១. ឧបសម្បទាកណ្ឌោ

ឥមស្មិញ្ហិ ឋានេ ឋត្វា ពុទ្ធគុណបដិសំយុត្តាយ កថាយ វុច្ចមានាយ សាធូនំ ចិត្តសម្បហំសនញ្ចេវ, ឥមស្សេវ បករណស្ស អនុម្មត្តវចនភាវោ ច ភវេយ្យ, អនុម្មត្តវចនត្តេ ច សិទ្ធេ សោតព្ពំ មញ្ញិស្សន្តិ, តស្មា ពុទ្ធគុណំ វណ្ណយិស្សាម. អម្ហាកំ កិរ ភគវា ព្រហ្មទេវពុទ្ធមាទិំ កត្វា យាវ បោរាណសក្យគោតមា មនោបណិធិវសេន, កដ្ឋវាហនជាតកំអាទិំកត្វា យាវ មជ្ឈិមទីបង្ករា វាចង្គវសេន មជ្ឈិមទីបង្ករបាទមូលតោ បដ្ឋាយ កាយវាចង្គវសេន សព្ពំ សម្បិណ្ឌេត្វា យាវ វេស្សន្តរត្តភាវា វីសតិ អសង្ខ្យេយ្យានិ បារមិយោ បូរេន្តស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណត្ថាយ យេវ អលង្កតំ សីសំ ឆិន្ទិត្វា ទេន្តស្ស សព្ពញ្ញុពោធិសត្តស្ស សីសំ ជម្ពុទីបវាសីនំ ឧទ្ធនតោបិ ពហុតរំ, អញ្ជិតនយនំ ឧប្បាដេត្វា ទេន្តស្ស នយនំ អជដាកាសេ គគនតលេ តារាគណតោបិ ពហុតរំ, ហទយមំសំ វា ទក្ខិណពាហុំ វា ឆិន្ទិត្វា ទេន្តស្ស មំសំ ឆនហុត អដ្ឋស ហស្សាធិកសតសហស្សបមាណសិនេរុរាជតោបិ ពហុតរំ, លោហិតំ ឧប្បាដេត្វា ទេន្តស្ស រុហិរំ ចតូសុ មហាសមុទ្ទេសុ ឧទកតោបិ ពហុតរំ, មទ្ទីសទិសេ ច ភរិយេ ជាលីកណ្ហាជិនសទិសេ ច បុត្តេ បរេសំ ទាសត្ថាយ ទេន្តស្ស គណនបថំ វីតិវត្តា. ឯវំ បារមិយោ បូរេន្តស្សេវ.

ចិន្តិតំ សត្តសង្ខ្យេយ្យំ, នវសង្ខ្យេយ្យ’វាចកំ;

កាយវាចា ចតុខ្យាតំ, ពុទ្ធត្តំ សមុបាគមីតិ.

ជាតត្តកីសោតត្តកិយា វុត្តនយេន អសូរោ ហុត្វា ពុទ្ធត្តំ ចិន្តេន្តស្សេវ សត្តអសង្ខ្យេយ្យានិ វីតិវត្តានិ. អតិសូរោ អហុត្វា វាចាមត្តមេវ នវ អសង្ខ្យេយ្យានិ វីតិវត្តានិ. អតិសូរោ ហុត្វា កាយង្គវាចង្គវសេន បូរេន្តស្ស ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ វីតិវត្តានិ. ឥមានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ ទីបង្ករបាទមូលតោ បដ្ឋាយ វេទិតព្ពានិ. សតសហស្សកប្បមត្ថកេ បន អជ្ឈត្តបារមី បូរិតាតិ វេទិតព្ពា. វេស្សន្តរត្តភាវេន ច សត្តកមហាទានំ ទត្វា សត្តក្ខត្តុំ បថវិំ កម្បេត្វា វង្កបព្ពតំ គន្ត្វា នយនសទិសេ ទ្វេ បុត្តេ ព្រាហ្មណស្ស ទាសត្ថាយ ទត្វា ទុតិយទិវសេ ព្រាហ្មណវណ្ណេន អាគតស្ស សក្កស្ស ទេវរញ្ញោ អត្តសមំ មទ្ទិំ នាម ភរិយំ ទត្វា តស្មិំ ភវេ អបរិមេយ្យានិ បុញ្ញានិ កត្វា តតោ តុសិតបុរំ គន្ត្វា តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា ទសហិ ចក្កវាឡសហស្សេហិ អាគន្ត្វា ទេវតាវិសេសេហិ.

កាលោ ទេវ មហាវីរ, ឧប្បជ្ជ មាតុកុច្ឆិយំ;

សទេវកំ តារយន្តោ, ពុជ្ឈស្សុ អមតំ បទន្តិ.

យាចិយមានោ កាលំ ទីបញ្ច ទេសញ្ច កុលំ មាតរមេវចាតិ ឥមានិ បញ្ច មហាវិលោកនានិ វិលោកេត្វា តុសិតបុរតោ ចវិត្វា មហាសម្មតវំសជស្ស ឱក្កាករញ្ញោ បុត្តានំ កុសលម្ភេទភយេន ភគិនីហិយេវ សទ្ធិំ អាវាហករណំ សុត្វា សក្យា វត ភោ រាជកុមារាតិ ឱក្កាកមហារាជេន វុត្តវចនំ បវត្តនិមិត្តំ កត្វា សក្យាតិ លទ្ធនាមានំ រាជូនមព្ភន្តរេ បវត្តស្ស សុទ្ធោទនមហារាជស្ស ជេដ្ឋមហេសិយា សិរិមហាមាយាយ កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តិត្វា ទសមាសច្ចយេន ទេវទហនគរស្ស កបិលវត្ថុស្ស ច មជ្ឈេ លុម្ពិនីវនេ មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមិត្វា ជាតក្ខណេយេវ ឧត្តរាភិមុខំ សត្តបទវីតិហារេន គន្ត្វា អឆម្ភិវាចំ និច្ឆារេត្វា បិតរំ វន្ទាបេត្វា អនុក្កមេន សោឡសវស្សុទ្ទេសិកកាលេ រជ្ជសិរិំ អនុភវិត្វា រាហុលភទ្ទស្ស ជាតទិវសេ និក្ខមិត្វា ឆព្ពស្សានិ ទុក្ករចរិយំ ចរិត្វា វេសាខបុណ្ណមទិវសេ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា បញ្ចចត្តាលីស វស្សានិ ទេវមនុស្សានំ រតនទាមំ គន្ថេន្តោ វិយ ធម្មរតនវស្សំ វស្សាបេត្វា យាវ សុភទ្ទបរិព្ពាជកវិនយនា កតពុទ្ធកិច្ចេ កុសិនារាយឧបវដ្ដនេ មល្លានំ សាលវនេ វេសាខបុណ្ណមទិវសេ បច្ចូសសមយេ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពុតេ ភគវតិលោកនាថេ សុភទ្ទេន វុឌ្ឍបព្ពជិតេន ‘‘អលំ អាវុសោ មា សោចិត្ថ មា បរិទេវិត្ថ, សុមុត្តា មយំ តេន មហាសមណេន, ឧបទ្ទុតា ច ហោម’ឥទំ វោ កប្បតិ ឥទំ វោ ន កប្បតី’តិ. ឥទានិ បន មយំ យំ ឥច្ឆិស្សាម តំ ករិស្សាម, យំ ន ឥច្ឆិស្សាម ន តំ ករិស្សាមា’’តិ វុត្តវចនំ សល្លក្ខេត្វា គណបាមោក្ខានំ សត្តន្នំ ភិក្ខុសតសហស្សានំ សង្ឃត្ថេរោ អាយស្មា មហាកស្សបោ ធម្មសង្គីតិំ កត្វា បរិសុទ្ធេ ធម្មវិនយេ តតោ អបរភាគេ វស្សសតស្ស អច្ចយេន វេសាលិយា វជ្ជិបុត្តកា ទសវត្ថូនិ ទស្សេត្វា សាសនវិបត្តិំ ករោន្តេ ទិស្វា អាយស្មតា យសត្ថេរេន កាកណ្ឌកបុត្តេន សមុស្សាហិយមានោ ទុតិយសង្គីតិំ កត្វា តតោ អបរភាគេ តថាគតស្ស បរិនិព្ពានតោ ទ្វិន្នំ វស្សសតានំ ឧបរិ អដ្ឋារសមេ វស្សេ ធម្មាសោកោនាម រាជា សកលជម្ពុទីបតលេ ឯករជ្ជាភិសេកំ បាបុណិត្វា ពុទ្ធសាសនេ មហន្តំ លាភសក្ការំ បវត្តេត្វា បរិហីនលាភសក្ការា តិត្ថិយា អន្តមសោ ឃាសច្ឆាទនមត្តម្បិ អលភន្តា លាភសក្ការំ បត្ថយមានា សាសនេ បព្ពជិត្វា សកានិ សកានិ ទិដ្ឋិគតានិ ទីបេត្វា សាសនេ មហន្តំ អព្ពុទញ្ច មលញ្ច បវត្តេសុំ. តទា ធម្មាសោករញ្ញោ បត្តាភិសេកតោ សត្តរសមេ វស្សេ សដ្ឋិសតសហស្ស ភិក្ខូសុ សហស្សភិក្ខុំ គហេត្វា មោគ្គលិបុត្តតិស្សោ នាម សង្ឃត្ថេរោ មហាបវារណាយ បរប្បវាទំ ភិន្ទិត្វា កថាវត្ថុប្បករណំ ទេសេត្វា តតិយធម្មសង្គីតិំ កត្វា បរិសុទ្ធេ ធម្មវិនយេ សាដ្ឋកថេពុទ្ធវចនេ ធរន្តេវ បាឡិយដ្ឋកថាសុ អត្ថច្ឆាយំ គហេត្វា អត្តនោ មតិវសេន នានាគន្ថវិសេសានិ ករោន្តិ, តេសុ អត្តនោមតិវសេន អត្ថច្ឆាយំ គហេត្វា ការណបតិរូបកំ កត្វា វុត្តវចនំ សារតោ សល្លក្ខេត្វា សុត្ត-សុត្តានុលោមអាចរិយវាទេ មុញ្ចិត្វា បាឡិយា អដ្ឋកថំ, អដ្ឋកថាយ ច បាឡិំ តព្ពិវរណភូតំ សារត្ថទីបនិញ្ច អញ្ញានិ ច គន្ថវិសេសានិ អសំសន្ទិត្វា អត្តនោមតិយាបិ បុព្ពាបរំ អសមានេត្វា វាទប្បកាសនមត្តមេវ ឋបេត្វា គរុកលហុកេសុ គរុកេយេវ ឋាតព្ពេបិ គរុកេ អដ្ឋត្វា កេចិ ភិក្ខូ នទិយា ឧទកុក្ខេបំ អកត្វា ករោន្តិ. ឯវំ សាសនេ ទ្វិធា ភិន្នា ហោន្តិ. ឥទញ្ច ភិន្ទនំ កោសម្ពកក្ខន្ធកេ ភិន្នតោបិ សតគុណេន សហស្សគុណេន ពលវតរមេវ សាសនស្ស វិបត្តិការណត្តា, តថា ហិ ន ឥទំ មនុស្សលោកេ ភិក្ខូនំយេវ ហោតិ, ភិក្ខូនំ, ឧបាសកមនុស្សានំ, អារក្ខកទេវតានម្បិ, តាសំ សហាយកានំ ភុម្មនិស្សិតទេវតានម្បិ តាសំ សហាយកានំ រុក្ខនិស្សិតទេវតានម្បិ តាសំសហាយកានំ អាកាសដ្ឋកទេវតានម្បិ, តាសំ សហាយកានំ ចាតុមហារាជិកទេវតានម្បិ, តាសំ សហាយកានំ តាវតិំសទេវតានម្បិ, ឯវំ មិត្តបរម្បរវសេន ឆកាមាវចរទេវតានម្បិ តាសំ មិត្តានំ ព្រហ្មបារិសជ្ជានម្បីតិ ឯវំ យាវអកនិដ្ឋព្រហ្មលោកា អរិយបុគ្គលេ ឋបេត្វា សព្ពេ បុថុជ្ជនា ទេវមនុស្សា ភិន្នា ហោន្តិ, តេសំ ភិន្នត្តា ពហុ ច បាបំ បសវតិ, តស្មា បាឡិយា អដ្ឋកថំ, អដ្ឋកថាយ ច បាឡិំ សំសន្ទិត្វា តានិ តានិ គន្ថវិសេសានិ ច ឯកតោ កត្វា គង្គោទកេ ន យមុនោទកំ វិយ មិស្សិត្វា ឯកីភាវំ កត្វា សីមវិសោធនិំ នាម ករិស្សាមិ, តំ សុណាថ សាធុកំ មនសិករោថ ធម្មរាជស្ស សាវកាតិ.

តត្ថ ពុទ្ធុប្បាទោ ទុល្លភោ តិ ពុទ្ធស្ស ឧប្បាទកាលោ ទុល្លភោ តថា ហិ អនុប្បន្នកាលេ ពុទ្ធេ ពុទ្ធោតិ សទ្ទម្បិ អសុត្វា វីតិវត្តានំ កប្បានំ គណនបថំ វីតិវត្តា. ពុទ្ធការណស្ស ទុក្ករត្តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ.

តតោ បព្ពជា ច ឧបសម្បទាចា តិឯត្ថ តោបច្ចយោ លាមកត្ថេ, បញ្ចម្យត្ថេ វា. ពុទ្ធុប្បាទោ ទុល្លភោ, តមនុបព្ពជ្ជា ច ឧបសម្បទា ច ទុល្លភាយេវាតិ អធិប្បាយោ. យថា ច លោកេ កិញ្ចិទេវ មហគ្ឃំ អលភិតព្ពំ លភិត្វា វា តេន សហការីការណភូតំ អប្បគ្ឃម្បិ មហគ្ឃំ មហគ្ឃំ ទុល្លភំ ទុល្លភន្តិ វុច្ចតិ, ឯវមេវ អតិទុល្លភំ ពុទ្ធុប្បាទំ អាគម្ម តមនុបព្ពជិតម្បិ ទុល្លភន្តិ វុច្ចតិ, យថា ច និទិយា ឧបរិមភាគេ សត្តាហវដ្ដលិកាទិភាវេន ឧទកបូរណេ ហេដ្ឋា កិស្មិញ្ចិ ឋានេ តរិតុំ អវិសហន្តា ឥទមេវ ឋានំ ទុក្ករន្តិ វុច្ចតិ, ឯវមេវ ពុទ្ធការណស្ស ទុក្ករភាវេ ន តមនុបព្ពជ្ជុបសម្បទាបិ ទុក្ករំ ទុល្លភន្តិ វុច្ចតិ. អញ្ញថា ពុទ្ធភគវតោ បិ បព្ពជ្ជុបសម្បទភាវោយេវ សេដ្ឋោ ភវេយ្យ. អថវា ការណូបចារវសេនាបិ ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, យថា សេម្ហោគុឡោតិ តថា ហិ គុឡស្ស បិ វនបច្ចយា សេម្ហោ ឧស្សន្នោ, តំ ជនោ គុឡេនសេម្ហោតិ វត្តព្ពេបិ ការណស្មិំ គុឡេ ផលភូតំ សេម្ហំ រោបេត្វា សេម្ហោ គុឡោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ ការណស្ស ទុក្ករត្តា ទុល្លភេ ពុទ្ធុប្បាទេ តមនុក្រិយា បព្ពជ្ជាបិ តំ មូលការណភូតេ ពុទ្ធុប្បាទេ រោបេត្វា ទុល្លភា បព្ពជ្ជាតិ វុច្ចតិ. ពុទ្ធុប្បាទកាលេបិ ពុទ្ធទស្សនំ ទុល្លភមេវ, អនុប្បន្នកាលេ បន បគេវ, សព្ពខណេសុ នវមខណត្តា ច តថា ហិ មិលក្ខុទេសអរូបភូមិអសញ្ញសត្តនិរយបេតតិរច្ឆានភូមីសុ ជាយមានេសុ វា មជ្ឈិមទេសេ ជាយមានោបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិភូតា វា, សម្មាទិដ្ឋិកុលេ ជាយមានាបិ ចក្ខុសោត វិកលភាវេន អង្គវិកលា វា ពុទ្ធទស្សនំ ន អរហន្តិ, ទស្សនម្បិ ទស្សនមត្តមេវ. សុបណ្ណនាគរាជាទីនំ តស្មិំ ភវេ មគ្គផលភាគិនោ ន ហោន្តិ, ហោន្តិ ចេត្ថ.

‘‘បច្ចន្តជោ អរូបិនោ, វិកលង្គោ អសញ្ញជោ;

មិច្ឆាទិដ្ឋិ តិរច្ឆានោ, បេតោ នេរយិកោបិច.

ឯតេ អដ្ឋក្ខណា វុត្តា, ពុទ្ធេនាទិច្ចពន្ធុនា;

ពុទ្ធុប្បាទោ ខណោ ឯកោ, នវមោតិ បវុច្ចតីតិ’’.

បព្ពជ្ជា តិចេត្ថ សាមញ្ញេន វុត្តេបិ សាមណេរាវ អធិប្បេតា, ឧបសម្បទា ចាតិ វិសុំ វុត្តត្តា. សាមណេរា ច នាម ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមិត្យាទិនា តិក្ខត្តុំ វត្វា ឧភតោសុទ្ធិវសេនេវ សាមណេរភូមិយំ តិដ្ឋន្តិ. ទសសីលានិ បន តេសំ សិក្ខាបទមត្តមេវ. តានិ បាឡិវសេន អសក្កោន្តោ អត្ថវសេន ‘‘ឥទញ្ច សមាទាយ វត្តេហី’’តិ អាចិក្ខិតុម្បិ វដ្ដតិយេវ. ឥធ វត្តព្ពំ នត្ថិ. ឧបសម្បទា បន អដ្ឋវិធា ហោន្តិ ឯហិភិក្ខូបសម្បទា, សរណគមនូបសម្បទា, ឱវាទ បដិគ្គហណូបសម្បទា, បញ្ហាព្យាករណូបសម្បទា, អដ្ឋគរុធម្មបដិគ្គហណូបសម្បទា, ទូតេនូបសម្បទា, អដ្ឋវាចិកូបសម្បទា, ញត្តិចតុត្ថូបសម្បទា ចាតិ. តត្ថ ភគវា ឯហិ ភិក្ខុភាវាយ ឧបនិស្សយសម្បន្នំ បុគ្គលំ ទិស្វា រត្តបំសុកូលន្តរតោ សុវណ្ណវណ្ណំ ទក្ខិណហត្ថំ នីហរិត្វា ព្រហ្មឃោសំ និច្ឆារេន្តោ ‘‘ឯហិ ភិក្ខុ ចរ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយា’’តិ វទតិ. តស្សានន្តរមេវ គិហិលិង្គំ អន្តរធាយិត្វា.

តិចីវរញ្ច បត្តោ ច, វាសិ សូចិច ពន្ធនំ;

បរិស្សាវនមដ្ឋេតេ, យុត្តយោគស្ស ភិក្ខុនោតិ.

ឯវំ វុត្តេហិ អដ្ឋហិបរិក្ខារេហិ សរីរេ បដិមុត្តោយេវ វស្សសតិកត្ថេរោ វិយ ឥរិយាបថសម្បន្នោ ពុទ្ធាចរិយកោ ពុទ្ធុបជ្ឈាយកោ សម្មាសម្ពុទ្ធំ វន្ទមានោវ តិដ្ឋតិ. អយំ ឯហិ ភិក្ខូបសម្បទា នាម. ភគវា ហិ បឋមពោធិយំ ឯតស្មិំ កាលេ ឯហិ ភិក្ខុបសម្បទាយ ឯវ ឧបសម្បាទេតិ. តានិ បន បញ្ចវគ្គិយាទយោ អង្គុលិមាលត្ថេរបរិយោសានា.

តីណិសតំ សហស្សញ្ច, ចត្តាលីសំ បុនាបរោ;

ឯកោ ច ថេរោ សប្បញ្ញោ; សព្ពេ តេ ឯហិ ភិក្ខុកាតិ.

ឯតេ វិនយបិដកេ និទ្ទិដ្ឋឯហិភិក្ខូ នាម វិនយបិដកេ អនិទ្ទិដ្ឋា បន តិសតបរិវារសេលព្រាហ្មណាទយោ.

សត្តវីស សហស្សានិ, តីណិយេវ សតានិ ច;

ឯតេ ហិ សព្ពេ សង្ខាតា, សព្ពេ តេ ឯហិភិក្ខុកាតិ.

តំ សព្ពំ សម្បិណ្ឌេត្វា អដ្ឋវីសសហស្សានិ ឆសតានិ ឯកចត្តាលីសុត្តរានិ ច ហោន្តិ. បឋមពោធិច នាមេសា វីសតិវស្សានិ ហោន្តិ.

ភគវា ហិ អនុត្តរំ ធម្មចក្កំ បវត្តេត្វា អដ្ឋារសកោដិព្រាហ្មណានំ អមតំ បាយេត្វា បឋមវស្សំ វសិ. ទុតិយតតិយចតុត្ថវស្សេសុ រាជគហេ វេឡុវនវិហារេ វស្សំ វសិ, ភគវា ហិ អាសាឡ្ហិនក្ខត្តបុណ្ណមិយំ ពារាណសិយា ឥសិបតនេ មិគទាយេ បឋមវស្សំ វសិត្វា ផគ្គុណមាសេ ផគ្គុណបុណ្ណមិយំ រាជគហំ បត្វា ពិម្ពិសាររញ្ញា ការិតេ វេឡុវន វិហារេ ឯកមាសមត្តំ វសិត្វា ចិត្រមាសេ វីសតិខីណាសវសហស្សបរិវុតោ កបិលវត្ថុំ គន្ត្វា អសីតិយា ញាតិសហស្សានំ មជ្ឈេ វិប្បដិបន្នានំ រាជូនំ មត្ថកេ បំសុរជំ ឱកិរិត្វា តេ វន្ទាបេត្វា បោក្ខរវស្សញ្ច វស្សាបេត្វា តមាគម្ម អសីតិយា ញាតិសហស្សានំ វេស្សន្តរ ជាតកំ កថេត្វា រាហុលមាតរមាគម្ម ចន្ទកិន្នរីជាតកញ្ច កថេត្វា បិតរំ អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋាបេត្វា រាជគហមេវ អាគន្ត្វា វាសំ កប្បេសិ, តេន វុត្តំ ទុតិយ តតិយ ចតុត្ថ វស្សេសុ រាជគហេ វេឡុវនវិហារេ វស្សំ វសី’’តិ. បញ្ចមេ បន វេសាលិយំ ឯកវាសំ វសិ. ឆដ្ឋេ មកុឡបព្ពតេ ឯកវាសំ វសិ. បុណ្ណោ វា តត្ថ. តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា សុនាបរន្តរដ្ឋេ កិរ ឯកស្មិំ វាណិជកគាមេ ទ្វេ ភាតរោ. តេសុ កទាចិ ជេដ្ឋោ បញ្ចសកដសតានិ គហេត្វា ជនបទំ គន្ត្វា ភណ្ឌំ អាហរតិ, កទាចិ កនិដ្ឋោ. ឥមស្មិំ បន សមយេ កនិដ្ឋំ ឃរេ ឋបេត្វា ជេដ្ឋភាតិកោ បញ្ច សកដសតានិ គហេត្វា ជនបទចារិកំ ចរន្តោ អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ បត្វា ជេតវនស្ស អវិទូរេ បញ្ចសកដសតានិ ឋបេត្វា ភុត្តបាតរាសោ បរិជនបរិវុតោ ផាសុកដ្ឋានេ និសីទិ. តេន ច សមយេន សាវត្ថិវាសិនោ ភុត្តបាតរាសា ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ សុដ្ឋុត្តរាសង្គា គន្ធបុប្ផាទិហត្ថា យេនពុទ្ធោ, យេនធម្មោ, យេនសង្ឃោ, តន្និន្នា តប្បោណា តប្បព្ភរា ហុត្វា ទិក្ខិណទ្វារេន និក្ខមិត្វា ជេតវនំ គច្ឆន្តិ. សោ តេ ទិស្វា ‘‘កហំ ឥមេ គច្ឆន្តី’’តិ ឯកំ មនុស្សំ បុច្ឆិ. កិំ ត្វំ អយ្យោ ន ជានាសិ, លោកេ ពុទ្ធធម្មសង្ឃរតនានិ នាម ឧប្បន្នានិ, ឥច្ចេវ មហាជនោ សត្ថុសន្តិកេ ធម្មកថំ សោតុំ គច្ឆតីតិ. តស្ស ‘‘ពុទ្ធោ’’តិ វចនំ ឆវិចម្មាទីនិ ឆិន្ទិត្វា អដ្ឋិមិញ្ជំ អាហច្ច អដ្ឋាសិ. អថ អត្តនោ បរិជនបរិវុតោ តាយ បរិសាយសទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា សត្ថាមធុរស្សរេន ធម្មំ ទេសេន្តស្ស បរិស បរិយន្តេ ឋិតោ ធម្មំ សុត្វា បព្ពជ្ជាយ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. អថ តថាគតេន កាលំ វិទិត្វា បរិសាយ ឧយ្យោជិតាយ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ស្វាតនាយ និមន្តេត្វា ទុតិយទិវសេ មណ្ឌបំ ករេត្វា អាសនានិ បញ្ញាបេត្វា ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា ភត្តកិច្ចាវសានេ ភគវា អនុមោទនំ កត្វា បក្កមិ. ភុត្តបាតរសោ ឧបោសថង្គានិ អធិដ្ឋាយ ភណ្ឌាគារិកំ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឯត្តកំ ភណ្ឌំ វិស្សជ្ជិតំ ឯត្តកំ បន ន វិស្សជ្ជិត’’ន្តិ សព្ពំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘ឥមំ សាបតេយ្យំ មយ្ហំ កនិដ្ឋស្ស ទេហី’’តិ សព្ពំ និយ្យោតេត្វា សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា កម្មដ្ឋាន បរាយណោ អហោសិ. អថស្ស កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តស្ស កម្មដ្ឋានំ ន ឧបដ្ឋាតិ, តតោ ចិន្តេសិ ‘‘អយំ ជនបទោ មយ្ហំ អសប្បាយោ, យំនូនាហំ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា សកដ្ឋានមេវ គច្ឆេយ្យ’’ន្តិ. អថ បុព្ពណ្ហសមយេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា សាយន្ហសមយេ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា កម្មដ្ឋានំ កថាបេត្វា សត្ថា សីហនាទំ នទិត្វា បក្កមិ. អថ ខោ អាយស្មា បុណ្ណោ សូនាបរន្តរដ្ឋំ បត្វា សម្មតបព្ពតំ នាម បវិសិត្វា វាណិជកគាមំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. អថ នំ កនិដ្ឋភាតា សគេហំ នេត្វា ភិក្ខំ ទត្វា ‘‘ភន្តេ អញ្ញត្ថ អគន្ត្វា ឥធេវ វសថា’’តិ បដិញ្ញំ ការេត្វា វសាបេសិ. តតោ សមុទ្ទគិរិវិហារំ នាម អគមាសិ. តត្ថ សមុទ្ទវីចិយោ អាគន្ត្វា អយកណ្ដបាសាណេសុ បហរិត្វា មហាសទ្ទំ ករោន្តិ. ថេរោ កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តោ ន ផាសុវិហារោ ហោតីតិ សមុទ្ទំ និសទ្ទំ កត្វា អធិដ្ឋាសិ. តតោ មាតុលគិរិំ នាម អាគមាសិ. តត្ថ សកុណសង្ឃោ ឧស្សន្នោ រត្តិញ្ច ទិវា ច សទ្ទោ ឯកោ ពទ្ធោ ហោតិ. ថេរោ ‘‘ឥទំ ឋានំ អផាសុកន្តិ តតោ មកុឡការាមវិហារំ នាម គតោ. សោ វាណិជគាមស្ស នាតិទូរោ នាច្ចាសន្នោ គមនាគមនសម្បន្នោ វិវិត្តោ អប្បសទ្ទោ. ថេរោ ‘‘ឥទំ ឋានំ ផាសុក’’ន្តិ តត្ថ រត្តិដ្ឋានទិវាឋានេ ចង្កមនាទីនិ ការេត្វា វស្សំ ឧបគច្ឆតិ. ឯវំ ចតូសុ ឋានេសុ វិហាសិ. អថេកទិវសំ តស្មិំយេវ អន្តោវស្សេ បញ្ច វាណិជកសតានិ ‘‘បរសមុទ្ទំ គច្ឆាមា’’តិ នាវាយ ភណ្ឌំ បក្ខិបិំសុ. នាវារោហនទិវសេ ថេរស្ស កនិដ្ឋភាតា ថេរំ ភោជេត្វា ថេរស្ស សន្តិកេ សិក្ខាបទានិ គហេត្វា គច្ឆន្តោ ‘‘ភន្តេ មហាសមុទ្ទោ នាម អស្សទ្ធេយ្យោ ចានេកន្តរាយោ ច, អម្ហេ អាវជ្ជេយ្យាថា’’តិ វត្វា នាវំ អារូយ្ហិ. នាវា ឩមិជវេន គច្ឆមានា អញ្ញតរំ ទីបំ បាបុណិ. មនុស្សា ‘‘បាតរាសំ ករិស្សាមា’’តិ ទីបកេ ឱតិណ្ណា. តស្មិំ ទីបកេ អញ្ញំ កិញ្ចិ នត្ថិ, ចន្ទនវនមេវ អហោសិ. អថេកោ វា សិយា រុក្ខំ អាកោដេត្វា លោហិតចន្ទនភាវំ ញត្វា ‘‘ភោ មយំ លាភត្ថាយ បរសមុទ្ទំ គច្ឆាម, ឥតោ ច ឧត្តរិ លាភា នាម នត្ថិ, ចតុរង្គុល មត្តាបិ ឃដិកា សតសហស្សំ អគ្ឃតិ, សំហារេតព្ពកយុត្តំ ភណ្ឌំ ហារេត្វា គច្ឆាមា’’តិ. តេ តថា ករិំសុ ចន្ទនវនេ អធិវត្ថា អមនុស្សា កុជ្ឈិត្វា ឥមេហិ អម្ហាកំ ចន្ទនវនំ នាសិតំ, ឃាតេស្សាម នេ’’តិ ចិន្តេត្វា ន ឥមេសុ ឃាដិតេសុ សព្ពំ ឯកកុណបំ ភវិស្សតិ, សមុទ្ទមជ្ឈេ នេសំ នាវំ ឱសីទេស្សាមា’’តិ អាហំសុ. អថ តេសំ នាវំ អារូយ្ហ មុហុត្តំ គតកាលេយេវ ឧប្បាទិកំ ឧបដ្ឋាបេត្វា សយម្បិ តេ អមនុស្សា ភយានកានិ រូបានិ ទស្សយិំសុ. ភីតា មនុស្សា អត្តនោ ទេវតា នមស្សន្តិ. ថេរស្ស កនិដ្ឋោ ចូឡបុណ្ណកុដុម្ពិកោ ‘‘មយ្ហំ ភាតា អវស្សយោ ហោតូ’’តិ ថេរស្ស នមស្សមានោ អដ្ឋាសិ. ថេរោ បិ កិរ តស្មិំយេវ ខណេ អាវជ្ជេត្វា តេសំ ព្យសនប្បត្តិំ ញត្វា វេហាសំ ឧប្បតិត្វា អភិមុខោ អដ្ឋាសិ. អមនុស្សា ថេរំ ទិស្វាវ ‘‘អយ្យបុណ្ណត្ថេរោ ឯហី’’ តិ បក្កមិំសុ. ឧប្បាទិកំ សន្និសីទិ. ថេរោ ‘‘មា ភាយថា’’តិ តេសំ អស្សាសេត្វាវ កហំ គន្តុកាមត្ថា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘ភន្តេ អម្ហាកំ សកដ្ឋានមេវ គច្ឆាមា’’តិ ថេរោ នាវំ ផលេ អក្កមិត្វា ‘‘ឯតេសំ ឥច្ឆិតដ្ឋានំ គច្ឆតូ’’តិ អធិដ្ឋាតិ. វាណិជា សកដ្ឋានំ គន្ត្វា តំ បវត្តិំ បុត្តទារស្ស អារោចេត្វា ‘‘ឯថ ថេរំ សរណំ គច្ឆាមា’’តិ បញ្ចសតានិ អត្តនោ អត្តនោ បញ្ចមាតុគាមសតេហិ សទ្ធិំ តីសុ សរណេសុ បតិដ្ឋាយ ឧបាសកត្តំ បដិវេទេសុំ. តតោ នាវាយ ភណ្ឌំ ឱតារេត្វា ថេរស្ស ឯកំ កោដ្ឋាសំ កត្វា ‘‘អយំ ភន្តេ តុម្ហាកំ កោដ្ឋាសោ’’តិ អាហំសុ. ថេរោ ‘‘មយ្ហំ វិសុំ កោដ្ឋាស កិច្ចំ នត្ថិ’’. សត្ថា បន តុម្ហេហិ ទិដ្ឋបុព្ពោ’តិ. ន ទិដ្ឋបុព្ពោ ភន្តេ’តិ, តេនហិ ឥមិនា សត្ថុ មណ្ឌលមាឡំ ករោថ. ឯវំ សត្ថារំ បស្សិស្សថាតិ តេ សាធុ ភន្តេ’តិ តេន ច កោដ្ឋាសេន អត្តនោ ច កោដ្ឋាសេន មណ្ឌលមាឡំ កាតុំ អារភិំសុ. សត្ថា កិរស្ស អារទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ បរិភោគំ អកាសិ. តថោ មនុស្សា រត្តិំ ឱភាសំ ទិស្វា ‘‘មហេសក្ខា ទេវតា អត្ថី’’តិ សញ្ញំករិំសុ. ឧបាសកា មណ្ឌលមាឡញ្ច ភិក្ខុសង្ឃស្ស សេនាសនានិ ច និដ្ឋបេត្វា ទានសម្ភារំ សជ្ជេត្វា ‘‘កតំ ភន្តេ អម្ហេហិ អត្តនោកិច្ចំ, សត្ថារំ បក្កោសថា’’តិ ថេរស្ស អារោចេសុំ. ថេរោ សាយន្ហសមយេ ឥទ្ធិយាសាវត្ថិំ បត្វា ‘‘ភន្តេ វាណិជគាមវាសិនោ តុម្ហេ ទដ្ឋុកាមា, តេសំ អនុកម្បំ ករោថា’’តិ. ភគវា អធិវាសេសិ. ថេរោ ភគវតោ អធិវាសនំ វិទិត្វា សកដ្ឋានមេវ បច្ចាគតោ. ភគវា អានន្ទត្ថេរំ អាមន្តេសិ ‘‘អានន្ទ ស្វេ សូនាបរន្តេ វាណិជគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិស្សាម, ត្វំ ឯកូនបញ្ចសតានំ ភិក្ខូនំ សលាកំ ទេហី’’តិ. ថេរោ សាធុ ភន្តេ’តិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស តមត្ថំ អារោចេត្វា ‘‘ចារិកា សលាកំ គណ្ហន្តូ’’តិ អាហ. តំ ទិវសំ កុណ្ឌធានត្ថេរោ បឋមំ សលាកំ អគ្គហោតិ. វាណិជគាមវាសិនោបិ ‘‘ស្វេ កិរ សត្ថា អាគមិស្សតី’’តិ គាមមជ្ឈេ មណ្ឌបំ កត្វា ទានគ្គំ សជ្ជយិំសុ. ភគវា បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា ផលសមាបត្តិំ អប្បេត្វា និសីទិ. សក្កស្ស បណ្ឌុកម្ពលសិលាសនំ ឧណ្ហំ អហោសិ. សោ កិំ ឥទន្តិ អាវជ្ជេត្វា សត្ថុ សូនាបរន្តគមនំ ទិស្វា វិសុកម្មំ អាមន្តេសិ ‘‘តាត អជ្ជ ភគវា តីណិមត្តានិ យោជនសតានិ បិណ្ឌាចារំ គមិស្សតិ, បញ្ច កូដាគារសតានិ មាបេត្វា ជេតវនទ្វារ កោដ្ឋមត្ថកេ គមនសជ្ជានិំ កត្វា ឋបេហី’’តិ, សោ តថា អកាសិ. ភគវតោ កូដាគារំ ចតុមុខំ អហោសិ, ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានំ ទ្វិមុខំ, សេសានំ ឯកមុខំ, សត្ថា គន្ធកុដិតោ និក្ខម្ម បដិបាដិយា ឋបិត កូដាគារេសុ ធុរកូដាគារំ បាវិសិ. ទ្វេ អគ្គសាវកេ អាទិំ កត្វា ឯកូនបញ្ចភិក្ខុសតានិបិ កូដាគារំ គន្ត្វា និសិន្នា អហេសុំ, ឯកំ តុច្ឆកូដាគារំ អហោសិ. បញ្ចបិ កូដាគារសតានិ អាកាសេ ឧប្បតិំសុ. សត្ថា សច្ចពន្ធបព្ពតំ នាម បត្វា កូដាគារំ អាកាសេ ឋបេត្វា តស្មិំ បព្ពតេ សច្ចពន្ធោ នាម មិច្ឆាទិដ្ឋិ, សោ មហាជនំ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ ឧគ្គណ្ហាបេន្តោ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ ហុត្វា វសតិ. អព្ភន្តរេ ចស្ស អន្តោចាដិយំ បទីបោ វិយ អរហត្តស្ស ឧបនិស្សយោ ជលតិ, តំ ទិស្វា ‘‘ធម្មមស្ស កថេស្សាមី’’តិ គន្ត្វា ធម្មំ ទេសេតិ. តាបសោ ទេសនាបរិយោសានេ អរហត្តំ បាបុណិ. មគ្គេនេវស្ស អភិញ្ញា អាគតា, ឯហិ ភិក្ខុ ហុត្វា ឥទ្ធិមយបត្តចីវរោ កូដាគារំ បាវិសិ. ភគវា កូដាគារគតេហិ បញ្ចហិ ភិក្ខុសតេហិសទ្ធិំ វាណិជគាមំ គន្ត្វា កូដាគារានិ អទិស្សមានានិ កត្វា វាណិជគាមំ បាវិសិ. វាណិជា ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស មហាទានំ ទត្វា សសត្ថារំ មកុឡការាមំ នយិំសុ. សត្ថា មណ្ឌលមាឡំ បាវិសិ. មហាជនោ យាវ សត្ថា ភត្តទរថំ បដិប្បស្សម្ភេតិ, តាវ បាតរាសំ កត្វា ឧបោសថង្គានិ សមាទាយ គន្ធញ្ច បុប្ផញ្ច អាទាយ ធម្មសវនត្ថាយ អារាមំ បច្ចាគមាសិ. សត្ថា ធម្មំ ទេសេសិ. មហាជនស្ស ពន្ធនា មោក្ខោ ជាតោ, មហន្ត ពុទ្ធកោលាហលំ អហោសិ. សត្ថា មហាជនស្ស សង្គហត្ថំ កតិបាហំ តត្ថេវ វសិ, អរុណំ បន មហាគន្ធកុដិយំយេវ ឧដ្ឋបេសិ. តត្ថ កតិបាហំ វសិត្វា វាណិជគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ‘‘ត្វំ ឥធេវ វសាហី’’តិ បុណ្ណត្ថេរំ និវត្តេត្វា អន្តរេ នម្មទានទី នាម អត្ថិ, តស្សា តីរំ អគមាសិ. នម្មទានាគរាជា សត្ថុ បច្ចុគ្គន្ត្វា នាគភវនំ បវេសេត្វា តិណ្ណំ រតនានំ សក្ការំ អកាសិ. សត្ថា តស្ស ធម្មំ កថេត្វា នាគភវនា និក្ខមិ. សោ ‘‘មយ្ហំ ភន្តេ បរិចរិតព្ពំ ទេថា’’តិ យាចិ. ភគវា នម្មទានទីតីរេ បទចេតិយំ ទស្សេសិ. តំ វីចីសុ អាគហាសុ បិធិយតិ វីចីសុ គតាសុ វិវរតិ, មហាសក្ការប្បត្តំ អហោសិ. សត្ថា តតោ និក្ខម្ម សច្ចពន្ធបព្ពតំ គន្ត្វា សច្ចពន្ធំ អាហ ‘‘តយា មហាជនោ អបាយមគ្គេ ឱតារិតោ. ត្វំ ឥធេវ វសិត្វា ឯតេសំ លទ្ធិំ វិស្សជ្ជាបេត្វា និព្ពានមគ្គេ បតិដ្ឋាបេហី’’តិ. សោបិ បរិចរិតព្ពំ យាចិ. សត្ថា ឃនបិដ្ឋិបាសាណេ អល្លមត្តិកបិណ្ឌម្ហិ លញ្ឆនំ វិយ បទចេតិយំ ទស្សេសិ. ឯវំ សូនាបរន្តរដ្ឋេយេវ ទ្វេ ចក្ករតនចេតិយានិ យាវសាសនន្តរធានំ បតិដ្ឋាបេសិ. សត្តមេ បន វស្សេ សាវត្ថិយំ កណ្ឌម្ពរុក្ខមូលេ តិត្ថិ មទ្ទនំ ករោន្តោ យមកបាដិហារិយំ កត្វា ទសហិ ចក្កវាឡ សហស្សេហិ អាគតានំ ទេវតានំ មាតរំ កាយសក្ខិំ កត្វា អភិធម្មំ ទេសេន្តេ តាវតិំសភវនេ បារិច្ឆត្តកមូលេ បណ្ឌុកម្ពលសិលាយំ វស្សំ វសិ. អដ្ឋមេ សំសុមារនគរេ ឯកវស្សំ វសិ. នវមេ កោសម្ពិយំ ឯកវស្សំ វសិ. តទា ភទ្ទិយោ, កិមិលោ, ភគុ, អានន្ទោ, អនុរុទ្ធោ, ទេវទត្តោ, ចាតិ ឆ ខត្តិយា បព្ពជិំសុ. តេសំ វិត្ថារោ ធម្មបទេ អាគតោ. ទសមេ បន វស្សេ បាលិលេយ្យាគាមេ ទក្ខិណវនសណ្ឌេ ភទ្ទសាលមូលេ បាលិលេយ្យកេន ហត្ថិនា ឧបដ្ឋិយមានោ ផាសុកំ វស្សាវាសំ វសិ. ឯកាទសមេ នាលន្ធព្រាហ្មណគាមេ ឯកវាសំ វសិ. ទ្វាទសមេ វេរញ្ជាយំ ឯកវាសំ វសិ ទុច្ចរិតស្ស វិបាកំ អនុភវមានោ, ភគវតា កិរ ផុស្សស្ស ភគវតោ កាលេ សាវកានំ វចីទុច្ចរិតវសេន កតុបចិតស្ស អកុសលកម្មស្ស តទា លទ្ធោកាសវសេន ឧបដ្ឋិតត្តា វេរញ្ជព្រាហ្មណេន និមន្តិតោបិ សមានោ មារាវដ្ដន វសេន អសល្លក្ខេត្វា អស្សវាណិជកានំ និពទ្ធវត្តសង្ខេបេន បញ្ញត្តំ បត្ថបត្ថមូលកំ យវតណ្ឌុលមេវ តេមាសំ ភុញ្ជតិ, វុត្តញ្ហេតំ អបទានេ.

