៤. សមសីសិកណ្ឌោ

ឥទានិ សង្ឃោ ច ទុល្លភោ លោកេតិ បទស្ស វណ្ណនាក្កមោ សម្បត្តោ. តត្ថ សង្ឃោតិ បរមត្ថសម្មុតិវសេន ទុវិធោ ហោតិ. តេសុ បរមត្ថសង្ឃោ ចត្តារិ បុរិសយុគានិ, អដ្ឋបុរិសបុគ្គលា, ចត្តាលីសម្បិ បុគ្គលា, អដ្ឋសតម្បិ បុរិសបុគ្គលាតិ ចតុព្ពិធោ ហោតិ. តត្ថ សង្ខេបវសេន សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋោ ផលដ្ឋោតិ ឯកំ យុគំ, សកទាមិមគ្គដ្ឋោ ផលដ្ឋោតិ ឯកំ, អនាគាមិមគ្គដ្ឋោ ផលដ្ឋោតិ ឯកំ, អរហត្តមគ្គដ្ឋោ ផលដ្ឋោតិ ឯកន្តិ ចត្តារិ បុរិសយុគានិ ហោន្តិ. ចត្តារោ មគ្គដ្ឋា ចត្តារោ ផលដ្ឋាតិ អដ្ឋបុរិសបុគ្គលា ហោន្តិ. ចត្តាលីសម្បិ បុគ្គលាតិ សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋោ បឋមឈានិកាទិវសេន បញ្ច, តថា សកទាគាមិអនាគាមិអរហត្តមគ្គដ្ឋាបិ បញ្ច បញ្ចាតិ វីសតិ មគ្គដ្ឋបុគ្គលា, តថា ផលដ្ឋាបិ សោតបត្តិផលដ្ឋាទិវសេន បញ្ច បញ្ចាតិ វីសតិ ផលដ្ឋាតិ ចត្តាលីសបុគ្គលា ហោន្តិ. ឯត្ថ ច មគ្គស្ស ឯកចិត្តក្ខណិកត្តា កថំ វីសតិមគ្គដ្ឋា បុគ្គលា ភវេយ្យុន្តិ.

