២៣. ស្យាទីសុ រស្សោតិ

នបុំសកេ វត្តមានស្ស ស្យាទីសុ រស្សោ. ភោ ឆត្តុបាហន, ឆត្តុបាហនំ, ឆត្តុបាហនេន ឥច្ចាទិ.

តេ ច សមាហារិតរីតរយោគា ពហុលំវិធានា និយតវិសយាយេវ ហោន្តិ, តត្រា+យំ វិសយវិភាគោ-និរុត្តិបិដកាគតោ-បាណិ+តូរិយ+យោគ្គ+សេនង្គានំ, និច្ចវេរីនំ, សង្ខ្យាបរិមាណសញ្ញានំ, ខុទ្ទជន្តុកានំ, បចនចណ្ឌាលានំ, ចរណសាធារណានំ, ឯកជ្ឈាយនបាវចនានំ, លិង្គវិសេសានំ, វិវិធវិរុទ្ធានំ, ទិសានំ, នទីនញ្ច និច្ចសមាហារេកត្ថំ ភវតិ.

បាណង្គានំ-ចក្ខុ ច សោតញ្ច ចក្ខុសោតំ, មុខញ្ច នាសិកា ច មុខនាសិកំ, ‘‘ស្យាទីសុ រស្សោ’’តិ នបុំសកេ វត្តមានស្ស រស្សោ. ហនុ ច គីវា ច ហនុគីវំ, កណ្ណា ច នាសា ច កណ្ណនាសំ, បាណិ ច បាទោ ច បាណិបាទំ, ឆវិ ច មំសញ្ច លោហិតញ្ច ឆវិមំសលោហិតំ, នាមញ្ច រូបញ្ច នាមរូបំ, ជរា ច មរណញ្ច ជរាមរណំ.

តូរិយង្គានំ-អលសោ ច តាលម្ពរោ ច អលសតាលម្ពរំ, មុរជោ ច គោមុខោ ច មុរជគោមុខំ, សំខោ ច បណវោ ច ទេណ្ឌិមោ ច, សំខា ច បណវា ច ទេណ្ឌិមា ចាតិ វា សំខបណវទេណ្ឌិមំ, បណវាទយោ ទ្វេបិ ភេរិវិសេសា, មទ្ទវិកោ ច បាណវិកោ ច មទ្ទវិកបាណវិកំ, គីតញ្ច វាទិតញ្ច គីតវាទិតំ, សម្មញ្ច តាឡញ្ច សម្មតាឡំ, សម្មំតិ កំសតាលំ, តាឡំតិ ហត្ថតាឡំ.

យោគ្គង្គានំ-ផាលោ ច បាចនញ្ច ផាលបាចនំ, យុគញ្ច នង្គលញ្ច យុគនង្គលំ.

សេនង្គានំ-ហត្ថិនោ ច អស្សា ច ហត្ថិអស្សំ, រថា ច បត្តិកា ច រថបត្តិកំ, អសិ ច សត្តិ ច តោមរញ្ច បិណ្ឌញ្ច អសិសត្តិតោមរបិណ្ឌំ, អសិ ច ចម្មញ្ច អសិចម្មំ, ចម្មន្តិ សរវារណ-ផលកំ. ធនុ ច កលាបោ ច ធនុកលាបំ, កលាបោ=តុណីរំ. បហរណញ្ច អាវរណញ្ច បហរណាវរណំ.

និច្ចវេរីនំ-អហិ ច នកុលោ ច, អហី ច នកុលា ចាតិ វា អហិនកុលំ. ឯវំ ពិឡារមូសិកំ, អន្តស្ស រស្សត្តំ. កាកោលុកំ, សប្បមណ្ឌូកំ, គរុឡសប្បំ, នាគសុបណ្ណំ.

សង្ខ្យាបរិមាណសញ្ញានំ-ឯកកញ្ច ទុកញ្ច ឯកកទុកំ. ឯវំ, ទុកតិកំ, តិកចតុក្កំ, ចតុក្កបញ្ចកំ. ទសកញ្ច ឯកាទសកញ្ច ទសេកាទសកំ, ‘‘តិតាលីស’’ ឥតិ ចក-ភាគលោបនិទ្ទេសេន កការស្ស លោបោ.

