្ពានានិ. កិលេសបរិនិព្ពានំ, ខន្ធបរិនិព្ពានំ, ធាតុបរិនិព្ពានន្តិ. តត្ថ កិលេសបរិនិព្ពានំ ពោធិមណ្ឌេយេវ ហោតិ, ភគវា ហិ ពោធិមណ្ឌេយេវ វីរិយបាទេហិ សីលបថវិយំ បតិដ្ឋាយ សទ្ធាហត្ថេន កម្មក្ខយករំ ញាណផរសុំ គហេត្វា សព្ពោ លោភទោសមោហវិបរីតមនសិការអហិរីកានោត្តប្បកោធូបនាហមក្ខបឡាស- ឥស្សាមច្ឆរិយមាយាសាឋេយ្យថម្ភសារម្ភមានាតិ មានមទបមាទតណ្ហា’វិជ្ជាតិវិធាកុសលមូលទុច្ចរិតសំកិលេសមលវិសមសញ្ញាវិតក្ក បបញ្ចចតុព្ពិធវិបរិយេសអាសវគន្ថឱឃយោគា’គតិគន្ថុ’ បាទានបញ្ចចេតោខិលវិនិពន្ធនីវរណា’ភិនន្ទន ឆវិវាទមូលតណ្ហាកាយសត្តានុសយ អដ្ឋមិច្ឆត្តនវតណ្ហាមូលកទសាកុសលកម្មបថ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគត អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតប្ប ភេទ សព្ពទរថបរិឡាហកិលេសសតសហស្សានិ, សង្ខេបតោ វា បញ្ច កិលេសអភិសង្ខារខន្ធមច្ចុទេវបុត្តមារេ អសេសតោ ហតា វិហតា អនភាវំកតា តស្មា សព្ពេបិ កិលេសា ពោធិមណ្ឌេយេវ និព្ពានំ និរោធំ គច្ឆន្តីតិ កិលេសនិព្ពានំ ពោធិមណ្ឌេយេវ ហោតិ ឯត្ថ ច ពោធីតិ អរហត្តមគ្គញ្ញាណំ អធិប្បេតំ តថា ហិ សព្ពេសម្បិ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធអរិយសាវកានំ អរហត្តមគ្គក្ខណេយេវ សព្ពេបិ កិលេសា អសេសំ និរោធំ និព្ពានំ គច្ឆន្តិ តេបិ ពុទ្ធា ឧគ្ឃដិតវិញ្ញូវិភជ្ជិតញ្ញូនេយ្យវសេន តិវិធា ហោន្តិ វុត្តញ្ហេតំ ជាតត្តកីសោតត្តកីនិទានេ.

‘‘ឧគ្ឃដិតញ្ញុនាមកោ, វិភជ្ជិតញ្ញុនោ ទុវេ;

តតិយោ នេយ្យោ នាមេន, ពោធិសត្តោ តិធា មតោ.

ឧគ្ឃដិតញ្ញុពោធិសត្តោ, បញ្ញាធិកោតិ នាមសោ;

វិភជ្ជិតញ្ញុពោធិសត្តោ, វុត្តោ វីរិយាធិកោ.

មតោ នេយ្យោ សទ្ធាធិកោ នាម, ពោធិសត្តា ឥមេ តយោ;

កប្បេច សតសហស្សេ, ចតុរោ ច អសង្ខ្យេយ្យេ.

បូរេត្វា ពោធិសម្ភារេ, លទ្ធព្យាករណោ បុរេ;

ឧគ្ឃដិតញ្ញុពោធិសត្តោ, បត្តោ សម្ពោធិមុត្តមំ.

អដ្ឋមេ ច អសង្ខ្យេយ្យេ, កប្បេ ច សតសហស្សេ;

បូរេត្វា ពោធិសម្ភារេ, លទ្ធព្យាករណោ បុរេ.

វិបញ្ចិតញ្ញុពោធិសត្តោ, បត្តោ សម្ពោធិមុត្តមំ;

នេយ្យោ តុ ពោធិសត្តោ ច, សោឡសេ អសង្ខ្យេយ្យេ.

កប្បេ ច សតសហស្សេ, លទ្ធព្យាករណោ បុរេ;

បូរេត្វា ពោធិសម្ភារេ, បត្តោ សម្ពោធិមុត្តម’’ ន្តិ.