វុច្ចតេបាទកជ្ឈានសម្មសិតជ្ឈានបុគ្គលជ្ឈាសយេសុបិ ហិ អញ្ញតរវសេន តំ តំ ឈានសទិសវិតក្កាទិអង្គបាតុភាវេន ចត្តារោបិ មគ្គដ្ឋា បឋមជ្ឈានិកាទិវោហារំ លភន្តា បច្ចេកំ បញ្ចបញ្ចធា វិភជិយន្តិ, តស្មា វីសតិ មគ្គដ្ឋា ហោន្តិ. តត្ថ បឋមជ្ឈានាទីសុ យំ យំ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋាយ សង្ខារេ សម្មសន្តស្ស វុដ្ឋានគាមិនីវិបស្សនា បវត្តា, តំ បាទកជ្ឈានំ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាយ បទដ្ឋានភាវតោ. យំ យំ ឈានំ សម្មសន្តស្ស សា បវត្តា, តំ សម្មសិតជ្ឈានំ. ‘‘អហោ វត មេ បឋមជ្ឈានសទិសោ មគ្គោ បញ្ចង្គិកោ, ទុតិយជ្ឈានាទីសុ វា អញ្ញតរសទិសោ ចតុរង្គិកាទិភេទោ មគ្គោ ភវេយ្យា’’តិ ឯវំ យោគាវចរស្ស ឧប្បន្នជ្ឈាសយោ បុគ្គលជ្ឈាសយោ នាម. តត្ថ យេន បឋមជ្ឈានាទីសុ អញ្ញតរំ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋាយ បកិណ្ណកសង្ខារេ សម្មសិត្វា មគ្គោ ឧប្បាទិតោ ហោតិ, តស្ស សោ មគ្គោ បឋមជ្ឈានាទិ តំ តំ បាទកជ្ឈានសទិសោ ហោតិ. សចេ បន វិបស្សនាបាទកំ កិញ្ចិឈានំ នត្ថិ, កេវលំ បឋមជ្ឈានាទីសុ អញ្ញតរំ ឈានំ សម្មសិត្វា មគ្គោ ឧប្បាទិតោ ហោតិ, តស្ស សោ សម្មសិតជ្ឈានសទិសោ ហោតិ. យទា បនយំ កិញ្ចិ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ អញ្ញំ សម្មសិត្វា មគ្គោ ឧប្បាទិតោ ហោតិ, តទា បុគ្គលជ្ឈាសយវសេន ទ្វីសុ អញ្ញតរសទិសោ ហោតិ. ឯវំ សមថយានិកស្ស បុថុជ្ជនស្ស អរិយានំ វា បាទកជ្ឈានសម្មសិតជ្ឈានបុគ្គលជ្ឈាសយវសេន បឋមជ្ឈានាទីនំ អញ្ញតរឈានសទិសស្ស មគ្គង្គិកស្ស បវត្តនតោ បុគ្គលភេទវសេន វីសតិ មគ្គដ្ឋា បុគ្គលា ហោន្តិ, តថា ផលដ្ឋាបិ វីសតីតិ ចត្តាលីសអរិយបុគ្គលា ហោន្តិ. អបរម្បិ សចេ បន បុគ្គលស្ស តថា វិធោ អជ្ឈាសយោ នត្ថិ, អនុលោមវសេន ហេដ្ឋិមហេដ្ឋិមឈានតោ វុដ្ឋាយ ឧបរូបរិឈានធម្មេ សម្មសិត្វា ឧប្បាទិតមគ្គោ បាទកជ្ឈានមនបេក្ខិត្វា សម្មសិតជ្ឈានសទិសោ ហោតិ. បដិលោមវសេន ឧបរូបរិឈានតោ វុដ្ឋាយ ហេដ្ឋិមហេដ្ឋិមឈានធម្មេ សម្មសិត្វា ឧប្បាទិតមគ្គោ សម្មសិតជ្ឈានមនបេក្ខិត្វា បាទកជ្ឈានសទិសោ ហោតិ, ហេដ្ឋិមហេដ្ឋិមឈានតោ ហិ ឧបរូបរិឈានំ ពលវតរន្តិ, អដ្ឋសតម្បិ បុរិសបុគ្គលាតិ តត្ថ ឯកពីជី, កោលំកោលោ, សត្តក្ខត្តុបរមោតិ តយោ សោតាបន្នា. កាមរូបារូបភវេសុ អធិគតផលា តយោ សកទាគាមិនោតិ តេ សព្ពេបិ ទុក្ខបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញំ, ទុក្ខបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញំ, សុខាបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញំ, សុខាបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញន្តិ ចតុន្នំ បដិបទានំ វសេន ចតុវីសតិ, អន្តរាបរិនិព្ពាយី, ឧបហច្ចបរិ និព្ពាយី, សសង្ខារបរិនិព្ពាយី, អសង្ខារបរិនិព្ពាយី, ឧទ្ធំសោតោ អកនិដ្ឋគាមីតិ អវិហាសុ បញ្ច អនាមិគានោ, តថា អតប្បាសុទស្សាសុទស្សីសុបិ បញ្ច. អកនិដ្ឋេសុ បន ឧទ្ធំសោតវជ្ជា អន្តរាបរិនិព្ពាយី, ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី, សសង្ខារបរិនិព្ពាយី, អសង្ខារបរិព្ពាយីតិ ចត្តារោតិ ចតុវីសតិ អនាគាមិនោ. សុក្ខវិបស្សកោ, សមថយានិកោតិ ទ្វេ អរហន្តោ, ចត្តារោ មគ្គដ្ឋាតិ ចតុបញ្ញាស តេ សព្ពេបិ សទ្ធាធុរបញ្ញាធុរានំវសេន ទ្វេគុណេ ហុត្វា អដ្ឋសតំ អរិយបុគ្គលា ហោន្តិ. តេ សព្ពេបិ ‘‘អដ្ឋសតំ វា’’តិ វិត្ថារវសេន ឧទ្ទិដ្ឋា អរិយបុគ្គលា តេ សង្ខេបតោ យុគវសេន សោតាបត្តិ មគ្គដ្ឋោ ផលដ្ឋោតិ ឯកំ យុគន្ត្យាទិនា ចត្តារោវ ហោន្តិ. តេនេវាហ រតនបរិត្តេ ‘‘យេ បុគ្គលា អដ្ឋសតំ បសត្ថា, ចត្តារិ ឯតានិ យុគានិ ហោន្តី’’តិ អយំ បភេទោមគ្គដ្ឋផលដ្ឋេសុ មិស្សកវសេន លព្ភតិ ឈានិកវិបស្សកបភេទោ បន ផលដ្ឋេយេវ លព្ភតិ មគ្គស្ស ឯកចិត្តក្ខតិកត្តា មគ្គដ្ឋេសុ ន លព្ភតិ. តត្ថ សោតាបត្តិផលដ្ឋោ ឈានិកសុក្ខវិបស្សកវសេន ទុវិធោ. តេសុ ឈានិកោ បុគ្គលោ តស្មិំ ភវេ អរហត្តប្បត្តោ បរិនិព្ពាយតិ. អប្បត្តោ ព្រហ្មលោកគតោ ហោតិ, សោ ឈានិកោ នាម. មូលដីកាយំ បន និកន្តិយា សតិ បុថុជ្ជនាទយោ យថាលទ្ធជ្ឈានស្ស ភូមិភូតេ សុទ្ធាវាសវជ្ជិតេ យត្ថ កត្ថចិ និព្ពត្តន្តិ តថា កាមភវេបិ កាមាវចរកម្មពលេន ‘‘ឥជ្ឈតិ ហិ ភិក្ខវេ សីលវតោ ចេតោបណិធិ វិសុទ្ធត្តា’’តិ វុត្តំ. អនាគាមិនោ បន កាមរាគស្ស សព្ពសោ បហីនត្តា កាមភវេសុ និកន្តិំ ន ឧប្បាទេន្តីតិ កាមលោកវជ្ជិតេ យថាលទ្ធស្ស ភូមិ ភូតេ យត្ថ កត្ថចិ និព្ពត្តន្តី’តិ វុត្តំ តថា ហិ អនាគាមិស្សេវ កាមភវេ និកន្តិយា បហីនត្តា សោតាបន្នសកទាគាមីនម្បិ និកន្តិយា សតិ កាមភវេ កាមាវចរកម្មពលេន ឧប្បត្តិភាវោ អវារិតោវ ហោតីតិ វិញ្ញាយតិ តស្មា ‘‘អប្បត្តេ ព្រហ្មលោកគតោ ហោតិ, សោ ឈានិកោ នាមាតិ ឥទំ យេភុយ្យវសេន វុត្ត’’ន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សុក្ខវិបស្សកោ បន តិវិធោ ឯកពីជី, កោលំកោលោ, សត្តក្ខត្តុបរមោតិ. តត្ថ ឯកោ មនុស្សលោកេ វា ហោតុ ឆទេវលោកេ វា, ឯកបដិសន្ធិកោ ហុត្វា អរហត្តំ បត្វា បរិនិព្ពាយតិ, អយំ ឯកពីជី នាម ឯកោ មនុស្សលោកេ ឯកា បដិសន្ធិ ទេវលោកេ ឯកាតិ ទ្វេបដិសន្ធិកោ វា, ឯវំ តិចតុបញ្ចឆបរមោ ហុត្វា អរហត្តំ បត្វា បរិនិព្ពាយតិ, អយំ កោលំកោលោ នាម. ឯកោ មនុស្សលោកេ សោតាបន្នោ ហុត្វា ទេវលោកេ ឯកា បដិសន្ធិ តតោ បុនាគន្ត្វា មនុស្សលោកេ ឯកាតិ ឯវំ មនុស្សទេវលោកមិស្សកវសេន តត្ថ ចត្តារិ ឥធ តីណិត្យាទិនា តត្ថ ឆ, ឥធ ឯកោតិ យាវ សត្តបដិសន្ធិកោ ហុត្វា បរិនិព្ពាយតិ, អយំ សត្តក្ខត្តុបរមោ នាម. កេវលំ បន មនុស្សលោកេ យេវ សត្ត ទេវលោកេយេវ វា សត្តាតិ ឯវំ អមិស្សោ ហុត្វា បដិសន្ធិកោ គហេតព្ពោ អបរេ បន ‘‘ឥតោ សត្ត, តតោ សត្ត សំសារេ វិចរន្តី’’តិ វុត្តត្តា មនុស្សលោកសត្តបដិសន្ធិទេវលោក សត្តបដិសន្ធិវសេន សត្តក្ខត្តុបរមំ វទន្តិ. តំ អយុត្តំ កស្មា ‘‘កិញ្ចាបិ តេ ហោន្តិ ភុសំបមត្តា, ន តេ ភវំ អដ្ឋមមាទិយន្តី’’តិ បាឡិយា វិរោធត្តា. អបិច ទ្វិភវបរិច្ឆិន្នោ សកទាគាមីបិ ទ្វិក្ខត្តុំ មនុស្សលោកំ អាគតោ ភវេយ្យ, តស្សបិ តត្ថ ឯកំ, ឥធ ឯកន្តិ វារស្ស លព្ភិតព្ពតោ ន បនេវំ ទដ្ឋព្ពំ. សកិំ ឥមំ មនុស្សលោកំ អាគច្ឆតីតិ សកទាគាមី ឥធ បត្វា ឥធ បរិនិព្ពាយី, តត្ថ បត្វា តត្ថ បរិនិព្ពាយី, តត្ថ បត្វា ឥធ បរិនិព្ពាយី, ឥធ បត្វា តត្ថ បរិនិព្ពាយីតិ បញ្ចសុ សកទាគាមីសុ បញ្ចមកោ ឥធ អធិប្បេតោ. យទិ ឯវំ ឥធ បត្វា ឥធ បរិនិព្ពាយីតិ អាទយោ ចត្តារោ កថំ សកទាគាមីនាមាតិ. តេ សកិំ បុន អាគច្ឆតីតិ វចនត្ថេន សកទាគាមី នាម. កាមតណ្ហាយ សព្ពសោ បហីនត្តា ឥមំ កាមធាតុំ អនាគច្ឆតីតិ អនាគាមី, និច្ចំ ព្រហ្មលោកេយេវ បដិសន្ធិ វសេន អាគច្ឆតីតិ អធិប្បាយោ. ឈានិកស្ស ឯវំ ហោតុ, សុក្ខវិបស្សកស្ស កថន្តិ សោបិ ឈានិកោវ ហុត្វា គច្ឆតិ តស្ស ហិ មគ្គន្តរេ សីហព្យគ្ឃាទីហិ ហតស្សាបិ លក្ខណត្តយំ អារោបេត្វា ឈានិកោ ហុត្វាវ មរណំ ហោតិ អយំ បន រូបារូបភវេន ឯកក្ខត្តុបរមោ នាម. សត្តក្ខត្តុបរមាទយោ អរិយា រូបារូបលោកេសុ អនេកក្ខត្តុបដិសន្ធិកាបិ ព្រហ្មលោកសាមញ្ញេន ឯកបដិសន្ធិកា នាម ហោន្តិ. អរហា បន បាបករណេ រហាភាវា ទក្ខិណំ អរហត្តា បុន ភវា ភិនិព្ពត្តិយារហាភាវាត្យាទិនា វចនត្ថេន អរហា នាម. សោបិ តិវិធោ ឈានិក សុក្ខវិបស្សក សមសីសីវសេន. តត្ថ ឈានិកោ មគ្គេនេវ អាគតោ, សោ បដិសម្ភិទាប្បត្តោ នាម. អបរោបិ បុថុជ្ជនសេក្ខសន្តានេ ឈានិកោ ហុត្វា ឈានំ បាទកំ កត្វា មគ្គំ ឧប្បាទេតិ, សោបិ ឈានិកោវ. សុក្ខវិបស្សកោ បន កិលេសក្ខយមត្តមេវ មគ្គេន សហ អនាគតឈានំ នាម នត្ថិ, តំ បច្ឆា បរិហាយតីតិបិ វទន្តិ. សមសីសី បន តិវិធោ ហោតិ ឥរិយាបថសមសីសី, រោគសមសីសី, ជីវិតសមសីសីតិ. តត្ថ យោ ឋានាទីសុ ឥរិយាបថេសុ យេនេវ ឥរិយបថេន សមន្នាគតោ ហុត្វា វិបស្សនំ អារភតិ, តេនេវ ឥរិយាបថេន អរហត្តំ បត្វា បរិនិព្ពាយតិ អយំ ឥរិយាបថសមសីសី នាម. យោ បន ឯកំ រោគំ បត្វា អន្តោរោគេ ឯវ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ បត្វា តេនេវ រោគេន បរិនិព្ពាយតិ អយំ រោគសមសីសិ នាម. យោ បន តេរសសុ សីសេសុ កិលេសសីសំ អវិជ្ជំ អរហត្តមគ្គោ បរិយាទិយតិ, បវត្តិសីសំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ចុតិចិត្តំ បរិយាទិយតិ, អយំ ជីវិតសមសីសីនាម. តត្ថ តេរស សីសានិ កតមានិ តេរស សីសានិ. បលិពោធសីសំ, តណ្ហាពន្ធនសីសំ, មានបរាមាសសីសំ, ទិដ្ឋិវិក្ខេបសីសំ, ឧទ្ធច្ចកិលេសសីសំ, អវិជ្ជាអធិមោក្ខសីសំ, សទ្ធាបគ្គហសីសំ, វីរិយឧបដ្ឋានសីសំ, សតិអវិក្ខេបសីសំ, សមាធិទស្សនសីសំ, បញ្ញាបវត្តិសីសំ, ជីវិតិន្ទ្រិយគោចរសីសំ, វិមោក្ខសង្ខារសីសន្តិ. ឯត្ថ ច អវិជ្ជា បរិយាទាយកំ មគ្គចិត្តំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ បរិយាទាតុំ សក្កោតិ, ជីវិតបរិយាទាយកំ ចុតិចិត្តំ អវិជ្ជំ បរិយាទាតុំ ន សក្កោតិ, អវិជ្ជា បរិយាទាយកំ ចិត្តំ អញ្ញំ, ជីវិតិន្ទ្រិយបរិយាទាយកំ ចិត្តំ អញ្ញំ. កថំ បនិទំ សីសំ សមំ ហោតីតិ. វារសមតាយ, យស្មិញ្ហិ វារេ មគ្គវុដ្ឋានំ ហោតិ, សោតាបត្តិមគ្គេ មគ្គផលនិព្ពានបហីនសេសកិលេសបច្ចវេក្ខណាវសេន បញ្ច បច្ចវេក្ខណានិ, តថា សកទាមិមគ្គេ បញ្ច, អនាគាមិមគ្គេ បញ្ច, អរហត្តមគ្គេ សេសកិលេសាភាវា ចត្តារីតិ ឯកូនវីសតិមេ បច្ចវេក្ខណញាណេ បតិដ្ឋាយ ភវង្គំ ឱតរិត្វា បរិនិព្ពាយតោ ឥមាយ វារសមតាយ ឥទំ ឧភយសីស បរិយាទានម្បិ សមំ ហោតិ នាម. អរហត្តមគ្គេ ច បវត្តិសីសំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ បវត្តិតោ វុដ្ឋហន្តោ មគ្គោ ចុតិតោ ឧទ្ធំ អប្បវត្តិករណវសេន យទិបិ បរិយាទិយតិ. យាវ បន ចុតិ, តាវ បវត្តិសភាវតោ បវត្តិសីសំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ចុតិចិត្តំ បរិយាទិយតិ នាម. កិលេសបរិយាទានេន មគ្គចិត្តេន អត្តនោ អនន្តរំ វិយ និប្ផាទេតព្ពា បច្ចវេក្ខណវារាវ បរិបុណ្ណា. បរិបុណ្ណវសេន បហីនកិលេសេ បច្ចវេក្ខណតោ កិលេសបរិយាទានស្សេវ វារាតិ វត្តព្ពតំ អរហន្តិ, តេនេវ កិលេសសីសំ អវិជ្ជាបរិយាទានញ្ច បវត្តិសីសំ ជីវិតិន្ទ្រិយបរិយាទានញ្ច សមំ កត្វា ឥមាយ វារសមតាយ កិលេសបរិយាទានំ ជីវិតបរិយាទានានំ អបុព្ពចរិមតា វេទិតព្ពាតិ វុត្តំ. សំយុត្តឋកថាយំ បន យស្ស បុគ្គលស្ស អបុព្ពំ អចរិមំ អាសវបរិយាទានញ្ច ហោតិ ជីវិតបរិយាទានញ្ច, អយំតិ បុគ្គលោ សមសីសី. ឯត្ថ ច បវត្តិសីសំ កិលេសសីសន្តិ ទ្វេ សីសានិ. តត្ថ បវត្តិសីសំ នាម ជីវិតិន្ទ្រិយំ. កិលេសសីសំ នាម អវិជ្ជា. តេសុ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ចុតិចិត្តំ ខេបេតិ. អវិជ្ជំ មគ្គចិត្តំ. ទ្វិន្នំ ចិត្តានំ ឯកតោ ឧប្បាទោ នត្ថិ. មគ្គានន្តរំ បន ផលំ, ផលានន្តរំ ភវង្គំ, ភវង្គតោ វុដ្ឋាយ បច្ចវេក្ខណំ បរិបុណ្ណំ ហោតិ, តំ អបរិបុណ្ណំ វាតិ. តិខិណេន អសិនា សីសេ ឆិន្ទន្តេបិ ហិ ឯកោ វា ទ្វេ វា បច្ចវេក្ខណវារា អវស្សំ ឧប្បជ្ជន្តិយេវ, ចិត្តានំ បន លហុបរិវត្តិតាយ អាសវក្ខយោ ច ជីវិតបរិយាទានញ្ច ឯកក្ខណេ វិយ សញ្ជាយតី’តិ វុត្តំ. តដ្ដីកាយញ្ច ‘‘ទ្វិន្នំ ចិត្តានន្តិ ចុតិចិត្តមគ្គចិត្តានំ. តន្តិ បច្ចយវេកល្លំ. បរិបុណ្ណំ ជវនចិត្តានំ សត្តក្ខត្តុំ បវត្តិយា. អបរិបុណ្ណំ បញ្ចក្ខត្តុំ បវត្តិយា. កិញ្ចាបិ ឯកោ វា ទ្វេ វា តិ វុត្តំ, តំ បន វចន សិលិដ្ឋវសេន វុត្តំ. យាវ ឯកំ វា ទ្វេ វា តទារម្មណចិត្តានីតិ ហេដ្ឋិមន្តេន ទ្វេ បវត្តន្តីតិ វទន្តី’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច ‘‘បរិបុណ្ណំ ជវនចិត្តានំ សត្តក្ខត្តុំ បវត្តិយា, អបរិបុណ្ណំ បញ្ឆក្ខត្តុំ បវត្តិយា’’តិ ឥមិនា អដ្ឋកថាដីកាវចនេន សមសីសីនំ បច្ចវេក្ខណាវសេន មរណាសន្នវីថិយំ បរិបុណ្ណវសេន សត្តក្ខត្តុំ, អបរិបុណ្ណវសេន បញ្ចក្ខត្តុំ ក្រិយជវនានិ ជវន្តីតិ សន្និដ្ឋានមេត្ថាវ គន្តព្ពំ. ‘‘អសម្មូឡ្ហោ កាលំ ករោតី’’តិ វុត្តត្តា ច វិញ្ញាយតិ សត្តក្ខត្តុំ បរិបុណ្ណវសេន មរណាសន្នកាលេ ជវនបវត្តិ. ឯវញ្ច សតិ ‘‘មន្ទប្បវត្តិយំ បន មរណកាលាទីសុ បញ្ចវារមេវា’’តិ ឯត្ថ ‘‘មន្ទប្បវត្តិយ’’ន្តិ វិសេសនំ សាត្ថកំ សិយា. ‘‘បញ្ចវារមេវា’’តិ ឯត្ថ ឯវការេន មន្ទប្បវត្តិកាលេ ឆសត្តក្ខត្តុំ និវត្តេតិ. អសម្មូឡ្ហកាលេ បន ឆសត្តក្ខត្តុម្បិ អនុជានាតិ. កាមាវចរជវនានញ្ច អនិយតបរិមាណា ពលវកាលេបិ បរិសម្បុណ្ណភាវា តថា ហិ ‘‘កាមាវចរជវនានិពលវកាលេ សត្តក្ខត្តុំ ឆក្ខត្តុំ វា, មន្ទប្បវត្តិយំ បន មរណកាលាទីសុ បញ្ចវារមេវ. ភគវតោ យមកបាដិហារិយកាលាទីសុ លហុកប្បវត្តិយំ ចត្តារិ បញ្ចវា បច្ចវេក្ខណជវនចិត្តានិ ភវន្តី’’តិ អនិយមិតប្បមាណវសេន ឧប្បត្តិភាវោ អាគតោ ឥមស្មិំ សមសីសិនិទ្ទេសវារេបិ មរណាសន្នវីថិចិត្តស្ស វិសុំ អលព្ភនតោ បច្ចវេក្ខណន្តេយេវ ភវង្គចិត្តេន បរិនិព្ពានតោ បរិបុណ្ណវសេន សត្ត ជវនចិត្តានិ បាដិកង្ខិតព្ពានីតិ អម្ហាកំ ខន្តិ វីមំសិត្វា គហេតព្ពោ ឥតោ យុត្តតរោ វា បការោ លព្ភមានោ គវេសិតព្ពោ. ឯវំ បរមត្ថសង្ឃវសេន ចត្តារិ បុរិសយុគានិ, អដ្ឋ បុរិសបុគ្គលា, ចត្តាលីសម្បិបុគ្គលា អដ្ឋសតម្បិ បុរិសបុគ្គលាតិ សព្ពំ សមោធានេត្វា ឥមស្មិំ លោកេ សង្ឃោបិ ទុល្លភោតិ វេទិតព្ពោ តថា ហិ អរិយបុគ្គលា អតិទុល្លភាវ សាសនស្ស វិជ្ជមានកាលេបិ ឥទានិ សោតាបន្នស្សាបិ អវិជ្ជមានតោ អយំ បរមត្ថសង្ឃវិចារណា. សម្មុតិសង្ឃោ បន ញត្តិចតុត្ថេន ឧបសម្បន្នោ បុថុជ្ជនសង្ឃោវ, សោបិ ទុល្លភោយេវ. កស្មា ពុទ្ធុប្បាទកាលេយេវ លព្ភនតោ តថា ហិ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ បច្ចេកពុទ្ធានំ សតសហស្សាទិគណនេ ឧប្បជ្ជមានេបិ តេសំ សន្តិកេ ឧបសម្បទាភាវស្ស អលព្ភមានតោ បច្ចេកពុទ្ធានញ្ហិ សន្តិកេ បព្ពជិតានំ កុលបុត្តានំ សរណគមនកម្មដ្ឋានស្សាបិ ទាតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា. បច្ចេកពុទ្ធា ច នាម មូគស្ស សុបិនទស្សនំ វិយ អត្តនា បដិលទ្ធសច្ចធម្មេ បរេសំ អាចិក្ខិតុំ ន សក្កោន្តិ, តស្មា តេ បព្ពាជេត្វា កម្មដ្ឋានេ និយោជេតុំ អសមត្ថា ‘‘ឯវំ តេ និវាសេតព្ពំ, ឯវំ តេ បារុបិតព្ព’’ន្តិ អាទិនានយេន អភិសមាចារិកមេវ សិក្ខាបេសុំ តស្មា ពុទ្ធុប្បាទកាលេយេវ សម្មុតិសង្ឃោ លព្ភតិ. អបិច ន តេ ទុល្លភាយេវ ហោន្តិ, អថ ខោ តស្មិំ ឧទ្ទិស្ស អប្បមត្តកស្សាបិ កតាការស្ស អសង្ខ្យេយ្យផលាបិ ហោន្តិ វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘ភវិស្សន្តិ ខោ បនានន្ទ អនាគតមទ្ធានំ គោត្រភុនោ កាសាវកណ្ឋា ទុស្សីលា បាបធម្មា តេសុ ទុស្សីលេសុ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស ទានំ ទស្សន្តិ, តទា បាហំ អានន្ទ សង្ឃគតំ ទក្ខិណំ អសង្ខ្យេយ្យំ អប្បមេយ្យំ វទាមិ ន ត្វេវាហំ អានន្ទ កេនចិ បរិយាយេន សង្ឃគតា ទក្ខិណា បាដិបុគ្គលិកំ ទក្ខិណំ មហប្ផលន្តិ វទាមី’’តិ. តថា ហិ ឧបរិបណ្ណាសកេ ទក្ខិណវិភង្គវណ្ណនាយំ ‘‘កាសាវកណ្ឋានំ សង្ឃេ ទិន្នេ ទក្ខិណាបិ គុណាសង្ខ្យាយ អសង្ខ្យេយ្យា’’តិ វុត្តំ. សង្ឃគតទក្ខិណា ហិ សង្ឃេ ចិត្តីការំ កាតុំ សក្កោន្តស្ស ហោតិ. សង្ឃេ បន ចិត្តីការោ ទុក្ករោ យោ ហិ ‘‘សង្ឃគតំ ទក្ខិណំ ទស្សាមី’’តិ ទេយ្យធម្មំ បដិយាទេត្វា វិហារំ គន្ត្វា ភន្តេ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស ឯកំ ថេរំ ទេថា’តិ វទតិ, អថ សង្ឃតោ សាមណេរំ លភិត្វា ‘‘សាមណេរោ មេ លទ្ធោ’’តិ អញ្ញថត្តំ អាបជ្ជតិ, តស្ស ទក្ខិណា សង្ឃគតា ន ហោតិ. មហាថេរំ លភិត្វា បិ ‘‘មហាថេរោ មេ លទ្ធោ’’តិ សោមនស្សំ ឧប្បាទេន្តស្សាបិ ន ហោតិយេវ. តស្ស ទក្ខិណា សង្ឃគតា ន ហោតិ. យោ បន សាមណេរំ ឧបសម្បន្នំ វា ទហរំ វា ថេរំ វា ពាលំ វា បណ្ឌិតំ វា យំកិញ្ចិ សង្ឃតោ លភិត្វា និព្ពេមតិកោ ហុត្វា ‘‘សង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ សង្ឃេ ចិត្តីការំ កាតុំ សក្កោតិ, តស្ស ទក្ខិណា សង្ឃគតា នាម ហោតិ. បរសមុទ្ទវាសិនោ កិរ ឯវំ ករោន្តិ តត្ថ ហិ ឯកោ វិហារស្សាមិកុដុម្ពិកោ ‘‘សង្ឃគតំ ទក្ខិណំ ទស្សាមី’’តិ សង្ឃតោ ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘ឯកំ ភិក្ខុំ ទេថា’’តិ យាចិត្វា សោ ឯកំ ទុស្សីលភិក្ខុំ លភិត្វា និសីទនដ្ឋានំ ឱបុញ្ជាបេត្វា អាសនំ បញ្ញបេត្វា ឧបរិ វិតានំ ពន្ធិត្វា គន្ធធូមបុប្ផេហិ បូជេត្វា បាទេ ធោវិត្វា មក្ខេត្វា ពុទ្ធស្ស និបច្ចការំ ករោន្តោ វិយ សង្ឃេ ចិត្តីការេន ទេយ្យធម្មំ អទាសិ សោ ភិក្ខុ បច្ឆាភត្តំ វិហារំ ជគ្គនត្ថាយ ‘‘កុទាលកំ ទេថា’’តិ ឃរទ្វារំ អាគតោ ឧបាសកោ និសិន្នោវ កុទាលំ បាទេន ខិបិត្វា ‘‘គណ្ហា’’តិ អទាសិ តមេនំ មនុស្សា អាហំសុ ‘‘តុម្ហេហិ បាតោវ ឯតស្ស កតសក្ការោ វត្តុំ ន សក្កា, ឥទានិ អបចយមត្តកម្បិ នត្ថិ, កិំ នាមេត’’ន្តិ. ឧបាសកោ ‘‘សង្ឃស្ស សោ អយ្យោ ចិត្តីការោ, ន ឯតស្សា’’តិ អាហ. កាសាវកណ្ឋសង្ឃទិន្នទក្ខិណំ បន កោ សោធេតិ, សារិបុត្តមោគ្គលានាទយោ អសីតិមហាថេរា សោធេន្តិ អបិ ច ថេរា ចិរបរិនិព្ពុតា, ថេរេ អាទិំ កត្វា យាវជ្ជតនា ធរមានខីណាសវា សោធេន្តិយេវ, តថា ហិ ទាយកតោ បដិគ្គាហតោបិ មហប្ផលំ ហោតិ ទានំ. ទាយកតោ វេស្សន្តរជាតកំ កថេតព្ពំ វេស្សន្តរោ ហិ ទុស្សីលស្ស ជូជកាព្រាហ្មណស្ស នយនសទិសេ ទ្វេ ជាលីកណ្ហាជិនេ បុត្តេ ទត្វា បថវិំ កម្បេសិ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ អារព្ភ បវត្តចេតនាយ មហន្តភាវេន បថវិំ កម្បេសិ. ឯវំ ទាយកតោបិ មហប្ផលំ ហោតិ. បដិគ្គាហកតោ បន សារិបុត្តត្ថេរស្ស ទិន្នចោរឃាតកវត្ថុ កថេតព្ពំ ចោរឃាតកោ នាម ហិ សាវត្ថិយំ ឯកោ ជនបទបុរិសោ បញ្ចវីសតិ វស្សានិ ចោរឃាតកកម្មំ កត្វា មហល្លកកាលេបិ តិំស វស្សានិ នាសិកវាតេនេវ កណ្ណនាសាទីនិ ឆិន្ទិត្វា ចោរឃាតកកម្មំ ករោន្តស្សេវ បញ្ចបញ្ញាស វស្សានិ វីតិវត្តានិ. សោ មរណ មញ្ចេ និបន្នោវ អត្តនោ កម្មពលេន មហានិរយេ និព្ពត្តោ វិយ មហាសទ្ទំ កត្វា ទុក្ខិតោ ហោតិ, តស្ស សទ្ទេន ភីតា មនុស្សា ឧភតោ បស្សេ គេហំ ឆឌ្ឌេត្វា បលាយិំសុ. តទា សារិបុត្តត្ថេរោ ទិព្ពចក្ខុ នា លោកំ វោលោកេន្តោ តំ ទិស្វា តស្ស អនុកម្បំ បដិច្ច តស្ស គេហទ្វារេ អដ្ឋាសិ. សោ កុជ្ឈិត្វា តិក្ខត្តុំ នាសិកវាតេន វិស្សជ្ជមានោបិ វិស្សជ្ជិតុំ អសក្កោន្តោ អតិវិរោចមានំ ថេរំ ទិស្វា អតិវិយ បសីទិត្វា អត្តនោ អត្ថាយ សម្បាទិតំ បាយាសំ អទាសិ. ថេរោបិ មង្គលំ វឌ្ឍេត្វា បក្កមិ. ចោរឃាតកោ ថេរស្ស ទិន្នទានំ អនុស្សរិត្វា សគ្គេ និព្ពត្តិ, ឯវំ បដិគ្គាហកតោបិ មហប្ផលំ ហោតិ. ឧភយតោបិ មហប្ផលំ, អនាថបិណ្ឌិកវិសាខាទយោ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ទិន្នទានំ វេទិតព្ពំ.

វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា.

‘‘តថាគតេ ច សម្ពុទ្ធេ, អថវា តស្ស សាវកេ;

នត្ថិ ចិត្តេ បសន្នម្ហិ, អប្បកា នាម ទក្ខិណា.

ឯវំ អចិន្តិយា ពុទ្ធា, ពុទ្ធធម្មា អចិន្តិយា;

អចិន្តិយេ បសន្នានំ, វិបាកោ ហោតិ អចិន្តិយោ’’តិ.

ឯវំ ឧភយវសេន មហប្ផលភាវោ វេទិតព្ពោ. ទាយកតោបិ បដិគ្គាហកតោបិ និប្ផលមេវ. សេយ្យថាបិ មក្ខលិគោសាលឆសត្ថារាទីនំ អត្តនោ ឧបាសកមិច្ឆាទិដ្ឋីហិ បូជាវិសេសា វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា.

‘‘មាសេ មាសេ កុសគ្គេន, ពាលោ ភុញ្ជេយ្យ ភោជនំ;

ន សោ សង្ខតធម្មានំ, កលំ នាគ្ឃតិ សោឡសិ’’ន្តិ.

តេនេវាហ ភគវា ចត្តារិមានិ អានន្ទ ទក្ខិណវិសុទ្ធិយោ’’តិ. ឥមានិ តីណិ ពុទ្ធធម្មសង្ឃរតនានិ សាធូនំ រតិជននត្ថេន រតនានិ នាម.

វុត្តញ្ហេតំ.

‘‘ចិត្តីកតំ មហគ្ឃញ្ច, អតុលំ ទុល្លភទស្សនំ;

អនោមសត្តបរិភោគំ, រតនំ តេន វុច្ចតី’’តិ.

រតនញ្ច នាម ទុវិធំ សវិញ្ញាណកាវិញ្ញាណកវសេន. តត្ថ អវិញ្ញាណកំ ចក្ករតនំ, មណិរតនំ យំ វា បនញ្ញម្បិ អនិន្ទ្រិយពទ្ធសុវណ្ណរជតាទិ. សវិញ្ញាណកំ ហត្ថិអស្សរតនាទិបរិណាយករតនបរិយោសានំ, យំ វា បនញ្ញម្បិ ឥន្ទ្រិយពទ្ធំ. ឯវំ ទុវិធេ ចេត្ថ សវិញ្ញាណករតនំ អគ្គមក្ខាយតិ, កស្មា យស្មា អវិញ្ញាណកំ សុវណ្ណរជតមណិមុត្តាទិរតនំ សវិញ្ញាណកានំ ហត្តិរតនាទីនំ អលង្ការត្ថាយ ឧបនីយតិ. សវិញ្ញាណករតនម្បិ ទុវិធំ តិរច្ឆានគតរតនំ មនុស្សរតនញ្ច. តត្ថ មនុស្សរតនំ អគ្គមក្ខាយតិ. កស្មា យស្មា តិរច្ឆានគតរតនំ មនុស្សរតនស្ស ឱបវយ្ហំ ហោតិ. មនុស្សរតនម្បិ ទុវិធំ ឥត្ថិរតនំ បុរិសរតនញ្ច. តត្ថ បុរិសរតនំ អគ្គមក្ខាយតិ. កស្មា យស្មា ឥត្ថិរតនំ បុរិសរតនស្ស បរិចារិកត្តំ អាបជ្ជតិ. បុរិសរតនម្បិ ទុវិធំ អគារិករតនំ អនគារិករតនញ្ច តត្ថ អនគារិករតនំ អគ្គមក្ខាយតិ. កស្មា យស្មា អគារិករតនេសុ អគ្គោ ចក្កវត្តីបិ សីលាទិគុណយុត្តំ អនគារិករតនំ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា ឧបដ្ឋហិត្វា បយិរុបាសិត្វា ទិព្ពមានុស្សិកា សម្បត្តិយោ បាបុណិត្វា អន្តេ និព្ពានសម្បត្តិំ បាបុណាតិ. អនគារិករតនម្បិ ទុវិធំ អរិយបុថុជ្ជនវសេន. អរិយរតនម្បិ ទុវិធំ សេក្ខាសេក្ខវសេន. អសេក្ខរតនម្បិ ទុវិធំ សុក្ខវិបស្សកសមថយានិកវសេន. សមថយានិករតនម្បិ ទុវិធំ សាវកបារមិប្បត្តមបត្តញ្ច. តត្ថ សាវកបារមិប្បត្តំ អគ្គមក្ខាយតិ. កស្មា គុណមហត្តតាយ. សាវកបារមិប្បត្តរតនតោបិ បច្ចេកពុទ្ធរតនំ អគ្គមក្ខាយតិ. កស្មា គុណមហត្តតាយ. សារិបុត្តមោគ្គលានសទិសាបិ ហិ អនេកសតា សាវកា បច្ចេកពុទ្ធស្ស គុណានំ សតភាគម្បិ ន ឧបនេន្តិ. បច្ចេកពុទ្ធតោ សម្ពុទ្ធរតនំ អគ្គមក្ខាយតិ. កស្មា គុណមហត្តតាយ សកលម្បិ ជម្ពុទីបំ បល្លង្កេ ន បល្លង្កំ ឃដ្ដេន្តោ និសិន្នា បច្ចេកសម្ពុទ្ធា ឯកស្ស គុណានំ នេវ សង្ខ្យំ កលំ គណនភាគំ ឧបនេន្តិ, វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘យាវតា ភិក្ខវេ សត្តា អបទា វា…បេ… តថាគតោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ អាទិ. ឯវំ ‘‘ពុទ្ធោ ច ទុល្លភោ លោកេ, សទ្ធម្មសវនម្បិ ច, សង្ឃោ ច ទុល្លភោ លោកេ’’តិ ឥមេសំ តិណ្ណំ បទានំ អត្ថុទ្ធារវសេន សព្ពសោ អត្ថោ វុត្តោយេវ ហោតិ.

ឥតិ សាគរពុទ្ធិត្ថេរវិរចិតេ សីមវិសោធនេ សង្ឃវណ្ណនាយ

សមសីសិកណ្ឌោ ចតុត្ថោ បរិច្ឆេទោ.

បកិណ្ណកកណ្ឌោ

ឥទានិ សប្បុរិសាតិ ទុល្លភាតិ ឥមស្ស សំវណ្ណនាក្កមោ សម្បត្តោ តថា ហិ លោកេ សប្បុរិសាបិ អតិទុល្លភាយេវ. សប្បុរិសាតិ កល្យាណគុណសម្បន្នា ឧត្តមបុរិសា. តេ និស្សាយ ជាតិធម្មា សត្តា ជាតិយា, មរណធម្មា សត្តា មរណតោ មុច្ចន្តិ វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘មមញ្ហិ អានន្ទ កល្យាណមិត្តំ អាគម្ម ជាតិយា បរិមុច្ចន្តិ, ជរាធម្មា សត្តា ជរាយ មុច្ចន្តី’’តិ អាទិ វចនតោ បន សម្មាសម្ពុទ្ធោយេវ សព្ពាការសម្បន្នោ កល្យាណមិត្តោ នាម. តំ អលភន្តេន សារិបុត្តមោគ្គលានាទយោ អរិយបុគ្គលា វា. តេបិ អលភន្តេន ឯកន្តជហិតំ សិវដ្ឋិកំ កល្យាណមិត្តំ លភិតព្ពំ, វុត្តញ្ហេតំ បោរាណេហិ.

‘‘បិយោ គរុ ភាវនីយោ, វត្តា ច វចនក្ខមោ;

គម្ភីរញ្ច កថំ កត្តា, នោចាឋានេ និយោជយេ’’តិ.

ឯវមាទិគុណសមន្នាគតោ វឌ្ឍិបក្ខេ ឋិតបណ្ឌិតបុគ្គលោ លោកេ ទុល្លភោវ. កតមោ បណ្ឌិតបុគ្គលោ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធា អសីតិ ច មហាសាវកា អញ្ញេ ច តថាគតស្ស សាវកា សុនេត្តមហាគោវិន្ទវិធុរសរភង្គមហោសធសុតសោមនិមិរាជអយោឃរកុមារក អកត្តិបណ្ឌិតាទយោ ច បណ្ឌិតាតិ វេទិតព្ពា. តេ ភយេ វិយ រក្ខា, អន្ធការេ វិយ បទីបា, ខុប្បិបាសាទិទុក្ខាភិភវេ វិយ អន្នបានាទិបដិលាភោ, អត្តនោ វចនករានំ សព្ពភយឧបទ្ទវូបសគ្គវិទ្ធំសនសមត្ថា ហោន្តិ តថា ហិ តថាគតំ អាគម្ម អសង្ខ្យេយ្យា អបរិមាណា ទេវមនុស្សា អាសវក្ខយំ បត្តា ព្រហ្មលោកេ បតិដ្ឋិតា, ទេវលោកេ ឧប្បន្នា. សារិបុត្តត្ថេរេ ចិត្តំ បសាទេត្វា ចតូហិ ច បច្ចយេហិ ថេរំ ឧបដ្ឋហិត្វា អសីតិ កុសលហស្សានិ សគ្គេ និព្ពត្តានិ, តថា មហាមោគ្គលានមហាកស្សបបភុតិ សុនេត្តស្ស សត្ថុនោ សាវកា អប្បេកច្ចេ ព្រហ្មលោកេ ឧបបជ្ជិំសុ, អប្បេកច្ចេ បរនិម្មិតវសវត្តីនំ ទេវានំ សហព្យតំ…បេ… អប្បេកច្ចេ គហបតិមហាសាលកុលានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជិំសុ, វុត្តញ្ហេតំ ‘‘នត្ថិ ភិក្ខវេ បណ្ឌិតតោ ភយំ, នត្ថិ បណ្ឌិតតោ ឧបទ្ទវោ, នត្ថិ បណ្ឌិតតោ ឧបសគ្គោ’’តិ. អបិច តគ្គរមាលាទិគន្ធភណ្ឌសទិសោ បណ្ឌិតោ, តគ្គរមាលាទិគន្ធភណ្ឌបលិវេឋនបត្តសទិសោ តទុបសេវី វុត្តញ្ហេតំ នារទជាតកេ.