ខុទ្ទជន្តុកានំ-កីដា ច បដង្គា ច កីដបដង្គំ, កីដា=កបាលបិដ្ឋិកបាណា. ឯវំ កុន្ថកិបិល្លិកំ, ឌំសា ច មកសា ច ឌំសមកសំ, មក្ខិកា ច កិបិល្លិកា ច មក្ខិកកិបិល្លិកំ, កីដា ច សរិំសបា ច កីដសរិំសបំ. តត្ថ កុន្ថា=សុខុមកិបិល្លិកា.

ខុទ្ទជន្តុ អនដ្ឋី វា, អថ ខោ ខុទ្ទកោបិ វា;

សតំ វា បសតោ យេសំ, កេចិ អានតុលា ឥតិ.

បចនចណ្ឌាលានំ-ឱរព្ភិកា ច សូករិកា ច ឱរព្ភិកសូករិកំ, ឯវំ សាកុន្តិកមាគវិកំ. សបាកោ ច ចណ្ឌាលោ ច សបាកចណ្ឌាលំ, បុក្កុសឆវឌាហកំ, វេនរថការំ, តត្ថ វេនា=តច្ឆកា, រថការា=ចម្មការា.

ចរណសាធារណានំ-អតិសោ ច ភារទ្វាជោ ច អតិសភារទ្វាជំ, កដ្ឋោ ច កបាលោ ច កដ្ឋកបាលំ, សីលញ្ច បញ្ញាណញ្ច សីលបញ្ញាណំ, សមថោ ច វិបស្សនា ច សមថវិបស្សនំ, វិជ្ជា ច ចរណញ្ច វិជ្ជាចរណំ, ឯវំ នាមរូបំ, ហិរោត្តប្បំ, សតិសម្ប-ជញ្ញំ, លោភមោហំ, ទោសមោហំ, អហិរិកានោត្តប្បំ, ថិនមិទ្ធំ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ច+មិច្ចាទិ.

ឯកជ្ឈាយនបាវចនានំ-ទីឃោ ច មជ្ឈិមោ ច ទីឃមជ្ឈិមំ, ឯវំ ឯកុត្តរ សំយុត្តកំ, ខន្ធកវិភង្គំ.

លិង្គវិសេសានំ-ឥត្ថី ច បុមា ច ឥត្ថិបុមំ, ទាសី ច ទាសោ ច ទាសិទាសំ, ចីវរញ្ច បិណ្ឌបាតោ ច សេនាសនញ្ច គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារោ ច ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ, តិណញ្ច កដ្ឋោ ច សាខា ច បលាសញ្ច តិណកដ្ឋសាខាបលាសំ. ‘‘លាភី ហោតិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ’’តិបិ ទិស្សតិ.

វិវិធវិរុទ្ធានំ-កុសលញ្ច អកុសលញ្ច កុសលាកុសលំ, ឯវំ សាវជ្ជានវជ្ជំ, ហីនបណីតំ, កណ្ហសុក្កំ, ឆេកបាបកំ, សុខទុក្ខំ, អធមុត្តមំ, បដិឃានុនយំ, ឆាយាតបំ, អាលោកន្ធការំ. រត្តិញ្ច ទិវា ច រត្តិន្ទិវំ, ‘‘រត្តិន្ទិវទារគវចតុរស្សា’’តិ អបច្ចយេ កតេ នុមអាគមោ. អហោ ច រត្តិ ច អហោរត្តំ, ‘‘ទីឃា+ហោវស្សេកទេសេហិ ច រត្យា’’តិ អបច្ចយេ កតេ ‘‘មនាទ្យាបាទីន+មោ មយេ ចេ’’តិ ឱការោ.

ទិសានំ-បុព្ពា ច អបរា ច បុព្ពាបរំ, ឯវំ បុរត្ថិមបច្ឆិមំ, ទក្ខិណុត្តរំ, បុព្ពទក្ខិណំ, បុព្ពុត្តរំ, អបរទក្ខិណំ, អបរុត្តរំ.

នទីនំ-គង្គា ច យមុនា ច គង្គាយមុនំ, ឯវំ មហីសរភូ.

តិណ+រុក្ខ+បសុ+សកុណ+ធន+ខញ្ញ+ព្យញ្ជន+ជនបទានំ វា. តិណវិសេសានំ-ឧសីរានិ ច ពីរណានិ ច ឧសីរពីរណំ ឧសីរពីរណានិ វា. ឯវំ មុញ្ជបព្ពជំ មុញ្ជបព្ពជានិ វា, កាសកុសំ កាសកុសា វា.