សុត្តនិបាតអបទានដ្ឋកថាសុ បន ‘‘ពុទ្ធានំ អានន្ទ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច, មជ្ឈិមបរិច្ឆេទេន អដ្ឋ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច, ឧបរិមបរិច្ឆេទេន សោឡសាសង្ខ្យ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច. ឯតេច បញ្ញាធិកសទ្ធាធិកវីរិយាធិកវសេន វេទិតព្ពាតិ វុត្តំ តេសុ បញ្ញាធិកោ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច, សទ្ធាធិកោ អដ្ឋអសង្ខេយ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច, វីរិយាធិកោ សោឡសអសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ចាតិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ បញ្ញាធិកោ យោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសេសុ សំសរន្តោបិ បញ្ញាពហុល្លវសេន សម្បន្នជ្ឈាសយ សម្ភវតោ ខិប្បញ្ញេវ តស្ស សម្ពោធិ. សទ្ធាធិកោ បន មន្ទបញ្ញត្តា អស្សទ្ទហិតព្ពេបិ សទ្ទហតិ, តស្មា តស្ស មន្ទញ្ញេវ សម្ពោធិ. វីរិយាធិកោ បន ឧភយមន្ទោ អស្សទ្ទហិតព្ពម្បិ សទ្ទហតិ, អកត្តព្ពម្បិ ករោតិ, រាជា បស្សេនទីកោសលោ យថា សោ ហិ សព្ពញ្ញុពុទ្ធេ ធរមានេយេវ អគមនីយម្បិ បរទារំ គន្តុំ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា បរំ ជីវិតា វោរោបេតុំ អារទ្ធោ នេរយិកានំ វិរវន្តានំ ទុ-ស-ន-សោតិ សទ្ទម្បិ សុត្វា អតិវិមូឡ្ហោ សព្ពញ្ញុពុទ្ធំ ឋបេត្វា មិច្ឆាទិដ្ឋិព្រាហ្មណំ បុច្ឆិត្វា តស្ស វចនេន សព្ពជនានំ យញ្ញត្ថាយ ទុក្ខំ ឧប្បាទេសិ កោ បនវាទោ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ, តថា ហិ ឯស កស្សបភគវតោ សាសនន្តរធានេន អន្ធភូតេ លោកេ ពារាណសិយំ រាជា ហុត្វាបិ និគ្រោធរុក្ខទេវតាយ យញ្ញត្ថាយ ឯកសតរាជានោ មហេសីហិ សទ្ធិំ មារេតុំ អារទ្ធោ. ឯវំ វីរិយាធិកោ ឧភយមន្ទោ, តស្មា តស្ស សម្ពោធិ អតិមន្ទោតិ ឯវំ បញ្ញាធិកសទ្ធាធិកវីរិយាធិកវសេន កាលស្សាបិ រស្សទីឃភាវោ វេទិតព្ពោតិ. បច្ឆិមនយោឯវ បសំសិតព្ពោតិ អយមេត្ថ អម្ហាកំ អត្តនោមតិ. ខន្ធបរិនិព្ពានំ បន កុសិនារាយ ឧបវត្តនេ មល្លានំ សាលវនេ យមកសាលានមន្តរេ វេសាខបុណ្ណមទិវសេ បច្ចូសសមយេ ឯកូនវីសតិយា ចុតិចិត្តេសុ មេត្តាបុព្ពភាគស្ស សោមនស្សញាណសម្បយុត្តអសង្ខារិកកុសលចិត្តសទិសេន មហាវិបាកចិត្តេន អព្យាកតេន ចរិមកំ កត្វា កត្ថចិ ភវេ បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស អនន្តរបច្ចយោ ហុត្វា កម្មតណ្ហាកិលេសេហិ អនុបាទានោ សព្ពុបធិបដិនិស្សគ្គោ ឧបាទិន្នកក្ខន្ធបរិច្ចាគោ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. វិត្ថារោ បន ទីឃនិកាយេ មហាវគ្គេ មហាបរិនិព្ពានសុត្តវណ្ណនាយំ ឱលោកេតព្ពោ. តត្ថ វិទេសំ គច្ឆន្តោ បុរិសោ សព្ពំ ញាតិជនំ អាលិង្គេត្វា សីសេ ចុម្ពិត្វា គច្ឆតិ វិយ ភគវាបិ និព្ពានបុរំ បវិសន្តោ សព្ពេបិ ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសមាបត្តិយោ អនវសេសំ សមាបជ្ជិត្វា យាវ សញ្ញាវេទយិតំ, តតោបិ វុដ្ឋាយ យាវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ ឈានង្គានិ បច្ចវេក្ខិត្វា ភវង្គចិត្តេន អព្យាកតេន ទុក្ខសច្ចេន បរិនិព្ពាយិ. បាឡិយំ បន ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានា វុដ្ឋហិត្វា សមនន្តរា ភគវា បរិនិព្ពាយី’’តិ វុត្តំ តត្ថ ទ្វេ សមនន្តរា ឈានសមនន្តរា, បច្ចវេក្ខណសមនន្តរាតិ. តត្ថ ឈានា វុដ្ឋាយ ភវង្គំ ឱតិណ្ណស្ស តត្ថេវ បរិនិព្ពានំ ឈានសមនន្តរំ នាម. ឈានា វុដ្ឋហិត្វា បុន ឈានង្គានិ បច្ចវេក្ខិត្វា ភវង្គំ ឱតិណ្ណស្ស តត្ថេវ បរិនិព្ពានំ បច្ចវេក្ខណសមនន្តរំ នាម. ភគវា បន ឈានសមនន្តរា អបរិ និព្ពាយិត្តា បច្ចវេក្ខណសមនន្តរមេវ បរិនិព្ពាយីតិ វេទិតព្ពំ, តេនេវាហ ‘‘ភគវា បន ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា ឈានា វុដ្ឋាយ ឈានង្គានិ បច្ចវេក្ខិត្វា ភវង្គចិត្តេន អព្យាកតេន ទុក្ខសច្ចេន បរិនិព្ពាយី’’តិ. ឯត្ថ ភគវតោ បរិនិព្ពានចិត្តស្ស កិំ អារម្មណំ កម្មំ វា ហោតិ, ឧទាហុ កម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តានិ, អថ និព្ពានន្តិ អបរេ ឯវំ វទន្តិ.