‘‘ផុស្សស្សាហំ បាវចនេ, សាវកេ បរិភាសិស្សំ;

យវំ ខាទថ ភុញ្ជថ, មាច ភុញ្ជថ សាលិនោ.

តេន កម្មវិបាកេន, តេមាសំ ខាទិតំ យវំ;

និមន្តិតោ ព្រាហ្មណេន, វេរញ្ជាយំ វសិំ តទាតិ’’.

តេន វុត្តំ ‘‘ទ្វាទសមេ វេរញ្ជាយំ ឯកវាសំ វសិ ទុច្ចរិតស្ស វិបាកំ អនុភវមានោ’’តិ. តេរសមេ ជាលិយបព្ពតេ ឯកវាសំ វសិ. ចតុទ្ទសមេ សាវត្ថិយំ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ ជេតវនវិហារេ បឋមវាសំ វសិត្វា បន្នរសមេ វស្សេ ញាតិជនសង្គហត្ថំ កបិលវត្ថុំ គន្ត្វា ឯកមេវ វាសំ កប្បេសិ. សោឡសមេ វស្សេ អាឡវកយក្ខទមនត្ថំ អគ្គាឡវីនគរេ ឯកវាសំ វសិ. សត្តរសមេ វស្សេ រាជគហមេវ និវត្តិត្វា វាសំ កប្បេសិ. អដ្ឋារសមេ វស្សេ ជាលិយបព្ពតមេវ និវត្តិត្វា វសិ. ឯកូនវីសតិមេបិ វស្សេ តត្ថេវ ជាលិយបព្ពតមេវ វសិ. វីសតិមេ វស្សេ រាជគហស្ស អវិទូរេ ភីសនកេ ភេសកលវនសណ្ឌេ វាសំ កប្បេសី’’តិ ឥមានិ វីសតិ វស្សានិ បឋមពោធីតិ វេទិតព្ពានិ. ឯតស្មិំ កាលេ ឯហិភិក្ខូបសម្បទាយឯវ ឧបសម្បាទេសីតិ យេភុយ្យេន ភគវន្តំយេវ ឧទ្ទិស្ស អាចរិយុបជ្ឈាយំ កត្វា ឯហិភិក្ខុ ភាវមាបន្នេ បុញ្ញវន្តបុគ្គលេយេវ សន្ធាយ វុត្តំ, អញ្ញេសម្បិ អរិយភាវមនាបន្នានំ សុទិន្នាទីនំ វា យមកបាដិហារិយេ បសីទិត្វា អាយស្មតោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិតានំ បុព្ពេ កស្សបពុទ្ធកាលេ វគ្គុលិភូតបុព្ពានំ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ ថេរស្សេវ សន្តិកេ បព្ពជិតភាវស្ស ទិស្សនតោ តេន វុត្តំ ‘‘ភគវា ហិ បឋមពោធិយំ ឯតស្មិំ កាលេ ឯហិ ភិក្ខូបសម្បទាយ ឯវ ឧបសម្បាទេសី’’តិ. ឥតោ បរេសុ បន បញ្ចវីសតិវស្សេសុ អនាថបិណ្ឌិកេន ការិតេ ជេតវនមហាវិហារេ ឯកូនវីសតិវស្សា វាសំ វសិ. វិសាខាយ សត្តវីសតិ កោដិធនបរិច្ចាគេន ការិតេ បុព្ពារាមេ ឆព្ពស្សានិ វសិ. ទ្វិន្នំ កុលានំ គុណមហត្តំ បដិច្ច សាវត្ថិយំ និស្សាយ បញ្ចវីសតិ វស្សានិ វាសំ វសិ. អន្តិមេ បន វស្សេ ពេឡុវគាមេ វសិត្វា មរណន្តិកា វេទនា ឧប្បជ្ជិ, អាយុសង្ខារោស្សជ្ជនញ្ច តត្ថ អកាសិ. ឥមានិ ឥធ នាធិប្បេតានិ, ភគវតោ វស្សក្កមជាននត្ថំយេវ វុត្តន្តិ.

សរណគមនូបសម្បទា នាម ‘‘ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមិ’’ត្យាទិនា តិក្ខត្តុំ វាចំ ភិន្ទិត្វា វុត្តេហិ តីហិ សរណគមនេហិ ឧបសម្បន្នោ.

ឱវាទបដិគ្គហណូបសម្បទា នាម ‘‘តស្មា តិហ តេ កស្សប ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ តិព្ពមេវ ហិរោត្តប្បំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ភវិស្សតិ ថេរេសុ នវេសុ មជ្ឈិមេសុ ចាតិ, ឯវញ្ហិ តេ កស្សប សិក្ខិតព្ពំ តស្មា តិហ តេ កស្សប ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ យំ កិញ្ចិ ធម្មំ សោស្សាមិ កុសលូបសញ្ហិតំ សព្ពន្តំ អដ្ឋិំ កត្វា មនសិកត្វា សព្ពមេវ ចេតសោ សមន្នាហរិត្វា ឱហិតសោតោ ធម្មំ សោស្សាមីតិ, ឯវញ្ហិ តេ កស្សប សិក្ខិតព្ពំ តស្មា តិហ តេ កស្សប ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ សាតសហគតំ មេ កាយគតា សតិំ ន ជហិស្សតីតិ, ឯវញ្ហិ តេ កស្សប សិក្ខិតព្ពន្តិ ឥមិនា ឱវាទបដិគ្គណេន មហាកស្សបត្ថេរស្ស អនុញ្ញាតឧបសម្បទា នាម.

បញ្ហាព្យាករណូបសម្បទា នាម សោបាកស្ស អនុញ្ញាតឧបសម្បទា, ភគវា កិរ បុព្ពារាមេ អនុចង្កមន្តោ សោបាកសាមណេរំ ‘‘ឧទ្ធុមាតកសញ្ញាតិ វា សោបាក រូបសញ្ញាតិ វា ឥមេ ធម្មា នានត្ថា នានាព្យញ្ជនា, ឧទាហុ ឯកត្ថា ព្យញ្ជនមេវ នាន’’ន្តិ ទសអសុភនិស្សិតេ បញ្ហេ បុច្ឆិ. សោ តេ ព្យាកាសិ. ភគវា តស្ស សាធុការំ ទត្វា ‘‘កតិវស្សោសិ ត្វំ សោបាកា’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘សត្តវស្សោ អហំ ភគវា’’តិ, ‘‘សោបាក ត្វំ មម សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សទ្ធិំ សំសន្ទិត្វា បញ្ហេ ព្យាកាសី’’តិ អារទ្ធចិត្តោ ឧបសម្បទំ អនុជានាតិ, អយំ បញ្ហាព្យាករណូបសម្បទា.

អដ្ឋវាចិកូបសម្បទា នាម ភិក្ខុនិយា ភិក្ខុនិសង្ឃតោ ញត្តិចតុត្ថេន ភិក្ខុសង្ឃតោ ញត្តិចតុត្ថេនាតិ ឥមេហិ ទ្វីហិ កម្មេហិ ឧបសម្បទា. ញត្តិចតុត្ថកម្មូបសម្បទា នាម ភិក្ខូនំ ឯតរហិ ឧបសម្បទា, អយមេវ ឥធាធិប្បេតា, សម្បត្តិវិបត្តិវសេន សម្ភវតោ. កស្មា ហេស ឧបសម្បន្នោ នាមាតិ. សមគ្គេន សង្ឃេន ញត្តិចតុត្ថេន កម្មេន អកុប្បេន ឋានារហេន ឧបរិភាវំ សមាបន្នោ បត្តោតិ ឧបសម្បន្នោ, សេដ្ឋភាវំ បត្តោតិអត្ថោ តថា ហិ គិហិភាវតោ សាមណេរភាវោ សេដ្ឋោ នាម, តតោបិ ឧបសម្បន្នភាវោយេវ សេដ្ឋោ. តត្ថ សមគ្គេន សង្ឃេនាតិ សព្ពន្តិមេន បរិយាយេន បញ្ចវគ្គករណីយេ កម្មេ យាវតិកា ភិក្ខូ កម្មប្បត្តា, តេសំ អាគតត្តា ឆន្ទារហានំ ឆន្ទស្ស អាហដត្តា, សម្មុខីភូតានញ្ច អប្បដិក្កោសនតោ ឯតស្មិំ កម្មេ សមគ្គភាវំ ឧបគតេន. ញត្តិចតុត្ថេនាតិ តីហិ អនុសាវនាហិ ឯកាយ ច ញត្តិយា កត្តព្ពេន. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ ញត្តិ សព្ពបឋមំ វុត្តា, តិស្សន្នំ បន អនុសាវនានំ អត្ថព្យញ្ជនភេទាភាវតោ អត្ថព្យញ្ជនភិន្នា ញត្តិ តាសំ ចតុត្ថន្តិ កត្វា ញត្តិចតុត្ថន្តិ វុច្ចតិ. កម្មេនា តិ ធម្មិកេន កម្មេន, វិនយកម្មេនាតិអត្ថោ. អកុប្បេនា តិ វត្ថុ ញត្តិ អនុសាវន សីម បរិសសម្បត្តិ សម្បន្នត្តា អកោបេតព្ពតំ អប្បដិក្កោសិតព្ពតញ្ច ឧបគតេន. ឋានារហេនា តិ ការណារហេន, សត្ថុសាសនារហេនាតិ អត្ថោ. ឯតេហិ ការណេហិ សេដ្ឋភាវមាបន្នោតិ អត្ថោ. តត្ថ សម្បត្តិវិបត្តិវសេន សម្ភវតោ តិ វត្ថុសម្បត្តិ ញត្តិសម្បត្តិ អនុសាវនសម្បត្តិសីមសម្បត្តិបរិសសម្បត្តិវសេន បញ្ចហិ សម្បត្តីហិ ឧបសម្បទកម្មស្ស សិជ្ឈនតោតិ អត្ថោ. តត្ថ វត្ថុ សម្បត្តិនាម បរិបុណ្ណវីសតិវស្សភាវោ ឥទានិ បុរិសត្តភាវោ ច. ឧន្នវីសតិវស្សំ, អន្តិមវត្ថុអជ្ឈាបន្នបុព្ពំ, បណ្ឌកោ, ថេយ្យសំវាសកោ, តិត្ថិយបក្កន្តកោ, តិរច្ឆានគតោ, មាតុឃាតកោ, បិតុឃាតកោ, អរហន្តឃាតកោ, ភិក្ខុនិទូសកោ, សង្ឃភេទកោ, លោហិតុប្បាទកោ, ឧភតោព្យញ្ជនកោ, តិ ឥមេ តេរស បុគ្គលា ឧបសម្បទាយ អវត្ថុ. តត្ថ ឩនវីសតិវស្សន្តិ សាមញ្ញេន វុត្តេបិ មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមនតោ បដ្ឋាយ ឯកូនវីសបរិបុណ្ណោ បុរិសបុគ្គលោ ឧបសម្បទាយ វត្ថុ, តតោ ឱរំ ន ឧបសម្បទាយ វត្ថុ តថោ ហិ ឯកស្មិំ សំវច្ឆរេ ហេមន្តគិម្ហវស្សវសេន តិណ្ណំ ឧតូនំ សម្ភវត្តា តយោ ឧតូ ហោន្តិ, ហោន្តិ ចេត្ថ.

‘‘កត្តិកន្តិកបក្ខម្ហា, ហេមំ ផគ្គុណបុណ្ណមា;

តស្សន្តិ កបក្ខម្ហា, គិម្ហំ អាសាឡ្ហិបុណ្ណមា;

វស្សកាលំ តតោ សេសំ, ចតុវីសតូបោសថា.

ចាតុទ្ទសី ឆ ឯតេសុ, បក្ខា តតិយសត្តមា;

សេសា បន្នរសី ញេយ្យា, អដ្ឋារស ឧបោសថាតិ’’.

ឯត្ថ ច កត្តិកស្ស កាឡបក្ខបាដិបទតោ បដ្ឋាយ យាវ ផគ្គុណបុណ្ណមា ចត្តារោ មាសា ហេមឧតុ នាម. ផគ្គុណស្ស កាឡបក្ខបាដិបទតោ បដ្ឋាយ យាវ អាសាឡ្ហីបុណ្ណមា ចត្តារោ មាសា គិម្ហឧតុ នាម. អសាឡ្ហកាឡបក្ខបាដិបទតោ បដ្ឋាយ យាវ អបរកត្តិកបុណ្ណមា ចត្តារោ មាសា វស្សឧតុ នាម. ឯវំ ឯកស្មិំ សំវច្ឆរេ តយោ ឧតូ ហោន្តិ. តត្ថ ឯកស្មិំ ឧតុម្ហិ បក្ខស្ស តតិយសត្តមេសុ ទ្វេ ទ្វេ កត្វា ឆ ចតុទ្ទសិកា, បឋមទុតិយចតុត្ថបញ្ចមឆដ្ឋអដ្ឋមេសុ ឆ ឆ កត្វា អដ្ឋារស បន្នរសិកាតិ ឯវំ ឯកសំវច្ឆរេ ចតុវីសតិ ឧបោសថា ហោន្តិ. ឥមេសុ ចតុវីសតុបោសថេសុ ចាតុទ្ទសិយា ឯកូនតិំស ទិវសា ហោន្តីតិ កត្វា ឯកសំវច្ឆរេ ឆ ឩនា ទិវសា ហោន្តិ. ឥមិនា នយេន ឯកូនវីសតិមេ វស្សេ ឆមាសាធិកានិ អដ្ឋារសវស្សានិ ហោន្តិ. តស្មិំ មាតុកុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តកាលេ ទសមាសេ បក្ខិបិត្វា ចត្តារិ មាសាធិកានិ ឯកូនវីសវស្សានិ បរិបុណ្ណានិ. រាជានោ បន តិណ្ណំ តិណ្ណំ វស្សានំ អច្ចយេន មាសំ អាកឌ្ឍន្តិ, ទិវសេន សហ មាសម្បិ, តស្មា អដ្ឋារសវស្សេ យេវ ឆ មាសាធិកានិ ហោន្តិ. តំ ហេដ្ឋាចតុមាសាធិក ឯកូនវីសតិមេ វស្សេ បក្ខិបិត្វា ឯកមាសាធិកានិ វីសតិវស្សានិ សព្ពសោ បរិបុណ្ណានិ ហោន្តិ. ឯវំ ឯកូនវីសតិវស្សតោ បដ្ឋាយ គព្ភវីសោ ឧបសម្បទាយ វត្ថូតិ វេទិតព្ពោ. ឥទានិ បុរិសត្តភាវោ តិ ភិក្ខុនិយា អភាវតោ បុរិសបុគ្គលោវ ឥទានិ វដ្ដតីតិ អធិប្បេតោ តថា ហិ មាតុគាមស្ស បព្ពជិតត្ថា បញ្ចវស្សសតានិ សទ្ធម្មោ តិដ្ឋេយ្យ, បញ្ញត្តត្តា បន អបរានិ បញ្ចវស្សសតានិ ឋស្សតីតិ ឯវំ វស្សសហស្សមេវ បដិសម្ភិទាប្បត្តសទ្ធម្មស្ស បតិដ្ឋិតភាវោ វុត្តោ. មាតុគាមា ច នាម ទុប្បញ្ញា តិព្ពកិលេសា លាមកា ច. ភគវតា ច បឋមពោធិយំ អាទិតោ បដ្ឋាយមេវ មហាបជាបតិយា គោតមិយា អដ្ឋគរុធម្មបដិគ្គហណេន ឧបសម្បទត្តេ អនុញ្ញាតេបិ សាសនស្ស អចិរដ្ឋិតិកភាវោ វុត្តោ. ទុប្បញ្ញត្តា ឥត្ថិយោ សាសនេ ចិរំ ន តិដ្ឋន្តិ, តិព្ពកិលេសត្តា យថា បញ្ញត្ត សិក្ខាបទានុរូបំ សំវរម្បិ រក្ខិតុំ ន សក្កោន្តិ. លាមកត្តាបិ តា អដ្ឋសមាបត្តិំ លភន្តាបិ ព្រាហ្មបារិសជ្ជំ នាតិក្កមន្តិ, ឯវំ ភិក្ខុនិយា អភាវតោ ឥទានិ បុរិសបុគ្គលោតិ វុត្តំ. ឥមស្មិំ ឋានេ ឋត្វា ចត្តារិ ខេត្តានិ វេទិតព្ពានិ តថា ហិ មាតុគាមស្ស បព្ពជិតត្តា វស្សសហស្សមេវ ឋស្សតីតិ ចេតំ បដិសម្ភិទាប្បត្តខីណាសវវសេន វុត្តំ, តតោ បរំ ឧត្តរិបិ សុក្ខវិបស្សកខីណាសវវសេន វស្សសហស្សំ, អនាគាមិវសេន វស្សសហស្សំ, សកទាគាមិវសេន វស្សសហស្សំ, សោតាបន្នវសេន វស្សសហស្សន្តិ ឯវំ បញ្ចវស្សសហស្សានិ បដិវេធសទ្ធម្មោ តិដ្ឋតិ. បរិយត្តិសទ្ធម្មោបិ តានិយេវ ន ហិ បរិយត្តិយា អសតិ បដិវេធោ អត្ថិ. នាបិ បរិយត្តិយា សតិ បដិវេធោ ន ហោតិ. លិង្គំ បន បរិយត្តិយា អន្តរហិតាយ ចិរំ បវត្តិស្សតិ, ឥទំ ខន្ធកភាណកានំ មតេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ បន ឯវំ វុត្តំ ‘‘បដិសម្ភិទាប្បត្តេហិ វស្សសហស្សំ អដ្ឋាសិ, ឆឡភិញ្ញេហិ វស្សសហស្សំ, តេវិជ្ជេហិ វស្សសហស្សំ, សុក្ខវិបស្សកេហិ វស្សសហស្សំ, បាតិមោក្ខេន វស្សសហស្សំ អដ្ឋាសី’’តិ. ឥទម្បិ ទីឃភាណកត្ថេរានំ មតេន វុត្តំ. អង្គុត្តរនិកាយដ្ឋកថាយម្បិ ពុទ្ធានំ បរិនិព្ពានតោ វស្សសហស្សមេវ បដិសម្ភិទា និព្ពត្តេតុំ សក្កោន្តិ, តតោ បរំ ឆ អភិញ្ញា, តតោ តាបិ អសក្កោន្តា តិស្សោ វិជ្ជា និព្ពត្តន្តិ. គច្ឆន្តេកាលេ តានិបិ និព្ពត្តេតុំ អសក្កោន្តា សុក្ខវិបស្សកា ហោន្តិ. ឯតេនេវ ឧបាយេន អនាគាមិនោ សកទាគិមិនោ, សោតាបន្នាតិ វុត្តំ. ឥទម្បិ អង្គុត្តរនិកាយេ វុត្តំ. សំយុត្តនិកាយដ្ឋកថាយំ បន បឋមពោធិយំ ភិក្ខូ បដិសម្ភិទាប្បត្តា. អថ កាលេ គច្ឆន្តេ បដិសម្ភិទា បាបុណិតុំ ន សក្ខិំសុ, ឆឡភិញ្ញា អហេសុំ. តតោ ឆបិ អភិញ្ញា បត្តុំ អសក្កោន្តា តិស្សោ វិជ្ជា បាបុណិំសុ. ឥទានិ កាលេ គច្ឆន្តេ តិស្សោ វិជ្ជា បាបុណិតុំ អសក្កោន្តា អាសវក្ខយំ បាបុណិស្សន្តិ, តម្បិ អសក្កោន្តា អនាគាមិផលំ, តម្បិ អសក្កោន្តា សកទាគាមិផលំ, តម្បិ អសក្កោន្តា សោតាបត្តិផលំ. គច្ឆន្តេកាលេ សោតាបត្តិផលម្បិ បត្តុំ ន សក្ខិស្សន្តី’តិ វុត្តំ. យស្មា ចេ តេ អាចរិយា ភិន្នវាទា, តស្មា តេសំ អាចរិយានំ ភាណកានំ មតមេវ ពុទ្ធឃោសាចរិយេន តត្ថ តត្ថ លិខិតន្តិ គហេតព្ពំ, អញ្ញថា អាចរិយស្សេវ បុព្ពាបរវិរោធប្បសង្គោ សិយា អាចរិយពុទ្ធឃោសេនេវ ហិ សីហឡភាសំ អបនេត្វា មាគធភាសាយ សាដ្ឋកថំ ពុទ្ធវចនំ លិខិតំ, ន អញ្ញេន អាចរិយេន តស្មា អដ្ឋកថាយ វុត្តវចនមេវ បមាណន្តិ គហេតព្ពំ. ននុ ចត្តារោបិ និកាយដ្ឋកថាសង្គីតិំ អារូឡ្ហា, អថ កស្មា ឯវំ ភិន្នាតិ. សច្ចំ, តថាបិ កេសញ្ចិ ថេរានំ វាទប្បកាសនត្ថំ វុត្តំ. ន សង្គាហកត្ថេរានំ, តស្មា អដ្ឋកថាវចនមេវ បមាណន្តិ វុត្តំ.

អន្តិមវត្ថុអជ្ឈាបន្នបុព្ពន្តិ បារាជិកភិក្ខុ, សោ អភព្ពោ សាសនេ ឧបសម្បទកម្មស្ស លទ្ធុំ.