រុក្ខវិសេសានំ-អស្សត្ថា ច កបិដ្ឋា ច អស្សត្ថកបិដ្ឋំ អស្សត្ថកបិដ្ឋា វា, ឯវំ អម្ពបនសំ អម្ពបនសា, ខទិរបលាសំ ខទិរបលាសា, ធវាស្សកណ្ណំ ធវាស្សកណ្ណា, បិលក្ខនិគ្រោធំ បិលក្ខនិគ្រោធា, សាកសាលំ សាកសាលា.

បសុវិសេសានំ-គជា ច គវជា ច គជគវជំ គជគវជា វា, អជា ច ឯឡកា ច អជេឡកំ អជេឡកា, ហត្ថី ច គាវោ ច អស្សា ច វឡវា ច ហត្ថីគវស្សវឡវំ ហត្ថីគវស្សវឡវា, រស្សត្តំ. ឯវំ គោមហិសំ គោមហិសា, ឯណេយ្យវរាហំ ឯណេយ្យវរាហា, សីហព្យគ្ឃតរច្ឆំ សីហព្យគ្ឃតរច្ឆា, កុក្កុដសូករំ កុក្កុដសូករា, ឯណេយ្យគោមហិសំ ឯណេយ្យគោមហិសា.

សកុណវិសេសានំ-ហំសា ច ពកា ច ហំសពកំ ហំសពកា. ឯវំ ការណ្ឌវចក្កវាកំ ការណ្ឌវចក្កវាកា, មយូរកោញ្ចំ មយូរកោញ្ចា, សុកសាលិកំ សុកសាលិកា, ពកពលាកំ ពកពលាកា.

ធនានំ-ហិរញ្ញញ្ច សុវណ្ណញ្ច ហិរញ្ញសុវណ្ណំ ហិរញ្ញសុវណ្ណានិ. ឯវំ ជាតរូបរជតំ ជាតរូបរជតានិ, មណិសង្ខមុត្តវេឡុរិយំ មណិសង្ខមុត្តវេឡុរិយា.

ធញ្ញានំ-សាលី ច យវា ច សាលិយវំ សាលិយវា វា. ឯវំ តិលមុគ្គមាសំ តិលមុគ្គមាសានិ, និប្បាវកុលត្ថំ និប្បាវកុលត្ថា.

ព្យញ្ជនានំ-សាកោ ច សុវា ច សាកសុវំ សាកសុវា. ឯវំ គព្យមាហិសំ គព្យមាហិសា, ឯណេយ្យវរាហំ ឯណេយ, វរាហា. មិគមយូរំ មិគមយូរា.

ជនបទានំ-កាសិ ច កោសលា ច កាសិកោសលំ កាសិកោសលា, វជ្ជី ច មល្លា ច វជ្ជិមល្លំ វជ្ជិមល្លា, អង្គា ច មគធា ច អង្គមគធំ អង្គមគធា, ឯវំ ចេតិវំសំ ចេតិវំសា, មច្ឆសូរសេនំ មច្ឆសូរសេនា, កុរុបញ្ចាលំ កុរុបញ្ចាលា. នាមញ្ច រូបញ្ច នាមរូបញ្ច នាមរូបនាមរូបន្តិ ចតុរេកបញ្ចវោការវសេន វត្តព្ពេ ពហុលាធិការា សរូបេកសេសំ កត្វា នាមរូបន្តិ វុត្តំ.

ឯតស្មិំ ឯកត្ថីភាវកណ្ឌេ យំ វុត្តំ បុព្ពំ, តទេវ បុព្ពំ និបតតិ, កមាតិក្កមេ បយោជនស្សា+ភាវា. ក្វចិ វិបល្លាសោបិ ហោតិ, ពហុលាធិការតោ, ទន្តានំ រាជា រាជទន្តោ. ចត្ថេ សមាហារេ ‘‘សភាបរិសាយា’’តិ ញាបកា ក្វចិ នបុំសកលិង្គំ ន ភវតិ, អាធិបច្ចញ្ច បរិវារោ ច អាធិបច្ចបរិវារោ. ឯវំ ឆន្ទបារិសុទ្ធិ, បដិសន្ធិបវត្តិយំ.