‘‘តគ្គរញ្ច បលាសេន, យោ នរោ ឧបនយ្ហតិ;

បត្តាបិ សុរភិ វាយន្តិ, ឯវំ ធីរូបសេវនា’’តិ.

អកិត្តិបណ្ឌិតោ សក្កេន ទេវានមិន្ទេន វរេ ទិយ្យមានេ ឯវមាហ

‘‘ធីរំ បស្សេ សុណេ ធីរំ, ធីរេន សហ សំវសេ;

ធីរេនា’លាបសល្លាបំ, តំ ករេ តញ្ច រោចយេ.

កិំ នុ តេ អករំ ធីរោ, វទ កស្សប ការណំ;

កេន កស្សប ធីរស្ស, ទស្សនំ អភិកង្ខសិ.

នយំ នយតិ មេធាវី, អទុរាយំ ន យុញ្ជតិ;

សនរោ សេយ្យសោ ហោតិ, សម្មា វុត្តោ ន កុប្បតិ;

វិនយំ សោ បជានាតិ, សាធុ តេន សមាគមោ’’តិ.

អបិច តេបិ សប្បុរិសេ សង្គម្ម អស្សុតបុព្ពម្បិ ឧភយលោកហិតាវហំ វាចំ សុយ្យតេវ, វុត្តម្បិ ចេតំ.

‘‘សុភាសិតំ ឧត្តមមាហុ សន្តោ, ធម្មំ ភណេ នាធម្មំ តំ ទុតិយំ;

បិយំ ភណេ នាប្បិយំ តំ តតិយំ, សច្ចំ ភណេ នាលីកំ តំ ចតុត្ថ’’ន្តិ ច.

‘‘យំ ពុទ្ធោ ភាសតិ វាចំ, ខេមំ និព្ពានបត្តិយា;

ទុក្ខស្សន្តកិរិយាយ, សា វេ វាចានមុត្តមា’’តិ.

សប្បុរិសូបនិស្សយសេវនបច្ចយាយេវ ទានាទិកុសលសមាយោគេន អបាយទុក្ខតោ មុច្ចន្តិ វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អបិច នេរយិកាទិទុក្ខបរិត្តាណតោ បុញ្ញានិ ឯវ បាណីនំ ពហូបការានិ, យតោ តេសម្បិ ឧបការានុស្សរណតា កតញ្ញុតា សប្បុរិសេហិ បសំសនីយាទិនានប្បការវិសេសាធិគមហេតូច ហោន្តិ វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា, ‘‘ទ្វេ មេ ភិក្ខវេ បុគ្គលា ទុល្លភា លោកស្មិំ, កតមេ ទ្វេ, យោ ច បុព្ពការី, យោ ច កតញ្ញុ កតវេទី’’តិ. អបិច វិធុរមហោសធជាតកាទិកាលេបិ ឥធលោកបរលោកសម្បត្តិអត្ថមេវ អត្តនោ វចនករេ សម្មា យោជេន្តិ. អនាកុលកម្មន្តាធិដ្ឋានេន កាលញ្ញុតាយ បតិរូបការិតាយ អនលសតាយ ឧដ្ឋានវីរិយសមតាយ អព្យសនិយតាច កាលានតិក្កមនអប្បតិរូបករណអករណសិថិលករណាហិ អកុសលាទីហិ រហិតកសិគោរក្ខវាណិជ្ជាទយោ កម្មន្តា, ឯតេ អត្តនោ វា បុត្តទារស្ស វា ទាសកម្មករានំ វា ព្យត្តតាយ ឯវំ បយោជិតា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ធនធញ្ញវិត្តិ បដិលាភហេតូ ហោន្តិ, វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា.

បតិរូបការីរិ ធុរវា, ឧដ្ឋានតា វិន្ទតេ ធនន្តិ ច;

ន ទិវា សោប្បសីលេ, រត្តិំ ឧដ្ឋានទស្សិនា;

និច្ចប្បមត្តេន សោណ្ឌេន, សក្កា អាវសិតុំ ឃរំ.

អតីសិតំ អតិឧណ្ហំ, អតិសារមិទំ អហុ;

ឥតិ វិស្សដ្ឋកម្មន្តេ, អត្ថា អច្ចេន្តិ មាណវេ.

យោ ច សីតញ្ច ឧណ្ហញ្ច; តិណានិ យោ ន មញ្ញតិ;

សប្បុរិសកិច្ចានិ, សោ សុខំ ន វិហាយតី’’តិ ច.

ភោគេ សំហរមានស្ស, បរស្សេវ ឥរយតោ;

ភោគា សន្និចយំ យន្តិ, វម្មិកោវូបចីយតីតិ.