បណ្ឌកោតិចេត្ត បញ្ចវិធោ ហោតិ អាសិត្តបណ្ឌកោ, ឧស្សូយបណ្ឌកោ, ឱបក្កមិកបណ្ឌកោ, នបុំសកោ, បក្ខបណ្ឌកោតិ. តត្ថ យស្ស បរេសំ អង្គជាតំ មុខេន គណ្ហិត្វា អសុចិនា អាសិត្តស្ស បរិឡាហោ វូបសមតិ, អយំ អាសិត្តបណ្ឌកោ នាម. យស្ស បរេសំ អជ្ឈាចារំ បស្សតោ ឧស្សូយាយ ឧប្បន្នាយ បរិឡាហោ វូបសមតិ, អយំ ឧស្សូយបណ្ឌកោ នាម. យស្ស ឧបក្កមេន ពីជានិ អបនីតានិ ហោន្តិ, អយំ ឱបក្កមិកបណ្ឌកោ នាម. យោ បន បដិសន្ធិយំ យេវ អភាវកោ ឧប្បន្នោ ហោតិ, អយំ នបុំសកោ នាម. ឯកច្ចោ បន អកុសលវិបាកានុភាវេន កាឡបក្ខេ បណ្ឌកោ ហោតិ, ជុណ្ហបក្ខេ បនស្ស បរិឡាហោវូបសមតិ, អយំ បក្ខបណ្ឌកោ នាម, កេចិ បន យោ កាឡបក្ខេ ឥត្ថី ហោតិ, ជុណ្ហបក្ខេ បុរិសោ, អយំ បក្ខបណ្ឌកោតិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តមេវ. ឯតេសុ អាសិត្តបណ្ឌកស្ស ច ឧស្សូយបណ្ឌកស្ស ច បព្ពជ្ជា ន វារិតា. ឱបក្កមិកនបុំសកបក្ខបណ្ឌកានំ បន វារិតា. តេសុបិ បក្ខបណ្ឌកស្ស យស្មិំ បក្ខេ បណ្ឌកោ ហោតិ, តស្មិំយេវ បព្ពជ្ជា វារិតា. ឯត្ថ ច អបណ្ឌកបក្ខេ បព្ពជិត្វា បណ្ឌកបក្ខេ នាសេតព្ពោតិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘អបណ្ឌកបក្ខេបព្ពជិតោ សតោ កិលេសក្ខយំ បាបុណាតិ, ន នាសេតព្ពោ’’តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តមេវ, បណ្ឌកស្ស កិលេសក្ខយា សម្ភវតោ ខីណកិលេសស្ស ច បណ្ឌកភាវានុបបត្តិតោ អហេតុក បដិសន្ធិកថាយញ្ហិ អវិសេសេន បណ្ឌកស្ស អហេតុកបដិសន្ធិ កតា វុត្តា, អាសិត្ត ឧស្សូយបក្ខបណ្ឌកានញ្ច បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយេវ បណ្ឌកភាវោ, ន បវត្តិយំយេវាតិ វទន្តិ. តេនេវ អហេតុកបដិសន្ធិនិទ្ទេសេ ជច្ចន្ធ-ជច្ចពធិរាទយោ វិយ បណ្ឌកោ ជាតិសទ្ទេន វិសេសេត្វា និទ្ទិដ្ឋោ. ចតុត្ថបារាជិកសំវណ្ណនាយំ បន អភព្ពបុគ្គលេ ទស្សេន្តេន បណ្ឌកតិរច្ឆានគតឧភតោ ព្យញ្ជនកា តយោ វត្ថុវិបន្នា អហេតុកបដិសន្ធិកា, តេសំ សគ្គោ អវារិតោតិ អវិសេសេន វុត្តំ, ឯវំ បញ្ចវិធា បណ្ឌកា តេ បណ្ឌកសាមញ្ញេន អវិសេសេត្វា ‘‘បណ្ឌកាតិ ឯវមេវ វត្វា បណ្ឌកោ ភិក្ខវេ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ថេយ្យសំវាសកោ តិ យោ សយមេវ បព្ពជ្ជាលិង្គំ គហេត្វា ភិក្ខុវស្សំ គណេត្វា ភិក្ខូតិ បដិញ្ញំ សម្បដិច្ឆតិ, យថាវុឌ្ឍំ វន្ទនំ សាទិយតិ, សោ លិង្គស្ស សំវាសស្ស ច ថេនត្តា ឧភយត្ថេនកោ នាម. យោ បន យថាវុឌ្ឍំ វន្ទនំ ន សាទិយតិ, អសុទ្ធចិត្តវសេន លិង្គស្សថេនត្តាលិង្គត្ថេនកោ នាម. យោ វា បន សាមណេរភូមិយំ ឋត្វា មុសាវាទេន ភិក្ខុតិ បដិញ្ញំ គហេត្វា ភិក្ខុវស្សគ្គេន វន្ទនាទិំ សាទិយតិ, សោ ភិក្ខូហិ ទិន្នលិង្គត្តា លិង្គត្ថេនកោ ន ហោតិ, សំវាសស្ស ថេនត្តា សំវាសត្ថេនកោ នាម. ឯត្ថ ច ឧភយត្ថេនកោបិ អសុទ្ធចិត្តេន លិង្គត្ថេនកេឯវ បវិដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ. យោបិ សាមណេរោ វុឌ្ឍសាមណេរានំ វន្ទនំ សាទិយតិ, ទហរភិក្ខូបិ វុឌ្ឍភិក្ខូនំ វន្ទនំ សាទិយតិ, សោបិ ថេយ្យសំវាសកោ នាបិ ហោតិ, អថេនត្តា. យោ វា បន ភិក្ខុបារាជិកមាបន្នោវ ភិក្ខុលិង្គេ ឋិតោ យាវ បដិជានាតិ, តាវ អត្ថេវ តស្ស ភិក្ខុភាវោ, ន សោ អនុបសម្បន្នសង្ខ្យំ គច្ឆតិ, តថា ហិ សោ សំវាសំ សាទិយន្តោបិ ថេយ្យសំវាសកោ ន ហោតិ, សោ សហសេយ្យាទិអាបត្តិម្បិ ន ជនេតិ, ឱមសវាទេ បាចិត្តិយញ្ច ន ជនេតិ តេនេវ ‘‘អសុទ្ធោ ហោតិ បុគ្គលោ អញ្ញតរំ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោ, តញ្ចេ សុទ្ធទិដ្ឋិ សមានោ ឱកាសំ ការាបេត្វា អក្កោសាធិប្បាយោ វទតិ អាបត្តិ ឱមសវាទស្សា’’តិ ឱមសវាទេ បាចិត្តិយំ វុត្តំ. អសតិ ហិ ភិក្ខុភាវេ ទុក្កដំ វទេយ្យ. យោ បន សាមណេរោ សាមណេរលិង្គេនេវ បាណាតិបាតាទិបញ្ចវិធំ សិលវិបត្តិំ បាបុណាតិ, សោបិ អាគតោ លិង្គនាសនាយ នាសេត្វា សរណសីលំ ទាតព្ពំ, អថេនត្តា ឧបសម្បទាយ អវត្ថុភាវម្បិ ន បាបុណាតិ. វិកាលភោជនាទិកំ ករោន្តស្ស បន ‘‘អច្ចយោ មំ ភន្តេ អច្ចាគមា’’ត្យាទិនា សង្ឃមជ្ឈេ អច្ចយំ ទេសាបេត្វា វា ទណ្ឌកម្មំ វា កត្វា សីលំ ទាតព្ពមេវ. តិត្ថិយបក្កន្តកោ ឧត្តានោយេវ.

តិរច្ឆានគតោតិ យោកោចិ អមនុស្សភូតោ ចត្តារោ អបាយិកាបិ ឧបសម្បទាយ អវត្ថុយេវ. តេ បដិសន្ធិយា លាមកត្តា អភព្ពា សាសនេ បព្ពជិតុំ. យទិ ចត្តារោ អបាយិកា ឧបសម្បទាយ អវត្ថុ ភវេយ្យ, អថ កស្មា សេសេ អនបទិសិត្វា តិរច្ឆានគតោវ អវត្ថូតិ វុត្តន្តិ. សេសានំ អបាកដវត្ថុត្តា, តថា ហិ សម្ពុទ្ធកាលេ តិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តោ ឯកោ នាគរាជា នាគយោនិយា អដ្ដីយតិ ហរាយតិ ជិគុច្ឆតិ. អថខោ តស្ស នាគស្ស ឯតទហោសិ កេននុខោ អហំ ឧបាយេន នាគយោនិយា បរិមុច្ចេយ្យំ ខិប្បញ្ច មនុស្សត្តំ លភេយ្យន្តិ. អថខោ តស្ស នាគស្ស ឯតទហោសិ ‘‘ឥមេ ខោ សមណាសក្យបុត្តិយា ធម្មចារិនោ សមចារិនោ ព្រហ្មចារិនោ សច្ចវាទិនោ សីលវន្តោ កល្យាណធម្មា សចេ ខោ អហំ សមណេសុ សក្យបុត្តិយេសុ បព្ពជេយ្យំ, ឯវាហំ នាគយោនិយា បរិមុច្ចេយ្យំ ខិប្បញ្ច មនុស្សត្តំ បដិលភេយ្យ’’ន្តិ. អថ ខោ សោ នាគោ មាណវកវណ្ណេន ភិក្ខូ ឧបសង្កមិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. តំ ភិក្ខូ បព្ពាជេសុំ ឧបសម្បាទេសុំ. តេន ខោ បន សមយេន សោ នាគោ អញ្ញតរេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ បច្ចន្តិមេ វិហារេ បដិវសតិ. អថ ខោ សោ ភិក្ខុ រត្តិយា បច្ចូសសមយំ បច្ចូដ្ឋាយ អជ្ឈោកាសេ ចង្កមតិ. អថ ខោ សោ នាគោ តស្ស ភិក្ខុនោ និក្ខន្តេ វិស្សដ្ឋោ និទ្ទំ ឱក្កមេសិ. សព្ពោ វិហារោ អហិនា បុណ្ណោ, វាតបានេហិ ភោគា និក្ខន្តា ហោន្តិ. អថខោ សោ ភិក្ខុ ‘‘វិហារំ បវិសិស្សាមី’’តិ កវាដំ បណាមេន្តោ អទ្ទស សព្ពំ វិហារំ អហិនាបុណ្ណំ វាតបានេហិ ភោគេ និក្ខន្តេ. ទិស្វាន ភីតោ វិស្សរមកាសិ. ភិក្ខូ ឧបធាវិត្វា តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោចុំ ‘‘កិស្ស ត្វំ អាវុសោ វិស្សរមកាសី’’តិ. អយំ អាវុសោ សព្ពោ វិហារោ អហិនា បុណ្ណោ វាតបានេហិ ភោគា និក្ខន្តាតិ. អថ ខោ សោ នាគោ តេន សទ្ទេន បពុជ្ឈិត្វា សកេ អាសនេ និសីទិ. ភិក្ខូ ឯវមាហំសុ ‘‘កោចិ ត្វំ អាវុសោ’’តិ. ‘‘អហំ ភន្តេ នាគោ’’តិ. ‘‘កិស្ស បន ត្វំ អាវុសោ ឯវរូបំ អកាសី’’តិ. អថ ខោ សោ នាគោ ភិក្ខូនំ ឯតមត្ថំ អារោចេសី. ភិក្ខូ ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អថ ខោ ភគវា ឯតស្មិំ និទានេ ឯតស្មិំ បករណេ ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតាបេត្វា តំ នាគំ ឯតទវោច ‘‘តុម្ហេ ខ្វត្ថ នាគា អវិរូឡ្ហិធម្មា ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ, គច្ឆ ត្វំ នាគ, តត្ថេវ ចាតុទ្ទសេ បន្នរសេ អដ្ឋមិយា ច បក្ខស្ស ឧបោសថំ ឧបវស, ឯវំ ត្វំ នាគយោនិយា បរិមុច្ចិស្សសិ ខិប្បញ្ច មនុស្សត្តំ បដិលភិស្សសី’’តិ. អថ ខោ សោ នាគោ ‘‘អវិរូឡ្ហធម្មោ កិរាហំ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេតិ ទុក្ខី ទុម្មនោ អស្សូនិ បវត្តយមានោ វិស្សរំ កត្វា បក្កមិ. អថ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ ‘‘ទ្វេ មេ ភិក្ខវេ បច្ចយា នាគស្ស សភាវបាតុកម្មាយ. យទា ច សជាតិយា មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវតិ, យទា ច វិស្សដ្ឋោ និទ្ទំ ឱក្កមតិ. ឥមេ ខោ ភិក្ខវេ ទ្វេ បច្ចយា នាគស្ស សភាវ បាតុកម្មាយ. តិរច្ឆានគតោ ភិក្ខវេ ន ឧបសម្បាទេតព្ពោ, ឧបសម្បន្នោ នាសេតព្ពោ’’តិ ឯវំ តិរច្ឆានស្សេវ បាកដវត្តុត្តាតិ. ឯត្ថ ច បវត្តិយំ អភិណ្ហំ សភាវបាតុកម្មទស្សនវសេន ‘‘ទ្វេ បច្ចយា’’តិ វុត្តំ. នាគស្ស បន បញ្ចសុ កាលេសុ សភាវបាតុកម្មំ ហោតិ បដិសន្ធិកាលេ, តចបជហននកាលេ, សជាតិយា មេថុនកាលេ, វិស្សដ្ឋ និទ្ទោក្កមនកាលេ, ចុតិកាលេតិ. ននុ ច ទេវាបិ ឧបសម្បទាយ អវត្ថុយេវ, អថ កស្មា ចត្តារោ អបាយិកាវ ឧបសម្បទាយ អវត្ថូតិ វុត្តន្តិ. សច្ចំ, តថាបិ ទេវានំ អភព្ពត្តា បដិវេធសាសនស្ស ឋិតត្តា តេ អភព្ពតោ វិសុំ ករណត្ថាយ ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. វក្ខតិ ហិ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ មហាវគ្គេ ‘‘តិរច្ឆានគតោ ភិក្ខវេតិ ឯត្ថ នាគោ វា ហោតុ សុបណ្ណមាណវកាទីនំ វា អញ្ញតរោ អន្តមសោ សក្កំ ទេវរាជានំ ឧបាទាយ យោ កោចិ អមនុស្សជាតិយោ សព្ពោវ ឥមស្មិំ អត្ថេ តិរច្ឆានគតោតិ វេទិតព្ពោ’’តិ, តេន ‘‘តិរច្ឆានគតោតិ យោកោចិ អមនុស្សភូតោ’’តិ វុត្តន្តិ. ឯត្ថ ចាហ យទិ នាគសុបណ្ណា បដិសន្ធិយា លាមកា ភវេយ្យ, អថ កស្មា វិធុរជាតកេ ចត្តារោ ជនា នាគសុបណ្ណសក្កធនញ្ចយកោរព្យេសុ ភវនេសុ តំ តទេវ ឋានំ បត្ថេន្តា ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ករោន្តិ, តេសុ ឯកោ អាយុបរិយោសានេ សបុត្តទារោ នាគភវនេ នាគរាជា ហុត្វា និព្ពត្តិ, ឯកោ សុបណ្ណភវនេ សិម្ពលិវិមានេ សុបណ្ណរាជា ហុត្វា និព្ពត្តិ, ឯកោ តាវតិំសភវនេ សក្កោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ឯកោ ធនញ្ចយកោរព្យរញ្ញោ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិម្ហិ និព្ពត្តីតិ ចតុន្នម្បិ ជនានំ បដិសន្ធិយំ កុសលកម្មេនេវ បវត្តភាវោ វុត្តោ យទិ កុសលកម្មេន ភវេយ្យ, ‘‘កុសលា ចេតនា វិបាកានំ ខន្ធានំ កដត្តា ច រូបានំ កម្មបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ ឥមិស្សាបិ បដ្ឋានបាឡិយា អហេតុកានម្បិ បដិសន្ធិក្ខណេ កម្មបច្ចយភាវោ វុត្តោ ភវេយ្យ, ន បនេវំ វត្តព្ពំ អថ កថញ្ចិទំ បច្ចេតព្ពន្តិ. វុច្ចតេ, និកន្តិយា ពលវត្តា សត្តវិធមេថុនសំយោគត្តា ច អបរិសុទ្ធា តេសំ កុសលចេតនា, អបរិសុទ្ធាយេវ សុគតិភូមិយំ ជនេតុំ ន សក្កោន្តិ. ទុគ្គតិភូមិយំ បវត្តមានាបិ កម្មា យូហនកាលេ តំ តំ ភូមិបត្ថនា តណ្ហាសម្បយុត្តាបុព្ពភាគចេតនា ពលេន តេសុ តិរច្ឆានភូមីសុ និព្ពត្តន្តិ, ន អញ្ញេន អកុសលេន. ឯវញ្ហិ បត្ថិតបត្ថនា សិទ្ធាបិ ភវេយ្យ. យទិ អញ្ញេន អកុសលកម្មេន ភវេយ្យ, ឥច្ឆិតបត្ថនាបិ អសិទ្ធាវ ភវេយ្យ. និកន្តិច នាមេសា ពលវឈានសម្បយុត្តចេតនាបិ បដិពាហិតុំ សក្កា តថា ហិ គោបកទេវទត្តស្ស អាចរិយសមណោ ឈានពលេន ព្រហ្មភូមីសុ អនិព្ពត្តិត្វា ឈានំ បដិពាហិត្វា អញ្ញកម្មេន គន្ធព្ពទេវេសុយេវ ឧប្បជ្ជតិ ‘‘សីលវតោ ហិ ភិក្ខវេ ចេតោបណិធិ សមិជ្ឈតិ វិសុទ្ធត្តា’’តិ តេសំ វិត្ថារោ ទីឃនិកាយេ អាគតោ, អត្ថិកេហិ តត្ថ ឱលោកេតព្ពោ. សត្តវិធមេថុនសំយោគវសេនាបិ សត្តា ទុក្ខតោ ន មុច្ចន្តិ វុត្តញ្ហិ ភគវតា ‘‘ឥធ ព្រាហ្មណ ឯកច្ចោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា សម្មា ព្រហ្មចារី បដិជានមានោ ន ហេវ ខោ មាតុគាមេន សទ្ធិំ ទ្វយំទ្វយ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ, អបិ ច ខោ មាតុគាមស្ស ឧច្ឆាទនំ ន្ហាបនំ បរិមទ្ទនំ សម្ពាហនំ សាទិយតិ, សោ តទស្សាទេតិ តំ និកាមេតិ, តេនចវិត្តិំ អាបជ្ជតិ. ឥទម្បិខោ ព្រាហ្មណព្រហ្មចរិយស្ស ខណ្ឌម្បិ ឆិទ្ទម្បិ សពលម្បិ កម្មាសម្បិ. អយំ វុច្ចតិ ព្រាហ្មណ អបរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ ចរតិ. សំយុត្តោ មេថុនសំយោគេន ន បរិមុច្ចតិ ជាតិយា ជរាមរណេន…បេ… ន បរិមុច្ចតិ ទុក្ខស្មាតិ វទាមិ. បុនច បរំ ព្រាហ្មណ ឥធេកច្ចោ សមណោវា…បេ… បដិជានមានោ. ន ហេវ ខោ មាតុគាមេនសទ្ធិំ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ, ន បិ មាតុគាមស្ស ឧច្ឆាទនំ…បេ… សាទិយតិ, អបិ ច ខោ មាតុគាមេន សទ្ធិំ សំជគ្ឃតិ សំកីឡតិ សំកេឡាយតិ, សោ តទស្សាទេតិ…បេ… ទុក្ខស្មាតិ វទាមិ. បុនច បរំ ព្រាហ្មណ ឥធេកច្ចោ សមណោ វា…បេ… ន ហេវ ខោ មាតុគាមេន សទ្ធិំ សមាបជ្ជតិ. នបិ មាតុគាមស្ស ឧច្ឆាទនំ សាទិយតិ. នបិ មាតុគាមេន សទ្ធិំ សំជគ្ឃតិ សំកីឡតិ សំកេឡាយតិ. អបិច ខោ មាតុគាមស្ស ចក្ខុំ ឧបនិជ្ឈាយតិ បេក្ខតិ, សោ តទស្សាទេតិ…បេ… ទុក្ខស្មាតិ វទាមិ. បុនច បរំ ព្រាហ្មណ ឥធេកច្ចោ សមណោវា ព្រាហ្មណោ វា…បេ… ន ហេវ ខោ មាតុគាមេន, ន មាតុគាមស្ស, នបិ មាតុគាមេន បេក្ខតិ. អបិ ច ខោ មាតុគាមស្ស សទ្ទំ សុណាតិ តិរោកុដ្ដំវា តិរោបាការំវា ហសន្តិយា វា ភណន្តិយា វា គាយន្តិយា វា រោទន្តិយា វា, សោ តទស្សាទេតិ…បេ… ទុក្ខស្មាតិ វទាមិ. បុនច បរំ ព្រាហ្មណ ឥធេកច្ចោ សមណោ វា ព្រហ្មណោ វា…បេ… នហេវ ខោ មាតុគាមេន, នបិ មាតុគាមស្ស, នបិ មាតុគាមេន, នបិ មាតុគាមស្ស រោទន្តិយា វា…បេ… អបិ ច ខោ យានិតានិ បុព្ពេ មាតុគាមេន សទ្ធិំ ហសិតលបិតកីឡិតានិ អនុស្សរតិ. សោ តទស្សា ទេតិ…បេ… ទុក្ខស្មាតិ វទាមិ. បុនច បរំ ព្រាហ្មណ ឥធេកច្ចោ សមណោ វា ព្រហ្មណោ វា…បេ… ន ហេវ ខោ មាតុគាមេន, នបិ មាតុគាមស្ស…បេ… ន បិ យានិ តានិ បុព្ពេ មាតុគាមេន សទ្ធិំ ហសិតលបិតកីឡិតានិ អនុស្សរតិ, អបិ ច ខោ គហបតិំ វា គហបតិបុត្តំ វា បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សហិតំ សមង្គីភូតំ បរិចារយមានំ, សោ តទស្សាទេតិ…បេ… ទុក្ខស្មាតិ វទាមិ. បុនច បរំ ព្រាហ្មណ…បេ… ន ហេវ ខោ មាតុគាមេន…បេ… នបិ អនុស្សរតិ គហបតិំ វា គហបតិបុត្តំ វា បរិចារយមានំ, អបិ ច ខោ អញ្ញតរំ ទេវនិកាយំ បណិធាយ ព្រហ្មចរិយំ ចរតិ ឥមិនាហំ សីលេន វា វតេន វា តបេនវា ព្រហ្មចរិយេន វា ទេវោ វា ភវិស្សាមិ ទេវញ្ញតរោ វាតិ, សោ តទស្សាទេតិ, តំ និកាមេតិ, តេន ច វិត្តិំ អាបជ្ជតិ. ឥទំ ខោ ព្រាហ្មណ ព្រហ្មចរិយស្ស ខណ្ឌម្បិ ឆិទ្ទម្បិ សពលម្បិ កម្មាសម្បី’’តិ ឯវំ លាភាទិហេតុកេន ភេទេន ច សត្តវិធមេថុនសំយោគេន ខណ្ឌាទិភាវោ សង្គហិតោតិ វេទិតព្ពោ.

មាតុឃាតកេ បន យេន មនុស្សិត្ថិភូតាបិ អជនិកា បោសា វនិកា មាតា វា មហាមាតា វា ចូឡមាតា វា ជនិកាបិ អមនុស្សិត្ថិភូតា មាតា ឃាតិតា, តស្ស បព្ពជ្ជា ន វារិតា, ន ច អនន្តរិកោ ហោតិ. តិរច្ឆានិត្ថិយោបិ មនុស្សបុរិសមាគម្ម មនុស្សភូតំ បុត្តំ វិជាយន្តិ កោន្តបុត្តា ទ្វេភាតិកត្ថេរា វិយ តេបិ ហិ អណ្ឌជាយេវ, តថា ហិ បេតលោកេ តិរច្ឆានេ មនុស្សេ ចាតិ ឥមេសុ តីសុ ភូមីសុ ចតស្សោ យោនិយោ សម្ភវន្តិ. មនុស្សេសុ បនេត្ថ កេចិទេវ ឱបបាតិកា ហោន្តិ, សេយ្យថាបិ មហាបទុមកុមារាទយោ. អណ្ឌជាបិ កោន្ត បុត្តា ទ្វេភាតិកត្ថេរា វិយ. វិត្ថារោ បន សីហឡវត្ថុស្មិំ ឱលោកេតព្ពោ. ឯត្ថ ច កោន្តាតិ កិន្នរី, តស្សា បុត្តា កោន្តបុត្តា, សា ហិ រញ្ញោ អសោកធម្មរាជស្ស កាលេ វនចរកេន លភិត្វា មនុស្សសំវាសមាគម្ម ទ្វេ បុត្តេ វិជាយិត្វា ‘‘ឥទានិ ទារកេ បហាយ ន គមិស្សតី’’តិ សញ្ញាយ វនចរកោ តស្សា បោត្ថំ អទាសិ, សា បោត្ថំ លភិត្វា បក្ខន្ទិត្វា សកដ្ឋានមេវ គតា កិន្នរិយោ ហិ បោត្ថំ វិនា បក្ខន្ទិតុំ ន សក្កោន្តិ, តេនេវ តាបសោ ‘‘មា បោត្ថំ អស្សា អទាសី’’តិ អាហ. កម្មបច្ចយ ឧតុសមុដ្ឋានញ្ហិ តាសំ បោត្ថំ, រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស ចក្ករតនំ វិយ, តថា ហិ ចក្កវត្តិនោ វេហាសគមនាទិ បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិនាម, ន តេន ចក្ករតនំ វា ហត្ថិអស្សរតនំ វា វិនា អត្តនោ សភាវេនេវ គន្តុំ សក្កោន្តិ. តត្ថ ចក្ករតនំ រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស កម្មពលេន និព្ពត្តត្តា សមុទ្ទមជ្ឈេ ជាយមានម្បិ កម្មបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានំ នាម. ហត្ថិអស្សរតនានិ បន កម្មបច្ចយកម្មសមុដ្ឋានានិ នាម. បក្ខីនំ វេហាសគមនាទិកា កម្មវិបាកជា ឥទ្ធិ. កិន្នរិយោ បន បោត្ថំ វិនា អត្តនោ សភាវេន បក្ខន្ទិតុំ ន សក្កោន្តិ, តស្មា តាសំ បោត្ថំ កម្មបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កេចិ បន ទេវានំ អលង្ការា វិយ បដិសន្ធិយា សហ អាគតោតិ វទន្តិ, ន តំ បច្ចេតព្ពំ, អណ្ឌជជលាពុជានំ តថា អសម្ភវតោ. កេចិបិ បវត្តិ កាលេ កតន្តិ វទន្តិ, តម្បិ អយុត្តមេវ, សំសេទជាបិ បទុមគព្ភេវា វេឡុគព្ភេ វា និព្ពត្តា បោក្ខរសាតិព្រាហ្មណបទុមវតីវេឡុវតីទេវីអាទយោ វិយ. ជលាពុជា បន បាកដាយេវ. យេន សយំ តិរច្ឆានភូតេន មនុស្សិត្ថិភូតា មាតា ឃាតិតា, សោបិ អានន្តរិកោ ន ហោតិ តិរច្ឆានគតត្តា បនស្ស បព្ពជ្ជា បដិក្ខិត្តា, កម្មំ បនស្ស ភារិយំ ហោតិ, អានន្តរិយំ អាហច្ច តិដ្ឋតិ. មនុស្សិត្ថិយោបិ តិរច្ឆានមាគម្ម គព្ភំ ជនេន្តិ, សេយ្យថាបិ ភូរិទត្តស្ស មាតា ឥត្ថិយោ ហិ អដ្ឋហិ ការណេហិ គព្ភគ្គហណំ ហោតិ - អជ្ឈាចារេន, កាយសំសគ្គេន, ចោឡគ្គហណេន, អសុចិបានេន, នាភិបរាមសនេន, រូបទស្សនេន, សទ្ទេន គន្ធេនាតិ. តត្ថ អជ្ឈាចារេន សុទិន្នស្ស បុរាណទុតិយិកា គព្ភំ គណ្ហិត្វា បច្ឆិមភវិកំ សុវណ្ណពិម្ពសទិសំ ពីជកំ នាម បុត្តំ វិជាយិ. កទាចិ ឯកច្ចា ឧតុសមយេ ឆន្ទរាគរត្តា បុរិសានំ ហត្ថគាហវេណិគាហអង្គបច្ចង្គបរាមសនំ សាទិយន្តិយោបិ គព្ភំ គណ្ហន្តិ. ឯវំ កាយសំសគ្គេន គព្ភគ្គហណំ ហោតិ. ឧទាយិត្ថេរស្ស បន បុរាណទុតិយិកា ភិក្ខុនី តំ អសុចិំ ឯកទេសំ មុខេន អគ្គហេសិ, ឯកទេសំ ចោឡកេនេវ សទ្ធិំ អង្គជាតេ បក្ខិបិ, សា តេន គព្ភំ គណ្ហិ. ឯវំ ចោឡគ្គហណេន គព្ភគ្គហណំ ហោតិ. មិគសិង្គតាបសស្ស មាតា មិគី ឧតុសមយេ តាបសស្ស បស្សាវដ្ឋានំ អាគន្ត្វា សសម្ភវំ បិវិ, សា តេន គព្ភំ គណ្ហិត្វា មិគសិង្គំ នាម តាបសទារកំ វិជាយិ. ឯវំ អសុចិបានេន គព្ភគ្គហណំ ហោតិ. សាមស្ស បន ពោធិសត្តស្ស មាតា ឧតុសមយេ នាភិបរាមសនេន គព្ភំ គណ្ហិត្វា សាមតាបសទារកំ វិជាយិ, ឯវំ មណ្ឌព្យស្ស ច ចណ្ឌបជ្ជោ តស្ស ច មាតា ឧតុសមយេ នាភិបរាមសនវសេន, តត្ថ ច ទិដ្ឋមង្គលិកាយ នាភិបរាមសនេន មណ្ឌព្យស្ស និព្ពត្តិ អហោសិ. ចណ្ឌបជ្ជោតស្ស មាតុ នាភិយំ វិច្ឆិកោ ផរិត្វា គតោ, តេន ចណ្ឌបជ្ជោតស្ស និព្ពត្តិ អហោសិ. ឥធេកច្ចា ឥត្ថី ឧតុសមយេ បុរិសសំសគ្គំ អលភមានា ឆន្ទរាគវសេន អន្តោគេហេគតាវ បុរិសំ ឧបនិជ្ឈាយតិ, រាជោរោធោ វិយ, សា តេន គព្ភំ គណ្ហាតិ. ឯវំ រូបទស្សនេន គព្ភគ្គហណំ ហោតិ. ពលាកាសុ បន បុរិសោនាម នត្ថិ, តា ឧតុសមយេ មេឃសទ្ទំ សុត្វា គព្ភំ គណ្ហន្តិ. គាវីឯវ វា កទាចិ ឧសភគន្ធេន គព្ភំ គណ្ហន្តិ. ឯវំ គន្ធេន គព្ភគ្គហណំ ហោតិ. ឯវំ អដ្ឋហិ ការណេហិ ឥត្ថិយោ គព្ភំ គណ្ហន្តិ. ឯត្ថ ច បិតុសទិសាយេវ បុត្តា ហោន្តិ, តស្មា ភូរិទត្តាទយោ ធតរដ្ឋំ នាគរាជានំ បដិច្ច នាគាយេវ ហោន្តិ. ចណ្ឌបជ្ជោតស្ស បន វិច្ឆិកំ បដិច្ច មនុស្សោ ជាតោ, សម្ភវេន អជាតត្តា. បិតុឃាតកេបិ ឯសេវ នយោ.

អរហន្តឃាតកោ បន អមនុស្ស អរហន្តទេវតំ វា មនុស្សជាតិយំ វា អវសេសំ អរិយបុគ្គលំ ឃាតេត្វា អនន្តរិយោ ន ហោតិ, បព្ពជ្ជាបិស្ស ន វារិតា, កម្មំ បន ពលវំ ហោតិ. តិរច្ឆានោ បន អមនុស្សអរហន្តម្បិ ឃាតេត្វា អានន្តរិកោ ន ហោតិ, កម្មំ បន ភារិយំ តិរច្ឆានគតត្តា បនស្ស បព្ពជ្ជា វារិតា. ភិក្ខុនិទូសកសង្ឃភេទកានិ បាកដាយេវ.

លោហិតុប្បាទកោ បន យោ តថាគតស្ស អភេជ្ជកាយតាយ បរូបក្កមេន ចម្មំ ឆិន្ទិត្វា លោហិតំ បគ្ឃរិតុំ ន សក្កោតិ, សរីរស្ស បន អន្តោយេវ ឯកស្មិំ ឋានេ លោហិតំ សមោសរតិ, អាឃាតេន បតុព្ពនមានំ សញ្ចិតំ ហោតិ, តស្ស ពហុ អបុញ្ញំ បសវតិ, អានន្តរិកោ ច ហោតិ, បព្ពជ្ជាបិស្ស វារិតា, សេយ្យថាបិ ទេវទត្តោ. យោ បន ជីវកោ វិយ រោគវូបសមនត្ថំ ផាលេត្វា បូតិមំសញ្ច លោហិតញ្ច នីហរិត្វា ផាសុំ ករោតិ, អយំ លោហិតុប្បាទកោ ន ហោតិ, ពហុបុញ្ញំ បសវតិ ព្រហ្មបុញ្ញំ បសវតិ, សេយ្យថាបិ ជីវកោកោមារភច្ចោ.