នាហុ អស្សាសបស្សាសា, ឋិតចិត្តស្ស តាទិនោ;

អនេជោ សន្តិ’មារព្ភ, យំកាល’មករី មុនិ.

អសល្លីនេន ចិត្តេន, វេទនំ អជ្ឈវាសយិ;

បជ្ជោតស្សេ’វ និព្ពានំ, វិមោក្ខោ ចេតសោ អហូ’តិ.

ឥមិស្សាគាថាយ ‘‘យំ យោ មុនិ អនេជោ សន្តិ និព្ពានំ អារព្ភ កាលំ អករី’’តិ យោជេត្វា ភគវតោ បរិនិព្ពានចិត្តស្ស និព្ពានារម្មណន្តិ តមយុត្តំ, បដិសន្ធិភវង្គចុតីនំ និព្ពានារម្មណស្ស អនារហត្តា ‘‘និព្ពានំ គោត្រភុស្ស វោទានស្ស មគ្គស្ស អារម្មណបច្ចយេនបច្ចយោ, និព្ពានំ ផលស្ស អាវជ្ជនាយា’’តិ បដ្ឋានបាឡិយា ជវនអាវជ្ជនានមេវ អធិប្បេតត្តា តស្មា ឯត្ថ ‘‘យំ យោ មុនិ ផលសមាបត្តិយា អនេជោ អនេជសង្ខាតោ តណ្ហារហិតោ សន្តិំ និព្ពានំ អារព្ភ អារម្មណំ កត្វា កាលំ អសីតិវស្សបរិមាណំ អករិ អតិក្កមី’’តិ យោជនា កាតព្ពា. កេចិ បន ឯវំ វទន្តិ… ‘‘កត្ថចិ បន អនុប្បជ្ជមានស្ស ខីណាសវស្ស យថោបដ្ឋិតំ នាមរូបធម្មាទិកមេវ ចុតិបរិយោសានានំ គោចរភាវំ គច្ឆតិ, ន កម្ម-កម្មនិមិត្តាទយោ’’តិ វុត្តត្តា កម្មនិត្តគតិនិមិត្តានិ អរហតោ ចុតិចិត្តស្ស អារម្មណភាវំ ន គច្ឆន្តីតិ តម្បិ អយុត្តមេវ អយញ្ហេត្ថត្ថោ កត្ថចិ បន ភវេ អនុប្បជ្ជមានស្ស ខីណាសវស្ស អរហតោ យថា យថា យេន យេន បការេន ឧបដ្ឋិតំ នាមរូបធម្មាទិកមេវ ចុតិបរិយោសានំ អាវជ្ជនជវនចិត្តានំ គោចរភាវំ គច្ឆតិ, បុន ភវាភិនិព្ពត្តិយា អភាវតោ. កិំ ការណំ ភូតានិ កម្មកម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តានិ គោចរភាវំ ន គច្ឆន្តីតិ. ចុតិចិត្តស្ស បន បដិសន្ធិចិត្តេន គហិតំ អតីតារម្មណមេវ គោចរភាវំ គច្ឆតិ. ‘‘នាមរូបាទិកមេវា តិ ឯត្ថ នាម’’ន្តិ ចិត្តចេតសិកនិព្ពានំ រូបន្តិ អដ្ឋារសវិធំ រូបំ សង្គណ្ហាតិ. នាមញ្ច រូបញ្ច នាមរូបា. នាមរូបា ច តេ ធម្មា ចេតិ តថា. តេ អាទិ យេសំ តេតិ នាមរូបធម្មាទិ តមេវ នាមរូបធម្មាទិកំ. អាទិសទ្ទេន ឆ បញ្ញត្តិយោ សង្គណ្ហាតិ, តេន និព្ពានម្បិ អរហតោ មរណាសន្នកាលេ ក្រិយជវនស្សបិ អារម្មណភាវោ ភវេយ្យាតិ អម្ហាកំ ខន្តិ វីមំសិត្វា បន គហេតព្ពំ. ភគវតោ និព្ពានចិត្តស្ស បន តុសិតបុរតោ ចវិត្វា សិរីមហាមាយាយ កុច្ឆិម្ហិ វសិតបដិសន្ធិចិត្តេន គហិតារម្មណមេវ អារម្មណំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ តញ្ច ខោ គតិនិមិត្តមេវ, ន កម្មកម្មនិមិត្តានិ. យុត្តិតោបិ អាគមតោបិ គតិនិមិត្តមេវ យុជ្ជតិ តថា ហិ តុសិតបុរេយេវ សេតកេតុទេវបុត្តោ ហុត្វា ទិព្ពគណនាយ ចត្តារិ សហស្សានិ, មនុស្សគណនាយ សត្តបញ្ញាសវស្សកោដិ,សដ្ឋិវស្សសតសហស្សានិ ឋត្វា បរិយោសានេ បញ្ច បុព្ពនិមិត្តានិ ទិស្វា សុទ្ធាវាសេ អរហន្តព្រហ្មុនា ទសហិ ចក្កវាឡសហស្សេហិ អាគម្ម ទេវតាវិសេសេហិ ច.

