១០. លិង្គត្តយមិស្សកនាមិកបទមាលា

អធិកូនកតោ ចេក-ក្ខរតោ ច ឥតោ បរំ;

តីណិ លិង្គានិ មិស្សេត្វា, បទមាលមនាកុលំ.

នានាសុខុមសង្កេត-គតេស្វត្ថេសុ វិញ្ញុនំ;

គម្ភីរពុទ្ធិចារត្ថំ, បវក្ខាមិ យថាពលំ.

ឥត្ថី ថី ច បភា ភា ច, គិរា រា បវនំ វនំ;

ឧទកញ្ច ទកំ កញ្ច, វិតក្កោ ឥតិ ចាទយោ.

ភូ ភូមិ ចេវ អរញ្ញំ, អរញ្ញានីតិ ចាទយោ;

បញ្ញា បញ្ញាណំ ញាណញ្ច, ឥច្ចាទី ច តិធា សិយុំ.

កោ វិ សា ចេវ ភា រា ច, ថី ធី កុ ភូ តថេវ កំ;

ខំ គោ មោ មា ច សំ យំ តំ, កិមិច្ចាទី ច ឯកិកាតិ.

អយំ លិង្គត្តយមិស្សកោ នាមិកបទមាលាឧទ្ទេសោ. តត្រ ឥត្ថី, ឥត្ថី, ឥត្ថិយោ. ឥត្ថិំ…បេ… ភោតិយោ ឥត្ថិយោ.

ថី ថី, ថិយោ. ថិំ, ថី, ថិយោ. ថិយា, ថីហិ, ថីភិ. ថិយា, ថីនំ. ថិយា, ថីហិ, ថីភិ. ថិយា, ថីនំ. ថិយា, ថិយំ, ថីសុ. ភោតិ ថិ, ភោតិយោ ថី, ភោតិយោ ថិយោ. ឯត្ថ –

‘‘កុក្កុដា មណយោ ទណ្ឌា, ថិយោ ច បុញ្ញលក្ខណា;

ឧប្បជ្ជន្តិ អបាបស្ស, កតបុញ្ញស្ស ជន្តុនោ;

ថិយា គុយ្ហំ ន សំសេយ្យ; ថីនំ ភាវោ ទុរាជានោ’’តិ

អាទីនិ និទស្សនបទានិ.

បភា, បភា, បភាយោ. បភំ…បេ… ភោតិយោ បភាយោ.

ភា, ភា, ភាយោ. ភំ, ភា, ភាយោ. ភាយ, ភាហិ, ភាភិ. ភាយ, ភានំ. ភាយ, ភាហិ, ភាភិ. ភាយ, ភានំ. ភាយ, ភាយំ, ភាសុ. ភោតិ ភេ, ភោតិយោ ភា, ភោតិយោ ភាយោ. ឯត្ថ ច ‘‘ភាករោ ភានុ’’ឥច្ចាទីនិ និទស្សនបទានិ.

គិរា, គិរា, គិរាយោ. គិរំ…បេ… ភោតិយោ គិរាយោ. ‘‘វាចា គិរា ព្យប្បថោ. យេ វោហំ កិត្តយិស្សាមិ, គិរាហិ អនុបុព្ពសោ’’តិ ឥមានិ គិរាសទ្ទស្ស ឥត្ថិលិង្គភាវេ និទស្សនបទានិ.

សុវណ្ណវាចកោ រាសទ្ទោ បុល្លិង្គោ, ឥធ បន សទ្ទវាចកោ រាសទ្ទោ ឥត្ថិលិង្គោ.

រា, រា, រាយោ. រំ, រា, រាយោ. រាយ, រាហិ, រាភិ. រាយ, រានំ. រាយ, រាហិ, រាភិ. រាយ, រានំ. រាយ, រាយំ, រាសុ. ភោតិ រេ, ភោតិយោ រា, ភោតិយោ រាយោ.

រា វុច្ចតិ សទ្ទោ. អគ្គញ្ញសុត្តដីកាយញ្ហិ ‘‘រា សទ្ទោ តិយតិ ឆិជ្ជតិ ឯត្ថាតិ រត្តិ, សត្តានំ សទ្ទស្ស វូបសមកាលោ’’តិ វុត្តំ. តស្មា រាសទ្ទស្ស សទ្ទវាចកត្តេ ‘‘រត្តី’’តិ បទំ និទស្សនំ.

បវនំ, បវនានិ, បវនា. បវនំ, បវនានិ, បវនេ.

វនំ, វនានិ, វនា. វនំ, វនានិ, វនេ. សេសំ សព្ពំ នេយ្យំ.

បវន វនសទ្ទា កទាចិ សមានត្ថា កទាចិ ភិន្នត្ថា. តេ ហិ អរញ្ញវាចកត្តេ សមានត្ថា ‘‘តេ ធម្មេ បរិបូរេន្តោ, បវនំ បាវិសិំ តទា. សបុត្តោ បាវិសិំ វន’’ន្តិអាទីសុ. យថាក្កមំ បន តេ វាយុតណ្ហាវនវាចកត្តេ ភិន្នត្ថា ‘‘បរមទុគ្គន្ធបវនវិចរិតេ. ឆេត្វា វនញ្ច វនថំ, និព្ពនា ហោថ ភិក្ខវោ’’តិអាទីសុ.

ឧទកំ, ឧទកានិ, ឧទកា. ឧទកំ, ឧទកានិ, ឧទកេ.

ទកំ, ទកានិ, ទកា. ទកំ, ទកានិ, ទកេ. សេសំ សព្ពំ នេយ្យំ.

‘‘អម្ពបក្កំ ទកំ សីតំ. ថលជា ទកជា បុប្ផា’’តិអាទីនេត្ថ និទស្សនបទានិ. ‘‘នីលោទំ វនមជ្ឈតោ. មហោទធិ. ឧទពិន្ទុនិបាតេន, ឧទកុម្ភោបិ បូរតី’’តិ បាឡិប្បទេសេសុ បន សមាសន្តគតនាមត្តា ឧទសទ្ទេនេវ ឧទកត្ថោ វុត្តោ ‘‘រិត្តស្សាទ’’ន្តិ វត្តព្ពដ្ឋានេ ‘‘រិត្តស្ស’’ន្តិ សទ្ទេន រិត្តស្សាទត្ថោ វិយ. បាឡិយញ្ហិ កេវលោ ឧទសទ្ទោ ន ទិដ្ឋបុព្ពោ. អត្ថិ ចេ, សុដ្ឋុ មនសិ កាតព្ពោ.

កំ, កានិ, កា. កំ, កានិ, កេ. កេន, កេហិ, កេភិ. កស្ស, កានំ. កា, កស្មា, កម្ហា, កេហិ, កេភិ. កស្ស, កានំ. កេ, កស្មិំ, កម្ហិ, កេសុ. ភោ ក, ភវន្តោ កា, ភវន្តោ កានិ. ភោសទ្ទេន វា ពហុវចនំ យោជេតព្ពំ ‘‘ភោ កានិ, ភោ កា’’តិ.

ឯត្ថ កំ វុច្ចតិ ឧទកំ សីសំ សុខញ្ច. អត្រ ‘‘កន្តារោ កន្ទរោ កេវដ្ដា កេសា ករុណា នាកោ’’តិអាទីនិ បយោគានិ វេទិតព្ពានិ. តត្រ កន្តារោតិ កំ វុច្ចតិ ឧទកំ, តេន តរិតព្ពោ អតិក្កមិតព្ពោតិ កន្តារោ, និរុទកប្បទេសោ. ចោរកន្តារន្តិអាទីសុ បន រូឡ្ហិយា ទុគ្គមនដ្ឋានេបិ កន្តារសទ្ទោ បវត្តតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. កន្ទរោតិ ឯត្ថាបិ កំ វុច្ចតិ ឧទកំ, តេន ទារិតោ ភិន្នោតិ កន្ទរោ. កេវដ្ដាតិអាទីសុ បន កេ ឧទកេ វត្តនតោ គហណត្ថំ បវត្តនតោ កេវដ្ដា. កេ សីសេ សេន្តិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ កេសា. កំ សុខំ រុន្ធតីតិ ករុណា. នាកោតិ សគ្គោ. កន្តិ ហិ សុខំ, ន កំ អកំ, ទុក្ខំ, តំ នត្ថិ ឯត្ថាតិ នាកោតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. យថេត្ថ ឥត្ថីសទ្ទាទីនំ នាមិកបទមាលា យោជិតា, ឯវំ ‘‘វិតក្កោ វិចារោ អាភា បទីបោ’’តិអាទីនម្បិ យោជេតព្ពា.

ភូ, ភូ, ភុយោ. ភុំ, ភូ, ភុយោ. ភុយា, ភូហិ, ភូភិ. ភុយា, ភូនំ. ភុយា, ភូហិ, ភូភិ. ភុយា, ភូនំ. ភុយា, ភុយំ, ភូសុ. ភោតិ ភុ, ភោតិយោ ភូ, ភោតិយោ ភុយោ. ឯត្ថ ច ‘‘ភូរុហោ ភូបាលោ ភូភុជោ ភូតល’’ន្តិ និទស្សនបទានិ.

ភូមិ, ភូមី, ភូមិយោ; សេសំ វិត្ថារេតព្ពំ;

អរញ្ញំ, អរញ្ញានិ, អរញ្ញា; សេសំ វិត្ថារេតព្ពំ.

អរញ្ញានី វុច្ចតិ មហាអរញ្ញំ, ‘‘គហបតានី’’តិ បទមិវ ឥនីបច្ចយវសេន សាធេតព្ពំ បទំ ឥត្ថិលិង្គញ្ច. ‘‘អរញ្ញានី’’តិ ហិ អដ្ឋកថាបាឋោបិ ទិស្សតិ.

អរញ្ញានី, អរញ្ញានី, អរញ្ញានិយោ. អរញ្ញានិំ, អរញ្ញានី, អរញ្ញានិយោ. អរញ្ញានិយា, អរញ្ញានីហិ, អរញ្ញានីភិ. អរញ្ញានិយា, អរញ្ញានីនំ. អរញ្ញានិយា, អរញ្ញានីហិ, អរញ្ញានីភិ. អរញ្ញានិយា, អរញ្ញានីនំ. អរញ្ញានិយា, អរញ្ញានិយំ, អរញ្ញានីសុ. ភោតិ អរញ្ញានិ, ភោតិយោ អរញ្ញានី, ភោតិយោ អរញ្ញានិយោ.