ឧព្ភតោព្យញ្ជនកោ បន ឥត្ថិ-បុរិសវសេន ទុវិធោ តត្ថ ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនកស្ស ឥត្ថិនិមិត្តំ បាកដំ, បុរិសនិមិត្តំ បដិច្ឆន្នំ. បុរិសឧភតោព្យញ្ជនកស្ស បុរិសនិមិត្តំ បាកដំ, ឥត្ថិនិមិត្តំ បដិច្ឆន្នំ. ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនកស្ស ឥត្ថីសុ បុរិសត្តំ ករោន្តស្ស ឥត្ថិនិមិត្តំ បដិច្ឆន្នំ ហោតិ, បុរិសនិមិត្តំ បាកដំ ហោតិ. បុរិសឧភតោព្យញ្ជនកស្ស បុរិសានំ ឥត្ថិភាវំ ឧបគច្ឆន្តស្ស បុរិសនិមិត្តំ បដិច្ឆន្នំ ហោតិ, ឥត្ថិនិមិត្តំ បាកដំ. ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនកោ សយញ្ច គព្ភំ គណ្ហាតិ, បរញ្ច គណ្ហាបេតិ. បុរិស ឧភតោ ព្យញ្ជនកោ បន សយំ ន គណ្ហាតិ, បរំ គណ្ហាបេតិ. ឥទមេវ តេសំ នានាករណំ. ឧភតោព្យញ្ជនន្តិ ចេត្ថ ‘‘ព្យញ្ជនន្តិ និមិត្តំ. ឧភតោ ព្យញ្ជនំ អស្ស អត្ថីតិ វិគ្គហេន ‘‘ឧភតោព្យញ្ជ’’ន្តិ វក្ខថ, ឯកស្ស ទ្វេ ឥន្ទ្រិយានិ ហោន្តិ, អថ ឯកមេវាតិ. ឯកមេវ ន ទ្វេ, ‘‘យស្ស ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បុរិសិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ នោ. យស្ស វា បន បុរិសិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ នោតិ ឯកស្មិំ សន្តានេ ឥន្ទ្រិយ ទ្វយស្ស បដិសេវិតត្តា. តញ្ច ខោ ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនកស្ស ឥត្ថិន្ទ្រិយំ, បុរិសឧភតោព្យញ្ជនកស្ស បុរិសិន្ទ្រិយមេវាតិ. យទិ ឯកមេវ ឥន្ទ្រិយំ, ឯវំ ឧភតោព្យញ្ជនកភាវោ កថំ សិយា. ឥន្ទ្រិយំ ព្យញ្ជនការណន្តិ វុត្តំ, តញ្ច តស្ស នត្ថីតិ. វុច្ចតេ ន ឥត្ថិន្ទ្រិយំ បុរិសព្យញ្ជនស្ស ការណំ, តថា បុរិសិន្ទ្រិយម្បិ ឥត្ថិព្យញ្ជនកស្ស, កស្មា សទា អភាវតោតិ, តថា ហិ ឥត្ថិ ឧភតោព្យញ្ជនកស្ស យទា ឥត្ថិយា រត្តំ ហោតិ, តទា បុរិសព្យញ្ជនំ បាកដំ ហោតិ, ឥត្ថិព្យញ្ជនំ បដិច្ឆន្នំ តថា បុរិសឧភតោព្យញ្ជនកស្សបិ. យទិ តេសំ ឥន្ទ្រិយទ្វយំ ព្យញ្ជនានំ ការណំ ភវេយ្យ, សទា ព្យញ្ជន ទ្វយំ ឯកតោ តិដ្ឋេយ្យ ន បន តិដ្ឋតិ, តស្មា ឯកមេវ ឥន្ទ្រិយន្តិ និដ្ឋមេត្ថាវ គន្តព្ពំ. ព្យញ្ជនការណំ ឥន្ទ្រិយំ បហាយ រាគចិត្តមេវេត្ថ ព្យញ្ជនទ្វយស្ស ការណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, តស្មា ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនកោ សយម្បិ គព្ភំ គណ្ហាតិ, បរម្បិ គណ្ហាបេតិ, បុរិសឧភតោព្យញ្ជនកោ បរំ គណ្ហាបេតិ, សយំ បន ន គណ្ហាតិ, ឥត្ថិន្ទ្រិយសមង្គិស្សេវ គព្ភសម្ភវតោតិ. កុរុន្ទិយំ បន ‘‘យទិ បដិសន្ធិយំ បុរិសលិង្គំ, បវត្តេ ឥត្ថិលិង្គំ និព្ពត្តតិ, យទិ បដិសន្ធិយំ ឥត្ថិលិង្គំ, បវត្តេ បុរិសលិង្គំ និព្ពតី’’តិ បដិសន្ធិយំ លិង្គសម្ភវោ វុត្តោ, សោ អយុត្តោវ. កស្មា, បវត្តិយំយេវ ឥត្ថិលិង្គាទីនិ សមុដ្ឋហន្តិ. បដិសន្ធិយមេវ សមុដ្ឋាតិ, ន លិង្គាទីនិ. ឥន្ទ្រិយមេវ លិង្គន្តិ ន សក្កា វត្តុំ, ឥន្ទ្រិយលិង្គានំ ភិន្នសភាវត្តា, យថា ច ពីជេ សតិ រុក្ខោ សម្ភវតិ, នាសតិ, ឯវមេវ ឥន្ទ្រិយេ សតិ លិង្គាទីនិ សម្ភវន្តិ ពីជសទិសញ្ហិ ឥន្ទ្រិយំ, រុក្ខសទិសានិ លិង្គាទីនិ ឯវមេវ តេសុ បុគ្គលេសុ បណ្ឌកាទយោ ឯកាទសបុគ្គលា តស្មិំ យេវ ភវេ និយាមំ ឱក្កមិតុំ ន អរហន្តិ, តស្មា អភព្ពា នាម. ឩនវីសតិ អន្តិមវត្ថុអជ្ឈាបន្នបុព្ពា ទ្វេ ឧបសម្បទាយ អវត្ថុមត្តមេវ, ឧបនិស្សយេ សតិ តស្មិំយេវ ភវេ និយាមំ ឱក្កមិតុំ អរហន្តិ, តស្មា ភព្ពានាម ហោន្តិ.

វត្ថុសម្បត្តិកថា និដ្ឋិតា.

ញត្តិសម្បត្តិ នាម.

‘‘សិថិលំ ធនិតញ្ច ទីឃរស្សំ, គរុកំ លហុកញ្ច និគ្គហិតំ;

សម្ពន្ធំ វវត្ថិតំ វិមុត្តំ, ទសធា ព្យញ្ជនពុទ្ធិយា បភេទោ’’តិ.

ឯវំ វុត្តំ ទសវិធំ ព្យញ្ជនំ អបេក្ខិត្វា វា ឯវំ អសក្កោន្តេនាបិ សិថិលធនិត វិមុត្តនិគ្គហិតវសេន វុត្តានិ ព្យញ្ជនានិ អកោបេត្វា វា ទុរុត្តំ វា អកត្វា វុត្តំ ញត្តិសម្បត្តិ នាម. ញត្តិវិបត្តិ នាម សព្ពសោ ញត្តិំ អដ្ឋបេត្វា វា វត្ថុសង្ឃបុគ្គលញត្តីនំ អបរាមសនានិ បច្ឆា ញត្តិដ្ឋបនញ្ចាតិ ឥមេ តាវ បញ្ច ញត្តិទោសា. តត្ថ អយំ ឥត្ថនាមោតិ ឧបសម្បទាបេក្ខស្ស អបិ អកិត្តនំ វត្ថុអបរាមសនំ នាម. សុណាតុ មេ ភន្តេ សង្ឃោតិ ឯត្ថ សុណាតុ មេ ភន្តេតិ វត្វា សង្ឃោតិ អភណនំ សង្ឃអបរាមសនំ នាម. ឥត្ថន្នាមស្ស ឧបសម្បទាបេក្ខោតិ ឧបជ្ឈាយស្ស អកិត្តនំ បុគ្គលអបរាមសនំ នាម. សព្ពេន សព្ពំ ញត្តិយា អនុច្ចារណំ ញត្តិអបរាមសនំ នាម. បឋមំ កម្មវាចំ និដ្ឋាបេត្វា ឯសា ញត្តីតិ វត្វា ខមតិ សង្ឃស្សាតិ ឯវំ ញត្តិ កិត្តនំ បច្ឆា ញត្តិដ្ឋបនំ នាម. ឥតិ ឥមេ បញ្ច ញត្តិទោសា ញត្តិវិបត្តិ នាម. ឥមេហិ ទោសេហិ វិមុត្តាយ ញត្តិយា សម្បន្នំ ញត្តិសម្បត្តិ នាម.

ញត្តិសម្បត្តិកថា និដ្ឋិតា.

អនុសាវនសម្បត្តិ នាម វត្ថុ សង្ឃបុគ្គលានំ អបរាមសនានិ, សាវនាយ ហាបនំ, អកាលេ សាវនន្តិ ឥមេ បញ្ច អនុសាវនទោសេ វជ្ជេត្វា កថនំ អនុសាវនសម្បត្តិ នាម. តត្ថ វត្ថាទីនំ អបរាមសនានិ ញត្តិយំ វុត្តសទិសានេវ. តីសុ បន អនុសាវនាសុ យត្ថ កត្ថចិ ឯតេសំ អបរាមសនំ អបរាមសនមេវ. សព្ពេន សព្ពំ បន កម្មវាចំ អវត្វា ចតុក្ខត្តុំ ញត្តិកិត្តនមេវ វា កម្មវាចព្ភន្តរេបិ ចត្តារិ ព្យញ្ជនានិ កោបេត្វា វា អក្ខរស្ស វា បទស្ស វា ទុរុច្ចារណំ វា កត្វា សាវនំ សាវនាយ ហាបនំ នាម, តថា ហិ សិថិលធនិតវិមុត្តនិគ្គហិតវសេន ចត្តារិ ព្យញ្ជនានិ អន្តោកម្មវាចាយ កម្មំ កោបេន្តិ. តត្ថ ‘‘សុណាតុ មេ តិ សិថិលេ វត្តព្ពេ សុណាថុ មេ’’តិ វចនំ សិថិលេ ធនិតំ នាម. ‘‘ភន្តេ’’តិ វត្តព្ពេ ភន្តេតិ វចនំ ធនិតេ សិថិលំ នាម. ‘‘សុណាតុ ឯសា ញត្តី’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘សុណន្តុ ឯសំ ញត្តី’’តិ វចនំ វិមុត្តេ និគ្គហិតំ នាម. ‘‘បត្តកល្ល’’ន្តិ វត្តព្ពេ ‘‘បត្តកល្លា’’តិ វចនំ និគ្គហិតេ វិមុត្តំ នាម. ឯវំ ឥមានិ ចត្តារិ ព្យញ្ជនានិ អន្តោកម្មវាចាយ កម្មំ ទូសេន្តិ. ឥមានិ ចត្តារិ អកោបេត្វា វទន្តេនាបិ អញ្ញស្មិំ អក្ខរេ វត្តព្ពេ អញ្ញំ អក្ខរំ វទន្តោ ទុរុត្តំ ករោតិ នាម. ឥតរេសុ ទីឃរស្សាទីសុ ឆសុ ឋានេសុ ទីឃដ្ឋានេ ទីឃំ, រស្សដ្ឋានេ រស្សមេវាតិ ឯវំ យថាឋានេ តំ តទេវ អក្ខរំ ភាសន្តេន អនុក្កមាគតំ បវេណិំ អវិនាសេត្វា កម្មវាចា កាតព្ពា. សចេ បន ឯវំ អកត្វា ទីឃេ វត្តព្ពេ រស្សំ, រស្សេ វត្តព្ពេ ទីឃំ វទតិ, តថា គរុកេ វត្តព្ពេ លហុកំ, លហុកេ វត្តព្ពេ គរុកំ វទតិ. សម្ពន្ធេ វា វត្តព្ពេ វវត្ថិតំ, វវត្ថិតេ វា វត្តព្ពេ សម្ពន្ធំ វទតិ, ឯវម្បិ កម្មវាចា ន កុប្បតិ. ឥមានិ ឆ ព្យញ្ជនានិ កម្មំ ន កោបេន្តិ. ឥទមេវ អាចរិយានំ សមានកថា. អបរេ បន ឥទានិ ព្យញ្ជនានិ អន្តោកម្មវាចាយ កម្មំ ទូសេន្តីតិ វទន្តិ, ឯវំ សតិ អនុបសម្បន្នាវ ពហុតរា ភវេយ្យុំ, វីមំសិត្វា បន គហេតព្ពំ. សុដ្ឋុតរា វា កម្មវាចា សិក្ខិតព្ពា. សាវនាយ អនោកាសេ បឋមំ ញត្តិំ អដ្ឋបេត្វា អនុសាវនំ អកាលេ សាវនំ នាម. ឥតិ ឥមេហិ ទោសេហិ វិមុត្តាយ អនុសាវនាយ សម្បន្នំ អនុសាវនសម្បត្តិសម្បន្នំ នាម. យទិ បត្តចីវររហិតំ បុគ្គលំ ឧបសម្បាទេតិ, ‘‘បរិបុណ្ណស្ស បត្តចីវរ’’ន្តិ អនុសាវនាយ កតត្តា កម្មកោបោ ន ហោតិ, ការកសង្ឃោ បន សាតិសារោ តេនេវាហ វិមតិវិនោទនិយម្បិ បត្តចីវរានំ អភាវេបិ’បរិបុណ្ណស្ស បត្តចីវរ’ន្តិ កម្មវាចាយ សាវិតត្តា កម្មកោបំ អវត្វា ទុក្កដមេវ វុត្តន្តិ. សចេ អនុបជ្ឈាយកោ ឧបសម្បាទេតិ, ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ឧបសម្បទាបេក្ខោ, ឥត្ថន្នាមេន ឧបជ្ឈាយេនា’’តិ វា ឧបជ្ឈាយំ សាវេតិ, សូបសម្បន្នោវ ហោតិ. ឧបជ្ឈាយំ ន សាវេតិ នុបសម្បន្នោ. វក្ខតិ ហិ វិមតិវិនោទនិយំ ‘‘កម្មំ ន កុប្បតីតិ ឥទំ ឧបជ្ឈាយាភាវេបិ ឥត្ថន្នាមស្ស ឧបសម្បទាបេក្ខោ ឥត្ថន្នាមេន ឧបជ្ឈាយេនា’’តិ មតស្ស វា វិព្ភមន្តស្ស វា បុរាណឧបជ្ឈាយស្ស វា យស្ស កស្សចិ អវិជ្ជមានស្សាបិ នាមេន សព្ពត្ថ ឧបជ្ឈាយកិត្តនស្ស កតត្តា វុត្តំ. យទិ ហិ ឧបជ្ឈាយកិត្តនំ ន ករេយ្យ,’បុគ្គលំ ន បរាមសតី’តិ វុត្តកម្មវិបត្តិឯវ សិយា, តេនេវ បាឡិយំ ‘‘អនុបជ្ឈាយកន្តិ វុត្ត’’ន្តិ. សចេ សង្ឃុបជ្ឈាយេន គណុបជ្ឈាយេន ឧបសម្បាទេតិ, ការកសង្ឃោ សាតិសារោ, កម្មំ បន ន កុប្បតិ, វក្ខតិ ហិ វិមតិវិនោទនិយំ ‘‘សង្ឃេន ឧបជ្ឈាយេនា’’តិ អយំ ឥត្ថន្នាមោ សង្ឃស្ស ឧបសម្បទាបេក្ខោ, ឥត្ថន្នាមោ សង្ឃំ ឧបសម្បទំ យាចតិ. សង្ឃេន ឧបជ្ឈាយេនា’’តិ ឯវំ កម្មវាចាយ សង្ឃមេវ ឧបជ្ឈាយំ កិត្តេត្វាតិ អត្ថោ. ឯវំ’គណេន ឧបជ្ឈាយេនា’តិ ឯត្ថាបិ អយំ ឥត្ថន្នាមោគណស្ស ឧបសម្បទាបេក្ខោ’តិ អាទិនា យោជនា វេទិតព្ពា. ឯវំ វុត្តេបិ កម្មំ ន កុប្បតិ ឯវ, ទុក្កដស្សេវ វុត្តត្តា, អញ្ញថា សោ ច បុគ្គលោ អនុបសម្បន្នោតិ វទេយ្យា’តិ. សចេ បណ្ឌកាទិនា អនុបសម្បន្នកេន ឧបជ្ឈាយេន ឧបសម្បាទេតិ, តេ វជ្ជេត្វា បញ្ចវគ្គាទិគណោ ហត្ថបាសំ អវិជហិត្វា បូរតិ, កម្មំ ន កុប្បតិ, ការកសង្ឃោ បន សាតិសារោ តេន វុត្តំ វិមតិវិនោទនិយំ ‘‘បណ្ឌកាទីហិ ឧបជ្ឈាយេហិ ករិយមានេសុ បណ្ឌកាទិកេន វិនាវ បញ្ចវគ្គាទិគណោ បូរតិ, កម្មំ ន កុប្បតិ. ឥតរថា កុប្បតី’’តិ. សចេ ចត្តារោ អាចរិយា ឯកតោ អនុសាវេន្តិ, ឯត្ថ បន កថន្តិ វុច្ចតេ, សព្ពអដ្ឋកថាសុ ទ្វីហិ វា តីហិ វា អាចរិយេហិ វិសុំ វិសុំ ឯកេន ឯកស្សាតិ ឯកប្បហារេនេវ ទ្វេ តិស្សោ វា កម្មវាចា កាតព្ពា. សចេ បន នានាចរិយា នានុបជ្ឈាយា ហោន្តិ, តិស្សត្ថេរោ សុមនត្ថេរស្ស សទ្ធិវិហារិកំ, សុមនត្ថេរោ តិស្សត្ថេរស្ស សទ្ធិវិហារិកំ អនុសាវេតិ, គណបូរកា ហោន្តិ វដ្ដតិ. សចេ បន នានុបជ្ឈាយា ហោន្តិ, ឯកោ អាចរិយោ ហោតិ, នត្វេវ’នានុបជ្ឈាយេនា’តិ បដិក្ខិត្តត្តា ន វដ្ដតីតិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ. ចតុន្នំ បន ជនានំ វិចារណកថាយ នាបិ កម្មវិបត្តិឆាយា ទិស្សតិ, តថាបិ ន កត្តព្ពមេវ, សព្ពអដ្ឋកថាសុ អវិចារិតត្តា. សចេ វត្ថាលង្ការាទិសហិតបរូឡ្ហកេសមស្សុំ ឧបសម្បាទេតិ, សូបសម្បន្នោវ ហោតិ, បច្ឆា កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេតុំ វដ្ដតិ តេរសវត្ថុវិមុត្តត្តា សម្បត្តិ យេវេត្ថបមាណត្តា ច.

អនុសាវនសម្បត្តិកថា និដ្ឋិតា.

ឥទានិ សីមវិសោធនិំ នាម, នានាគន្ថសមាហន្តិ ឥមិស្សា គាថាយ សំវណ្ណនាក្កមោ អនុប្បត្តោ.

បញ្ញាវ សព្ពញេយ្យេសុ, ទយា យស្ស មហេសិនោ;

អនន្តេសុបិ សត្តេសុ, បវត្តិត្ថ យថារុចិ.

តាយ ឧស្សាហិតោ សត្ថា, ភិក្ខូនំ ហិតការណំ;

យំ សីមំ អនុជានាតិ, តត្ថ បញ្ហោ បវត្តតិ.

ទ្វេឡ្ហកា សំសយា ហោន្តិ, ទេសេ សព្ពត្ថ ភិក្ខវោ;

គន្ថាបិ វិសមា ហោន្តិ, អត្តនោមតិការណា.

យទិ មេ ឦទិសំ វាទំ, សុត្វាវុបេក្ខកោ ភវេ;

បព្ពជ្ជា និប្ផលា មយ្ហំ, វរេ សម្ពុទ្ធសាសនេ;

គម្ភីរោ និបុណោ អត្ថោ, សព្ពញ្ញុជិនគោចរោ.

សារិបុត្តោ មហាបញ្ញោ, ថេរស្សបិ អវិសយោ;

កថំ ត្វំ សក្កុណេយ្យាសិ, សព្ពញ្ញុជិនគោចរេ;

ឥតិ មេ ឧបវទេយ្យុំ, ធរតេវ មហាមុនិ.

បាលិផុល្លោ មហាសាលោ, ឧច្ចោ មេរុនគូបមោ;

បរិនិព្ពានកាលម្ហិ, សម្ពុទ្ធោ ឥច្ចមព្រវិ.

មា ត្វំ អានន្ទ រោទសិ, មា ត្វំ អានន្ទ សោចសិ;

អហមេកោវ និព្ពាយិ, ធរន្តេវ ពហូ ពុទ្ធា.

សម្ពុទ្ធា ចតុរាសីតិ, សហស្សានិ ឥមានិ តេ;

ឱវទិស្សន្តិ ត្វំ ភិក្ខុ, កតបុញ្ញោសិ ហោហិសិ.

វរេ សាដ្ឋកថេ បាឡិ, ឋិតេ សព្ពញ្ញុគោចរេ;

និព្ពុតោបិ សម្ពុទ្ធោ, អសុញ្ញោវ បជំ ឥមំ.

ឯវាហំ ចិន្តយិត្វាន, រត្តិទិវំ អតន្ទិតោ;

ធរន្តេយេវ សម្ពុទ្ធេ, ភិន្នវាទោ អវិសយោ.

តំ វាទំ ភិន្ទយិត្វាន, ជហិត្វា វត្តនោមតិំ;

វិស្សជ្ជិស្សមហំ ទានិ, ចិរំ សទ្ធម្មសុទ្ធិយាតិ.

តត្ថ សីមវិសោធនិ'ន្តិ សីមវិបត្តិជហនំ សីមវិបត្តិំ បហាយ សម្បត្តិលក្ខណប្បកាសកំ បករណំ ករិស្សន្តិ អត្ថោ. តត្ថ សីមាតិ បន្នរសវិធា សីមា. កតមេ បន្នរស. ខណ្ឌសីមា, ឧបចារសីមា, សមានសំវាសសីមា, អវិប្បវាសសីមា, លាភសីមា, គាមសីមា, និគមសីមា, នគរសីមា, អព្ភន្តរសីមា, ឧទកុក្ខេបសីមា, ជនបទសីមា, រដ្ឋសីមា, រជ្ជសីមា, ទីបសីមា, ចក្កវាឡសីមា’តិ. តត្ថ ខណ្ឌសីមា នាម បព្ពជ្ជុបសម្បទាទីនំ សង្ឃកម្មានំ សុខករណត្ថំ មហាសីមាយ វា គាមខេត្តេ វា ខណ្ឌិត្វា បរិច្ឆិន្ទិត្វា សម្មតា. តស្សាវិត្ថារោ ''បឋមំ និមិត្តា កិត្តេតព្ពា''តិ អាទិនា ទ្វាសត្តតិប្បភេទាយ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ មហាវគ្គេ វុត្តោ, ឥធ វុត្តោបិ តថេវ វុត្តោ ភវេយ្យ, តស្មា ន វក្ខាម, ទុវិញ្ញេយ្យដ្ឋានមេវ កិញ្ចិឋានំ នីហរិត្វា បាកដំ ករិស្សាម. តត្ថ សចេ បន ហេដ្ឋា ឧបរិមស្ស សីមាបរិច្ឆេទស្ស បរតោ អន្តោ លេណំ ហោតិ, ពហិ សីមា ន ឱតរតិ. អថាបិ ឧបរិមស្ស សីមាបរិច្ឆេទស្ស ឱរតោ ពហិ លេណំ ហោតិ, អន្តោសីមា ន ឱតរតីតិ ឥមេ ទ្វេ ឯកត្ថា ព្យញ្ជនមេវ នានំ. អយញ្ហេត្ថត្ថោឧបរិមស្ស សីមាបរិច្ឆេទស្ស ឱរិមភាគតោ ហេដ្ឋា បព្ពតបាទេ ឧមង្គសណ្ឋានេន បព្ពតបស្សេ វិជ្ឈិត្វា លេណំ ហោតិ, សីមាបរិច្ឆេទស្ស បរតោ លេណេ ច លេណស្ស ពហិភូតេ ហេដ្ឋា បព្ពតេ ច ភូមិភាគេ សីមា ន ឱតរតិ, លេណស្ស ឧបរិយេវ សីមា ហោតីតិ. តស្ស ឧបរិមស្ស សីមាបរិច្ឆេទស្ស ឱរិមភាគតោ ពហិភូតេ ហេដ្ឋា បព្ពតបាទេ ឧមង្គសណ្ឋានេន វិជ្ឈិត្វា បព្ពតបស្សេ លេណំ អថាបិ ហោតិ, លេណេ ច លេណស្ស បរភូតេ ហេដ្ឋា បព្ពតេ ច ភូមិភាគេ សីមា ន ឱតរតិ, លេណស្ស ឧបរិភាគេ វ សីមា ហោតីតិ. ឯសា ច វិចារណា វិមតិវិនោទនិយម្បិ កតា. អន្តោ តិ បព្ពតស្ស អន្តោ, បព្ពតមូលេតិ អត្ថោ. តមេវ អន្តោសទ្ទំ សីមាបរិច្ឆេទេន វិសេសេតុំ ‘‘ឧបរិមស្ស សីមាបរិច្ឆេទស្ស បរតោ’’តិ វុត្តំ. បព្ពតបាទំ បន អបេក្ខិត្វា ‘‘ឱរតោ’’តិ វត្តព្ពេបិ សីមានិស្សយំ បព្ពតគ្គំ សន្ធាយ ‘‘បរតោ’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ តេនេវ ពហិលេណន្តិ ឯត្ថ ពហិសទ្ទំ វិសេសេន្តោ ‘‘ឧបរិមស្ស សីមាបរិច្ឆេទស្ស ឱរតោ’’តិ អាហ. ពហិ សីមា ន ឱតរតីតិ ឯត្ថ ពហី តិ បព្ពតបាទេលេណំ សន្ធាយ វុត្តំ. លេណស្ស ពហិភូតេ ឧបរិ សីមាបរិច្ឆេទស្ស ហេដ្ឋាភាគេ សីមា ន ឱតរតីតិ អត្ថោ. អន្តោសីមាតិ លេណស្ស ច បព្ពតបាទស្ស ច អន្តោ អត្តនោ ឱតរណារហដ្ឋានេ ន ឱតរតីតិ អត្ថោ. ពហិ សីមា ន ឱតរតីតិ អត្ថោ, សីមា ន ឱតរតី តិ ចេត្ថ អត្តនោ ឱតរណារហដ្ឋានេ លេណភាវេន សីមា សព្ពថា ‘‘អនោតរណមេវ ទស្សិតន្តិ គហេតព្ពំ. តត្ថ បិ អនោតរណន្តិ ឧបរិឯវ សីមា ហោតី’’តិ វិមតិវិនោទនី. កេចិ បន វេឡុសុសិរោ វិយ សុសិរមេវ លេណន្តិ វទន្តិ, តំ អយុត្តំ.

ឧបចារសីមា នាម គាមារញ្ញនិគមាទិវសា យាវ ព្រហ្មលោកា តេសំ តេសំ សត្តានំ និវាសគេហស្ស វា ទេវវិមានកប្បរុក្ខាទីនំ វា ឧបចារារហដ្ឋានមេវ ឧបចារសីមា តេ ឥធ នាធិប្បេតា, ភិក្ខូនំ អវិសយតាយ. យំ បន បទេសំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា បរិវេណំ កត្វា បាការាទិបរិក្ខិត្តំ វា កត្វា អបរិក្ខិត្តេបិ ឧបចារារហដ្ឋានំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា វា យស្មិំ បទេសេ ភិក្ខូ វសន្តិ, អយមេវ ឧបចារសីមាតិ អធិប្បេតា. ភិក្ខូនំ វស្សូបគមនកថិនត្ថារករណដ្ឋានត្តា, តថា ហិ ‘‘កថិនត្ថតសីមាយ’’ន្តិ ឧបចារសីមំ សន្ធាយ វុត្តំ, ខន្ធសីមាយ តត្រុប្បាទាភាវតោតិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. តត្រុប្បាទេនា ភតន្តិ វិហារសន្តកេន ខេត្តវត្ថុអាទិនា អាភតំ កិញ្ចិ សង្ឃិកំ ចីវរំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ តេសំ កថិនត្ថារកភិក្ខូនំ យេវ ភវិស្សតីតិ យោជនា កាតព្ពា. ខេត្តវត្ថុអាទិនា តិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន មតកចីវរំ វា ហោតុ សំឃំ ឧទ្ទិស្ស ទិន្នំ វា សង្ឃិកេន វា តិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. តស្មិំ ឧបចារសីមេ បវត្តចីវរំ សព្ពំ សង្គណ្ហាតិ, តេនេវ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរេន ឧបាសកេន សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស វិហារោ ការិតោ ហោតិ, សោ តស្ស វិហារស្ស កតេ ឧភតោសង្ឃស្ស អកាលចីវរំ ទាតុកាមោ ហោតិ. តេន ខោ បន សមយេន ឧភតោសង្ឃស្ស កថិនំ អត្ថតំ ហោតិ. អថ ខោ សោ ឧបាសកោ សង្ឃំ ឧបសង្កមិត្វា កថិនុទ្ធារំ យាចី’’តិ ឥមស្មិំ វត្ថុស្មិំ អានិសំសបសម្ភនត្ថំ កថិនុទ្ធារំ ភគវតា បញ្ញត្តំ, តេនេវ ថុល្លនន្ទា ភិក្ខុនី អានិសំសំ អប្បដិប្បស្សម្ភេន្តា ចីវរំ អម្ហាកំ ភវិស្សតីតិ កថិនុទ្ធារំ បដិពាហិ, តស្មា កថិនត្ថតសីមាយំ អនុទ្ធដេ កថិនេ យាវ ផគ្គុណបុណ្ណមា បញ្ច មាសា ឯត្ថន្តរេ មតកចីវរំ វា ហោតុ ចាតុទ្ទិសំ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស មតានំ ញាតិជនានំ វា, ភិក្ខាបញ្ញត្តិយា វា វិហារមហាទិកិច្ចេន វា យេនកេនចិ អាការេន សង្ឃិកំ ចីវរំ ទិន្នំ ហោតិ, តំ សព្ពំ តេសំ កថិនត្ថារកភិក្ខូនំយេវ ហោតិ. ឆិន្នវស្សានំ វា បច្ឆិមិកាយ ឧបគតានំ វា តត្ថ សម្បត្តានំ សីមដ្ឋកភិក្ខូនំ វា ន ហោតិ. អជានិត្វា ចេ គណ្ហន្តិ ទាតព្ពមេវ. យទិ តំ ចីវរំ តណ្ឌុលាទិខាទនីយភោជនំ ករោតិ, ឥតរេសម្បិ ហោតិយេវ. កស្មាតិ ចេ អានិសំស វិគតត្តា. តេនេវ គណបូរណវសេន សម្បត្តានំ ឆិន្នំ វស្សានំ វា បច្ឆិមិកាយ ឧបគតានំ វា អញ្ញស្មិំ វិហារេ វុត្ថវស្សនំ វា ខាទនីយភោជនីយាទីនិ បាបុណន្តិ. កថិនត្ថតសាដកស្ស ទានកម្មវាចា បន ខណ្ឌសីមាយមេវ វដ្ដសិ. តស្មិំ វិហារេ អសតិ អញ្ញវិហារេ ពទ្ធសីមាយ វា ឧទកុក្ខេបសីមាទីសុ វា កាតព្ពមេវ.