‘‘កាលោ ទេវ មហាវីរ, ឧប្បជ្ជ មាតុកុច្ឆយំ;

សទេវកំ តារយន្តោ, ពុជ្ឈស្សុ អមតំ បទ’’ន្តិ.

យាចិយមានោ ‘‘កាលំ ទីបញ្ច ទេសញ្ច, កុលំ មាតរមេវ ចា’’តិ វុត្តានិ បញ្ច មហាវិលោកនានិ វិលោកេត្វា តុសិតបុរតោ ចវិត្វា អាសាឡ្ហីបុណ្ណមាយំ ឧត្តរាសាឡ្ហនក្ខត្តេនេវ សទ្ធិំ ឯកូនវីសតិយា បដិសន្ធិចិត្តេសុ មេត្តាបុព្ពភាគមស្ស សោមនស្សញាណសម្បយុត្តអសង្ខារិកកុសលចិត្តស្ស សទិសេន មហាវិបាកចិត្តេន បដិសន្ធិំ អគ្គហេសិ. តទារម្មណាសន្នវីថិតោ បុព្ពភាគេ អាលោកិតានិ កាលទីបទេសកុលមាតរវសេន ឥមានិ បញ្ច បដិសន្ធិចិត្តស្ស គតិនិមិត្តារម្មណភាវេន គោចរភាវំ គច្ឆន្តីតិ អម្ហាកំ ខន្តិ តន្និន្នតប្បោណតប្បព្ភារវសេន ពាហុល្លប្បវត្តិតោ តេនេវ អភិធម្មត្ថសង្គហាទីសុ អភិធម្មត្ថ វិភាវនិយំ ‘‘មរណកាលេ យថារហំ អភិមុខីភូតំ ភវន្តរេ បដិសន្ធិជនកំ កម្មំ វា តំ កម្មករណកាលេ រូបាទិកមុបលទ្ធបុព្ពមុបករណភូតញ្ច កម្មនិមិត្តំ វា អនន្តរមុប្បជ្ជមានភវេ ឧបលភិតព្ពំ ឧបភោគភូតំ គតិនិមិត្តំ វា កម្មពលេន ឆន្នំ ទ្វារានមញ្ញតរស្មិំ បច្ចុបដ្ឋាសិ, តតោ បរំ តមេវ តថោបដ្ឋិតមាលម្ពណំ អារព្ភ វិបច្ចមានកកម្មានុរូបំ បរិសុទ្ធំ វា, ឧបក្កិលិដ្ឋំ វា ឧបបជ្ជិតព្ពភវានុរូបំ តត្ថោណតំវ ចិត្តសន្តានមភិណ្ហំ បវត្តតិ ពាហុល្លេន. តមេវ វា បន ជនកភូតំ កម្មំ អភិនវករណវសេន ទ្វារប្បត្តំ ហោតិ. បច្ចាសន្នមរណស្ស បន តស្ស វីថិចិត្តាវសានេ ភវង្គក្ខយេវា ចវនវសេន បច្ចុប្បន្នភវបរិយោសានភូតំ ចុតិចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈតិ. តស្មិំ និរុទ្ធាវសានេ តស្សានន្តរមេវ តថា គហិតមាលម្ពណមារព្ភ សវត្ថុកមវត្ថុកមេវ វា យថារហំ អវិជ្ជានុសយបរិក្ខិត្តេន តណ្ហានុសយមូលកេន សង្ខារេន ជនិយមានំ សម្បយុត្តេហិ បរិគ្គយ្ហមានំ សហជាតានមធិដ្ឋានភាវេន បុព្ពង្គមភូតំ ភវន្តរបដិសន្ធានវសេន បដិសន្ធិសង្ខាតំ មានសមុប្បជ្ជមានមេវ បតិដ្ឋាតិ ភវន្តរេ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘តត្ថោណតំវ ចិត្តសន្តានមភិណ្ហំ បវត្តតិ ពាហុល្លេនា’’តិ ឥមិនា កម្មពលេន ឧបដ្ឋិតំ គតិនិមិត្តំ មរណាសន្នវីថិតោ បុព្ពេ ឯកាហទ្វីហាទិវសេន សត្តាហម្បិ, សត្តាហតោ ឧត្តរិបិ ឧប្បជ្ជតេ វាតិ ទស្សេតិ តថា ហិ បរិសុទ្ធំ វា ឧបក្កិលិដ្ឋំ វា វិបច្ចមានកកម្មានុរូបំ គតិនិមិត្តំ ចិរកាលម្បិ តិដ្ឋតិ, អរិយគាលតិស្សចោរឃាតកាទយោ វិយ តថា ហិ អរិយគាលតិស្សោ នាម ឧបាសកោ សីហឡទីបេ អត្តនោ ភរិយាយ សុមនាយ សទ្ធិំ យាវជីវំ ទានាទិ បុញ្ញកម្មានិ កត្វា អាយូហបរិយោសានេ អរិយគាលតិស្សស្ស មរណមញ្ចេ និបន្នស្ស ឆទេវលោកតោ រថំ អានេត្វា អត្តនោ អត្តនោ ទេវលោកំ វណ្ណេសុំ. ឧបាសកោ ទេវតានំ កថំ សុត្វា តុសិតបុរតោ អាហដរថំ ឋបេត្វា អវសេសរថេ ‘‘គហេត្វា គច្ឆថា’’តិ អាហ. សុមនា បន អត្តនោ សាមិកស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘កិំ តិស្ស មរណាសន្នេ វិលាបំ អកាសី’’តិ អាហ. តិស្សោ អត្តនោ ភរិយាយ កថំ សុត្វា អាហ… ‘‘អហំ វិលាបំ ន ករោមិ, ទេវលោកតោ ទេវតា ឆ រថេ អានេសុំ តាហិ ទេវតាហិ សទ្ធំ កថេមី’’តិ. តំ នបស្សាមិ កុហិ’’ន្តិ វុត្តេ បុប្ផទាមំ អាហរាបេត្វា អាកាសេ ខិបាបេសិ. សា តំ បុប្ផទាមំ រថសីសេ ឱលម្ពមានំ ទិស្វា គព្ភំ បវិសិត្វា សយនេ សយិត្វា នាសិកវាតំ សន្និរុជ្ឈិត្វា ចវិត្វា បាតុរហោសិ. សា អត្តនោ សាមិកស្ស សាសនំ បេសេសិ… ‘‘អហំ បន បឋមំ អាគតោម្ហិ, ត្វំ កស្មា ចិរាយសី’’តិ. ឧភោបិ រថេ ឋត្វា សព្ពេ ឱលោកេន្តានំយេវ តុសិតបុរំ អគមំសុ. ឥមស្មិញ្ហិ វត្ថុស្មិំ សាមិកស្ស ឧបដ្ឋិតគតិនិមិត្តំ ភរិយាយ បាកដំ ហុត្វា បុរេតរតុសិតបុរេ និព្ពត្តិត្វា សាមិកស្ស សាសនំ បេសេសិ តេន អរិយគាលតិស្សស្ស ចិរកាលំ គតិនិមិត្តំ ឧបដ្ឋាតីតិ វេទិតព្ពំ. មនុស្សលោកេ ហិ ចិរកាលំ តុសិតបុរេ មុហុត្តំវ ហោតិ. ឯវំ បរិសុទ្ធំ វិបច្ចមានកកម្មានុរូបំ គតិនិមិត្តំ ចិរកាលំ បវត្តតិ ឥមិនា នយេន ទុដ្ឋគាមណិអភយធម្មិកឧប្សកាទីនម្បិ វត្ថុ វិត្ថារេតព្ពំ. ចោរឃាតកស្ស បន មហានិរយេ វិបច្ចមានកកម្មានុរូបំ នេរយគ្គិជាលាទិកំ សត្តាហំ ឧបដ្ឋាតិ. សាវត្ថិនគរេ កិរ បញ្ចសតា ចោរា ពហិនគរេ ចោរកម្មំ ករោន្តិ. អថេកទិវសំ ជនបទបុរិសោ តេសំ អព្ភន្តរោ ហុត្វា ចោរកម្មំ អកាសិ, តទា តេ សព្ពេបិ រាជបុរិសា អគ្គហេសុំ. រាជា តេ ទិស្វា ‘‘តុម្ហាកំ អន្តរេ ឥមេ សព្ពេ មារេតុំ សមត្ថស្ស ជីវិតំ ទម្មី’’តិ អាហ. បញ្ចសតា ចោរា អញ្ញមញ្ញំ សម្ពន្ធា អញ្ញមញ្ញំ សហាយកាតិ អញ្ញមញ្ញំ មារេតុំ ន ឥច្ឆិំសុ, ជនបទមនុស្សោ បន ‘‘អហំ មារេមី’’តិ វត្វា សព្ពេ មារេសិ. រាជា តស្ស តុស្សិត្វា ចោរឃាតកកម្មំ អទាសិ. សោ បញ្ចវីសតិវស្សានិ ចោរឃាតកកម្មំ អាកាសិ. រាជា តស្ស មហល្លកោតិ វត្វា អញ្ញស្ស ចោរឃាតក កម្មំ ទាបេសិ. សោ ចោរឃាតកកម្មា