យថេត្ថ ឧត្តរាធិកវសេន យោជិតា, ឯវំ ‘‘សភា, សភាយ’’ន្តិអាទីសុបិ យោជេតព្ពា. សភាយន្តិ សភា ឯវ, លិង្គព្យត្តយវសេន បន ឯវំ វុត្តំ. ‘‘សភាយេ វា ទ្វារមូលេ វា វត្ថព្ព’’ន្តិ បាឡិ ឯត្ថ និទស្សនំ.

បញ្ញា, បញ្ញា, បញ្ញាយោ. បញ្ញំ, បញ្ញា, បញ្ញាយោ. បញ្ញាយ.

បញ្ញាណំ, បញ្ញាណានិ, បញ្ញាណា. បញ្ញាណំ, បញ្ញាណានិ, បញ្ញាណេ. បញ្ញាណេន.

‘‘តថា ហិ ភន្តេ ភគវតោ សីលបញ្ញាណំ. សាធុ បញ្ញាណវា នរោ’’តិអាទីនេត្ថ និទស្សនបទានិ.

ញាណំ, ញាណានិ, ញាណា. ញាណំ, ញាណានិ, ញាណេ. ញាណេន. សេសំ សព្ពំ នេយ្យំ. ‘‘អគ្គិ អគ្គិនិ គិនិ’’ឥច្ចាទីសុបិ ឧត្តរាធិកវសេន នាមិកបទមាលា យោជេតព្ពា.

កោ វី សាទីសុបិ ឯកក្ខរេសុ កោ វុច្ចតិ ព្រហ្មា វាតោ ច សរីរញ្ច, តស្ស តព្ពាចកត្តេ ឥមេ បយោគា. សេយ្យថិទំ?

‘‘ជិនេន យេន អានីតំ, លោកស្ស អមិតំ ហិតំ;

តស្ស បាទម្ពុជំ វន្ទេ, កមោឡិអលិសេវិតំ.

កកុធរុក្ខោ. ករជកាយោ’’ ឥច្ចេវមាទយោ. តត្ថ កមោឡិអលិសេវិតន្តិ វន្ទន្តានំ អនេកសតានំ ព្រហ្មានំ មោឡិភមរសេវិតន្តិ កវយោ ឥច្ឆន្តិ. កកុធរុក្ខោតិ ឯត្ថ បន កោ វុច្ចតិ វាតោ, តស្ស យោ កុជ្ឈតិ, វាតរោគាបនយនវសេន តំ និវារេតិ, តស្មា សោ រុក្ខោ កកុធោតិ វុច្ចតីភិ អាចរិយា. ករជកាយោតិ ឯត្ថ តុ កោ វុច្ចតិ សរីរំ, តត្ថ បវត្តោ រជោ ករជោ. កិំ តំ? សុក្កសោណិតំ. តញ្ហិ ‘‘រាគោ រជោ, ន ច បន រេណុ វុច្ចតី’’តិ ឯវំ វុត្តរាគរជផលត្តា សរីរវាចកេន កសទ្ទេន វិសេសេត្វា ផលវោហារេន ‘‘ករជោ’’តិ វុច្ចតិ. តេន សុក្កសោណិតសង្ខាតេន ករជេន សម្ភូតោ កាយោ ករជកាយោតិ អាចរិយា. តថា ហិ ‘‘កាយោ មាតាបេត្តិកសម្ភវោ’’តិ វុត្តោ, មហាអស្សបូរសុត្តដីកាយំ បន ‘‘ករិយតិ គព្ភាសយេ ខិបិយតីតិ ករោ, សម្ភវោ. ករតោ ជាតោតិ ករជោ, មាតាបេត្តិកសម្ភវោតិ អត្ថោ. មាតុអាទីនំ សណ្ឋាបនវសេន ករតោ ជាតោតិ អបរេ, ឧភយថាបិ ករជកាយន្តិ ចតុសន្តតិរូបមាហា’’តិ វុត្តំ. អយំ បនត្ថោ ឥធ នាធិប្បេតោ, បុរិមោយេវត្ថោ អធិប្បេតោ កសទ្ទាធិការត្តា.

កោ, កា. កំ, កេ. កេន, កេហិ, កេភិ. កស្ស, កានំ. កា, កស្មា, កម្ហា, កេហិ, កេភិ. កស្ស, កានំ. កេ, កស្មិំ, កម្ហិ, កេសុ. ភោ ក, ភវន្តោ កា.

តត្រ វិ វុច្ចតិ បក្ខី. តថា ហិ បក្ខីនំ ឥស្សរោ សុបណ្ណរាជា វិន្ទោតិ កថិយតិ. ឯតមត្ថញ្ហិ សន្ធាយ បុព្ពាចរិយេនបិ អយំ គាថា ភាសិតា –

‘‘សទ្ធានតេ មុទ្ធនិ សណ្ឋបេមិ, មុនិន្ទ និន្ទាបគតំ តវគ្គំ;

ទេវិន្ទនាគិន្ទនរិន្ទវិន្ទ-ន តំ វិភិន្នំ ចរណារវិន្ទ’’ន្តិ.