កស្មាតិ ចេ, តស្មិំ វិហារេ បុរិមិកាយ ឧបគតា កថិនត្ថារកុសលា ន ហោន្តិ. អត្ថារកុសលា ខន្ធកភាណកត្ថេរា បរិយេសិត្វា អានេតព្ពា. កម្មវាចំ សាវេត្វា កថិនំ អត្ថរាបេត្វា ទានញ្ច ភុញ្ជិត្វា គមិស្សន្តិ, អានិសំសោ បន ឥតរេសំ វហោតី’តិ. អញ្ញសីមដ្ឋកភិក្ខូនម្បិ កម្មវាច សាវនស្ស អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា. ឆិន្នវស្សាវា បច្ឆិមិកាយ ឧបគតា វា អញ្ញស្មិំ វិហារេ វុត្ថវស្សាបិ វា បុរិមិកាយ ឧបគតានំ គណបូរណមត្តមេវ លភន្តិ, អានិសំសោ ឥតរេសំយេវ ហោតិ. សចេបិ តេ ឆិន្នវស្សាទយោ អនុមោទេន្តិ, ភិន្នោ កថិនត្ថារោ, ឥទំ អដ្ឋកថាយំ វិចារិតំ. អបរេ បន ‘‘កថិនត្ថតសីមន្តិ ឧបចារសីមំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តត្តា ឧបចារសីមាយមេវ កថិននត្ថារក ញត្តិំ ករោន្តិ, តំ អយុត្តំ, សោធេតុំ ទុក្ករត្តា. តថា ហិ ឧបចារសីមាយមេវ បវិដ្ឋគាមសីមាយំ តត្ថ ឱតិណ្ណេ ភិក្ខូ តត្ថ បាសានយនំ វា ពហិសីមករណំ វា កោ សក្ខិស្សតិ. ‘‘កថិនត្ថតសីមាយ’’ន្តិ ឥមិនាបិបទេន កថិនត្ថតភាវោយេវ វុត្តោ, ន កថិនត្ថតសាដកស្ស ទានកម្មវាចា, សា ច វិចារណា កម្មចតុក្កេន ទីបេតព្ពា. តត្ថ អបលោកនកម្មំ ញត្តិកម្មំ ញត្តិទុតិយកម្មំ ញត្តិចតុត្ថកម្មន្តិ. តត្ថ អបលោកនកម្មំ នាម សីមដ្ឋកសង្ឃំ សោធេត្វា ឆន្ទារហានំ ឆន្ទំ អាហរិត្វា សមគ្គស្ស សង្ឃស្ស អនុមតិយា សង្ឃំ កិត្តេត្វា ‘‘រុច្ចតិ សង្ឃស្សា’’តិ តិក្ខុត្តុំ អនុសាវេត្វា កត្តព្ពំ វុច្ចតិ. ញត្តិកម្មំ នាម វុត្តនយេនេវ សមគ្គស្ស សង្ឃស្ស អនុមតិយា ឯកាយ ញត្តិយា កត្តព្ពំ កម្មំ. ញត្តិទុតិយកម្មំ នាម វុត្តនយេនេវ សមគ្គស្ស សង្ឃស្ស អនុមតិយា ឯកាយ ញត្តិយា ឯកាយ ច អនុសាវនាយាតិ ឯវំ ញត្តិទុតិយាយ អនុសាវនាយ កត្តព្ពំ កម្មំ. ញត្តិចតុត្ថកម្មំ នាម វុត្តនយេនេវ សមគ្គស្ស សង្ឃស្ស អនុមតិយា ឯកាយ ញត្តិយា តីហិ ច អនុសាវនាហីតិ ឯវំ ញត្តិចតុត្ថាហិ តីហិ អនុសាវនាហិ កត្តព្ពំ កម្មំ. តត្ថ អបលោកនកម្មំ ផលភាជនកាលាទីសុ លហុកកម្មេយេវ លព្ភតិ. កថិនត្ថតសាដកទានេបិ អនត្ថតេយេវ កថិនេ តតោ ពហុអានិសំសចីវរសាដកំ លភិត្វា តេនេវ សាដកេន អត្ថរិតព្ពា, បុន កម្មវាចាយ ទានកិច្ចំ នត្ថិ អបលោកនកម្មេន សង្ឃស្ស អនុមតិយា ទាតព្ពំ. កថិនត្ថតសាដកទានកម្មវាចា ឯកា ចេ វដ្ដតិ. បុន កម្ម វាចាយកិច្ចំ នត្ថិ. ញត្តិកម្មំ បន ធម្មសង្គាហកកាលេ មហាកស្សបត្ថេរាទីហិ អត្តនាវ អត្តានំ សម្មន្ននកាលេ លហុកកម្មេយេវ លព្ភតិ. ញត្តិទុតិយកម្មំ បន សីមាសម្មុតិ, សីមាសមូហនំ, កថិនទានំ, កថិនុទ្ធារោ, កុដិវត្ថុទេសនា, វិហារវត្ថុទេសនាតិ ឥមានិ ឆ គរុកម្មានិ អបលោកេត្វា កាតុំ ន វដ្ដតិ. ញត្តិទុតិយកម្មវាចំ សាវេត្វាវ កាតព្ពំ. ឥតោ បរេសុ ចីវរវិប្បវាសសម្មុតិអាទីសុ ញត្តិទុតិយកម្មេសុ អបលោកេត្វាបិ កាតព្ពំ, លហុកកម្មត្តា. ញត្តិចតុត្ថកម្មំ បន ឥទានិ ឧបសម្បទាកម្មំ ឥទានិ ចត្តារិ កម្មានិ ពទ្ធសីមាយ វា, តស្មិំ អសតិ ឧទកុក្ខេបសីមាយ វា សោធេតុំ អសក្កោន្តេ សតិ អពទ្ធសីមាយ វា កាតព្ពមេវ. អបរេ ឯវំ វទន្តិ ‘‘កុដិវត្ថុការវិហារវត្ថុការកាលេ តានិ កុដិវិហារវត្ថូនិ កថំ សីមដ្ឋា កាតុំ សក្ខិស្សន្តិ, តស្មា តត្ថ តត្ថេវ កុដិវិហារករណដ្ឋានេយេវ កាតព្ព’’ន្តិ, តំ តេសំ វចនមត្តមេវ, ន សារតោ បច្ចេតព្ពំ. វត្ថុបរាមសនមេវេត្ថ បមាណំ, តថា ហិ សង្ឃកុដិវត្ថុំ ឱលោកេន្តំ យាចតិត្យាទិនា វត្ថុបរាមសនំ កត្វា ហេដ្ឋា វត្ថុញត្តិទោសេ ច វិបត្តិ លក្ខណេ ច វជ្ជេត្វា ញត្តិទុតិយកម្មេន សម្មតភិក្ខូហិ តត្ថ កុដិវិហារដ្ឋានំ គន្ត្វា ឱលោកេតព្ពំ តេនេវ បាឡិយំ ‘‘តេហិ សម្មតេហិ ភិក្ខូហិ តត្ថ គន្ត្វា កុដិវត្ថុ ឱលោកេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. អញ្ញថា បត្តចីវរវិរហិតំ បុគ្គលំ វា អនុបជ្ឈាយកំ វា កត្វា ឧបសម្បាទេន្តេហិ ‘‘បរិបុណ្ណស្ស បត្តចីវរ’’ន្តិ វា ‘‘ឥត្ថន្នាមស្ស ឧបសម្បទាបេក្ខោ, ឥត្ថន្នាមេន ឧបជ្ឈាយេនា’’តិ កម្មវាចាយ សាវិតេបិ កម្មស្ស អសិជ្ឈនំ ភវេយ្យ. អបរេ ឯវំ វទន្តិ ‘‘សីមាសម្មុតិកាលេ បន កតំ, តថា ហិ សីមាសម្មុតិកាលេ ភិក្ខូ តស្មិំ យេវ ឋានេ ឋត្វា កម្មវាចំ សាវេន្តិ, តស្មិម្បិ ឋានេ អពទ្ធសីមាវ ហោតិ. យទិ ពទ្ធសីមា ភវេយ្យ, សីមជ្ឈោត្ថរណំ វា សីមសម្ភេទោ វា សិយា’’តិ. សច្ចំ, តថាបិ តំ សីមាសម្មុតិដ្ឋានំ ភុជិស្សំ កត្វា សីមសម្មុតិកម្មស្សកតត្តា វិសុំគាមេ សម្មតានំ ភិក្ខូនំ គាមសីមេ ឋិតា ភិក្ខូ កម្មំ កោបេតុំ ន សក្កោន្តិ. យទិ សីមសម្មុតិដ្ឋានំ ភុជិស្សំ កត្វាវ សីមំ សម្មន្នេយ្យ, កថំ ភគវតោ ធរមានកាលេ ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខុ យថាសុខំ សីមំ សម្មន្និស្សន្តីតិ ន បនេវំ ទដ្ឋព្ពំ តថា ហិ វាសាខា មិគារមាតាបិ នវកោដីហិ ភូមិំ គណ្ហិត្វា បុព្ពារាមំ នាម មហា វិហារំ ការេសិ, តថា អនាថបិណ្ឌិកោ កហាបណសន្ថតេន ជេតស្ស រាជកុមារស្ស ឧយ្យានដ្ឋានំ កិណាបេត្វា គណ្ហិត្វា ជេតវនំ នាម មហាវិហារំ ការេសិ ឯវំ បុញ្ញកាមា បរិវេណំ កត្វា វិហារំ ករោន្តិ តស្មា ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ យថាសុខំ សីមំ ពន្ធន្តីតិ ទដ្ឋព្ពន្តិ. អយំ ឧបចារសីមាយ វិចារណា.

សមានសំវាសសីមា នាម ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញសង្ឃាតសង្ខាតេហិ ភិក្ខុគណេហិ ឧបោសថាទិសង្ឃកម្មេន សមានំ ឯកីភាវំ ហុត្វា វសិតុំ សម្មតា សីមា. អវិប្បវាសសីមា នាម តិចីវរេន វិប្បវសិតុំ សម្មតា សីមា, ឯតា ទ្វេសីមា តិយោជនបរមតាយបិ សម្ភវតោ មហាសីមា តិបិ នាមំ លភន្តិ, តាសំ វិចារណា មហាអដ្ឋកថាយំ សព្ពសោ បរិបុណ្ណំ កត្វា វុត្តា, តស្មា ឥធ ន វក្ខាម វុច្ចមានម្បិ អវិសេសេត្វា វុត្តំ ភវេយ្យ, តស្មា ន វក្ខាម.

លាភសីមា នាម យំ គាមំ វា និគមំ វា បោក្ខរណីតឡាកវនាទិកំ វា យំ យំ បទេសំ សង្ឃស្ស ចតុច្ចប្បយត្ថាយ រាជរាជមហាមត្តេហិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ឋបិតា, ឯសា លាភសីមា នាម. នេវ សម្មាសម្ពុទ្ធេន អនុញ្ញាតា, ន ធម្មសង្គហកត្ថេរេហិ ឋបិតា, អបិ ច ខោ លាភទាយកេហិ ឋបិតាវ. មាតិកាដ្ឋកថាយ លីនត្ថប្បកាសនិយម្បិ លាភសីមាតិ យំ រាជរាជមហាមត្តាទយោ វិហារំ ការេត្វា គាវុតំ វា អឌ្ឍយោជនំ វា យោជនំ វា សមន្តា បរិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘អយំ អម្ហាកំ វិហារស្ស លាភសីមា, យំ ឯត្ថន្តរេ ឧប្បជ្ជតិ, តំ សព្ពំ អម្ហាកំ វិហារស្ស ទេមា’’តិ ឋបេន្តិ, អយំ លាភសីមា នាមា’តិ វុត្តំ. ឥមស្មិំ លាភសីមាធិការេ រញ្ញោ មហាចេតិយទាយកស្ស ទិវង្គតកាលតោ ឯកស្មិំ សំវច្ឆរេ អតីតេ តស្ស ជេដ្ឋបុត្តស្ស ធម្មរញ្ញោ កាលេ ឦទិសំ បុញ្ញំ ភូតបុព្ពំ. យទិ ហិ រាជរាជមហាមត្តាទីសុ យោ កោចិ យស្ស វិហារស្ស យានិ តឡាកខេត្តវត្ថាទីនិ ទត្វា តំ សហិតវិហារំ បុគ្គលស្ស ទេតិ, ឯវំ សតិ កិំ តស្ស បុគ្គលស្ស តំ សហិតវិហារំ បុគ្គលិកភាវេន បដិគ្គហេតុំ វដ្ដតិ, ឧទាហុ សង្ឃិកភាវេនេវាតិ តឡាកខេត្តវត្ថាទិវិរហិតោ បន កេវលោ បុគ្គលិកវិហារោ អញ្ញេសំ ទម្មីតិ អទត្វា បុគ្គលេ មតេ សង្ឃិកោ ហោតិ, ឧទាហុ បុគ្គលិកោយេវាតិ. តត្រាយំ វិស្សជ្ជនា, យទិ ហិ រាជរាជមហាមត្តាទីសុ យោកោចិ វិហារស្ស តឡាកខេត្តាវត្ថាទីនិ ទេតិ, ឯវំ សតិ បដិក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតីតិទដ្ឋព្ពំ តេន វុត្តំ វិនយដ្ឋកថាយំ ‘‘ឥមំ តឡាកំ, ឥមំ ខេត្តំ, ឥមំ វត្ថុំ វិហារស្ស ទេមាតិ វុត្តេ បដិក្ខិបិតុំ ន លព្ភតី’’តិ. ‘‘បាសាទស្ស ទាសិំ, ទាសំ, ខេត្តំ, វត្ថុំ, គោមហិំសំ ទេមាតិ វទន្តិ, បាដេក្កំ គហណកិច្ចំ នត្ថិ, បាសាទេ បដិគ្គហិតេ បដិគ្គហិតមេវ ហោតី’’តិ ច. វិនយវិនិច្ឆយបករណេ ច.

‘‘ខេត្តវត្ថុតឡាកំ វា, ទេម គោអជិកាទិកំ;

វិហារស្សាតិ វុត្តេបិ, និសេធេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ.

ខុទ្ទសិក្ខាបករណេ ច ‘‘ខេត្តាទីនិ វិហារស្ស, វុត្តេ ទម្មីតិ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘វិហារស្ស ទេមា’’តិ ចេត្ថ សង្ឃិកវិហារស្សេវ, ន បុគ្គលិកវិហារស្សាតិ ទដ្ឋព្ពំ, តថា ហិ វុត្តំ វិមតិវិនោទនិយំ វិហារស្ស ទេមាតិ សង្ឃិកវិហារំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ. ‘‘បាសាទស្សា’’តិ ច សាមញ្ញេន វុត្តេបិ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន វិសាខា មិគារមាតា សង្ឃស្ស អត្ថាយ សាឡិន្ទំ បាសាទំ ការាបេតុកាមោ ហោតិ ហត្ថិនខក’’ន្តិ ឥមស្មិំ វត្ថុស្មិំ បាសាទបរិភោគស្ស អនុញ្ញាតត្តា សង្ឃិកំយេវ បាសាទំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វិញ្ញាយតិ តថា ហិ វុត្តំ វិមតិវិនោទនិយំ សព្ពំ បាសាទបរិភោគ’ន្តិ. បាឡិយា អដ្ឋកថាយ វណ្ណនាធិការេ ‘‘សុវណ្ណរជតាទិវិចិត្រានី’’តិអាទិ សង្ឃិកសេនាសនំ សន្ធាយ វុត្តំ. បុគ្គលិកំ បន សុវណ្ណាទិវិចិត្រំ ភិក្ខុស្ស សម្បដិច្ឆិតុមេវ ន វដ្ដតិ, ‘‘ន កេនចិ បរិយាយេន ជាតរូបជតំ សាទិយិតព្ព’’ន្តិ វុត្តត្តា, តេនេវេត្ថ អដ្ឋកថាយំ សង្ឃិកវិហារេ វា បុគ្គលិកវិហារេ វាតិ ន វុត្ត’ន្តិ. ‘‘ភិក្ខូនំ ធម្មវិនយវណ្ណនដ្ឋានេ’’តិ វុត្តត្តា សង្ឃិកមេវ សុវណ្ណាទិមយំ សេនាសនំ សេនាសនបរិក្ខារា ច វដ្ដន្តិ, ន បុគ្គលិកានីតិ គហេតព្ពន្តិ ច, តស្មា តឡាកខេត្តវត្ថាទិសហិតវិហារោ សង្ឃិកោយេវ ហោតិ, ន បុគ្គលិកោតិ វិនយកោវិទេហិ ទដ្ឋព្ពោ. សចេ បន រាជរាជមហាមត្តាទីសុ យោកោចិ តឡាកខេត្តវត្ថាទិសហិតំ វិហារំ បុគ្គលស្ស តំ សហិតវិហារភាវមារោចេត្វា ទេតិ, ឯវំ សតិ បុគ្គលស្ស សង្ឃិកវិហារភាវេនេវ បដិគ្គហេតុំ វដ្ដតិ, ន បុគ្គលិកវិហារភាវេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘កស្មា, វិហារស្ស ទេមា’’តិ វត្វា ទិន្នានំ តឡាកខេត្តវត្ថាទីនំ សង្ឃស្សេវ វដ្ដមានត្តា. តេនេវាហ វិមតិវិនោទនិយំ ‘‘វិហារស្ស ទេមាតិ វុត្តំ សង្ឃស្ស វដ្ដតិ, ន បុគ្គលស្ស, ខេត្តាទិ វិយ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ. តត្រាយំ យោជនា វិហារស្សាទេមាតិ វត្វា ទិន្នំ ខេត្តាទិ សង្ឃស្ស វដ្ដតិ, ន បុគ្គលស្ស, ឯវំ វិហារស្ស ទេមាតិ វុត្តំ សុវណ្ណាទិវិចិត្តំ អកប្បិយមញ្ចំ សង្ឃស្ស វដ្ដតិ, ន បុគ្គលស្សាតិ ទដ្ឋព្ពន្តិ. សង្ឃស្សេវ កប្បិយវោហារេន ខេត្តាទីនិ បដិគ្គហេតុំ វដ្ដតិ, តថា ហិ វុត្តំ វិមតិវិនោទនិយំ ‘‘ចត្តារោបច្ចយេ បរិភុញ្ជតូតិ ទេតិ វដ្ដតីតិឯត្ថ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ចតុបច្ចយបរិភោគត្ថាយ តឡាកំ ទម្មីតិ វា ភិក្ខុសង្ឃោ ចត្តារោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជិតុំ តឡាកំ ទម្មីតិ វា ឥតោ តឡាកតោ ឧប្បន្នេ ចត្តារោ បច្ចយេ ទម្មីតិ វា វុត្តម្បិ វដ្ដតិ. ឥទញ្ច សង្ឃស្ស ទិយ្យមានញ្ញេវ សន្ធាយ វុត្តំ, បុគ្គលស្ស បន ឯវម្បិ ទិន្នំ តឡាកខេត្តាទិ ន វដ្ដតិ. សុទ្ធចិត្តស្ស បន ឧទកបរិភោគត្ថំ កូបបោក្ខរណីអាទយោ វដ្ដន្តិ. សង្ឃស្សតឡាកំអត្ថិ, តំកថន្តិអាទិនាហិសព្ពត្ថ សង្ឃស្សវសេនេវ វុត្តន្តិ. ‘‘ខេត្តាទយោ បន សព្ពេសង្ឃស្សេវ វដ្ដន្តិ, បាឡិយំ បុគ្គលិកវសេន គហេតុំ អននុញ្ញាតត្តាតិ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ ច. បុគ្គលស្ស បន បុគ្គលានញ្ច ខេត្តវត្ថាទីនិ កប្បិយវោហារេនាបិ បដិគ្គហេតុំ ន វដ្ដតិ. ឯវញ្ចកត្វា វិមតិវិនោទនិយំ ‘‘ខេត្តវត្ថាទីនិបិ កប្បិយវោហារេនាបិ បុគ្គលានំ គហេតុំ ន វដ្ដតិ, តថា អនុញ្ញាតត្តាតិ វិញ្ញាយតិ ខេត្តវត្ថុបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតី’’តិ អាទិនា ហិ បដិក្ខិត្តាសុ ឯកស្សេវ បុគ្គលិកវសេន គហណេ អននុញ្ញាតេ តទិតរានំ តថាគហេតព្ពតា សិទ្ធាវ ហោតី’តិ វុត្តំ, តស្មា តឡាកខេត្តវត្ថាទិសហិតស្ស វិហារស្ស សង្ឃិកភាវេនេវ បដិគ្គហេតព្ពតា សិទ្ធា ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពា. អយំ បឋមបញ្ហេ វិស្សជ្ជនា.

តឡាកខេត្តវត្ថាទិវិរហិតំ បន វិហារំ បុគ្គលិកភាវេនាបិ បដិគ្គហេតុំ វដ្ដតិ. សោ ច វិហារោ តស្មិំ បុគ្គលេ ជីវន្តេ បុគ្គលិកោ ហោតិ. អញ្ញេសំ ទម្មីតិ អទត្វា មតេ អវិស្សជ្ជនីយោ អវេភង្គិយោ, សង្ឃិកោយេវ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. យថាហ, ភិក្ខុស្ស ភិក្ខវេ កាលង្កតេ សង្ឃោ សាមិ បត្តចីវរេ. អបិ ច គិលានុបដ្ឋាកា ពហូបការា, អនុជានាមិ ភិក្ខវេ សង្ឃេន តិចីវរញ្ច គិលានុបដ្ឋាកានំ ទាតុំ. យំ តត្ថ លហុភណ្ឌំ លហុបរិក្ខារំ, តំ សម្មុខីភូតេន សង្ឃេន ភាជេតព្ពំ. យំ តត្ថ គរុភណ្ឌំគរុបរិក្ខារំ តំ អាគតានាគតស្ស ចាតុទ្ទិសស្ស សង្ឃស្ស អវិស្សជ្ជិយំ អវេភង្គិយន្តិ. វិនយដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘តស្មិំ ជីវន្តេ បុគ្គលិកោ, មតេ សង្ឃិកោយេវាតិ អញ្ញេសំ អទត្វា ឋបិតបរិក្ខារាបិ តត្ថ សង្ឃស្សេវ ហោន្តិ. ទ្វិន្នំ សន្តកំ ហោតិ អវិភត្តំ, ឯកស្មិំ កាលង្កតេ ឥតរោ សាមិ. ពហូនំ សន្តកេបិ ឯសេវ នយោ, សព្ពេសុ មតេសុ សង្ឃិកំ ហោតី’’តិ វុត្តំ.

ឯត្ថ ច យំ តត្ថ គរុភណ្ឌ’ន្តិ អាទីសុ គរុភណ្ឌំ នាម រាសិវសេន បញ្ចវិធំ, សរូបវសេន បន បញ្ចវីសតិវិធំ ហោតិ, តស្មា មតកសន្តកភូតស្សាបិ វិហារស្ស គរុភណ្ឌភាវោ វេទិតព្ពោ, តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘យំ តត្ថ លហុភណ្ឌំ យំ តត្ថ គរុភណ្ឌ’’ន្តិ.

ឥតិ បញ្ចហិ រាសីហិ, បញ្ចនិម្មលលោចនោ;

បញ្ចវីសវិធំ នាថោ, គរុភណ្ឌំ បកាសយីតិ.

ឯត្ថ វិហារស្ស គរុភណ្ឌភាវោ វេទិតព្ពោ. អយំ ទុតិយបញ្ហេ វិស្សជ្ជនា.

អយំ ហំសាវតិយា បាមោក្ខមហាថេរានំ វិស្សជ្ជនា. រាមញ្ញរដ្ឋវាសិនោ បន មហាថេរា បុគ្គលិកភាវេនាបិ បដិគ្គហេតព្ពមេវាតិ វទន្តិ, តថា ជំមាយរដ្ឋវាសិនោបិ មហាថេរា, តថា សូនាបរន្តរដ្ឋវាសិនោបិ មហាថេរា តថា ឥសិនគរវាសិនោបិ មហាថេរា បុគ្គលិកភាវេន បដិគ្គហណេ ទោសោ នត្ថី’តិ វទន្តិ តេសំ មហាថេរានំ អយមធិប្បាយោ លាភសីមានាមេសា នេវ សម្មាសម្ពុទ្ធេន អនុញ្ញាតា. ន ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិបិ ឋបិតា. អបិ ច ខោ បុញ្ញត្ថិកេហិ លាភទាយកេហិ ឋបិតា តស្មា បុញ្ញត្ថិកា រាជរាជមហាមត្តាទយោ វិហារំ ការាបេត្វា តស្ស វិហារស្ស លាភត្ថាយ បទេសំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ឋបេន្តិ ‘‘យំ ឯត្ថន្តរេ ឧប្បជ្ជតិ, តំ សព្ពំ អម្ហាកំ វិហារស្ស ទេមា’’តិ. តំ បន វិហារំ អត្តនោ រុចិតស្ស យស្សកស្សចិ បុគ្គលស្ស ‘‘ឥមំ វិហារំ តុយ្ហំ ទម្មិ, តវ វិហារោ ហោតូ’’តិវា អត្តនោ រុចិយា ទេតិ សោបិ បុគ្គលោ ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ បញ្ចលេណានិ វិហារ’’ន្តិ អាទិនា អនុញ្ញាតវិហារមេវ បដិគ្គណ្ហាតិ, ភគវតោ អនុញ្ញាតវិហារមត្តស្សេវ បដិគ្គហិតត្តាតិ. តស្មិំ វិហារេ ខេត្តវត្ថាទីនិ អត្ថីតិ ចេ. ‘‘ខេត្តវត្ថុបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតី’’តិ អាទិនា យំ ខេត្តាទិវត្ថុបដិគ្គហណំ បដិក្ខិត្តំ, តស្ស ខេត្តាទិវត្ថុស្ស អប្បដិគ្គហិតត្តា វិហារមត្តមេវ ហិ បដិគ្គហិតេ តប្បដិពទ្ធា ខេត្តាទិវត្ថុស្មិំ ឧប្បន្នចីវរ បិណ្ឌបាតគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារាបិ តស្សេវ បុគ្គលស្ស កប្បិយភាវេនេវ បវត្តន្តិ, បុគ្គលស្ស បដិគ្គហណេ វា បរិភុត្តេ វា ទោសោ នត្ថិ, ភគវតា ឯវ អនុញ្ញាតស្ស កប្បិយបច្ចយស្ស បរិភុញ្ជិតត្តា. សុត្តំ អាហរាតិ ចេ, ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ សព្ពំ បាសាទបរិភោគ’’ន្តិ. ននុ ច វិសាខា មិគារមាតា សង្ឃស្សេវ អត្ថាយ សាឡិន្ទំ បាសាទំ ហត្ថិនខកន្តិ. សច្ចំ, តថាបិ បុគ្គលោ សង្ឃបរិយាបន្នោ សង្ឃស្ស បាសាទបរិភោគេ អនុញ្ញាតេ តទន្តោគធស្សបិ បុគ្គលស្ស អនុញ្ញាតមេវ ហោតិ. អញ្ញថា បុគ្គលេ អន្តោវិហារេ និសិន្នោយេវ សង្ឃោ តស្មិំ យេវ វិហារសីមេ កម្មំ ករោន្តោបិ កម្មកោបោ ន ភវេយ្យ, អវគ្គារហត្តាតិ វក្ខតិ ច សារត្ថទីបនិយំ ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ សព្ពំ បាសាទបរិភោគ’’ន្តិ វចនតោ បុគ្គលិកេបិ សេនាសនេ សេ នាសនបរិភោគវសេន និយមិតំ សុវណ្ណឃដាទិកំ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដមានម្បិ កេវលំ អត្តនោ សន្តកំ កត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ, ឥមិនាបិ វចនេន បុគ្គលិកវិហារស្សបិ សព្ពកប្បិយភាវោ វិញ្ញាយតិ ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ សព្ពំ បាសាទបរិភោគ’’ន្តិ ញាបកស្ស ទស្សនតោ. សុវណ្ណឃដាទិកន្តិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទោ មរិយាទត្ថោ, បការត្ថោ វា, តេន រជតហារកូដ-ជាតិផលិកាទីនិ អកប្បិយឃដានិ សុវណ្ណរជតហារកូដ ជាតិផលិកាទិភាជនសរវាទីនិ ច សេនាសនបរិក្ខារានិ សង្គណ្ហាតិ, តានិ ភិក្ខុស្ស បរិក្ខារភាវេន ន វដ្ដន្តិ តថា ទាសិទាសគោមហិំសាបិ, តថា ខេត្តាទិវត្ថុម្បិ ភិក្ខុស្ស អត្តនោ សន្តកភាវេន បដិគ្គហេតុំ ន វដ្ដន្តិ, វិហារស្ស បន បដិសេធេតព្ពំ នត្ថិ, សព្ពសទ្ទស្ស ទស្សនតោ តេនេវាហ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ ‘‘សេនាសនេ បន ទ្វារកវាដ វាតបានកវាដាទីសុ សព្ពំ រតនមយម្បិ វណ្ណមដ្ឋកម្មំ វដ្ដតិ. សេនាសនេ កិញ្ចិ បដិសេធេតព្ពំ នត្ថិ អញ្ញត្រ វិរុទ្ធសេនាសនា’’តិ, ឥមិនា ឋបេត្វា’គាមញ្ច គាមូបចារញ្ចា’តិ ឯត្ថ វិរុទ្ធសេនាសនំ ឋបេត្វា សព្ពកប្បិយាកប្បិយំ វិហារស្ស កប្បតិ, កិញ្ចិអប្បមត្តកម្បិ បដិសេធេតព្ពំ នាម នត្ថីតិ វិញ្ញាយតិ, តេនេវាហ វិនយវិនិច្ឆយេ.

‘‘ខេត្តវត្ថុ តឡាកំវា, ទេម គោអជិកាទិកំ;

វិហារស្សាតិ វុត្តេបិ, និសេធេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ.

ននុច វិហារស្ស ទេមាតិ សង្ឃិកវិហារំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វិមតិវិនោទនិយំ វុត្តន្តិ. វុត្តំ ឯត្ថ ហិ អាចរិយស្សអធិប្បាយេន ភវិតព្ពំ ‘‘ខេត្តវត្តាទីនិបុគ្គលិកវិហារស្ស ទេមា’’តិ វុត្តេ ‘‘ន កប្បតិ ឧបាសកា’’តិ បដិក្ខិបិតព្ពំ. កស្មា បុគ្គលោ តស្ស វិហារស្ស សាមិ, វិហារស្ស ទិន្នេ បុគ្គលស្ស ទិន្នមេវ ហោតិ, ឯវំ សតិ ច ‘‘ខេត្តវត្ថុបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតី’’តិ អាទិនា វុត្តសិក្ខាបទេន ការេតព្ពតំ អាបជ្ជតិ. សង្ឃិកវិហារស្ស បន ន បដិក្ខិបិតព្ពំ. កស្មា សោ បុគ្គលោ តស្ស សង្ឃិកវិហារស្ស អនិស្សរោ. ចាតុទ្ទិសំ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស ទិន្នំ យំកិញ្ចិ ខុទ្ទកំ វា មហន្តំ វា បទេសំ អច្ឆិន្ទិត្វា គណ្ហន្តស្សបិ បារាជិកោ ន ហោតិ, សព្ពស្សេវ ចាតុទ្ទិសិកស្ស សង្ឃស្ស ធុរនិក្ខេបស្ស អសម្ភវតោ តស្មា សង្ឃិកវិហារស្ស ទិន្នេ បដិក្ខិត្តេ សង្ឃស្ស លាភន្តរាយករោ ហោតីតិ. ឥមមេវត្ថំ សន្ធាយ វិហារស្ស ទេមាតិ សង្ឃិកវិហារំ សន្ធាយ វុត្ត’ន្តិ វុត្តំ ភវេយ្យ, ន បុគ្គលិកភាវេនាបិ បដិគ្គហេតព្ពន្តិ. ឯវញ្ច សតិ សាមិកានំ ធុរនិក្ខេបេនា’តិ ឯត្ថ ឯកស្ស សន្តកេ តឡាកេ ខេត្តេ ច ជាតេ តស្សេវ ធុរនិក្ខេបេន បារាជិកំ. យទិ បន តំ តឡាកំ សព្ពសាធារណំ, ខេត្តានិ បាដិបុគ្គលិកានិ, តស្ស ច ធុរនិក្ខេបេ អវហារោ. អថ ខេត្តានិបិ សព្ពសាធារណានិ, សព្ពេសំ ធុរនិក្ខេបេយេវ បារាជិកំ, នាសតីតិ ទដ្ឋព្ពន្តិ វិមតិវិនោទនិយំ វុត្តវចនេន អវិរោធោ សិយា, តថា ហិ ខេត្តវត្ថាទិសហិតស្ស វិហារស្ស បុគ្គលិកភាវេន អកប្បិយេ សតិ. កថំ បុគ្គលស្ស ខេត្តវត្ថាទិកមារព្ភ អភិយុញ្ជភាវោ ភវេយ្យ, ឯវញ្ច បន វទេយ្យ ‘‘ធុរំ និក្ខិបតីតិ ឯត្ថ ឯកស្ស សន្តកេ តឡាកេ ខេត្តេ ចាតិឯត្ថ គិហិសន្តកមេវ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ. តថាបិ ន វត្តព្ពំ. កស្មា ‘‘ធុរំ និក្ខិបតីតិ យទា បន សាមិកោ អយំ ថទ្ធោ កក្ខឡោ, ជីវិតព្រហ្មចរិយន្តរាយម្បិ មេ ករេយ្យ, អលំ ទានិ មយ្ហំ ឥមិនា’’តិ បទស្ស ទិស្សនតោ តេនេវ ‘‘ខេត្តានិ បាដិបុគ្គលិកានិ, តស្ស ច ធុរនិក្ខេបេ’’តិ វិមតិវិនោទនិយំ វុត្តំ. តថា ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ សព្ពំ បាសាទបរិភោគ’’ន្តិ វចនតោ បុគ្គលិកេបិ សេនាសនេ សេនាសនបរិភោគវសេន និយមិតំ សុវណ្ណឃដាទិកំ បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដមានម្បិ កេវលំ អត្តនោ សន្តកំ កត្វា បរិភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ សារត្ថទីបនិយំ វុត្ត វចនេនាបិ អវិរោធោ សិយា, តថា ‘‘សេនាសនេ កិញ្ចិ បដិសេធេតព្ពំ នត្ថិ អញ្ញត្រ វិរុទ្ធសេនាសននា’’តិ អដ្ឋកថាវចនេនាបិ សំសន្ទមេវ. តថា ‘‘យំ ភិក្ខវេ មយា ឥទំ ន កប្បតីតិ អប្បដិក្ខិត្តំ, តំ ចេ កប្បិយំ អនុលោមេតិ, អកប្បិយំ បដិពាហតិ, តំ វោ កប្បតី’’តិ ឥមិនា សុត្តានុលោមេនបិសំន្ទមេវ. កថំ ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ បញ្ចលេណានិ វិហារន្ត្យា’’ទិនា អនុញ្ញាតវិហារស្ស បដិគ្គហិតត្ថា. តប្បដិពទ្ធចីវរាទិកប្បិយបច្ចយស្សេវ បរិភុញ្ជិតត្តា ច វិហារបិណ្ឌបាតគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារាបិ ភិក្ខុស្ស សព្ពកប្បិយា កប្បិយានុលោមា ច ហោន្តិ. ឯវំ សុត្តសុត្តានុលោមអាចរិយវាទអត្តនោមតីហិ សំសន្ទនតោ អញ្ញទត្ថុ គង្គោទកេន យមុនោទកំ វិយ ខេត្តវត្ថាទិសហិតវិហារោ បុគ្គលិកភាវេនាបិ បដិគ្គហេតព្ពោតិ កប្បិយា កប្បិយានិ វិនយកោវិទេហិ ទដ្ឋព្ពោ. អយំ ឥសិនគរវាសីនំ មហាថេរានំ សមានវិស្សជ្ជនា.

‘‘យេ ច ជនា គរុភណ្ឌំ សំវិធាយ អវហរុំ. ធុរនិក្ខេបោ ច ហោតិ, បារាជិកមនាបន្នា, បញ្ហាមេសា កុសលេហិ ចិន្តិតា’’តិ.

អយំ បញ្ហា សង្ឃិកភូមិថេនកេ ភិក្ខុ សន្ធាយ វុត្តា, តត្ថ ហិ បច្ចុប្បន្នសង្ឃស្ស ធុរនិក្ខេបេន ចាតុទ្ទិសិកសង្ឃស្ស ធុរនិក្ខេបាភាវតោ អវហារោ នត្ថីតិ. អយំ លាភសិមាយ វិចារណា.

គាមសីមានិគមសីមានគរសីមា បន បាកដាយេវ. តាសំ បន វិសេសោ ឯវំ វេទិតព្ពោ យស្មិំ បន បទេសេ អាបណមេវ អត្ថិ, ន បាការបរិក្ខិត្តំ បាការបរិក្ខិត្តមេវ វា អត្ថិ ន អាបណំ អយំ បទេសោ គាមោ នាម. យស្មិំ បន ដ្ឋានេ គាមោយេវ អត្ថិ, ន បន អាបណបាការា សន្តិ, អយំ បទេសោ និគមោ នាម. យត្ថ បន អាបណម្បិ អត្ថិ បាការបរិក្ខិត្តម្បិ, អយំ បទេសោ នគរំ នាម. អយំ បទេសោ នាគារវន្តិ ឯត្ថាតិ វចនត្ថេន រាជូនំ វា មហាមត្តានំ វា និវាសនយោគ្យដ្ឋានត្តា នគរន្តិ វុច្ចតិ. លោកិយសត្ថេ បន.

‘‘វិចិត្តទេវាយតនំ, បាសាទាបណមន្ទិរំ;

នគរំ ទស្សយេ វិទ្វា, រាជមគ្គោ បសោភិត’’ន្តិ.

វុត្តំ. ឯវំ គាមនិគមនគរានំ វិសេសំ ញត្វា គាមោយេវ គាមសីមា, និគមោយេវ និគមសីមា, នគរមេវ នគរសីមាតិ តាសំ វចនត្ថោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ យំ បទេសំ អសម្មតាយ ភិក្ខវេ សីមាយ អឋបិតាយ យំ គាមំ វា និគមំ វា ឧបនិស្សាយ វិហរតិ, យា តស្ស គាមស្ស វា គាមសីមា និគមស្ស វា និគមសីមា, អយំ តត្ថ សមានសំវាសា ឯកូបោសថា’តិ អនុញ្ញាតំ, តស្មិំ បទេសេ សព្ពោបិ វា គាមបទេសោ. យម្បិ ឯកស្មិំយេវ គាមខេត្តេ ឯកំ បទេសំ ‘‘អយំ វិសុំ គាមោ ហោតូ’’តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា រាជា កស្សចិ ទេតិ សោបិ វិសុំគាមសីមា ហោតិយេវ តស្មា សា ច ឥតរា ច បកតិគាមនគរនិគមសីមា ពទ្ធសីមាសទិសាយេវ ហោន្តិ. កេវលំ បន តិចីវរវិប្បវាសបរិហារំ ន លភន្តិ. ឯត្ថ ច អបរេ ឯវំ វទន្តិ, ‘‘រាជា បសេនទីកោសលាទយោ បោក្ខរសាតិបភុតីនំ ទក្ខិណោទកបាតនវសេន ទេន្តិ វិយ ព្រហ្មទេយ្យវសេន ទិន្នមេវ វិសុំ គាមសីមា ហោតិ, ន អាយមត្តស្ស, ឆេជ្ជភេជ្ជស្ស អនិស្សរត្តា’’តិ តំ ន បនេវំ ទដ្ឋព្ពំ, ឆេជ្ជភេជ្ជស្ស រាជារហត្តា តថា ហិ លោកវោហារសង្កេតវសេន អយំ បទេសោ ឥមស្ស គាមស្ស បរិច្ឆេទោ’’តិ ឥស្សរេហិ កតបរិច្ឆិន្នមេវ បមាណំ ហោតិ. យទិ ឆេជ្ជភេជ្ជករោ ភវេយ្យ, រាជាត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. សោបិ គាមទេសោ នគររជ្ជសីមា ភវេយ្យ, ន បន គាមសីមាមត្តមេវ, តេនេវាហ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ ‘‘យត្តកេ បទេសេ តស្ស គាមស្ស គាមភោជកា ពលិំ លភន្តិ, សោ បទេសោ អប្បោ វា ហោតុ មហន្តោ វា, គាមសីមាត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. នគរនិគមសីមាសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ. អយំ គាម និគមនគរសីមានំ វិចារណា.

អព្ភន្តរសីមា នាម យំ បដបទេសំ អគាមកេ ភិក្ខវេ អរញ្ញេ សមន្តា សត្តព្ភន្តរា, អយំ តត្ថ សមានសំវាសា ឯកូបោសថា’តិ អនុញ្ញាតា អព្ភន្តរសីមា នាម. តត្ថ សមន្តា សត្តព្ភន្តរាតិ យស្មិំ វិញ្ឈាដវិសទិសេ អរញ្ញេ ភិក្ខុ វសតិ, អថស្ស ឋិតោកាសតោ សមន្តា បុរត្ថិមាយ សត្តព្ភន្តរា បច្ឆិមាយ សត្តព្ភន្តរា ទក្ខិណាយ សត្តព្ភន្តរា ឧត្តរាយ សត្តព្ភន្តរាតិ សមន្តា សត្តព្ភន្តរា. វិនិព្ពេធេន ចុទ្ទសា តិ បុរត្ថិមបច្ឆិមវសេន ចុទ្ទសព្ភន្តរា, ទក្ខិណុត្តរវសេនបិ ចុទ្ទសព្ភន្តរាតិ ឯវំ និព្ពេធេន ចុទ្ទស ចុទ្ទស កត្វា សមន្តា អដ្ឋវីសតិ អព្ភន្តរា ហោន្តិ. ឯត្ថ ច ឯកំ អព្ភន្តរំ អដ្ឋវីសតិ ហត្ថប្បមាណំ ហោតិ, តស្មា បុរត្ថិមាយ សត្តព្ភន្តរេ ឆន្នវុតិសតហត្ថប្បមាណំ ហោតិ, ឯវំ ទក្ខិណុត្តរបច្ឆិមេសុបីតិ សព្ពំ សម្បិណ្ឌេត្វា ចតុរាសីតិសត្តសតហត្ថប្បមាណំ ហោតិ. បរិមណ្ឌលវសេន បន សព្ពំ ឆសត្តតិឯកសតុត្តរានិ ច ឯកំ សហស្សញ្ច ហោតិ. បកតិអយនវសេន មិនិតេ បន –

‘‘បញ្ចហត្ថោ មតោ ទណ្ឌោ, វីសទណ្ឌោ ឧសភោ;

អថីតិឧសភា គាវី, ចតុគាវី យោជន’’ន្តិ.

វុត្តត្តា អយនវសេន វិនិព្ពេធេ ចុទ្ទសព្ភន្តរេ ទ្វេហត្ថាធិកអដ្ឋសត្តតិ ហោតិ. សព្ពំ អដ្ឋវីសតិ អព្ភន្តរំ សម្បិណ្ឌេត្វា ចតុហត្ថាធិកឆប្បញ្ញាសុត្តរ ឯកសតំ ហោតិ. បរិមណ្ឌលវសេន បន ឆហត្ថាធិកចតុតិំសុត្តរទ្វេសតានិ ហោន្តិ, ឧសភវសេន បន វិនិព្ពេធេន ចុទ្ទស អព្ភន្តរេ ទ្វេហិ ឩនានិ ចត្តារិ ឧសភានិ ច ទ្វេរតនញ្ច ហោន្តិ. សព្ពំ សម្បិណ្ឌេត្វា អដ្ឋវីសតិយា អព្ភន្តរេ ចតុរតនញ្ច សោឡស អយនានិ អធិកានិ សត្ត ឧសភានិ ហោន្តិ. បរិមណ្ឌលវសេន បន ឆរតនញ្ច ចុទ្ទសអយនានិ ច អធិកានិ ឯកាទស ឧសភានិ ហោន្តិ. អយមេត្ថ សារតោ វិនិច្ឆយោ. កេចិ បន អព្ភន្តរសទ្ទំ ហត្ថរតនវាចកំ បរិកប្បេត្វា ឯវំ វទន្តិ មជ្ឈេ ឋិតស្ស សមន្តា សត្ត វិនិព្ពេធេន ចុទ្ទសា’តិ វុត្តត្តា បុរត្ថិមាយ សត្ត ហត្ថា ទក្ខិណុត្តរបច្ឆិមេសុបិ សត្ត សត្ត ហត្ថាតិ កត្វា ឯវំ និព្ពេធេន ចុទ្ទស ហត្ថា ហោន្តិ. សព្ពំ សម្បិណ្ឌេត្វា អដ្ឋវីសតិហត្ថំ អព្ភន្តរន្តិ តំ តេសំ មតិមត្តមេវ, ន សារតោ បច្ចេតព្ពំ. កស្មា អដ្ឋកថាយំ តត្ថ ឯកំ អព្ភន្តរំ អដ្ឋវីសតិហត្ថ’ន្តិ វុត្តត្តា. យទិ តេសំ មតេន សព្ពំ សម្បិណ្ឌេត្វា អដ្ឋវីសតិហត្ថព្ភន្តរំ ភវេយ្យ, អដ្ឋកថាយំ តត្ថ អព្ភន្តរំ នាម អដ្ឋវីសតិហត្ថប្បមាណំ ហោតិ, មជ្ឈេ ឋិតស្ស សមន្តា សត្តវិនិព្ពេធេន ចុទ្ទសា ហោន្តី’តិ វត្តព្ពំ ភវេយ្យ, ន បនេវំ វុត្តំ, តស្មា តំ តេសំ មតិមត្តមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ អយញ្ហេត្ថត្ថោ តត្ថ តត្ថា’តិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ. ឯកន្តិ គណនបរិច្ឆេទោ. អព្ភន្តរន្តិ បរិច្ឆិន្ននិទ្ទេសោ, និយមិតបរិទីបនំ វា. អដ្ឋវីសតិហត្ថប្បមាណន្តិ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពធម្មសមុទាយនិទ្ទេសោ តត្ថ តេសុ សមន្តា សត្តព្ភន្តរេសុ ឯកំ អព្ភន្តរំ នាម អដ្ឋវីសតិហត្ថប្បមាណំ ហោតីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯត្ថ បន សង្ខ្យា កថេតព្ពា. សា ទុវិធា បរិមាណមិននវសេន. តត្ថ បរិមាណ សង្ខ្យា ឯវំ វេទិតព្ពា ចតស្សោ មុដ្ឋិយោ ឯកោ កុឌុវោ. ចត្តារោ កុឌុវា ឯកោ បត្ថោ, ចត្តារោ បត្ថា ឯកោ អាឡ្ហកោ. ចត្តារោ អាឡ្ហកា ឯកំ ទោណំ, ចត្តារិ ទោណានិ ឯកា មានិកា. ចតស្សោ មានិកា ឯកា ខារី. វីសតិ ខារិកា ឯកោ វាហោ. តទេវ ឯកំ សកដន្តិ សុត្តនិបាតដ្ឋកថាទីសុ វុត្តំ. សារត្ថទីបនិយំ បន នវ វាហសហស្សានីតិ ឯត្ថ ចតស្សោ មុដ្ឋិយោ កុឌុវោ, ចត្តារោ កុឌុវា ឯកោ បត្ថោ, ចត្តារោ បត្ថា ឯកោ អាឡ្ហកោ. ចត្តារោ អាឡ្ហកា ឯកំ ទោណំ, ចត្តារិ ទោណានិ ឯកា មានិកា, ចត្តស្សោ មានិកា ឯកា ខារី. វីសតិខារិកា ឯកោ វាហោ. តទេវ ឯកំ សកដន្តិ សុត្តនិបាតដ្ឋកថាទីសុ វុត្ត’ន្តិ វត្វា ‘‘ឥធ បន ទ្វេ សកដានិ ឯកោ វាហោតិ វទន្តី’’តិ លិខិតំ បច្ចន្តវោហារេន មិនិតេ បន សដ្ឋិសតំ ឯកោ វាហោតិ រញ្ញោ ធម្មាសោកស្ស សូវកាហតសាលិយា មិនិតេ បន បច្ចន្តវោហារេន វីសាធិកតិសតំ ហោតិ ឯកោ វាហោតិ វទន្តិ. មិនន សង្ខ្យា បន ឯវំ វេទិតព្ពា. តថា ហិ –

‘‘ឆត្តិំស បរមាណូនំ, អណុមត្តន្តិ វុច្ចតិ;

ឆត្តិំ សអណុមត្តំ, តជ្ជារីតិ បវុច្ចតិ.

ឆត្តិំ សមត្តាតជ្ជារី, រថរេណុបមាណំ;

ឆត្តិំស រថរេណូ ច, ឯកា លិក្ខាតិ វុច្ចតិ.

សត្តលិក្ខា ច ឯកូកា, សត្តូកា ធញ្ញមាសកោ;

សត្តធញ្ញង្គុលិ ឯកា, វិទត្ថិ ទ្វាទសង្គុលិ.

ទ្វេ វិទត្ថិតុ រតនំ, សត្តហត្ថំ ឯកយដ្ឋិ;

វីសយដ្ឋិតុ ឧសភំ, ឧសភាសីតិ គាវុតំ;

គាវុតានិ ចត្តារិ, មេរុយោជនន្តិ វុច្ចតី’’តិ.

វុត្តត្តា ឯកា រជោ បរមាណុ អតិសុខុមា អចក្ខុវិញ្ញេយ្យា, សរីរម្បិ ឃនសេលមយំ សិនេរុបព្ពតរាជម្បិ វិនិជ្ឈិត្វា គតា. តស្សា ឆត្តិំសបរិមាណំ ឯកោអណុ តជ្ជារិតស្ស ឆត្តិំសបរិមាណំ ឯការថរេណុ. តស្សា ឆត្តិំសបរិមាណំ ឯកលិក្ខា. សត្តលិក្ខា ឯកា ឩកា. សត្ត ឩកា ឯកំ ធញ្ញំ. សត្តធញ្ញំ ឯកា អង្គុលិ, ទ្វាទសអង្គុលិ ឯកា វិទត្ថិ. ទ្វេ វិទត្ថិ ឯករតនំ. សត្តហត្ថំ ឯកយដ្ឋិ, វីសយដ្ឋិ ឯកា ឧសភា, អសីតិ ឧសភា គាវុតំ. ចត្តារិ គាវុតានិ មេរុយោជនន្តិ វុច្ចតិ. តត្ថ អណុរជោ កិឡញ្ជកុដ្ដឆិទ្ទាទីសុ វាតេ បហដកាលេ សូរិយាលោកេសុ ទិស្សតិ. តជ្ជារី បន សកដមគ្គាទីសុ ទក្ខិណវាម បស្សាទីសុ ទិស្សតិ. រថរេណុ បន តស្សា អល្លីយនដ្ឋានេសុ ទិស្សតិ. លិក្ខា បន អតិឱឡារិកា បាកដា ហោតិ. អយំ មេរុអយនវសេន វុត្តំ.

អបរម្បិ

‘‘ទស កេសា ឯកតិលំ, ឆតិលំ យវកំ ភវេ;

ចតុយវញ្ច អង្គុលិ, បញ្ចទស ឯកបាទ’’ន្តិ.

វុត្តត្តា ទស កេសា ឯកតិលំ នាម. ឆតិលំ ឯកំ យវំ នាម. ចតុយវំ ឯកោ អង្គុលិ នាម. បញ្ចទសង្គុលិយោ ឯកោ បាទោតិ វុច្ចតិ. ឥទំ តីសុ វេទេសុ អាគតវសេន វុត្តំ.

អបរម្បិ

‘‘ទស កេសា ឯកតិលំ, ឆតិលំ យវកំ ភវេ;

ចតុយវញ្ច អង្គុលិ, អដ្ឋង្គុលិ ឯកា មុដ្ឋិ, រតនំ តិមុដ្ឋិ ភវេ’’តិ.

វុត្តត្តា ទសកេសា ឯកំ តិលំ នាម. ឆតិលំ ឯកំ យវំ នាម. ចតុយវំ ឯកាអង្គុលិ នាម. អដ្ឋង្គុលំ ឯកាមុដ្ឋិ. ត្រិមុដ្ឋិ ឯករតនំ. បញ្ច រតនានិ ឯកោទណ្ឌោ. វីសតិ ទណ្ឌានិ ឯកោឧសភោ. អសីតិ ឧសភា ឯកា គាវី. ចតស្សោ គាវិយោ ឯកយោជនន្តិ វុត្តំ, តេនេវាហ.

‘‘បញ្ចហត្ថោ មតោ ទណ្ឌោ, វីសទណ្ឌោ ច ឧសភោ;

អសីតិ ឧសភា គាវី, ចតុគាវី ច យោជន’’ន្តិ.

ឥទំ បកតិអយនវសេន វុត្តំ. ចក្កវាឡអយនយោជនវសេន បន

‘‘សត្តហត្ថោ មតោ ទណ្ឌោ, វីសទណ្ឌោ ច ឧសភោ;

អសីតិ ឧសភា គាវី, ចតុគាវី ច យោជន’’ន្តិ វុត្តំ.

អបរម្បិ.

‘‘ទស កេសា ឯកតិលំ; ឆតិលំ ឯកំ យវំ;

ចតុយវំ ឯកង្គុលិ; អដ្ឋង្គុលំ ឯកាមុដ្ឋិ;

ត្រិមុដ្ឋិ ឯករតនំ, អដ្ឋវីសតិរតនំ ឯកំអព្ភន្តរន្តិ.

វុត្តំ. តេនេវាហ ‘‘តត្ថ ឯកំ អដ្ឋវីសតិហត្តប្បមាណំ ហោតី’’តិ. ឯត្ថ ច អគាមកេ ចេតិ ឯត្ថ អការោ កតរត្ថោតិ, តថា ហិ អការោ.

បដិសេធេ វុទ្ធិតព្ភាវេ, អញ្ញត្ថេ សទិសេបិច;

វិរុទ្ធេ គរហេ សុញ្ញេ, អការោ វិរហ’ប្បកេ’តិ.

វុត្តេសុ ទិស្សតិ តថា ហិ អជនេត្វា តិអាទីសុ បដិសេធេ ទិស្សតិ. ‘‘អបរិហានីយា ធម្មា’’តិ អាទីសុ វុទ្ធិម្ហិ. ‘‘អនវជ្ជំ ភន្តេ’’តិ អាទីសុ តព្ភាវេ អក្ខរា’តិ អាទីសុ អញ្ញត្ថេ. ‘‘អមរុ រាជា’’តិអាទីសុ សទិសេ. ‘‘អមល’’ន្តិ អាទីសុ វិរុទ្ធេ. ‘‘អសេដ្ឋោយំ ព្រាហ្មណោ អព្រហ្មចារី’’តិ អាទីសុ គរហេ. ‘‘អគាមោ’’តិ អាទីសុ សុញ្ញេ. ‘‘អបតិកាយំឥត្ថី’’តិ អាទីសុ វិរហេ. ‘‘អថ នាយំ កញ្ញា’’តិ អាទីសុ អប្បកេ. ឥធ បន សុញ្ញេ វិរហេ វា ទដ្ឋព្ពោ. សុញ្ញត្ថេន បន អគាមកេ និមនុស្សេ កេវលារញ្ញេតិ អត្ថោ. វិរហត្ថោ វា អគាមកេ គាមវិរហិតេ បទេសេតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តេនេវ សុញ្ញត្ថេន វិរហត្ថេន ‘‘អគាមកេ’’តិមិនាបទេន គាមនទីជាតស្សរសមុទ្ទេ មុញ្ចិត្វា យំ អនវសេសំ ហេដ្ឋា បថវីសន្ធារកឧទកម្បិឧទកសន្ធារកោ វាតោបិ អជដាកាសម្បិ, តថា យាវ ឧបរិព្រហ្មលោកំ ឧបាទាយ សព្ពំ អសុរយក្ខសុរាទិអាកាសដ្ឋកទេវព្រហ្មវិមានានិបិ អរញ្ញន្ត្វេវ សង្គហិតា. នទីសមុទ្ទន្តរេសុបិ មច្ឆពន្ធានំ អគមនបថោ ទីបកោ វា បព្ពតោ វា, សោបិ អរញ្ញសីមាត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ, តស្មា អយំ សត្តព្ភន្តរសីមា និមនុស្សេ កេវលារញ្ញេ បថវីមណ្ឌលេបិ ទេវលោកេ វិមានកប្បរុក្ខាទីសុបិ លព្ភតេវ. បថវិយំ បន យស្មិំ គាមខេត្តេ ហេដ្ឋា បថវិយា យត្ថ វា សុវណ្ណមណិអាទីនិ ខណិត្វា គហេតុំ សក្កោន្តិ, តំ បទេសំ គាមខេត្តមេវ. តតោ បរា យាវ បថវីសន្ធារកឧទកា អជដាកាសេបិ លព្ភតេវ. ននុ ឆកាមាវចរ ទេវលោកេសុបិ ទេវវិមានកប្បរុក្ខគាមនិគមាទយោបិ អត្ថេវ. អថ កស្មា ‘‘អរញ្ញា’’តិ កថិតាតិ អមនុស្សា វា សត្តា ជាតិភិន្នត្តា ច តេ អគាមាយេវ, តេនេវ ‘‘និមនុស្សម្ហិ អរញ្ញម្ហី’’តិ វុត្តំ. តិរច្ឆានវត្ថុស្មិម្បិ ‘‘នាគោ វា ហោតុ សុបណ្ណមាណវកាទីនំ វា អញ្ញតរោ អន្តមសោ សក្កំ ទេវរាជានំ ឧបាទាយ យោ កោចិ អមនុស្សជាតិកោ សព្ពោវ ឥមស្មិំ អត្ថេ តិរច្ឆានគតោតិ វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ, តស្មា ជាតិភិន្នតាយ អមនុស្សាវាសោ អរញ្ញន្តិ វេទិតព្ពោ. អព្ភន្តរសីមាយ វិចារណា.

ឥទានិ ឧទកុក្ខេបសីមាយ សំវណ្ណនាក្កមោ សម្បត្តោ. តត្ថ ‘‘សព្ពា ភិក្ខវេ នទី អសីមា. សព្ពោ សមុទ្ទោ អសីមោ. សព្ពោ ជាតស្សរោ អសីមោ. នទិយា វា ភិក្ខវេ សមុទ្ទេ វា ជាតស្សរេ វា យំ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស សមន្តា ឧទកុក្ខេបា, អយំ តត្ថ សមានសំវាសា ឯកូបោសថា’’តិ បញ្ញត្តា, អយំ ឧទកុក្ខេបសីមា នាម. តត្ថ ‘‘សព្ពា ភិក្ខវេ នទី អសីមា’’តិ ឯត្ថ អសីមសទ្ទេ អការោ វិរហត្ថោ, អសីមា ពទ្ធសីមា វិរហិតាតិ អត្ថោ. ញត្តិទុតិយកម្មវាចំ សាវេត្វាបិ ពន្ធសីមាវិរហិតាតិ វុត្តំ ហោតិ. បដិសេធត្ថោ វា, អសម្មន្និតព្ពាតិ អត្ថោ. វុឌ្ឍិអត្ថោ វា, ‘‘អសេក្ខា ធម្មា’’តិ យថា សិក្ខិតសិក្ខា និដ្ឋិតសិក្ខាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ អសីមាសីមកិច្ចនិដ្ឋប្បត្តាតិ អត្ថោ. ញត្តិទុតិយកម្ម វាចំ សាវេត្វា សម្មតាបិ អសម្មតាយេវ, អត្តនោ សភាវេនេវ គាមសីមា វិយ ពទ្ធសីមាសទិសាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯតេន នទីជាតស្សរសមុទ្ទានំ ពទ្ធសីមាយ អខេត្តភាវោ ទស្សិតោ ហោតិ. ឯវំ ‘‘សព្ពា ភិក្ខវេ នទី អសីមា’’តិអាទិនា នទីសមុទ្ទជាតស្សរានំ ពទ្ធសីមាភាវំ បដិក្ខិបិត្វា តត្ថ លោកវោហារសិទ្ធាសុ ឯតាសុ នទីអាទីសុ អពទ្ធសីមាសុ បុន វគ្គកម្មបរិហារត្ថំ វាលិកាទីហិ សីមបរិច្ឆិន្ទនំ កត្តុកាមោ ភគវា ‘‘នទិយា វា ភិក្ខវេ សមុទ្ទេ វា ជាតស្សរេ វា យំ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស សមន្តា ឧទកុក្ខេបា’’តិ អាទិមាហ. តត្ថ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្សតិ ថាមមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស តេនេវាហ សមន្តបាកាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយំ ‘‘ថាមមជ្ឈិមេន បុរិសេនា’’តិ. យទិ វឌ្ឍកីបុរិសមិច្ឆេយ្យ, ‘‘វឌ្ឍកីបុរិសេនា’’តិ វុត្តំ ភវេយ្យ, ន បនេវំ វុត្តំ, តេន ញាយតិ ‘‘ថាមមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្សា’’តិ. តិវិធា ហិ បុរិសា ឧត្តមបុរិសោ មជ្ឈិមបុរិសោ បកតិបុរិសោតិ. តត្ថ ឧត្តមបុរិសោ នាម សព្ពញ្ញុ ភគវា, សោ ហិ ភគវា សព្ពសត្តុត្តមោ ថាមយសសម្បត្តិឥស្សរិយាទីហិ តថា ហិ តថាគតស្ស ថាមោ.

‘‘កាឡាវកញ្ច គង្គេយ្យំ, បណ្ឌរំ តម្ពបិង្គលំ;

គន្ធមង្គលហេមញ្ច, ឧបោសថំ ឆទ្ទន្តិមេ’’តិ.