ឯវមាទិប្បភេទា សប្បុរិសា លោកេ អតិទុល្លភាវ. តព្ពិគមេន ទុប្បុរិសា ពាលជនា អគវេសន្តោបិ លព្ភន្តេវ តេ ពាលា អត្តានំ សេវមានេ បរជនេ សំសារទុក្ខេយេវ ឱសីទេន្តិ ភវតោ វុដ្ឋានំ ន ទេន្តិ តថា ហិ បូរណកស្សបាទយោ ឆសត្ថារា ទេវទត្តកោកាលិក-មោទកតិស្ស ខណ្ឌទេវិយាបុត្តសមុទ្ទទត្តចិញ្ចមាណវិកាទយោ អតីតកាលេ ច ទីឃទុក្ខស្ស លាភាតិ ឥមេ អញ្ញេ ច ឯវរូបា សត្តា ពាលា អគ្គិបទិត្តមិវ អគារំ អត្តនា ទុគ្គហិតេន អត្តានញ្ច អត្តនោ វចនការកេ ច វិនាសេន្តិ តថា ហិ ទេវទត្តមាគម្ម រាជា អជាតសត្តុ-កោកាលិកាទយោ តទញ្ញេបិ បុគ្គលា អបាយេ និព្ពត្តន្តិ. រាជា អជាតសត្តុ សាមញ្ញផលសុត្តន្តសវនកាលេ យទិ បិតរំ អឃាតេយ្យ, សោតាបន្នោ ភវេយ្យ បិតរំ ឃាតិតត្តា មគ្គផលម្បិ អប្បត្វា លោហកុម្ភិយំ សដ្ឋិវស្សសហស្សានិ បច្ចិត្វា មុច្ចិស្សតិ អនាគតេបិ បច្ចេកពុទ្ធោ ភវិស្សតិ. កោកាលិកោបិ សារិបុត្តមោគ្គលានត្ថេរេ អនបចាយិត្វា មហានិរយេ បទុមគណនាយ បច្ចនោកាសេ និរយបទេសេ បទុមនិរយេ…បេ… បទុមំ ខោ បន អញ្ញតរោ ភិក្ខុ និរយំ កោកាលិកោ ភិក្ខុ ឧបបន្នោ សារិបុត្តមោគ្គលានេសុ ចិត្តំ អាឃាតេត្វា’’តិ អាហ. តត្ថ អញ្ញតរោ ភិក្ខូតិ នាមគោត្តេន អបាកដំ ‘‘កិំ វ ទីឃំ នុខោ ភន្តេ បទុមេ និរយេ អាយុប្បមាណ’’ន្តិ បញ្ហំ បុច្ឆិត្វា និសិន្នំ ឯកំ ភិក្ខុំ ឯវមាហ ‘‘ទីឃំ ខោ ភិក្ខុ និរយេ អាយុប្បមាណំ, តំ ន សុករំ សង្ខាតុំ ឯត្តកានិ វស្សានីតិ វា ឯត្តកានិ វស្សសតានីតិ វា ឯត្តកានិ វស្សសហស្សានីតិ វា ឯត្តកានិ វស្សសតសហស្សានី’’តិ វា សក្កា បន ភន្តេ ឧបមំ កាតុន្តិ. ‘‘សក្កា ភិក្ខូ’’តិ ភគវា អវោច. សេយ្យថាបិ ភិក្ខុ វីសតិខារិកោ កោសលកោ តិលវាហោ ហោតិ, តតោ បុរិសោ វស្សសតស្ស វស្សសហស្សស្ស អច្ចយេន ឯកមេកំ តិលំ ឧទ្ធរេយ្យ, ខិប្បតរំ ខោ សោ ភិក្ខុ វីសតិខារិកោ កោសលកោ តិលវាហោ ឥមិនា ឧបក្កមេន បរិក្ខយំ បរិយាទានំ គច្ឆេយ្យ, ន ត្វេវ ឯកោ អព្ពុទោ និរយោ. សេយ្យថាបិ ភិក្ខុ វីស អព្ពុទោ និរយោ, ឯវមេកោ និរព្ពុទោ និរយោ’’តិ អាទិ. វីសតិខារិកោ តិ មាគធិកេន បត្ថេន ចត្តារោ បត្ថា កោសលរដ្ឋេ ឯកោ បត្ថោ ហោតិ. តេន បត្ថេន ចត្តារោ បត្ថា អាឡ្ហកំ. ចត្តារិ អាឡ្ហកានិ ទោណំ. ចតុទោណា មានិកា. ចតុមានិកា ខារី. តាយខារិយា វីសតិខារិកោ តិលវាហោ. តិលវាហោតិ តិលសកដំ. អព្ពុទោ និរយោតិ អព្ពុទោ នាម ឯកោ បច្ចេកនិរយោ នត្ថិ, អវីចិម្ហិ ឯវ បន អព្ពុទគណនាយ បច្ចនោកាសោ ‘‘អព្ពុទោ និរយោ’’តិ វុត្តោ. ឯស នយោ និរព្ពុទាទីសុបិ. តត្ថ វស្សគណនាបិ ឯវំ វេទិតព្ពា យថាហ ‘‘សតំសតសហស្សានិ កោដិ ហោតិ ឯវំ សតំសហស្សកោដិយោ បកោដិ នាម. សតំសតសហស្សបកោដិយោ កោដិបកោដិ នាម. សតំ សតសហស្សកោដិបកោដិយោ នហុតំ. សតំសតសហស្សនហុតានិ និន្នហុតំ. សតំសតសហស្សនិន្នហុតានិ ឯកោ អព្ពុទោ. តតោ វីសតិគុណោ និរព្ពុទោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ អយញ្ច គណនា អបរិចិតានំ ទុក្ករា’’តិ វុត្តំ តំ ន សុករំ សង្ខាតុ’ន្តិ កេចិ បន តត្ថ បរិទេវនានត្តេនបិ កម្មករណនានត្តេនបិ ឥមានិ នាមានិ លទ្ធានីតិ វទន្តិ. អបរេបិ វានការណេហីតិ ដីកានេត្តិ. យថា ច ទីឃវិទស្សអាឃាតា ច ពុទ្ធន្តរំ សដ្ឋិយោជនមត្តេន អត្តភាវេន ឧត្តានោ បតិតោ មហានិរយេ បច្ចតិ យថា ច, តស្ស ទិដ្ឋិអភិរុចិតានិ បញ្ច កុលសតានិ តស្សេវ សហព្យតំ ឧប្បន្នានិ មហានិរយេ បច្ចន្តិ. វុត្តញ្ចេតំ ភគវតា ‘‘សេយ្យថាបិ ភិក្ខវេ នឡាគារំ វា តិណាគារំ វា អគ្គិផុដ្ឋោ កូដាគារានិ ទហតិ ឧល្លិត្តាវលិត្តានិ និវាតានិ ផុសិតគ្គឡានិ បិហិត វាតបានានិ ឯវមេវ ខោ ភិក្ខវេ យានិកានិចិ ភយានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, សព្ពានិ ពាលតោ ឧប្បជ្ជន្តិ, នោ បណ្ឌិតតោ យេកេចិ ឧបទ្ទវា ឧប្បជ្ជន្តិ, នោ បណ្ឌិតតោ, យេកេចិ ឧបសគ្គា…បេ… នោ បណ្ឌិតតោ. ឥតិ ខោ ភិក្ខវេ សប្បដិភយោ ពាលោ អប្បដិភយោ បណ្ឌិតោ សឧបទ្ទវោ ពាលោ អនុបទ្ទវោ បណ្ឌិតោ, សឧបសគ្គោ ពាលោ អនុបសគ្គោ បណ្ឌិតោតិ. អបិ ច បូតិមច្ឆសទិសោ ពាលោ, បូតិមច្ឆពទ្ធបត្ត បុតិសទិសោ ហោតិ តទុបសេវី. ឆឌ្ឌនីយតំ ជិគុច្ឆនីយតញ្ច អាបជ្ជតិ វិញ្ញូនំ វុត្តម្បិ ចេតំ នារទជាតកេ.

‘‘បូតិមច្ឆំ កុសគ្គេន, យោ នរោ ឧបនយ្ហតិ;

កុសាបិ បូតិ វាយន្តិ, ឯវំ ពាលូបសេវនា’’តិ.

អកត្តិបណ្ឌិតោចាបិ សក្កេន ទេវានមិន្ទេន វរេ ទិយ្យមានេ ឯវមាហ

‘‘ពាលំ ន បស្សេ ន សុណេ, ន ច ពាលេន សំវសេ;

ពាលេនា’ល្លាបសល្លាបំ, ន ករេ ន ច រោចយេ.

កិំនុ តេ អករំ ពាលោ, វទ កស្សប ការណំ;

កេន កស្សប ពាលស្ស, ទស្សនំ នាភិកង្ខសិ.

អនយំ នយតិ ទុម្មេធោ, អធុរាយំ និយុញ្ជតិ;

ទុន្នយោ សេយ្យសោ ហោតិ, សម្មា វុត្តោ បកុប្បតិ;

វិនយំ សោ ន ជានាតិ, សាធុ តស្ស អទស្សន’’ន្តិ.

ឯវំ ពាលទុជ្ជនសំសគ្គវសេនេវ សព្ពានិ ភយុបទ្ទវានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, នោ បណ្ឌិតសេវនវសេនាតិសព្ពសោ សប្បុរិសា អតិទុល្លភាវ.

ឥទានិ.

‘‘ទុល្លភញ្ច មនុស្សត្តំ, ពុទ្ធុប្បាទោ ច ទុល្លភោ;

ទុល្លភា ខណសម្បត្តិ, សទ្ធម្មោ បរមទុល្លភោ’’តិ.