តត្ថ វីនំ ឥន្ទោតិ វិន្ទោ, បក្ខិជាតិយា ជាតានំ សុបណ្ណានំ រាជាតិ អត្ថោ.

វិំ, វី, វយោ. វិំ, វី, វយោ. វិនា, វីហិ, វីភិ. វិស្ស, វិនោ, វីនំ. វិនា, វិស្មា, វិម្ហា, វីហិ, វីភិ. វិស្ស, វិនោ, វីនំ. វិស្មិំ, វិម្ហិ, វីសុ. ភោ វិ, ភវន្តោ វយោ.

សា វុច្ចតិ សុនខោ, ‘‘មាតា មេ អត្ថិ, សា មយា បោសេតព្ពា’’តិអាទីសុ បន សាសទ្ទោ សព្ពនាមិកបរិយាបន្នោ បរម្មុខវចនោ តសទ្ទេន សម្ភូតោ ទដ្ឋព្ពោ. សាសទ្ទស្ស ភា រា ថី ភូ កសទ្ទានញ្ច នាមិកបទមាលា ហេដ្ឋា បកាសិតា.

ធី វុច្ចតិ បញ្ញា. ឯត្ថ ច ‘‘អមច្ចេ តាត ជានាហិ, ធីរេ អត្ថស្ស កោវិទេ’’តិ. ‘‘ធីមា, ធីមតិ, សុធី, សុធិនី, ធីយុត្ត’’ន្តិ ច អាទីនិ និទស្សនបទានិ.

ធី, ធី, ធិយោ. ធិំ, ធី, ធិយោ. ធិយា, ធីហិ, ធីភិ. ធិយា, ធីនំ. ធិយា, ធីហិ, ធីភិ. ធិយា, ធីនំ. ធិយា, ធិយំ, ធីសុ. ភោតិ ធិ, ភោតិយោ ធី, ភោតិយោ ធិយោ.

កុ វុច្ចតិ បថវី. ឯត្ថ ច ‘‘កុទាលោ. កុមុទំ. កុញ្ជរោ’’តិ ឥមានិ និទស្សនបទានិ. តត្រ កុំ បថវិំ ទាលយតិ បទាលេតិ ភិន្ទតិ ឯតេនាតិ កុទាលោ. កុយំ បថវិយំ មោទតីតិ កុមុទំ. កុំ ជរតីតិ កុញ្ជរោ. តថា ហិ វិមានវត្ថុអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘កុំ បថវិំ តទភិឃាតេន ជរយតីតិ កុញ្ជរោ’’តិ.

កុ, កូ, កុយោ. កុំ, កូ, កុយោ. កុយា, កូហិ, កូភិ. កុយា, កូនំ. កុយា, កូហិ, កូភិ. កុយា, កូនំ. កុយា, កុយំ, កូសុ. ភោតិ កុ, ភោតិយោ កូ, ភោតិយោ កុយោ.

ខ’មិន្ទ្រិយំ បកថិតំ, ខ’មាកាសមុទីរិតំ;

សគ្គដ្ឋានម្បិ ខំ វុត្តំ, សុញ្ញត្តម្បិ ច ខំ មតំ.

តត្រិន្ទ្រិយំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ គតិនិវាសភាវតោ ‘‘ខ’’ន្តិ វុច្ចតិ, អាកាសំ វិវិត្តដ្ឋេន. សគ្គោ កតសុចរិតេហិ ឯកន្តេន គន្តព្ពតាយ ‘‘ខ’’ន្តិ សង្ខំ គច្ឆតិ. ‘‘ខគោ យថា ហិ រុក្ខគ្គេ, និលីយន្តោវ សាខិនោ. សាខំ ឃដ្ដេតី’’តិ ច, ‘‘ខេ និម្មិតោ អចរិ អដ្ឋសតំ សយម្ភូ’’តិ ច អាទិ ឯត្ថ និទស្សនំ.

ខំ, ខានិ, ខា. ខំ, ខានិ, ខេ. ខេន, ខេហិ, ខេភិ. ខស្ស, ខានំ. ខា, ខស្មា, ខម្ហា, ខេហិ, ខេភិ. ខស្ស, ខានំ. ខេ, ខស្មិំ, ខម្ហិ, ខេសុ. ភោ ខ, ភវន្តោ ខានិ, ភវន្តោ ខា.

គោសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារោ វុច្ចតេ –

គោ គោណេ ចិន្ទ្រិយេ ភូម្យំ, វចនេ ចេវ ពុទ្ធិយំ;

អាទិច្ចេ រស្មិយញ្ចេវ, បានីយេបិ ច វត្តតេ;

តេសុ អត្ថេសុ គោណេ ថិ-បុមា ច ឥតរេ បុមា.