វុត្តានំ ទសន្នំ ហត្ថិកុលានំ ពលានុសារេន វេទិតព្ពោ. តត្ថ កាឡាវក ន្តិ បកតិហត្ថិកុលំ យំ ទសន្នំ បុរិសានំ កាយពលំ, តំ ឯកស្ស កាឡាវកស្ស ហត្ថិនោ ពលំ. យំ ទសន្នំ កាឡាវកានំ ពលំ, តំ ឯកស្ស គង្គេយ្យស្ស ពលំ. យំ ទសន្នំ គង្គេយ្យានំ ពលំ, តំ ឯកស្ស បណ្ឌរស្ស ពលំ, យំ ទសន្នំ បណ្ឌរានំ ពលំ, តំ ឯកស្ស តម្ពស្ស ពលំ. យំ ទសន្នំ តម្ពានំ ពលំ, តំ ឯកស្ស បិង្គលស្ស ពលំ. យំ ទសន្នំ បិង្គលានំ ពលំ, តំ ឯកស្ស គន្ធហត្ថិនោ ពលំ. យំ ទសន្នំ គន្ធហត្ថីនំ ពលំ, តំ ឯកស្ស មង្គលស្ស ពលំ. យំ ទសន្នំ មង្គលានំ ពលំ, តំ ឯកស្ស ហេមស្ស ពលំ. យំ ទសន្នំ ហេមវតានំ ពលំ, តំ ឯកស្ស ឧបោសថស្ស ពលំ. យំ ទសន្នំ ឧបោសថានំ ពលំ, តំ ឯកស្ស ឆទ្ទន្តស្ស ពលំ. យំ ទសន្នំ ឆទ្ទន្តានំ ពលំ, តំ ឯកស្ស តថាគតស្ស កាយពលំ. ‘‘នារាយនសង្ខាតំ ពល’’ន្តិបិ ឥទមេវ វុច្ចតិ. តត្ថ នារា វុច្ចន្តិ រស្មិយោ, តា ពហូ នានាវិធា តតោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ នារយនំ, វជិរំ, តស្មា វជិរសង្ខាតំ ពលន្តិ បិ អត្ថោ, តទេតំ បកតិហត្ថិគណនាយ ហត្ថិកោដិសហស្សំ, បុរិសគណនាយ ទសន្នំ បុរិសកោដិសហស្សានំ ពលំ ហោតិ, ឥទំ តថាគតស្ស កាយពលំ. ឥស្សរិយាទិពលវិធានំ បន តំតំ សុត្តានុសារេន វេទិតព្ពំ. មជ្ឈិមបុរិសោ នាម វឌ្ឍកិបុរិសោ សោ ហិ តថាគតស្ស ពលំ បដិច្ច សិនេរុបព្ពតរាជំ សាសបពីជេន មិនន្តោ វិយ សតេនបិសហស្សេនបិ សតសហស្សេនបិ មិនេតុំ អភព្ពោ, អន្តមសោ បាទង្គុដ្ឋ សោ បាទង្គុដ្ឋកម្បិ គណ្ហេតុំ អភព្ពោវ. តស្ស បកតិបុរិសតោ មហន្តភាវេន មជ្ឈេ ភវត្តា មជ្ឈិមបុរិសោ នាម ជាតោ, តថា ហិ សុគតវិទត្ថិ វឌ្ឍកិស្ស តិស្សោ វិទត្ថិយោ, វឌ្ឍកិហត្ថេន ទិយឌ្ឍហត្ថោ ហោតិ, តថា វឌ្ឍកិវិទត្ថិ បកតិបុរិសស្ស ទ្វេ វិទត្ថិយោ, បកតិបុរិសហត្ថេន បរិបុណ្ណហត្ថោ ហោតិ តថា ហិ សុគតវិទត្ថិ នាម ឥទានិ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស តិស្សោ វិទត្ថិយោ, វឌ្ឍកិហត្ថេន ទិយឌ្ឍោ ហត្ថោ ហោតីតិ កុដិការសិក្ខាបទដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. អយំ ឥធ មជ្ឈិមបុរិសោតិ នាធិប្បេតា. កស្មា កុដិការសិក្ខាបទេយេវ តិហត្ថាតិ វឌ្ឍកិហត្ថេន តិហត្ថា. បមាណយុត្តោ មញ្ចោតិ បកតិវិទត្ថិយា នវវិទត្ថិប្បមាណោ មញ្ចោតិ វុច្ចតិ យថា, ឯវំ មជ្ឈិមបុរិសេនា’តិ ឥធ អវត្វា’ថាមមជ្ឈិមេន បុរិសេនា’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា. បកតិបុរិសោ នាម’យំ ទសន្នំ បុរិសានំ កាយពលំ, តំ ឯកស្ស កាឡាវកស្ស ហត្ថិនោ ពល’ន្តិ វុត្តបុរិសោ បកតិបុរិសោ នាម. តត្ថ កិញ្ចាបិ ឯកច្ចេ បុញ្ញវន្តា រាជា អជាតសត្តុ ជីវកោ កោមារភច្ចោ ឥត្ថិយាបិ វិសាខា មិគារមាតាតិ ឯវមាទយោ បញ្ចន្នំ ហត្ថីនំ ពលំ ធារេន្តិ, ន បន តេ មជ្ឈិមបុរិសា នាម ហោន្តិ, បកតិបុរិសោ យេវ, បុញ្ញវន្តភាវេន វិសេសបុរិសត្តា. ឥធ បន បកតិបុរិសោយេវ ថាម មជ្ឈិមបុរិសោតិ អធិប្បេតោ. ឧទកុក្ខេបាតិ ឧទកុក្ខេបេន បរិច្ឆិន្នា, តេនេវាហ មាតិកាដ្ឋកថាយំ លីនត្ថប្បកាសនិយំ ឧទកុក្ខេបាតិ ករណត្ថេ និស្សក្កវចនន្តិ អាហ. ឧទកុក្ខេបេនា’តិ អយញ្ហេត្ថត្ថោ. នទីសមុទ្ទជាតស្សរេសុ យំឋានំ មជ្ជិមស្ស បុរិសស្ស សមន្តា បរិសបរិយន្តតោ ឧទកុក្ខេបេន បរិច្ឆិន្នំ, អយំ តត្ថ នទីអាទីសុ លោកវោហារ សិទ្ធាសុ តាសុឯវ អពទ្ធសីមាសុ អបរាបិ សមានសំវាសា ឯកូបោសថាតិ កង្ខាវិតរណិយំ បន យំ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស សមន្តា ឧទកុក្ខេបាតិ យំ ឋានំ ថាមមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស សមន្តតោ ឧទកុក្ខេបេន បរិច្ឆិន្នំ. តត្ថ យថា អក្ខធុត្តា ទារុគុឡំ ខិបន្តិ, ឯវំ ឧទកំ វា វាលិកំ វា ហត្ថេន គហេត្វា មជ្ឈិមេន បុរិសេន សព្ពថាមេន ខិបិតព្ពំ. យត្ថ ឯវំ ខិត្តំ ឧទកំ វា វាលិកា បតតិ, អយំ ឧទកុក្ខេបោ នាម. អយំ តត្ថ សមាន សំវាសា ឯកូបោសថាតិ, អយំ តេសុ នទីអាទីសុ ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆិន្នា សីមា សមានសំវាសាចេវ ឯកូបោសថាចា’តិ អត្ថយោជនំ កត្វា អយំ ឯតេសំ នទីអាទីនំ អន្តោយេវ លព្ភតិ, ន ពហិ, តស្មា នទិយា វា ជាតស្សរេ វា យត្តកំ បទេសំ បកតិវស្សកាលេ ចតូសុ មាសេសុ ឧទកំ ឱត្ថរតិ, សមុទ្ទេ យស្មិំ បទេសេ បកតិវីចិយោ ឱសរិត្វា សណ្ឋហន្តិ, តតោបដ្ឋាយ កប្បិយភូមិ. ទុព្ពុដ្ឋិកាលេ វា គិម្ហេ វា នទីជាតស្សរេសុ សុក្ខេសុបិ សាឯវ កប្បិយភូមិ. សចេ បន សុក្ខេ ជាតស្សរេ វាបិំ វា ខណន្តិ វប្បំ វា ករោន្តិ, តំ ឋានំ គាមខេត្តំ ហោតិ. យា បនេសា កប្បិយភូមីតិ វុត្តា, តតោ ពហិ ឧទកុក្ខេបសីមា ន គច្ឆតិ, អន្តោយេវ គច្ឆតិ, តស្មា តេសំ អន្តោបរិសបរិយន្តតោ បដ្ឋាយ សមន្តាឧទកុក្ខេប បរិច្ឆេទោ កាតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. គណ្ឋិបទេ បន យំ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស សមន្តា ឧទកុក្ខេបាតិ បន ឯតិស្សា នទិយា ចតុវគ្គាទីនំ សង្ឃានំ វិសុំ ចតុវគ្គករណីយាទិកម្មករណកាលេ សីមាបរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ វុត្តំ, តិចីវរេន វិប្បវាសបរិច្ឆេទទស្សនត្ថម្បិ សត្តព្ភន្តរសីមាយ បរិច្ឆេទទស្សនំ វិយាតិ អាចរិយា, តស្មា ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទាភាវេបិ អន្តោនទិយំ កាតុំ វដ្ដតីតិ សិទ្ធ’ន្តិ លិខិតំ. តត្ថ ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទាភាវេបី’តិ ឥទំ បទំ សមន្តតោ ឧទកុក្ខេបេន បរិច្ឆិន្ន’ន្តិ មហាអដ្ឋកថាវចនេន វា សមន្តា ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទោ កាតព្ពោ’តិ មាតិកាដ្ឋកថាយ កង្ខា វិតរណិយញ្ច វុត្តវចនេន វា, ‘‘តត្ថាបិ ហិ មជ្ឈិមបុរិសោ ន ញាយតិ, តថា សព្ពថាមេន ខិបន’’ន្តិ វា, ‘‘ឯតទត្ថមេវ ហិ វាលិកាទីហិ សីមបរិច្ឆិន្ទន’’ន្តិ វា វិមតិវិនោទនីវចនេហិ វា ន សមេតិ. គន្ថការេនាបិ បរូបវាទវិវជ្ជនត្ថំ ‘‘អយំ អម្ហាកំ ខន្តី’’តិ អវត្វា’អចរិយា’តិ អញ្ញកត្តារេ និទស្សិត្វា បរតោ និគមនេ ‘‘ឥទំ សព្ពំ សុដ្ឋុ វិចារេត្វា គរុកុលេ បយិរុបាសិត្វា គហេតព្ពំ យុត្តំ គហេតព្ពំ, ឥតរំ ឆឌ្ឌេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ តស្មា អញ្ញេសំ អាចរិយានំ មតេន លិខិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អញ្ញថា តិស្សោបិ សង្គីតិយោ អារូឡ្ហេ អដ្ឋកថាវចនេ ច កង្ខាវិតរណី-វិមតិវិនោទនីវចនានិ ច មក្ខេតព្ពានិ ភវេយ្យុំ, គន្ថាបិ អញ្ញមញ្ញវិរុទ្ធា ភវេយ្យុំ, ភគវតា បញ្ញត្តសិក្ខាបទម្បិ សាវកានំ មតេន បដិសង្ខរិតព្ពំ ភវេយ្យ ភគវតា បញ្ញត្តសិក្ខាបទំ បន ន មក្ខេតព្ពំ, យថា បញ្ញត្តេយេវ វត្តិតព្ពំ វក្ខតិ ហិ វត្ថុំ ជានិត្វាបិ មជ្ជំ បិវតោ ភិក្ខុស្ស បាចិត្តិយំ, សាមណេរស្ស បន ជានិត្វា បិវតោ សីលភេទោ, ន អជានិត្វាតិ វុត្តំ តត្ថ ការណំ មគ្គិតព្ពំ, សិក្ខាបទ បញ្ញត្តិយា ពុទ្ធានមេវ វិសយត្តា ន វា មគ្គិតព្ពំ, យថា បញ្ញត្តេយេវ វត្តិតព្ព’ន្តិ តស្មា សមន្តា ឧទកុក្ខេបាតិ បញ្ញត្តសិក្ខាបទានុរូបំ សមន្តតោ ឧទកុក្ខេបេន បរិច្ឆិន្នន្តិ វា ឧទកំ ឧក្ខិបិតព្ពន្តិ វា ឧទកុក្ខេបេន បិ បរិច្ឆិន្នា សីមាតិវា សមន្តា ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទោ កាតព្ពោតិ វា វុត្តធម្មសង្គាហកត្ថេរានំ វចនមេវ បមាណំ តេ ហិ ពុទ្ធមតញ្ញុនោ, ឥទញ្ច វចនំ ភគវតោ ន បច្ចក្ខវចនំ នាបិសង្គាហកត្ថេរានំ វចនំ អថវា ‘‘យំ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស សមន្តា ឧទកុក្ខេបា’’តិ បន ឯតិស្សា នទិយា…បេ… សត្តព្ភន្តរសីមាយ បរិច្ឆេទទស្សនំ វិយ សីមបរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ វុត្ត’ន្តិ អាចរិយា យស្មា វទន្តិ, តស្មា ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទាភាវេបិ អន្តោនទិយំ កាតុំ វដ្ដតីតិ សិទ្ធន្តិ ឥមិស្សា អត្ថយោជនាយ ន ធម្មសង្គាហកត្ថេរាបិ បវិដ្ឋា, គន្ថការោបិ អបវិដ្ឋោ. កស្មាតិ ចេ តិស្សោបិ សង្គីតិយោ អារូឡ្ហេសុ វិនយដ្ឋកថាសុចេវ តព្ពិវរណភូតាសុ សិលោកដីកាសុ ច ‘‘ឧទកុក្ខេបេន បរិច្ឆិន្នំ, ឧទកំ ឧក្ខិបិតព្ពំ, ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទោ កាតព្ពោ’’តិ អាទិនា ពហូហិ អាការេហិ ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទមេវ លិខន្តិ, តស្មា ធម្មសង្គាហកត្ថេរាបិ អប្បវិដ្ឋាតិ វិញ្ញាយតិ គន្ថការោ បិ បរូបវាទវិវជ្ជនត្ថំ ‘‘អាចរិយា’’តិ អញ្ញកត្តារេ និទស្សេតិ, តស្មា គន្ត្ថការោបិ អប្បវិដ្ឋោតិ វិញ្ញាយតិ, ឥទញ្ច វចនំ កេសញ្ចិ ថេរានំ អត្តនោមតិ, អត្តនោមតិច នាមេសា សព្ពទុព្ពលា, សិនេរុបព្ពតរាជំ សាសបពីជេន មិនេន្តោ វិយ សព្ពញ្ញុពុទ្ធេន បញ្ញត្តស្ស ឧទកុក្ខេបាតិ សិក្ខាបទស្ស អត្ថំ វទន្តានំ មហាកស្សបយសមោគ្គលិបុត្តតិស្សបភុតីនញ្ច តេសំ សិស្សានុសិស្សានំ មហាវិហារវាសីនញ្ច វចនំ កោ នាម បុគ្គលោ មក្ខេតុំ សក្ខិស្សតិ, ឧបសម្បទាទិកម្មស្ស ច គរុកម្មត្តា សាសនស្ស មូលត្តា ច គរុកេយេវ ឋាតព្ពំ. ‘‘យំ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស សមន្តា ឧទកុក្ខេបា’’តិ ភគវតា បញ្ញត្តំ, កថំ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស ឧទកុក្ខេបារហដ្ឋានមេវ ឧទកុក្ខេបសីមា, ឧទាហុ ឧទកុក្ខេបេនេវ ឧទកុក្ខេបសីមាតិ ចោទនំ បរិហរន្តោ អដ្ឋកថាចរិយោ កថំ បន ឧទកំ ឧក្ខិបិតព្ពន្ត្យាទិមាហ. តត្ថ កថន្តិ កថេតុកម្យតា បុច្ឆា, កថំ កេន ការណេន ឧទកំ ឧក្ខិបិតព្ពំ ឧទកាសិញ្ចនសង្ខេបេន ឧក្ខិបិតព្ពំ អថ ខោ លេឌ្ឌុខិបនទារុគុឡខិបនាការេន ឧក្ខិបិតព្ពន្តិ អត្ថោ. អក្ខធុត្តាតិ សាមញ្ញេន វុត្តេបិ ‘‘សីហោ គាយតិ នង្គុដ្ឋំ, សីហោ ចាលេតិ វាលធិ’’ន្តិ ឯត្ថ វិយ ទារុគុឡំ ខិបន្តិ សទ្ទន្តរសន្និធានតោ អត្ថវសេន ទារុគុឡកីឡកា ធុត្តជនាតិ វិញ្ញាយតិ អក្ខសទ្ទោ ហិ ជូតេបិ និរូឡ្ហោ. ទារុគុឡន្តិ ភមំ អារោបេត្វា អារគ្គេន កតទារុវិកតិ អយញ្ហេត្ថត្ថោ… យថា អក្ខធុត្តា ទារុគុឡកា ធុត្តជនា ទារុគុឡំ ហត្ថេន គហេត្វា អត្តនោ ពលំ ទស្សេន្តា វិយ សព្ពថាមេន អត្តានំ ឱនមិត្វា ខិបន្តិ, ឯវមេវ ថាមមជ្ឈិមេន បុរិសេន ឧទកំ វា វាលិកំ វា ហត្ថេន គហេត្វា អត្តនោ ពលំ ទស្សេន្តាវិយ ឱនមិត្វា សព្ពថាមេន និសិន្នស្ស វា ឋិតស្ស វា បរិសបរិយន្តតោ អនុបរិយាយិត្វា ខិបិតព្ពំ, ឯវំ ចិត្តំ ឧទកំ វា វាលិកំ វា យត្ថ យស្មិំ ឋានេ បតតិ, អយមេកោ ឧទកុក្ខេបោ នាមាតិ ‘‘អយមេកោ ឧទកុក្ខេបោ’’តិ ឥមិនា បទេន ទ្វិន្នំ សង្ឃានំ វិសុំវិសុំ កម្មករណាធិការេ សីមន្តរិកត្តា អញ្ញស្សាបិ ឧទកុក្ខេបស្ស សម្ភវំ ទស្សេតិ, តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ ‘‘សចេ បន ទ្វេ សង្ឃា វិសុំវិសុំ ឧបោសថាទិកម្មំ ករោន្តិ, ទ្វិន្នំ ឧទកុក្ខេបានំ អន្តរេ អញ្ញោ ឯកោ ឧទកុក្ខេបោ ឧបចារត្ថាយ ឋបេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ, វិមតិវិនោទនិយម្បិ ‘‘តស្ស អន្តោតិ តស្ស ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆិន្នស្ស ឋានស្ស អន្តោ ន កេវលញ្ច តស្សេវ អន្តោ, តតោ ពហិបិ ឯកស្ស ឧទកុក្ខេបស្ស អន្តោ ឋាតុំ ន វដ្ដតីតិ វចនំ ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទស្ស ទុព្ពិជានតោ កម្មកោបសង្កា ហោតី’’តិ វុត្តំ, សារត្ថទីបនិយំ បន ‘‘តស្ស អន្តោ ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា ឋិតោ កម្មំ កោបេតីតិ ឥមិនា បរិច្ឆេទតោ ពហិ យត្ថ កត្ថចិ ឋិតោ កម្មំ ន កោបេតីតិ ទីបេតី’’តិ វត្វា មាតិកាដ្ឋកថាវចនម្បិ បដិក្ខិបិ, តំ ឯកសង្ឃំ សន្និបាតំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, យថា ច មហាសីមាយ ខណ្ឌិត្វា ពទ្ធានំ ខណ្ឌសីមានំ អញ្ញមញ្ញសង្ករវិវជ្ជនត្ថំ សីមន្តរិកា ឋបិតា, ឯវមេវ អត្តនោ សភាវេន គាមសីមា វិយ សយំ ជាតសីមាយំ នទីសមុទ្ទជាតស្សរានំ អតិមហន្តភាវេន ឧទកុក្ខេបេន ឧទកុក្ខេបសីមា ភគវតា អនុញ្ញាតា, តថាបិ ទ្វិន្នំ ពទ្ធសីមានមិវ អញ្ញមញ្ញសង្ករវិវជ្ជនត្ថំ ទ្វិន្នំ ឧទកុក្ខេបសីមានំ អន្តរេ សីមន្តរិកត្ថាយ អញ្ញោ ឧទកុក្ខេបោ ឋបេតព្ពោ’តិ វុត្តំ, សនិមិត្តា ពទ្ធសីមា, សឧទកុក្ខេបា ឧទកុក្ខេបសីមា, សីមន្តរិកា វិយ ឯកោ ឧទកុក្ខេបោ ទដ្ឋព្ពោ, តេនេវ វិមតិវិនោទនិយំ ‘‘ឥទញ្ចេត្ថ សីមន្តរិកាវិធានំ ទ្វិន្នំ ពទ្ធសីមានំ សីមន្តរិកាអនុជាននសុត្តានុលោមតោ សិទ្ធន្តិ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, ឯកស្មិំ សង្ឃសន្និបាតេ បន ឯកស្ស ឧទកុក្ខេបស្ស ពហិ តិដ្ឋន្តោបិ កម្មំ ន កោបេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ វុត្តញ្ហិ វិមតិវិនោទនិយំ ភគវតា និទានវសេន ឯកគាមសីមនិស្សិតានំ ឯកសភាគានញ្ច ទ្វិន្នំ ពទ្ធសីមានមេវ អញ្ញមញ្ញំ សម្ភេទជ្ឈោត្ថរណំ សីមន្តរិកំ វិនា អព្យវធានេ ឋានញ្ច ភគវតា អនុមតមេវាតិ ញត្វា អដ្ឋកថាចរិយា ឥធាបិ សីមន្តរិកាវិធានមកំសុ វិសភាគសីមានម្បិ ហិ ឯកសីមនិស្សិតត្តំ ឯកសភាវត្តញ្ចាតិ ទ្វីហង្គេហិ សមន្នាគតេ សតិ ឯវ សីមន្តរិកំ វិនា ឋានំ សម្ភេទាយ ហោតិ, នាសតីតិ ទដ្ឋព្ព’ន្តិ. ឯវំ នទីសមុទ្ទជាតស្សរេសុ សមន្តាឧទកុក្ខេបាតិ បញ្ញត្តសិក្ខាបទានុរូបំ ឧទកុក្ខេបេន បរិច្ឆេទំ ទស្សេត្វា រស្សបភវេ នទីជាតស្សរបទេសេ ឧទកុក្ខេបេន វិនាវ អត្តនោ សភាវេន គាមសីមាយមិវ សព្ពថា កប្បិយភាវំ ទស្សេតុំ សចេ បន នាតិទីឃា ហោតិ, បភវតោ បដ្ឋាយ ត្យាទិមាហ. តត្ថ បភវតោ បដ្ឋាយាតិ យស្មិំ បទេសេ ចតុមាសបរមា នទី សន្ទតិ, តស្ស ឧបរិមភាគតោ បដ្ឋាយាតិ អត្ថោ. យាវ មុខទ្វារា តិ យាវ នទីតីរមេវេត្ថ មុខទ្វារាតិ អធិប្បេតា. សព្ពត្ថា’តិ សព្ពស្មិំ នទីបទេសេ ឧទកុក្ខេបសីមាកម្មំ នត្ថី តិ ឧទកុក្ខេបេន បវត្តា សីមា ឧទកុក្ខេបសីមា. ករិតព្ពន្តិ កម្មំ, ករករណេតិ ធាតុ, រម្មបច្ចយោ. ករណេតិ មនោទ្វារវីថិយា សត្តមកុសលជវនចិត្តសមុដ្ឋាបិតវាយោធាតុយា វិការភូតោ កាយបយោគោ, តេន កាយបយោគេន ខិបិតព្ពំ ឧទ្ធដំ កម្មន្តិ វុច្ចតិ បរមត្ថវសេន បន កាយបយោគសង្ខាតាយ ចិត្តំ ជវាយោធាតុយា វិប្ផារេន ទេសន្តរប្បត្តិសមុដ្ឋាបិកា អដ្ឋកលាបបុញ្ជាយេវ. ឧទកុក្ខេបសីមាយ កម្មំ ឧទកុក្ខេបសីមាកម្មំ តំ ឯត្ថ រស្សបភវនទិយា នត្ថីតិ អត្ថោ. អយញ្ហេត្ថត្ថោ សចេ នទី នាតិទីឃា ហោតិ អឌ្ឍយោជនំ វា គាវុតំ វា អឌ្ឍគាវុតំ វា, តស្សា បវត្តនដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ យាវ នទីតីរា សព្ពត្ថ នទីបទេសេ អជ្ឈោត្ថរិត្វា សង្ឃោ និសីទតិ, តត្ថ តស្មិំ នទីបទេសេ សមន្តតោ អវសេសនទិយា អភាវា វគ្គកម្មសង្កាភាវេន ឧទកុក្ខេបសីមា កម្មំ នត្ថិ, កេវលា នទី សីមាយេវាតិ សារត្ថទីបនិយម្បិ មាតិកាដ្ឋកថាយលីនត្ថប្បកាសនិយម្បិ ឯតទេវ សន្និដ្ឋានំ វុត្តំ វិមតិវិនោទនិយំ បន យត្ថ ខុទ្ទកេ អរញ្ញេ មហន្តេហិ វា ភិក្ខូហិ បរិបុណ្ណតាយ វគ្គកម្មសង្កាភាវេន សត្តព្ភន្តរសីមាបេក្ខា នត្ថិ, តត្ថ សត្ថព្ភន្តរសីមា ន ឧប្បជ្ជតិ, កេវលារញ្ញសីមាយេវ តត្ថ សង្ឃេន កម្មំ កាតព្ពំ នទីអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ វក្ខតិ ហិ សចេ នទី នាតិទីឃា ហោតិ, បភវតោ បដ្ឋាយ យាវមុខទ្វារា សព្ពត្ថ សង្ឃោ និសីទតិ, ឧទកុក្ខេបសីមាកម្មំ នត្ថី’តិ អាទិ ច ឧភយត្ថាបិ ច. យស្សំ ទិសាយំ សត្តព្ភន្តរស្ស វា ឧទកុក្ខេបស្ស វា ឱកាសោ នប្បហោតិ, តត្ថ កថំ មិននំ ខិបនំ វា ភវេយ្យ, គាមខេត្តាទីសុ បវិសនតោ អខេត្តេ សីមា បវិដ្ឋា នាមាតិសីមា វិបជ្ជេយ្យ, អបេក្ខាយ សីមុប្បត្តិយំ បន យតោ បហោតិ, តត្ថ សត្តព្ភន្តរឧទកុក្ខេបសីមា សយមេវ បរិបុណ្ណា ជាយន្តិ. យតោ បន នប្បហោតិ, តត្ថ អត្តនោ ខេត្តប្បមាណេនេវ ជាយន្តិ, ន ពហីតិ វុត្តំ, ឯត្ថ ច’សីមាបេក្ខាយ សត្តព្ភន្តរឧទកុក្ខេបសីមា សយមេវ បរិបុណ្ណា ជាយន្តី’តិ វុត្តត្តា ឧទកុក្ខេបំ វិនាយេវ អបេក្ខាយ សីមាយ ឧទកុក្ខេបសីមា ឧប្បជ្ជតី’តិ អត្ថំ វទន្តិ, តំ អយុត្តរូបំ វិយ ទិស្សតិ. កស្មាតិ ចេ បាឡិនយវិរោធតោ វិមតិវិនោទនិយំ បរតោ វុត្តវចនេនាបិ វិរោធតោ ច. ឥទញ្ច វចនំ អាចរិយស្ស កេសញ្ចិ បុគ្គលានំ វាទប្បកាសនត្ថំ វុត្តំ ភវេយ្យ. កស្មា បរតោ វុត្តវចនេន អឃដិយត្តា ច បាឡិយដ្ឋកថាដីកាវចនេហិបិ វិរុជ្ឈនតោ ច, តំ បរតោ វណ្ណយិស្សាម. យថា ច លោកេ វតិំ អបរិក្ខិបិត្វា ‘‘ឥទំ វតិយា ឋាន’’ន្តិ ច យថា ច នង្គលកោដិយា អកសិត្វា ‘‘ឥទំ កសិកដ្ឋាន’’ន្តិ ច យថា ច វត្ថុំ ករោន្តា មនុស្សា កុធារីផរសុអាទិនា រុក្ខេ អច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘ឥទំ មម កុធារិបតនដ្ឋាន’’ន្តិ ច យថា ច ទាត្តេន អលាយិត្វា ‘‘ឥទំ មម លាយិតដ្ឋាន’’ន្តិ ច ន សក្កា វត្តុំ, ឯវមេវ ឧទកំ វា វាលិកំ វា ហត្ថេន អខិបិត្វា ‘‘អយមេកោ ឧទកុក្ខេបោតិ ច, ឧទកបតនដ្ឋានន្តិ ច ន សក្កា វត្តុំ. ឯត្ថ ច ទ្វេ ភិក្ខូ ឯវំ វិវាទំ ករោន្តិ វិមតិវិនោទនិយំ ‘‘យត្ថ ខុទ្ទកេ អរញ្ញេ មហន្តេហិ ភិក្ខូហិ បរិបុណ្ណតាយ វគ្គកម្មសង្កាភាវេន សត្តព្ភន្តរសីមាបេក្ខា នត្ថិ, តត្ថ សត្តព្ភន្តរសីមា ន ឧប្បជ្ជតិ, កេវលារញ្ញសីមាយេវ តត្ថ សង្ឃេន កម្មំ កត្តព្ពំ នទី អាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. វក្ខតិ ហិ សចេ នទី នាតិទីឃា ហោតិ. បភវតោ បដ្ឋាយ យាវ មុខទ្វារា សព្ពត្ថ សង្ឃោ និសីទតិ, ឧទកុក្ខេបសីមាកម្មំ នត្ថី’តិអាទិំ, ឥមិនា ឯវ វចនេន វគ្គកម្មបរិហារត្ថំ សីមាបេក្ខាយ សតិ ឯវ ឧទកុក្ខេបសីមា សត្តព្ភន្តរសីមា ឧប្បជ្ជន្តិ, នាសតីតិ ទដ្ឋព្ព’ន្តិ វុត្តត្តា ឧទកុក្ខេបំ វិនាវ បរិសបរិយន្តតោ បដ្ឋាយ សីមាបេក្ខាយ សហេវ ឧទកុក្ខេបសីមា ឧប្បជ្ជតិ តស្មា ឧទកុក្ខេបេន បយោជនំ នត្ថេវាតិ តេ ឯវំ វត្តព្ពា ‘‘មា សប្បុរិសា ឯវំ វទេយ្យាថ អាចរិយវរញ្ច មា អព្ភាចិក្ខថ ឥទញ្ច វចនំ អាចរិយវរស្ស នេយ្យវចនំ, បរតោបិ អាចរិយវរោ សន្និដ្ឋានំ វក្ខតិ វិនយដ្ឋកថាសុចេវ សារត្ថទីបនិយញ្ច វុត្តវចនេហិបិ តវ វចនំ អសំសន្ទេវ, វិមតិវិនោទនិយមេវ បរតោ វុត្តវចនេនាបិ ន ឃដិយតិ. កថំ នេយ្យវចនំ ហោតីតិ. ‘‘សីមាបេក្ខាយ សតិ ឯវ…បេ… នស្សតី’’តិ ឯត្ថ សីមាបេក្ខាយ វិនា មគ្គគមនន្ហានាទិ អត្ថេហិ ភិក្ខូហិ អរញ្ញេ វា នទីអាទីសុបិវា បវិដ្ឋក្ខណេយេវ នុប្បជ្ជតិ, សីមាបេក្ខាយ សតិឯវ អរញ្ញេ សមន្តា សត្តព្ភន្តរា’តិ បញ្ញត្តសិក្ខាបទានុរូបំ អព្ភន្តរសីមា ឧប្បជ្ជតិ’ នទីសមុទ្ទជាតស្សរេសុបិ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស សមន្តា ឧទកុក្ខេ’បាតិ បញ្ញត្ត សិក្ខាបទានុរូបំ ឧទកុក្ខេបេន សហ ឧទកុក្ខេបសីមា ឧប្បជ្ជតិ, ន ឧទកុក្ខេបេន វិនាតិ អយំ នេយ្យត្ថោ. នាសតីតិឯត្ថ ឧទកុក្ខេបេន វិនាតិ អត្ថោបិ ន លព្ភតេ. ឯវញ្ច សតិ វិមតិវិនោទនិយំ យេវ បុន តត្ថាតិ លោកវោហារសិទ្ធាសុ ឯតាសុ នទីអាទីសុ តីសុ អពទ្ធសីមាសុ បុនវគ្គកម្មបរិហារត្ថំ សាសនវោហារសិទ្ធាយ អពទ្ធសីមាយ បរិច្ឆេទំ ទស្សេន្តោតិ អធិប្បាយោ. បាឡិយំ ‘‘យំ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្សា’’តិ អាទីសុ ឧទកំ ឧក្ខិបិត្វា ខិបិយតិ ឯត្ថាតិ ឧទកុក្ខេបោ, ឧទកស្ស បថនោកាសោ, តស្មា ឧទកុក្ខេបា. អយញ្ហេត្ថ បទសម្ពន្ធវសេន អត្ថោ… ‘‘បរិស បរិយន្តតោ បដ្ឋាយ សមន្តា យាវ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស ឧទកុក្ខេបោ ឧទកបតនដ្ឋានំ, តាវ យំ តំ បរិច្ឆិន្នំ ដ្ឋានំ, អយំ តត្ថ នទីអាទីសុ អបរា សមានសំវាសា ឧទកុក្ខេបសីមា’’តិ វុត្តអត្ថបទេហិបិ សមានំ ភវេយ្យ អាចរិយមេវ ហិ កេចិបន សមន្តា អព្ភន្តរំ មិនិត្វា បរិច្ឆេទករណេនេវ សីមា សញ្ជាយតិ, ន សយមេវាតិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ភន្ត្យាទិនា កេចិវាទំ បដិក្ខិបិត្វា មិននខិបនេ ទោសំ ទស្សេត្វា ច យំ បនេត្ថ អព្ភន្តរមិននប្បមាណស្ស វាលិកាទិខិបនកម្មស្ស ច ទស្សនំ, តំ សយំជាតសីមានំ ឋិតដ្ឋានបរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ កតំ, គាមូបចារឃរូបចារជាននត្ថំ លេឌ្ឌុសុប្បាទិខិបនវិជាននទស្សនំ វិយ, តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ សីមំ វា ពន្ធន្តិ ឧទកុក្ខេបំ វា បរិច្ឆេទ’ន្តិ វុត្តំ, ឯវំ កតេបិ តស្ស បរិច្ឆេទស្ស បភវតោ ញាតុំ អសក្កុណេយ្យត្តេន ថូលតោ ញត្វា អន្តោតិដ្ឋន្តេហិ និរាសង្កដ្ឋានេ ឋាតព្ពំ អញ្ញំ ពហិករោន្តេហិ អតិទូរេ និរាសង្កដ្ឋានេ បេសេតព្ពន្តិ វា, តស្មា យថា វុត្តសីមាបេក្ខវសេនេវ តាសំ សត្តព្ភន្តរឧទកុក្ខេបសីមានំ ឧប្បត្តិ, តព្ពិគមេន វិនាសោ ច គហេតព្ពោតិ អម្ហាកំ ខន្តិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ, អញ្ញោ វា បការោ ឥតោ យុត្តតរោ គវេសិតព្ពោ’តិ អាហ. វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. អញ្ញោ វា បការោ ឥតោ យុត្តតរោ គវេសិតព្ពោ’តិ ឥមិនា អាចរិយស្ស វចនេន ឥមស្ស វចនស្ស អត្តនោមតិភាវញ្ច អាចរិយស្ស អបដិសម្ភិទាបត្តភាវញ្ច ទស្សេតិ. ឥទញ្ច វចនំ ន ភគវតោ បច្ចក្ខវចនំ, នាបិធម្មសង្គាហកត្ថេរានំ វចនំ, តិស្សោបិ សង្គីតិយោ អនារូឡ្ហា, នាបិ អដ្ឋកថាយ សំវណ្ណនាចរិយស្ស វាទប្បកាសនមេវ តស្មា អសល្លក្ខិតព្ពមេវ សារត្ថទីបនិយម្បិ សចេ នទី នាតិទីឃា ហោតីតិ ឥមិស្សា សំវណ្ណនាធិការេ ឧទកុក្ខេបសីមា កម្មំ នត្ថីតិ យស្មា សព្ពោបិ នទីបទេសោ ភិក្ខូហិ អជ្ឈោត្ថដោ, តស្មា សមន្តតោ នទិយា អភាវា ឧទកុក្ខេបេន បយោជនំ នត្ថី’តិ វុត្តំ តថា ហិ សមន្តតោ នទិយា អភាវា ឧទកុក្ខេបេន បយោជនំ នត្ថី’តិឥមស្ស អន្វយវសេន វា អត្ថាបត្តិវសេន វា សមន្តតោ នទិយា ភាវេ សតិ ឧទកុក្ខេបេន បយោជនំ អត្ថេវ វគ្គកម្មបរិហារត្ថន្តិ អត្ថោ លព្ភតេ មាតិកាដ្ឋកថាយ លីនត្ថប្បកាសនិយម្បិ ‘‘សមន្តា ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទោ កាតព្ពោតិ បហោនកដ្ឋានំ សន្ធាយ វុត្តំ យត្ថ បន កុន្នទិយំ នប្បហោតិ. តត្ថ បហោនកដ្ឋានេ ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទោ កាតព្ពោ’តិវុត្តំ. ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទោ កាតព្ពោ’តិ ឥមិនា វចនេន សីមាបេក្ខាយ សហ ឧទកុក្ខេបំ វិនា អត្តនោ សភាវេនេវ នុប្បជ្ជតីតិ វិញ្ញាយតិ, តថា ហិ ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទកេ កត្តារេ អសតិ កថំ ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទោ កាតព្ពោ ភវេយ្យ តស្មា ‘‘វគ្គកម្មបរិហារត្ថំ សីមាបេក្ខាយ សតិ ឯវ ឧទកុក្ខេបសត្តព្ភន្តរសីមា ឧប្បជ្ជន្តិ, នាសតី’តិ ឥទំ វចនំ សារត្ថទីបនិយញ្ច មាតិកាដ្ឋកថាយញ្ច វុត្តវចនេហិ អញ្ញមញ្ញវិរុទ្ធំ វិយ ទិស្សតិ វិមតិវិនោទនិយំយេវ ច ‘‘មហោឃេន បន ឧន្នតដ្ឋានតោ និន្នដ្ឋានេ បតន្តេន ខតោ ខុទ្ទកោ វា មហន្តោ វា លក្ខណយុត្តោ ជាតស្សរោវ ឯត្ថាបិ ខុទ្ទកេ ឧទកុក្ខេបកិច្ចំ នត្ថិ សមុទ្ទេ បន សព្ពថា ឧទកុក្ខេបសីមាយមេវ កម្មំ កាតព្ពំ, សោធេតុំ ទុក្ករត្តា’’តិ វុត្តំ តថា ហិ អយមាចរិយវរោ បុព្ពេ ‘‘វគ្គកម្មបរិហារត្ថំ សីមាបេក្ខាយ សតិ ឯវ ឧទកុក្ខេបសត្តព្ភន្តរសីមា ឧប្បជ្ជន្តិ, នាសតី’’តិ វត្វា បរតោ កថមាចរិយវរេន ‘‘ឯត្ថាបិ ខុទ្ទកេ ឧទកុក្ខេបកិច្ចំ នត្ថិ’’ត្យាទិវចនមុច្ចតេ, តត្ថាយំ វិគ្គហោ ឧទកំ ឧក្ខិបិត្វា ខិបីយតិ ឯត្ថាតិ ឧទកុក្ខេបោ ឧទកស្ស បតនោកាសោ កិន្តុំ, ឋានំ ករិតព្ពំ កិច្ចំ ករ ករណេតិ ធាតុ រិច្ចបច្ចយោ យំ. ‘‘អជ្ជេវ កិច្ចំ អាតប្ប’’ន្តិ យថា, ឧទកុក្ខេបស្ស កិច្ចំ ករណំ ឧទកុក្ខេបកិច្ចំ. សមុទ្ទេ បនា តិ ឯត្ថ បន សទ្ទោ វិសេសត្ថោ, បក្ខន្តរត្ថោតិបិ អបរេ វិសេសត្ថេ បន នទីជាតស្សរេសុ មហន្តេសុ ឧទកុក្ខេបសីមាយមេវ កាតព្ពំ, ខុទ្ទកេ បន កេវលេ នទីជាតស្សរេបិ កាតព្ពំ សមុទ្ទេ បន វិសេសតោ ឧទកុក្ខេបសីមាយមេវ កាតព្ពន្តិ អយំ បន សទ្ទស្ស វិសេសត្ថោ. សព្ពថា តិ សព្ពេន សព្ពំ. ឧទកុក្ខេបសីមាយមេវា តិ ឯត្ថ ឯវការោ សន្និដ្ឋានត្ថោ, ឧទកុក្ខេបសីមាយមេវ កម្មំ កាតព្ពំ, ន សមុទ្ទសីមាយ កទាចីតិ អត្ថោ យុជ្ជតេវ. នទីជាតស្សរេសុ បន មហន្តេសុ ឧទកុក្ខេបសីមាយ កាតព្ពំ, ខុទ្ទកេ នទីជាតស្សរេយេវ ន កាតព្ពន្តិ អយំ អត្ថោ សាមត្ថិយតោ លព្ភតេវ នទីជាតស្សរេសុ ខុទ្ទកមហន្តភាវេន នទីជាតស្សរឧទកុក្ខេបាតិ ទ្វេ ទ្វេ សីមា លព្ភន្តិ សមុទ្ទេ បន កស្មា សមុទ្ទឧទកុក្ខេបវសេន ទ្វេ ន លព្ភន្តីតិ សមុទ្ទេ បន កស្មា សមុទ្ទឧទកុក្ខេបវសេន ទ្វេ ន លព្ភន្តីតិ ចោទនំ មនសិសន្ធាយាហ ‘‘សោធេតុំ ទុក្ករត្តា’’តិ. តត្ថ សោធេតុំ ទុក្ករត្តា តិ សមុទ្ទស្ស អតិមហន្តភាវេន សមុទ្ទមោតិណ្ណេ ភិក្ខូ ហត្ថបាសនយនំ វា ពហិសមុទ្ទករណំ វា កាតុំ អតិទុក្ករំ តស្មា សព្ពថា សព្ពេន សព្ពំ ឧទកុក្ខេបសីមាយមេវ កាតព្ពន្តិ អយមាចរិយវរស្ស អធិប្បាយោ. យទិ វគ្គកម្មបរិហារត្ថំ សីមាបេក្ខាយ សតិ ឯវ ឧទកុក្ខេបសីមា ឧប្បជ្ជេយ្យ, ឯវំ សតិ សមុទ្ទមោតិណ្ណេ ភិក្ខុសមូហេវ ហត្ថបាសតោ ពហិ ករេយ្យ, ឯវញ្ច សតិ សោធេតុំ ទុក្ករត្តា’តិ ហេតុបទម្បិ និរត្ថកំ ភវេយ្យ ន បនេវំ សក្កា វត្តុំ, តេន ញាយតិ ‘‘វគ្គកម្មបរិហារត្ថំ ឧទកុក្ខេបបយោជន’’ន្តិ. អបិច តេសំ អាចរិយានំ អធិប្បាយេន ‘‘មយំ ឧទកុក្ខេបសីមាយ ន ករោម, កេវលំ សមុទ្ទេយេវ ករោមា’’តិ ឥច្ឆមានេ សតិ កថំ ករិស្សន្តិ. តស្មា តេសំ មតេន សីមាបេក្ខាយ សហេវ ឧទកុក្ខេបសីមាយ សម្ភវតោ គតគតដ្ឋានេ ឧទកុក្ខេបសីមា ភវេយ្យ ឯវញ្ច សតិ ‘‘សមុទ្ទេ បន សព្ពថា ឧទកុក្ខេបសីមាយមេវ កម្មំ កាតព្ពំ, សោធេតុំ ទុក្ករត្តា’’តិ វចនម្បិ និរត្ថកំ ភវេយ្យ ឯវញ្ច បន វទេយ្យ… សព្ពសោ សមុទ្ទសីមាយ អលព្ភមានតំ សន្ធាយ ‘‘សមុទ្ទេ បនា’’ត្យាទិវចនំ អាចរិយវរេន វុត្តន្តិ តថាបិ ន វត្តព្ពំ កស្មា ឯវញ្ច អត្ថេ ឥច្ឆមានេ សតិ ‘‘សមុទ្ទេ បន សព្ពត្ថ ឧទកុក្ខេ បសីមាវ លព្ភតី’’តិ វត្តព្ពំ សិយា ននេវំ វុត្តំ. អថវា បករណាទិវសេន សទ្ទត្ថេ វិភជ្ជីយមានេបិ វិរុជ្ឈតេវ កថំ សំយោគវសេន ‘‘សវច្ឆំ ធេនុមានេហី’’តិ វុត្តេ ‘‘គាវី’’តិ វិញ្ញាយតិ, ន វឡវា. ‘‘អវច្ឆំ ធេនុ’’ន្តិ វុត្តេ គាវីតិ វិញ្ញាយតិ, ន វឡវាតិ ឯត្ថ វិយ កទាចិបិ ឯវសទ្ទេន និវត្តេតព្ពស្ស សមុទ្ទស្ស នទិយមិវ នាតិទីឃភាវេ អលព្ភមានេ សតិ ‘‘សមុទ្ទេ បន សព្ពថា ឧទកុក្ខេបសីមាយមេវ កម្មំ កាតព្ព’’ន្តិ ឯវការេន អវត្តព្ពំ សិយា, តថា ហិ សំយោគវិប្បយោគវសេន ‘‘សវច្ឆំ ធេនុំ, អវច្ឆំ ធេនុ’’ន្តិ វុត្តេ គាវីតិ វិញ្ញាយតិ, ន វឡវា. វឡវា ច នាម យោនិមគ្គស្ស អតិសម្ពាធត្តា វិជាយិតុំ ន សក្កោន្តិ, គព្ភស្ស បរិណតកាលេ កុច្ឆិំ ផាលេត្វា អាជញ្ញបោតកំ គណ្ហន្តិ ឯវំ ឯកគព្ភេនេវ មរន្តិ តស្មា ‘‘វឡវំ សវច្ឆ’’ន្តិវា អវច្ឆ’’ន្តិ វា វត្តុំ នារហតិ ឯវមេវ កទាចិបិ នាតិទីឃសមុទ្ទស្សបិ អនុបលព្ភមានត្តា តំ និវត្តាបកេន ឯវសទ្ទេន ‘‘សមុទ្ទេ បន សព្ពថា ឧទកុក្ខេបសីមាយមេវ កម្មំ កាតព្ព’’ន្តិ អបទិសិតុំ នារហតិយេវ តស្មា ឧទកុក្ខេបេន សីមា ឧប្បជ្ជតីតិ និដ្ឋមេត្ថាវ គន្តព្ពំ តេន វុត្តំ ‘‘ឯវញ្ច អត្ថេ ឥច្ឆមានេ សតិ សមុទ្ទេ បន សព្ពថា ឧទកុក្ខេបសីមាវ លព្ភតីតិ វត្តព្ពំ សិយា ន បនេវំ វុត្ត’’ន្តិ តេន ញាយតិ វគ្គកម្មបរិហារត្ថំ វាលិកាទីហិ ខិបនន្តិ អបិច វិមតិវិនោទនិយំយេវ ‘‘គច្ឆន្តិយា បន នាវាយ កាតុំ ន វដ្ដតិ. កស្មា ឧទកុក្ខេបមត្តមេវ ហិ សីមា, តំ នាវា សីឃមេវ អតិក្កមេតិ ឯវំ សតិ អញ្ញិស្សា សីមាយ ញត្តិ, អញ្ញិស្សា អនុសាវនា ហោតី’’តិ ឥមស្ស សំវណ្ណនាធិការេ តន្តិ សីមំ. សីឃមេវ អតិក្កមេតីតិ ឥមិនា តំ អនតិក្កមិត្វា អន្តោ ឯវ បរិវត្តមានាយ កាតុំ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ឯតទត្ថមេវ ហិ វាលិកាទីហិ សីមាបរិច្ឆិន្ទនំ. ឥតរថា ‘‘ពហិបរិវត្តា នុខោ នោ វា’’តិ កម្មកោបសង្កា ភវេយ្យ. អញ្ញិស្សា អនុសាវនាតិ កេវលាយ នទីសីមាយ អនុសាវនា’តិ អាចរិយវរេន វុត្តំ. យទិសី មាបេក្ខាយ សហ អត្តនោ សភាវេន ឧទកុក្ខេបសីមា ឧប្បជ្ជេយ្យ, ឯវំ សតិ នាវាយ គតគតដ្ឋានេ សមន្តតោ សភា វិយ បរិខិបិត្វា ឧទកុក្ខេបសីមា ឧប្បជ្ជេយ្យ, ឧប្បជ្ជមានេបិ ច អញ្ញិស្សា អនុសាវនាតិ ច អបរាយ ឧទកុក្ខេបសីមាយ អនុសាវនាតិ វត្តព្ពំ ភវេយ្យ ន បនេវំ វុត្តំ អថាបិ វទេយ្យ ‘‘បឋមោតិណ្ណដ្ឋានេយេវ សីមាបេក្ខា ហោតិ, គតគតដ្ឋានេ នត្ថី’’តិ, តម្បិ វចនំ អយុត្តមេវ. កស្មា យាវ កម្មំ ន និប្ផន្នំ, តាវ សីមាបេក្ខាយ វិនា អសម្ភវតោ តេន ញាយតិ ‘‘វគ្គកម្មបរិហារត្ថំ ឧទកុក្ខេបំ វិនា សីមាបេក្ខាយ សហេវ អត្តនោ សភាវេន ឧទកុក្ខេបសីមា នុប្បជ្ជតី’’តិ និដ្ឋមេត្ថាវ គន្តព្ពំ តស្មា នាវាយ កម្មំ ករោន្តេហិ ថិរតរំ កត្វា នាវំ អគមនីយំ កត្វាវ កាតព្ពំ. សារត្ថទីបនិយម្បិ ‘‘គច្ឆន្តិយា បន នាវាយ កាតុំនវដ្ដតីតិ ឯត្ថ ឧទកុក្ខេបំ អនតិក្កមិត្វា បរិវត្តមានាយ កាតុំ វដ្ដតីតិ វេទិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ឯវញ្ច បន វទេយ្យ ‘‘យាវ បរិសា វឌ្ឍតិ, តាវ សីមាបិ វឌ្ឍតិ បរិសបរិយន្តតោ ឧទកុក្ខេបោយេវ បមាណន្តិ វិនយដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា បរិសវសេន វឌ្ឍមានា ឧទកខិបនំ វិនាយេវ វឌ្ឍតិ ឧបចារសីមា វិយ តស្មា ឧទកុក្ខេបេន បយោជនំ នត្ថេវា’’តិ. តំ នុ, អយញ្ហេត្ថត្ថោ… ឧទកុក្ខេបសីមា នាមេសា វឌ្ឍមានា បរិសវសេនេវ វឌ្ឍតិ ពទ្ធសីមាយំ បន វឌ្ឍមានា សមូហវសេន វឌ្ឍតិ. កស្មា បរិសវសេន វឌ្ឍមានា បរិសបរិយន្តតោ ឧទកុក្ខេបោ កាតព្ពោតិ. អបរេ ឯវំ វទន្តិ បុព្ពេ ឧទកុក្ខេបោយេវ បមាណំ, បុន ឧទកុក្ខេបកិច្ចំ នត្ថិ, កថិនត្ថតសាដកទានកម្មវាចាវិយ តថា ហិ កថិនត្ថតសាដកទានកាលេ វុត្តកម្មវាចា ឯកាយេវវដ្ដតិ, អត្ថតេយេវ កថិនេ បុន វរសាដកំ លភិត្វា កម្មវាចាយ ទានកិច្ចំ នត្ថិ ឯវមេវ ឯត្ថាបិ បុព្ពេ ឧទកុក្ខេបោយេវ បមាណំ, បុន ឧទកុក្ខេបកិច្ចំ នត្ថីតិ តេ ឧបចារសីមាយមិវ មញ្ញិត្វា វទន្តិ ឧបចារសីមាយញ្ហិ បុរិសាយ និសិន្នដ្ឋានមេវ ឧបចារសីមាភាវេន វឌ្ឍតិ ឥធ បន បរិសបរិយន្តតោ ឧទកុក្ខេបប្បមាណេន វឌ្ឍតិយេវ ន ឧទកុក្ខេបំ វិនាវ ឥជ្ឈតេ ‘‘កថំ បន ឧទកំ ឧក្ខិបិតព្ពំ យថា អក្ខធុត្តា ទារុគុឡំ ខិបន្តិ, ឯវំ ឧទកំ វា វាលិកំ វា ហត្ថេន គហេត្វា ថាមមជ្ឈិមេន បុរិសេន សព្ពថាមេន ខិបិតព្ពំ, យត្ថ ឯវំ ខិត្តំ ឧទកំ វា វាលិកំ វា បតតិ, អយមេកោ ឧទកុក្ខេបោ’’តិ អដ្ឋកថាវចនំ ភិន្ទន្តិ នាម. កិមិវាតិ ចេ, យេ បន ‘‘កម្មមេវ កម្មករណំ ករោតិ, នត្ថិ និរយបាលា’’តិ វទន្តិ, តេ ‘‘អត្ថិ ភិក្ខវេ និរយេ និរយបាលា’’តិ ទេវទូតសុត្តំ ភិន្ទន្តិ វិយាតិ. ឯវញ្ចបន វទេយ្យ យេ ឧទកុក្ខេបេន សហ ឥជ្ឈន្តិ, តេបិ ‘‘សចេបិ ហិ ភិក្ខុសហស្សំ តិដ្ឋតិ, តស្ស ឋិតោកាសស្ស ពាហិរន្តតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខូនំ វគ្គកម្មបរិហារត្ថំ សីមាបេក្ខាយ ឧប្បន្នាយ តាយ សហ សយមេវ សញ្ជាតា សត្តព្ភន្តរសីមា សមានសំវាសកាតិ អធិប្បាយោ. យត្ថ បន ខុទ្ទកេ អរញ្ញេ មហន្តេហិ វា ភិក្ខូហិ បរិបុណ្ណតាយ វគ្គកម្មសង្កាភាវេន សត្តព្ភន្តរសីមាបេក្ខា នត្ថិ, តត្ថ សត្តព្ភន្តរសីមា ន ឧប្បជ្ជតិ, កេវលារញ្ញសីមាយមេវ តត្ថ សង្ឃេន កម្មំ កាតព្ពំ នទីអាទីសុបិ ឯសេវនយោ’’តិ វិមតិ វិនោទនិយំ វុត្តវចនំ ភិន្ទន្តិ នាមាតិ. តំ ន, តេន នោ កា ហានិ ឯវម្បិ អម្ហាកំ វាទេ កោចិ វិរោធោ ន វិជ្ជតេវ. កស្មាតិ ចេ, ឥមេ ទ្វេ សទ្ទរចនាបិ អសម្ពន្ធាវ ភិន្នលក្ខណា ភិន្នវិសយា ចេតា សីមា. កថំ សទ្ទរចនា អសម្ពន្ធា. យថា អរញ្ញេ តត្ថ សត្តព្ភន្តរសីមា ន ឧប្បជ្ជតិ, កេវលារញ្ញមេវាតិ វុច្ចតិ, ឯវ មេវ ‘‘នទិយាបិ សព្ពត្ថ សង្ឃោ និសីទតិ, ឧទកុក្ខេបសីមា នុប្បជ្ជតី’’តិ អវត្វា ‘‘ឧទកុក្ខេបសីមា កម្មំ នត្ថី’’តិ ក្រិយាបរាមសនវសេន វុត្តំ. ករិតព្ពំ កម្មំ. កិំ តំ, ខិបនំ. ឯវម្បិ សទ្ទរចនា អសម្ពន្ធាវ. ‘‘វគ្គកម្មបរិហារត្ថំ…បេ… ឧទកុក្ខេបសីមា សត្តព្ភន្តរសីមា ឧប្បជ្ជតិ, នាសតី’’តិ ឯត្ថ ‘‘នាសតី’’តិ ឥមស្ស ឧទកុក្ខេបេន វិនាបីតិ អត្ថោបិ យុជ្ជតេវ. កស្មាតិ ចេ ‘‘សីមាបេក្ខាយ សតិឯវា’’តិ ឥមិនា អនុលោមនយវសេន ‘‘សីមាបេក្ខាយ អសតិ នុប្បជ្ជតី’’តិ អត្ថោ យុជ្ជតេវ. កេចិបន ‘‘សមន្តា អព្ភន្តរំ មិនិត្វា បរិច្ឆេទករណេនេវ សីមា សញ្ជាយតិ, ន សយមេវា’’តិ វទន្តិ តំ ន គហេតព្ពំ. យទិ ហិ…បេ… យថា ចេត្ថ, ឯវំ ឧទកុក្ខេបសីមាយបិ នទីអាទីសុបិ តត្ថាបិ ហិ មជ្ឈិមបុរិសោ ន ញាយតិ, តថា សព្ពថាមេន ខិបនន្តិ ឥមិនាបិ វចនេន អាចរិយវរស្ស ឧទកុក្ខេបេន សហេវ សីមាបេក្ខាយ សតិ ឧទកុក្ខេបសីមា ឧប្បជ្ជតិ, នាសតីតិ អធិប្បាយោ ញាយតិ. កថំ ភិន្នលក្ខណា, គាមសីមសត្តព្ភន្តរឧទកុក្ខេបសីមា កិញ្ចាបិ អពទ្ធសីមសាមញ្ញេន សមានា, ន បន សមានលក្ខណា តថា ហិ ‘‘អសម្មតាយ ភិក្ខវេ សីមាយ អដ្ឋបិតាយ យំ គាមំ វា និគមំ វា ឧបនិស្សាយ វិហរតិ, យា តស្ស គាមស្ស វា គាមសីមា, និគមស្ស វា និគមសីមា, អយំ តត្ថ សមានសំវាសា ឯកូបោសថា’’តិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ ខុទ្ទកោ វា មហន្តោ វា សព្ពោបិ គាមបទេសោ គាមសីមាតិ អនុញ្ញាតា, ន សត្តព្ភន្តរសីមាយ វិយ សមន្តា លេឌ្ឌុបាតុក្ខេបេន អនុញ្ញាតា អព្ភន្តរសីមាយបិ អគាមកេ ចេ អរញ្ញេ យំ និស្សាយ វិហរតិ, តស្ស អរញ្ញស្ស អរញ្ញសីមាតិ នានុញ្ញាតា តថា នទីសមុទ្ទជាតស្សរេសុបិ គាមសីមាយមិវ សព្ពោ នទីសមុទ្ទជាតស្សរបទេសោ នទីសមុទ្ទជាតស្ស រសីមាតិ ឯវមេវ ន អនុញ្ញាតា តថា អព្ភន្តរសីមាយមិវ សមន្តា សត្តព្ភន្តរាតិ វា នានុញ្ញាតា ឯវមិមា គាមសីមសត្តព្ភន្តរឧទកុក្ខេបសីមា ភិន្នលក្ខណា, តស្មា ភគវតា បញ្ញត្តសិក្ខាបទានុសារេនេវ គាមសីមាយបិ ខុទ្ទកោ វា មហន្តោ វា សព្ពោ គាមបទេសោ គាមសីមាវ ហោតិ, សត្តព្ភន្តរសីមាយបិ ‘‘សមន្តា សត្តព្ភន្តរា’’តិ បញ្ញត្តសិក្ខាបទានុសារេន សមន្តា សត្តព្ភន្តរសីមា សីមាបេក្ខាយ សហ សយមេវ ឧប្បជ្ជតី’’តិ មិននាមិននវិចារណា បន និរត្ថកាវ តថា ឧទកុក្ខេបសីមាយបិ ‘‘មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស សមន្តា ឧទកុក្ខេបា’’តិ បញ្ញត្តសិក្ខាបទានុរូបំ ឧទកុក្ខេបេន សហេវ ឧប្បជ្ជតីតិ នត្ថិ ខិបនាខិបន វិចារណាយ បយោជនន្តិ. កថំ ភិន្នវិសយា សត្តព្ភន្តរសីមា អរញ្ញវិសយា, ឧទកុក្ខេបសីមា នទីសមុទ្ទជាតស្សរវិសយា, ឯវម្បិ ឯតា គាមសីមសត្តព្ភន្តរឧទកុក្ខេបសីមា ភិន្នវិសយាវ តស្មា ‘‘នទីអាទីសុ ឯសេវ នយោ’’តិ វុត្តេបិ សត្តព្ភន្តរសីមា អបេក្ខាយ សហេវ អត្តនោ សភាវេនេវ សត្តព្ភន្តរសីមា ឧប្បជ្ជតិ យថា. ឯវមេវ ឧទកុក្ខេបសីមាយបិ អបេក្ខាយ សហ ឧទកុក្ខេបំ កត្វាវ វគ្គកម្មបរិហារត្ថំ ឧទកុក្ខេបសីមា ឧប្បជ្ជតិ, ន វិនាតិ សន្និដ្ឋានំ កាតព្ពំ. ននុ ច មាតិកាដ្ឋកថាយំ បរិច្ឆេទព្ភន្តរេ ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា ឋិតោបិ, បរិច្ឆេទា ពហិ អញ្ញំ តត្តកំយេវ បរិច្ឆេទំ អនតិក្កមិត្វា ឋិតោបិ កម្មំ កោបេតិ, ឥទំ សព្ពអដ្ឋកថាសុ សិន្និដ្ឋាន’ន្តិ វុត្តវចនេ នវិរុជ្ឈតីតិ ចេ. តំ ន, មាតិកាដ្ឋកថាយំ ‘‘សចេ បន ទ្វេសង្ឃា វិសុំវិសុំ ឧបោសថាទិកម្មំ ករោន្តិ, ទ្វិន្នំ ឧទកុក្ខេបានំ អន្តរេ អញ្ញោ ឯកោ ឧទកុក្ខេបោ ឧបចារត្ថាយ ឋបេតព្ពោ’’តិ ទ្វិន្នំ សង្ឃានំ វិសុំ វិសុំ កម្មករណាធិការេ វុត្តត្តា. សារត្ថទីបនិយម្បិ ‘‘តត្ថ អញ្ញំ តត្តកំយេវ បរិច្ឆេទំ អនតិក្កមិត្វា ឋិតោបិ កម្មំ កោបេតីតិ ឥទំ នេវ បាឡិយំ, ន អដ្ឋកថាយំ ឧបលព្ភតិ. យទិ ចេតំ ទ្វិន្នំ សង្ឃានំ វិសុំវិសុំ ឧបោសថាទិកម្មករណាធិការេ វុត្តត្តា ឧទកុក្ខេបតោ ពហិ អញ្ញំ ឧទកុក្ខេបំ អនតិក្កមិត្វា ឧបោសថាទិករណត្ថំ. ឋិតោ សង្ឃោ សីមាសម្ភេទសម្ភវតោ កម្មំ កោបេតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន វុត្តំ សិយា. ឯវំ សតិ យុជ្ជេយ្យ, តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ លីនត្ថប្បកាសនិយំ អញ្ញំ តត្តកំយេវ បរិច្ឆេទន្តិ ទុតិយំ ឧទកុក្ខេបំ អនតិក្កមន្តោបិ កោបេតិ. កស្មា, អត្តនោ ឧទកុក្ខេបសីមាយ បរេសំ ឧទកុក្ខេបសីមាយ អជ្ឈោត្ថតត្តា សីមាសម្ភេទោ ហោតិ, តស្មា កោបេតី’តិ ‘‘ឥទំ សព្ពអដ្ឋកថាសុ សន្និដ្ឋាន’’ន្តិ ច ឥមិនា អធិប្បាយេន វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. សព្ពាសុបិ អដ្ឋកថាសុ សីមាសម្ភេទស្ស អនិច្ឆិតត្តា តេនេវ អត្តនោ ច អញ្ញេសញ្ច ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទស្ស អន្តរា អញ្ញោ ឧទកុក្ខេបោ សីមន្តរិកត្ថាយ ឋបេតព្ពោតិ វុត្តំ. អញ្ញេ បនេត្ថ អញ្ញថាបិ បបញ្ចេន្តិ, តំ ន គហេតព្ព’ន្តិ វត្វា បដិក្ខិត្តំ. តស្ស ‘‘អន្តោហត្ថបាសំ វិជហិត្វា ឋិតោ កម្មំ កោបេតី’’តិ ឥមិនា បរិច្ឆេទតោ ពហិ យត្ថកត្ថចិ ឋិតោ កម្មំ ន កោបេតីតិ ទីបេតីតិ សារត្ថទីបនីវចនេនាបិ ឯកស្មិំ សង្ឃសន្និបាតេ បរិច្ឆេទតោ ពហិ អញ្ញំ តត្តកំយេវ បរិច្ឆេទំ អនតិក្កមិត្វា ឋិតោបិ កម្មំ ន កោបេតីតិ វេទិតព្ពមេតំ សារត្ថទីបនិយំយេវ ឥមមត្ថំ ទឡ្ហិករណវសេន ឧទកុក្ខេបប្បមាណា សីមន្តរិកា សុវិញ្ញេយ្យតរា ហោតិ, សីមាសម្ភេទសង្កា ច ន សិយាតិ សាមិចិទស្សនត្ថំ អញ្ញោ ឧទកុក្ខេបោ សីមន្តរិកត្ថាយ ឋបេតព្ពោ’តិ វុត្តំ. យត្តកេន បន សីមាសម្ភេទោ ន ហោតិ, តត្តកំ ឋបេតុំ វដ្ដតិយេវ, តេនាហុ បោរាណា ‘‘យត្តកេន សីមសង្ករោ ន ហោតិ, តត្តកម្បិ ឋបេតុំ វដ្ដតិ. ខុទ្ទកំ បន ន វដ្ដតី’’តិ ឥទម្បិ ឧទកុក្ខេបសីមាយ បរិសវសេន វឌ្ឍនតោ សីមសម្ភេទសង្កា សិយា. តំ និវារណត្ថមេវ វុត្តន្តិ.