ឥមិស្សា គាថាយ វណ្ណនាក្កមោ សម្បត្តោ. តត្ថ ទុល្លភញ្ច មនុស្សត្តន្តិ មនុស្សភាវោបិ ទុល្លភោយេវ មនុស្សស្ស ទុល្លភភាវោ កាណកច្ឆបោបមាទីហិ វេទិតព្ពោ ឯកោ កិរ កស្សកោ គង្គាតីរេ តីណិ សំវច្ឆរានិ កសិត្វា កិញ្ចិមត្តម្បិ អលភិត្វា នង្គលផាលំ ទ្វេធា ភិន្ទិត្វា គង្គាយំ ខិបិ តេន គង្គានទិយា វាហេន ឯកោ ឧទ្ធំ ឯកោ ហេដ្ឋាតិ ឯវំ ទ្វេ នង្គលផាលកា គង្គាយំ វុយ្ហន្តា ចិរេន ឯកោ ឧទ្ធំ ឯកោ ហេដ្ឋាតិ ទ្វេ ឯកតោ ហុត្វា បាកតិកា យុជ្ជន្តិ តស្មិំ ខណេ វស្សសតវស្សសហស្សច្ចយេន ឯកវារំ ឧម្មុជ្ជមានោ កាណកច្ឆបោ ឧម្មុជ្ជមានក្ខណេ តស្ស គីវា ទ្វិន្នំ នង្គលផាលានមន្តរេ ហោតិ អយំ កាលោ ទុល្លភោវ ឯវមេវ មនុស្សត្តភាវោបិ ទុល្លភោយេវ តថាហិ មនុស្សត្តភាវំ អលភិត្វាវ និរយបេតអសុរកាយតិរច្ឆានភូមីសុយេវ សំសរិត្វា សីសម្បិ ឧក្ខិបិតុំ អលភន្តា ឯកពុទ្ធន្តរា ទ្វេ ពុទ្ធន្តរា តយោ ពុទ្ធន្តរា ចត្តារោ ពុទ្ធន្តរា ឯកាសង្ខ្យេយ្យវសេន និរយេ បច្ចនកសត្តានំ គណនបថំ វីតិវត្តា, តថា បេតអសុរកាយតិរច្ឆានភូមីសុបិ អតិខុទ្ទកេន អត្តភាវេន តិលពីជសាសបពីជស្ស ចតុបញ្ចឆសត្តអដ្ឋកលភាគមត្តេនេវ អង្គុលិយា បតិដ្ឋិតដ្ឋានមត្តេយេវ ភូមិបទេសេ និសិន្នានំ អតិខុទ្ទកសត្តានំ គណនបថម្បិ វីតិវត្តា តេ ហិ គណិតុំ ឥទ្ធិមន្តបុគ្គលេ ឋបេត្វា អញ្ញោ កោ នាម សក្ខិស្សតិ តេហិ មោហន្ធភាវេន កណ្ហសុក្កបក្ខម្បិ អជានន្តា អនេកេសុ ពុទ្ធសតេសុ វា ពុទ្ធសហស្សេសុ វា ឧប្បជ្ជមានេសុបិ ពុទ្ធោតិសទ្ទំ អសុត្វា វីតិវត្តា, ឯវំ មនុស្សត្តភាវោបិ ទុល្លភោយេវ. មនុស្សត្តភាវេ លភមានេបិ ពុទ្ធុប្បាទកាលោ អតិទុល្លភោវ. ពុទ្ធុប្បាទកាលេបិ សម្មាទិដ្ឋិ ហុត្វា កុសលូបបត្តិសង្ខាតា ខណសម្បត្តិ ទុល្លភាវ, សទ្ធម្មទេសកស្សាបិ ទុល្លភត្តា, តស្មិម្បិ សតិ អង្គវិកលភាវេន សទ្ធម្មសវនស្សាបិ ទុល្លភត្តាតិ ឯវមាទិប្បភេទា មនុស្សត្តភាវាទិកា ខណសម្បត្តិយោ ទុល្លភាតិ វេទិតព្ពា. ទុល្លភា ខណសម្បត្តីតិ កុសលូបបត្តិសង្ខាតា ខណសម្បត្តិ ទុល្លភាយេវ តថា ហិ បច្ចន្តវិសយ អរូបអសញ្ញសត្តតិរច្ឆានបេតនេរយិកកាលេ វា មជ្ឈិមទេសេបិ ចក្ខាទិអង្គវិកលេវា បរិបុណ្ណអង្គភាវេបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិភូតា វា កុសលូបបត្តិសង្ខាតា ខណា ន ហោន្តិ បច្ចន្តវិសយេ ហិ បវត្តា ជនា បាណាតិបាតាទិទសអកុសលកម្មបថេយេវ រមន្តិ អភិរមន្តិ, ចណ្ឌសភាវា ច តេ ហោន្តិ, រតនត្តយគុណម្បិ ន ជានន្តិ. អរូបិនោបិ បុគ្គលា បរតោឃោសវិរហិតត្តា សោតាបត្តិមគ្គបដិលាភោបិ តេសំ នត្ថិ, ពុទ្ធទស្សនាទីនិបិ ន លភន្តិ. អសញ្ញសត្តតិរច្ឆានបេតនេរយិកកាលេសុ បន បគេវ បូរិតបារមីនំ សត្តានំ បវត្តនម្បិ អព្ពោហារិកំ, សម្មាទិដ្ឋិកុលេ ជាយមានាបិ ចក្ខុវិកលេន ពុទ្ធសង្ឃរតនានំ អទស្សនំ, សោតវិកលេន ធម្មសវនតោបិ ហាយតិ ឯឡមូគាទិភាវេន កុសលសមាទានា ន ហោន្តិ. អង្គសម្បន្នេបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិភាវេន ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណអសីតិអនុព្យញ្ជនព្យាមប្បភាបរិក្ខិត្តំ សព្ពជនានំ នយនរសាយតនភូតំ សព្ពញ្ញុពុទ្ធម្បិ ទិស្វា បសាទសោម្មេន ចក្ខុនា ឱលោកេតព្ពម្បិ ន មញ្ញន្តិ មនោបទោសវសេនេវ យុគគ្គាហា ហុត្វា យមកបាដិហារិយកាលាទីសុ អនេកេបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិនោ មហានិរយេ ឧប្បជ្ជន្តិ. ឯវំ កុសលូបបត្តិខណសម្បត្តិបិ ទុល្លភាយេវ.

‘‘ទុល្លភញ្ច មនុស្សត្តំ, ពុទ្ធុប្បាទោ ច ទុល្លភោ;

ទុល្លភា ខណសម្បត្តិ, សទ្ធម្មោ បរមទុល្លភោ’’តិ.

ឥមិស្សា គាថាយ អត្ថោ វុត្តោយេវ.

ឥតិ សាគរពុទ្ធិត្ថេរវិរចិតេ សីមវិសោធនេ

បកិណ្ណកកណ្ឌោ នាម បញ្ចមោ បរិច្ឆេទោ.

ឯវំ សត្ថុបរិនិព្ពានតោ វស្សសតច្ចយេន បតិដ្ឋិតេ ឥសិនា ការិតត្តា’ ឥសិនគរ’ន្តិ លទ្ធនាមេ ទ្វត្តបាទិភូបាលានំ និវាសដ្ឋានភូតេ សីរិខេត្តនគរេ ឯរាវតិយា នទិយា បារិមតីរភូតេ បព្ពតសានុម្ហិ បតិដ្ឋិតស្ស កញ្ចនវរមហាថូបស្ស ទាយកស្ស សត្វិវមហាធម្មរញ្ញោ កាលេ សាសនស្ស ទ្វិសហស្សសតាធិកឯកតិំសតិមេ វស្សេ សាសនេ បដិលទ្ធសទ្ធានំ កុលបុត្តានំ មហាជានិករណវសេន វិមតិវិនោទនិយា វុត្តវចនំ សទ្ទយុត្តិអត្ថយុត្តិវសេន សាធុកំ អវិចិនិត្វា នទិយា ឧទកុក្ខេបំ អកត្វា ឧបសម្បទា កម្មស្ស ការិតត្តា សាសនេ បរាជយមាបន្នេ កុលបុត្តេ ឧបារម្ភករណវសេន សីមវិបត្តិហារកោ សីមសម្បត្តិប្បកាសកោ គន្ថោ បវត្តតិ.

ឯត្តាវតា ច សិរិខេត្តនគរគោចរគាមេន សត្វិវមហាធម្មរាជគុរុភូតេន មហាវេយ្យាករណេន តិបិដកធរេន’សទ្ធម្មកោវិទោ’តិ បាកដ នាមធេយ្យេន មហាថេរេន ឧបជ្ឈាយោ ហុត្វា បញ្ញាធិបតីនំ និវាសភូតេ បច្ឆិមជិនចក្កសាសនវរេ វាសិគណាចរិយេន គណវាចកេន វិនយធរេន មហាសាមិនា ច, រាជគុរុនា តិបិដកនាគត្ថេរេន ច អាចរិយោ ហុត្វា វេជ្ជកម្មជង្ឃបេសនកម្មាទិវសេន អនេសនំ បហាយ សម្មា អាជីវេន វិសុទ្ធាជីវេហិ សង្ឃគណេហិ ការកសង្ឃា ហុត្វា សិរិខេត្តនគរស្ស ទក្ខិណទិសាភាគេ ទីឃបព្ពតសានុម្ហិ ឯរាវតិយា នទិយា តីរេ វាលិកបុឡិនេ សីមាបេក្ខាយ សហ ឧទកុក្ខេបំ កត្វា បវត្តាយ ឧទកុក្ខេបសីមាយ ទសធា ព្យញ្ជនវិបត្តិំ អកត្វា ឋានារហេន ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេន ឧបសម្បទាយ វីសតិវស្សេន សាគរពុទ្ធីតិ គរូហិ គហិតនាមធេយ្យេន ភិក្ខុនា រចិតោ សាសនវិបត្តិហារកោ សីមវិសោធនី នាម គន្ថោ សមត្តោ.

ឯត្តាវតា វិភត្តា ហិ, សប្បភេទប្បវត្តិកា;

សីមវិសោធនីហេសា, និបុណា សាធុចិន្តិតា.

សិរិខេត្តាតិ បញ្ញាតេ, បុរេ អបរនាមកេ;

ទក្ខិណេយ្យទិសាភាគេ, ឧច្ចនេន កតាលយេ.

វសន្តោ ភិក្ខុ នាមេន, សាគរពុទ្ធីតិ វិស្សុតោ;

បុណ្ណេ វីសតិវស្សម្ហិ, គន្ថោយំ សាធុចិន្តិតោ.

មយាយំ រចិតោ គន្ថោ, និដ្ឋប្បត្តោ អនាកុលោ;

ឯវំ បាណិនំ សព្ពេ, សីឃំ សិជ្ឈន្តុ សង្កប្បា.

យាវ ពុទ្ធោតិនាមម្បិ លោកជេដ្ឋស្ស តាទិនោ;

តាវ តិដ្ឋតុ យំ គន្ថោ, សាសនេ ហារយំ តមំ.

ឧទ្ធំ យាវ ភវគ្គា ច, អធោ យាវ អវីចិតោ;

សមន្តា ចក្កវាឡេសុ, យេ សត្តា បថវីចរា.

តេបិ សព្ពេ មយា ហោន្តុ, សមសមវិបាកិនោ;

ចិរំ ជីវតុ នោ រាជា, សាសនស្ស ឧជ្ជោតកោ.

ទិព្ពន្តោ រាជធម្មេន, អរោគោ សហ ញាតិភិ;

អនេន បុញ្ញកម្មេន, ភវេយ្យំ ជាតិជាតិយំ.

សាសនំ ជោតយន្តោវ, សក្យបុត្តស្ស សាសនេ;

យទា នស្សតិ សទ្ធម្មោ, អន្ធីភូតោ មហីតលេ;

ទេវលោកេ តទា ហេស្សំ, តុសិតេ ឋានមុត្តមេតិ.

សីមវិសោធនី និដ្ឋិតា.