តថា ហិ ‘‘គោសុ ទុយ្ហមានាសុ គតោ. គោបញ្ចមោ’’តិអាទីសុ គោសទ្ទោ គោណេ វត្តតិ. គោចរោតិ ឯត្ថិន្ទ្រិយេបិ វត្តតិ គាវោ ចក្ខាទីនិន្ទ្រិយានិ ចរន្តិ ឯត្ថាតិ គោចរោ. តថា ហិ បោរាណា កថយិំសុ ‘‘គាវោ ចរន្តិ ឯត្ថាតិ គោចរោ, គោចរោ វិយ គោចរោ, អភិណ្ហំ ចរិតព្ពដ្ឋានំ. គាវោវាចក្ខាទីនិន្ទ្រិយានិ, តេហិ ចរិតព្ពដ្ឋានំ គោចរោ’’តិ. ‘‘គោមតិំ គោតមំ នមេ’’តិ បោរាណកវិរចនាយំ បន បថវិយំ វត្តតិ. ‘‘ភូរិបញ្ញំ គោតមំ សម្មាសម្ពុទ្ធំវន្ទាមី’’តិ ហិ អត្ថោ. តថា សុត្តនិបាតដ្ឋកថាយវាសេដ្ឋសុត្តសំវណ្ណនប្បទេសេ ‘‘គោរក្ខន្តិ ខេត្តរក្ខំ, កសិរក្ខន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បថវី ហិ ‘‘គោ’’តិ វុច្ចតិ, តប្បភេទោ ច ខេត្ត’’ន្តិ វុត្តំ.

‘‘គោត្តវសេន គោតមោ’’តិ ឯត្ថ តុ វចនេ ពុទ្ធិយញ្ច វត្តតិ. តេនាហុ បោរាណា ‘‘គំ តាយតីតិ គោត្តំ. គោតមោតិ ហិ បវត្តមានំ គំ វចនំ ពុទ្ធិញ្ច តាយតិ ឯកំសិកវិសយតាយ រក្ខតីតិ គោត្តំ. យថា ហិ ពុទ្ធិ អារម្មណភូតេន អត្ថេន វិនា ន វត្តតិ, ឯវំ អភិធានំ អភិធេយ្យភូតេន, តស្មា សោ គោត្តសង្ខាតោ អត្ថោ តានិ តាយតិ រក្ខតីតិ វុច្ចតិ. កោ បន សោតិ? អញ្ញកុលបរម្បរាសាធារណំ តស្ស កុលស្ស អាទិបុរិសសមុទាគតំ តំកុលបរិយាបន្នសាធារណំ សាមញ្ញរូបន្តិ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ. តថា ហិ តំគោត្តជាតា សុទ្ធោទនមហារាជាទយោបិ គោតមោត្វេវ វុច្ចន្តិ. ភេន ភគវា អត្តនោ បិតរំ សុទ្ធោទនមហារាជានំ ‘‘អតិក្កន្តវរា ខោ គោតម តថាគតា’’តិ អវោច. វេស្សវណោបិ មហារាជា ភគវន្តំ ‘‘វិជ្ជាចរណសម្បន្នំ, ពុទ្ធំ វន្ទាម គោតម’’ន្តិ អវោច, អាយស្មាបិ វង្គីសោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ‘‘សាធុ និព្ពាបនំ ព្រូហិ, អនុកម្បាយ គោតមា’’តិ អវោច. ឯវំ ឥទំ សាមញ្ញរូបំ គំ តាយតីតិ គោត្តន្តិ វុត្តំ. តំ បន គោតមគោត្តកស្សបគោត្តាទិវសេន ពហុវិធំ.

តថា គោសទ្ទោ អាទិច្ចេ វត្តតិ. ‘‘គោគោត្តំ គោតមំ នមេ’’តិ បោរាណកវិរចនា ឯត្ថ និទស្សនំ, អាទិច្ចពន្ធុំ គោតមំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ វន្ទាមីតិ អត្ថោ. អាទិច្ចោបិ ហិ គោតមគោត្តេ ជាតោ ភគវាបិ, ឯវំ តេន សមានគោត្តតាយ តត្ថ តត្ថ ‘‘អាទិច្ចពន្ធូ’’តិអាទិនា ភគវតោ ថោមនា ទិស្សតិ ‘‘បុច្ឆាមិ តំ អាទិច្ចពន្ធុ, វិវេកំ សន្តិបទញ្ច មហេសី’’តិ ច, ‘‘វន្ទេ ជេតវនំ និច្ចំ, វិហារំ រវិពន្ធុនោ’’តិ ច, ‘‘លោកេកពន្ធុ’មរវិន្ទសហាយពន្ធុ’’ន្តិ ច. ‘‘ឧណ្ហគូ’’តិ ឯត្ថ បន គោសទ្ទោ រស្មិយំ វត្តតិ. ឧណ្ហា គាវោ រស្មិយោ ឯតស្សាតិ ឧណ្ហគូ, សូរិយោ. បុព្ពាចរិយាបិ ហិ ឆន្ទោវិចិតិសត្ថេ ឥមមេវត្ថំ ព្យាករិំសុ.

‘‘គោសីតចន្ទន’’ន្តិ ឯត្ថ បានីយេ វត្តតិ. គោសទ្ទេន ហិ ជលំ វុច្ចតិ. គោ វិយ សីតំ ចន្ទនំ, តស្មិំ បន ឧទ្ធនតោ ឧទ្ធរិតបក្កុថិតតេលម្ហិ បក្ខិត្តេ តង្ខណញ្ញេវ តំ តេលំ សុសីតលំ ហោតិ.