អបនីតោ អញ្ញតរស្ស សន្តិកេ នាសិកវាតំ ឧគ្គណ្ហិត្វា ហត្ថបាទកណ្ណនាសាទីហិ ឆិន្ទិតព្ពានំ ឩរូថនកដ្ឋានំ ភិន្ទន្តមារេតព្ពយុត្តានំ នាសិកវាតំ វិស្សជ្ជេត្វា មារេតព្ពំ មន្តំ លភិ. សោ រាជានំ អារោចេត្វា នាសិកវាតេន ចោរឃាតកកម្មំ ករោន្តស្សេវ តិំស វស្សានិ អតិក្កមិ. សោ បច្ឆា មហល្លកោ ហុត្វា មរណមញ្ចេ និបជ្ជិ ‘‘សត្តទិវសេន កាលំ ករិស្សតី’’តិ. មរណកាលេ មហន្តំ វេទនំ អហោសិ. សោ មហានិរយេ និព្ពត្តោ វិយ មហាសទ្ទំ កត្វា ទុក្ខិតោ ហោតិ. តស្ស សទ្ទេន ភីតា មនុស្សា ឧភតោបស្សេ គេហំ ឆឌ្ឌេត្វា បលាយិំសុ. តស្ស មរណទិវសេ សារិបុត្តត្ថេរោ ទិព្ពចក្ខុនា លោកំ ឱលោកេន្តោ ឯតស្ស កាលំ កត្វា មហានិរយេ និព្ពត្តមានំ ទិស្វា តស្ស អនុកម្បំ បដិច្ច គេហទ្វារេ បាកដោ អហោសិ. សោ កុជ្ឈិត្វា នាសិកវាតំ វិស្សជ្ជេសិ. យាវ តតិយំ វិស្សជ្ជមានោបិ វិស្សជ្ជាបេតុំ អសក្កោន្តោ ថេរំ អតិរេកេន វិរោចមានំ ទិស្វា ចិត្តំ បសាទេត្វា បាយាសំ ថេរស្ស ទាបេសិ. ថេរោ មង្គលំ វឌ្ឍេត្វា អគមាសិ. ចោរឃាតកោ ថេរស្ស ទិន្នទានំ អនុស្សរិត្វា ចវិត្វា សគ្គេ និព្ពត្តិ, និរយជាលាទយោ អន្តរធាយន្តិ. សោ អនាគតេបិ បច្ចេកពុទ្ធោ ភវិស្សតិ. ឯវំ ឧបក្កិលិដ្ឋំ វា វិបច្ចមាន កកម្មានុរូបំ គតិនិមិត្តម្បិ សត្តាហបរមំ ឧបដ្ឋាតិ. អត្ថិកេហិ បន សហស្សវត្ថុ សគាថាវគ្គេសុ ឱលោកេតព្ពោ. ភគវតោ បន បរិសុទ្ធំ មេត្តាបុព្ពភាគស្ស សោមនស្ស ញាណសម្បយុត្តកុសលស្ស កម្មស្ស វេគេន កាលទីបទេសកុលមាតរវសេន ឥមានិ បញ្ចគតិនិមិត្តានិ ចិរកាលំ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ. ចិរកាលន្តិ មនុស្សលោកេ សត្តាហមត្តំ, តុសិតបុរេមុហុត្តមេវ, តថាបិ មនុស្សលោកេ សត្តាហមត្តេ កាលេ ទេវតានំ បញ្ចបុព្ពនិមិត្តានិ បញ្ញាយន្តិ តញ្ច ខោ បុញ្ញវន្តានំយេវ បញ្ញាយន្តិ, ន សព្ពេសំ មនុស្សលោកេ បុញ្ញវន្តានំ រាជរាជមហាមត្តាទីនំ វិយ តំ ទិស្វា មហេសក្ខា ទេវតា ជានន្តិ, ន អប្បេសក្ខា, មនុស្សលោកេ នេមិត្តកា ព្រាហ្មណបណ្ឌិតាទយោវិយ. មហេសក្ខា ទេវតា តំ បុព្ពនិមិត្តំ ទិស្វា នន្ទវនំ នេត្វា ‘‘កាលោ ទេវា’’តិ អាទីហិ យាចន្តិ. មហាសក្កោ តត្ថេវ នន្ទវនុយ្យានេ កាលទីបទេសកុលមាតរវសេន បញ្ច វិលោកេត្វា ចវិត្វា តមារម្មណំ កត្វា មហាមាយាយ កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ អគ្គហេសីតិ សន្និដ្ឋានមវគន្តព្ពំ.