បាឡិំ អដ្ឋកថញ្ចេវ, ដីកាវិមតិអាទិកេ;

ឱលោកេត្វា បុនប្បុនំ, មញ្ញន្តុ កវិបុង្គវាតិ;

អយមេត្ថ ឧទកុក្ខេបសីមាយ វិចារណា.

ជនបទសីមា នាម ឯកស្ស រញ្ញោ វិជិតេ បវត្តោ មហាមច្ចានំ និវាសភូតោ ឯកមេកោ បទេសោ ជនបទសីមា នាម.

រដ្ឋសីមា នាម កាសិកោសលាទិកា សោឡស មហាជនបទា. ‘‘សោឡសមហានគរ’’ន្តិបិ តេសំ នាមំ. តត្ថ សោឡស មហាជនបទានិ នាម. អង្គរដ្ឋំ, មគធរដ្ឋំ, កោសលរដ្ឋំ, វជ្ជិរដ្ឋំ, ចេតិយរដ្ឋំ, កុរុរដ្ឋំ, បញ្ចាលរដ្ឋំ, មជ្ឈរដ្ឋំ, សុរសេនរដ្ឋំ, អស្សករដ្ឋំ, អវន្តិរដ្ឋំ, គន្ធាលរដ្ឋំ, មល្លរដ្ឋំ, កម្ពោជរដ្ឋន្តិ ឥមានិ សោឡសមហាជនបទានិ នាម. ឥមេ សោឡសមហាជនបទា មជ្ឈិមបទេសេយេវ បវត្តា មហារដ្ឋា នាម តទញ្ញេបិ សុនាបរន្តរដ្ឋាទិកា ពហុតរាវ. តថា បច្ចន្តវិសយេបិ រាមញ្ញាទិកា អនេកប្បភេទា មហារដ្ឋា អត្ថេវ តេបិ សព្ពេ រដ្ឋសីមា នាម. លោកិយសត្ថេសុ បន យស្មិំ បទេសេ ខត្តិយព្រាហ្មណវេស្សសុទ្ទវសេន ចតុវណ្ណានិ វសន្តិ, សោ បទេសោ ‘‘មហារដ្ឋោ’’តិ បវុច្ចតិ. វុត្តញ្ហេ តំ បោរាណេហិ.

‘‘បវត្តា ចតុវណ្ណានំ, យស្មិំ បទេសេ ន វិជ្ជតេ;

សោ មិលក្ខុទេសោ វុត្តោ, បុញ្ញភូមិ តតោ បរ’’ន្តិ.