ឯត្ថេកេ វទន្តិ ‘‘កស្មា ភោ ‘គោបទត្ថេ វត្តមានោ គោសទ្ទោ ឥត្ថិលិង្គោ ចេវ បុល្លិង្គោ ចា’តិ វទថ, កស្មា ច បន ‘ឥន្ទ្រិយបថវីវចនពុទ្ធិសូរិយរស្មិបានីយេសុ វត្តមានោ បុល្លិង្គោ’តិ វទថ, ឯតេសុ សូរិយត្ថេ វត្តមានោ បុល្លិង្គោ ហោតុ, ននុ ឥន្ទ្រិយវចនបានីយេសុ វត្តមានេន បន គោសទ្ទេន នបុំសកលិង្គេន ភវិតព្ពំ, បថវីពុទ្ធិរស្មីសុ វត្តមានេន ឥត្ថិលិង្គេន ភវិតព្ពំ ឥន្ទ្រិយាទិបថវាទិបទត្ថេសុ វត្តមានានំ ឥន្ទ្រិយសទ្ទាទិបថវីសទ្ទាទីនំ នបុំសកិត្ថិលិង្គវសេន និទ្ទេសស្ស ទស្សនតោ’’តិ? តន្ន, និយមាភាវតោ. ឥត្ថិបទត្ថេ វត្តមានស្សាបិ ហិ សតោ កស្សចិ សទ្ទស្ស បុល្លិង្គវសេន និទ្ទេសោ ទិស្សតិ យថា ‘‘ឱរោធោ’’តិ. បុរិសបទត្ថេ វត្តមានស្សាបិ ច សតោ កស្សចិ ឥត្ថិលិង្គវសេន និទ្ទេសោ ទិស្សតិ, យថា ‘‘អត្ថកាមោសិ មេ យក្ខ, ហិតកាមាសិ ទេវតេ’’តិ. ឥត្ថិបុរិសបទត្ថេសុ បន អវត្តមានានម្បិ សតំ កេសញ្ចិ សទ្ទានំ ឯកស្មិំយេវ ញាណាទិអត្ថេ វត្តមានានំ ឥត្ថិបុមនបុំសកលិង្គវសេន និទ្ទេសោ ទិស្សតិ យថា ‘‘បញ្ញា អមោហោ ញាណ’’ន្តិ, ‘‘តដំតដីតដោ’’តិ ច. តថា ហិ អនិត្ថិភូតោបិ សមានោ ‘‘មាតុលា’’តិ ឥត្ថិលិង្គវសេន រុក្ខោបិ នាមំ លភតិ, តព្ពសេន នគរម្បិ. តេនាហ ចក្កវត្តិសុត្តដីកាយំ ‘‘មាតុលាតិ ឥត្ថិលិង្គវសេន លទ្ធនាមោ ឯកោ រុក្ខោ, តាយ អាសន្នប្បទេសេ មាបិតត្តា នគរម្បិ ‘មាតុលា’ត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ. តេន វុត្តំ មាតុលាយន្តិ ឯវំនាមកេ នគរេ’’តិ.

គោសទ្ទស្ស នាមិកបទមាលា ហេដ្ឋា បកាសិតា.

មោ វុច្ចតិ ចន្ទោ, អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘មា វុច្ចតិ ចន្ទោ’’តិ អាការន្តបាឋោ ទិស្សតិ, ឱការន្តបាឋេន តេន ភវិតព្ពំ សក្កដភាសាយ ឯកក្ខរកោសតោ នយំ គហេត្វា ‘‘មោ សិវោ ចន្ទិមា ចេវា’’តិ ឱការន្តវសេន វត្តព្ពត្តា. ឯត្ថ ច ឱការន្តវសេន វុត្តស្ស មសទ្ទស្ស ចន្ទវាចកត្តេ ‘‘បុណ្ណមី, បុណ្ណមា’’តិ ច និទស្សនបទានិ. តត្ថ បុណ្ណោ មោ ឯត្ថាតិ បុណ្ណមី, ឯវំ បុណ្ណមា, រត្តាបេក្ខំ ឥត្ថិលិង្គវចនំ. ឯត្ថ បន ‘‘វិសាខបុណ្ណមាយ រត្តិយា បឋមយាមេបុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរី’’តិ ឥទំ និទស្សនំ. ឯត្ថ សិយា – យទិ ‘‘បុណ្ណមា’’តិ អយំសទ្ទោ រត្តាបេក្ខោ ឥត្ថិលិង្គោ.

‘‘បុណ្ណមាយេ យថា ចន្ទោ, បរិសុទ្ធោ វិរោចតិ;

តថេវ ត្វំ បុណ្ណមនោ, វិរោច ទសសហស្សិយំ.

អន្វទ្ធមាសេ បន្នរសេ, បុណ្ណមាយេ ឧបោសថេ;