តត្ថ កាលន្តិ មនុស្សលោកេ ឯកូនតិំសតិមេ វស្សេ វេសាខបុណ្ណមទិវសេ ពុទ្ធោ ភវិស្សាមីតិ កាលំ ឱលោកេសិ. ទីបន្តិ ជម្ពុទីបេយេវ ភវិស្សាមិ, ន អញ្ញទីបេសូតិ ទីបំ ឱលោកេសិ. ទេសន្តិ មជ្ឈិមទេសេយេវ, តញ្ច ខោ មហាពោធិមណ្ឌេយេវ, ន អញ្ញទេសេតិ ទេសំ ឱលោកេសិ. កុលន្តិ ទ្វេ កុលានិ ខត្តិយកុលព្រាហ្មណកុលវសេន. តត្ថ យស្មិំ កាលេ ខត្តិយកុលំ លោកេ សេដ្ឋភាវេន ‘‘អយមេវ លោកេ អគ្គោ’’តិ សម្មន្នតិ, តទា ខត្តិយកុលេយេវ ពុទ្ធា ឧប្បជ្ជន្តិ. យស្មិំ បន កាលេ ព្រាហ្មណកុលំ អយមេវ លោកេ អគ្គោតិ, តទា ព្រាហ្មណកុលេយេវ ពុទ្ធា ឧប្បជ្ជន្តិ. ឥទានិ បន ខត្តិយកុលមេវ អគ្គោតិ សម្មន្នន្តិ. ខត្តិយកុលេបិ សក្យរាជានោវ លោកេ ឧត្តមា, អសម្ភិន្នខត្តិយកុលត្តា តស្មា សក្យរាជកុលេយេវ ភវិស្សាមីតិ កុលំ ឱលោកេសិ. មាតរន្តិ មម មាតរំ ទស មាសានិ សត្ត ច ទិវសានិ ឋស្សតិ, ឯត្ថន្តរេ មម មាតុយា អរោគោ ភវិស្សតីតិ មាតរម្បិ ឱលោកេសិ. ពោធិសត្តមាតា បន បច្ឆិមវយេ ឋិតា. ឯវំ យុត្តិតោបិ អាគមតោបិ ភគវតោ និព្ពានចិត្តស្ស បដសន្ធិចិត្តេន គហិតនិមិត្តមេវ អារម្មណំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

សព្ពញ្ញុជិននិព្ពាន, ចិត្តស្ស គោចរំ សុភំ;

វិញ្ញេយ្យំ គតិនិមិត្តំ, គន្ថេហិ អវិរោធតោ.

ធាតុបរិនិព្ពានម្បិ ពោធិមណ្ឌេយេវ ភវិស្សតិ វុត្តញ្ហេតំ ឧបរិបណ្ណាសកេ ‘‘ធាតុបរិនិព្ពានំ អនាគតេ ភវិស្សតិ សាសនស្ស ហិ ឱសក្កនកាលេ ឥមស្មិំ តម្ពបណ្ណិទីបេ ធាតុយោ សន្និបតិត្វា មហាចេតិយតោ នាគទីបេ រាជាយតនចេតិយំ, តតោ មហាពោធិបល្លង្កំ គមិស្សន្តិ. នាគភវនតោបិ ទេវលោកតោបិ ធាតុយោ មហាពោធិបល្លង្កមេវ គមិស្សន្តិ សាសបមត្តាបិ ធាតុយោ អន្តរា ន នស្សិស្សន្តិ, សព្ពា ធាតុយោ មហាពោធិបល្លង្កេ រាសិភូតា សុវណ្ណក្ខន្ធា វិយ ឯកគ្ឃនា ហុត្វា ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ វិស្សជ្ជិស្សន្តិ, តា ទសសហស្សលោកធាតុំ ផរិស្សន្តិ. តតោ ទសសហស្សចក្កវាឡេសុ ទេវតា សន្និបតិត្វា ''អជ្ជ សត្ថា បរិនិព្ពាយតិ អជ្ជ សាសនំ ឱសក្កតិ បច្ឆិមទស្សនំ ឥទំ អម្ហាក’’ន្តិ ទសពលស្ស បរិនិព្ពុតទិវសតោ មហន្តតរំ ការុញ្ញំ ករិស្សន្តិ ឋបេត្វា អនាគាមិខីណាសវេ អវសេសា សកត្តភាវេន សន្ធារេតុំ នាសក្ខិំសុ, ធាតុសរីរតោ តេជោធាតុ ឧដ្ឋហិត្វា យាវ ព្រហ្មលោកា ឧគ្គច្ឆិស្សតិ. សាសបមត្តាយបិ ធាតុយា សតិ ឯកជាលា ភវិស្សតិ ធាតូសុ បរិយាទានំ គតាសុ បច្ឆិជ្ជិស្សតិ. ឯវំ មហន្តំ អានុភាវំ ទស្សេត្វា ធាតូសុ អន្តរហិតាសុ សាសនំ អន្តរហិតំ នាម ហោតិ. យាវ ឯវំ ន អន្តរធាយតិ, តាវ អនន្តរធានមេវ សាសនំ. បរិនិព្ពានកាលតោ បដ្ឋាយ យាវ សាសបមត្តា ធាតុ តិដ្ឋតិ, តាវ ពុទ្ធកាលតោ បច្ឆាតិ ន វេទិតព្ពំ ធាតូសុ ហិ ឋិតាសុ ពុទ្ធា ឋិតា វ ហោន្តិ, តស្មា ឯត្ថន្តរេ អញ្ញស្ស ពុទ្ធស្ស ឧប្បត្តិ និវារិតាវ ហោតិ. តេនេវ វទាម.

បរិនិព្ពានកាលតោ, បច្ឆា ធរន្តិ ធាតុយោ;

អនិព្ពុតោវ សម្ពុទ្ធោ, អញ្ញពុទ្ធស្ស វារិតា.

ជីវមានេបិ សម្ពុទ្ធេ, និព្ពុតេ វា តថាគតេ;

យោ ករោតិ សមំ បូជំ, ផលំ តាស សមំ សិយា’តិ.

ឥតិ សាគរពុទ្ធិត្ថេរវិចរិតេ សីមវិសោធនេ ធម្មវណ្ណនាយ

និព្ពានកណ្ឌោ តតិយោ បរិច្ឆេទោ.