បច្ចយំ នាគមារុយ្ហ, ទានំ ទាតុមុបាគមិ’’ន្តិ

អាទីសុ កថំ ‘‘បុណ្ណមាយេ’’តិ បទសិទ្ធីតិ? យការស្ស យេការាទេសវសេន. ធម្មិស្សរេន ហិ ភគវតា ‘‘បុណ្ណមាយា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘បុណ្ណមាយេ’’តិ វទតា យការស្ស ឋានេ យេការោ បឋិតោ ឥត្ថិលិង្គវិសយេ ត្តាការស្ស ឋានេ ត្តេការោ វិយ, នីការស្ស ឋានេ នេការោ វិយ ច. តថា ហិ យថា ‘‘អព្យយតំ វិលបសិ វិរត្តេ កោសិយាយនេ’’តិ ឥមស្មិំ រាធជាតកេ ‘‘វិរត្តា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘វិរត្តេ’’តិ វទន្តេន ត្តាការស្ស ឋានេ ត្តេការោ បឋិតោ, ‘‘កោសិយាយនី’’តិ ច វត្តព្ពេ ‘‘កោសិយាយនេ’’តិ វទន្តេន នីការស្ស ឋានេ នេការោ បឋិតោ. ឯវំ ‘‘បុណ្ណមាយា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘បុណ្ណមាយេ’’តិ វទតា យការស្ស ឋានេ យេការោ បឋិតោ. យថា ច ‘‘ទក្ខិតាយេ អបរាជិតសង្ឃ’’ន្តិ ឥមស្មិំ មហាសមយសុត្តប្បទេសេ ‘‘ទក្ខិតាយា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ទក្ខិតាយេ’’តិ វទតា យការស្ស ឋានេ យេការោ បឋិតោ, ឯវមិធាបិ. យថា បន ‘‘សភាយេ វា ទ្វារមូលេ វា’’តិ ឯត្ថ ‘‘សភាយ’’ន្តិ លិង្គព្យត្តយវសេន សភា វុត្តា, ន តថា ឥធ ‘‘បុណ្ណមាយ’’ន្តិ លិង្គព្យត្តយេន បុណ្ណមា វុត្តា, អថ ខោ ‘‘បុណ្ណមា’’តិ អាការន្តិត្ថិលិង្គវសេន វុត្តា. តថា ហិ ‘‘បុណ្ណមាយោ’’តិ បទំ យការដ្ឋានេ យេការុច្ចារណវសេន សម្ភូតំ ភុម្មវចនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

មា វុច្ចតិ សិរី. តថា ហិ វិទ្វមុខមណ្ឌនដីកាយំ ‘‘មាលិនី’’តិ បទស្សត្ថំ វទតា ‘‘មា វុច្ចតិ លក្ខី, អលិនី ភមរី’’តិ វុត្តំ. លក្ខីសទ្ទោ ច សិរីសទ្ទេន សមានត្ថោ, តេន ‘‘មា វុច្ចតិ សិរី’’តិ អត្ថោ អម្ហេហិ អនុមតោ, តថា បោរាណេហិបិ ‘‘មំ សិរិំ ធារេតិ វិទធាតិ ចាតិ មន្ធាតា’’តិ អត្ថោ បកាសិតោ, តស្មា ‘‘មាលិនី មន្ធាតា’’តិ ច ឥមានេត្ថ និទស្សនបទានិ. តត្រ បុល្លិង្គស្ស តាវ មសទ្ទស្ស អយំ នាមិកបទមាលា –

មោ, មា. មំ, មេ. មេន, មេហិ, មេភិ. មស្ស, មានំ. មា, មស្មា, មម្ហា, មេហិ, មេភិ. មស្ស, មានំ. មេ, មស្មិំ, មម្ហិ, មេសុ. ភោ ម, ភវន្តោ មា.

អយំ បន ឥត្ថិលិង្គស្ស មាសទ្ទស្ស នាមិកបទមាលា –

មា, មា, មាយោ. មំ, មា, មាយោ. មាយ, មាហិ, មាភិ. មាយ, មានំ. មាយ, មាហិ, មាភិ. មាយ, មានំ. មាយ, មាយំ, មាសុ. ភោតិ មេ, ភោតិយោ មាយោ.

ឯត្ថ បន សិរីវាចកោ មាសទ្ទោ ច សទ្ទវាចកោ រាសទ្ទោ ចាតិ ឥមេ សមានគតិកា ឯកក្ខរត្តា និច្ចមាការន្តបកតិកត្តា ឥត្ថិលិង្គត្តា ច.

តត្រ សំ វុច្ចតិ សន្តចិត្តោ បុរិសោ. យំ លោកេ ‘‘សប្បុរិសោ’’តិ ច, ‘‘អរិយោ’’តិ ច, ‘‘បណ្ឌិតោ’’តិ ច វទន្តិ, តស្សេតំ អធិវចនំ យទិទំ ‘‘ស’’ន្តិ. ឯវំ សប្បុរិសារិយបណ្ឌិតវាចកស្ស សំសទ្ទស្ស បច្ចត្តវចនវសេន អត្ថិភាវេ ‘‘សមេតិ អសតា អស’’ន្តិ ឥទំ បយោគនិទស្សនំ. ឯត្ថ ហិ ‘‘ន សំ អស’’ន្តិ សមាសចិន្តាយ សប្បុរិសាសប្បុរិសបទត្ថា សំ អសំសទ្ទេហិ វុត្តាតិ ញាយន្តិ, តស្មា ‘‘សប្បុរិសបទត្ថោ បច្ចត្តវចនេន សំសទ្ទេន វុត្តោ នត្ថី’’តិ វចនំ ន វត្តព្ពំ. យេ ‘‘នត្ថី’’តិ វទន្តិ, តេសំ វចនំ ន គហេតព្ពំ. នាមិកបទមាលា បនស្ស ‘‘សំ, សន្តំ, សន្តេ’’តិអាទិនា ហេដ្ឋា បកាសិតា. នបុំសកលិង្គត្តេ សំ វុច្ចតិ ធនំ, ‘‘មនុស្សស្សំ. បរស្សំ. សព្ពស្សំ. សព្ពស្សហរណំ. បរស្សហរណ’’ន្តិអាទីនេត្ថ និទស្សនបទានិ. តត្ថ មនុស្សស្ស សំ មនុស្សស្សំ. ឯវំ បរស្ស សំ បរស្សំ. សព្ពស្ស សំ សព្ពស្សំ. តស្ស ហរណំ បរស្សហរណំ សព្ពស្សហរណន្តិ សមាសោ. តថា សំ វុច្ចតិ សុខំ សន្តិ ច. វុត្តញ្ហិ តព្ពាចកត្តំ បោរាណកវិរចនាយំ –

‘‘ទេវទេវោ សំទេហី នោ, ហីនោ ទេវាតិទេហតោ;

ហតោបបាតសំសារោ, សារោ សំ ទេតុ ទេហិន’’ន្តិ.

តស្មា អយមេត្ថ គាថា, ‘‘សកលលោកសង្ករោ ទីបង្ករោ’’តិ ឯត្ថ ‘‘សង្ករោ’’តិ បទញ្ចនិទស្សនំ. ‘‘សំ, សានិ, សា. សំ, សានិ, សេ. សេន’’ឥច្ចាទិ បុព្ពេ បកាសិតនយេន ញេយ្យំ. ឯត្ថ ច សោតូនំ សុគតមតវរេ កោសល្លជននត្ថំ សមាសន្តគតស្ស សំសទ្ទស្ស នាមិកបទមាលំ បរិបុណ្ណំ កត្វា កថយាម –

មនុស្សស្សំ, មនុស្សស្សានិ, មនុស្សស្សា. មនុស្សស្សំ, មនុស្សស្សានិ, មនុស្សស្សេ. មនុស្សស្សេន, មនុស្សស្សេហិ, មនុស្សស្សេភិ. មនុស្សស្សស្ស, មនុស្សស្សានំ. មនុស្សស្សា, មនុស្សស្សស្មា, មនុស្សស្សម្ហា, មនុស្សស្សេហិ, មនុស្សស្សេភិ. មនុស្សស្សស្ស, មនុស្សស្សានំ. មនុស្សស្សេ, មនុស្សស្សស្មិំ, មនុស្សស្សម្ហិ, មនុស្សស្សេសុ. ភោ មនុស្សស្ស, ភោន្តោ មនុស្សស្សានិ, មនុស្សស្សា. ឯស នយោ ‘‘បរស្សំ សព្ពស្ស’’ន្តិអាទីសុបិ, សព្ពានេតានិ បទានិ អភិធេយ្យលិង្គានីតិ គហេតព្ពានិ.

យំ តំ កិមិតិសទ្ទានំ, នាមមាលំ បនត្តរិ;

សព្ពនាមបរិច្ឆេទេ, បកាសិស្សំ តិលិង្គតោ.

ឥច្ចេវំ ហេដ្ឋា ឧទ្ទិដ្ឋានំ កោ វិ សាទីនំ នាមិកបទមាលា សទ្ធិំ អត្ថន្តរនិទស្សនបទេហិ វិភត្តា. តត្រិទំ លិង្គវវត្ថានំ –

កោ វិ សា ហោន្តិ បុល្លិង្គេ, ភា រា ថី ធី កុ ភូ ថិយំ;

កំ ខំ នបុំសកេ គោ តុ, បុមេ ចេវិត្ថិលិង្គកេ.

មោ បុមេ ឥត្ថិលិង្គេ មា, សំ បុមេ ច នបុំសកេ;

យំ តំ កិមិតិ សព្ពត្រ, លិង្គេស្វេវ បវត្តរេ.

ឥតោ អញ្ញានិបិ ឯកក្ខរានិ ឧបបរិក្ខិត្វា គហេតព្ពានិ.

ឯវំ វិញ្ញូនំ នយញ្ញូនំ សទ្ទរចនាវិសយេ បរមវិសុទ្ធវិបុលពុទ្ធិបដិលាភត្ថំ បរមសណ្ហសុខុមត្ថេសុ បយោគេសុ អសម្មោហត្ថំ សុវណ្ណតលេ សីហវិជម្ភនេន កេសរីសីហស្ស វិជម្ភនមិវ តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ ញាណវិជម្ភនេន វិជម្ភនត្ថញ្ច អធិកូនេកក្ខរវសេន លិង្គត្តយំ មិស្សេត្វា នាមិកបទមាលា វិភត្តា.

សទ្ទេ ភវន្តិ កុសលា ន តុ កេចិ អត្ថេ,

អត្ថេ ភវន្តិ កុសលា ន តុ កេចិ សទ្ទេ.

កោសល្លមេវ បរមំ ទុភយត្ថ តស្មា,

យោគំ ករេយ្យ សតតំ មតិមា វរន្តិ.

ឥតិ នវង្គេ សាដ្ឋកថេ បិដកត្តយេ ព្យប្បថគតីសុ

វិញ្ញូនំ កោសល្លត្ថាយ កតេ សទ្ទនីតិប្បករណេ

លិង្គត្តយមិស្សកោ នាមិកបទមាលាវិភាគោ

ទសមោ បរិច្ឆេទោ.