១៩. ចត្ថេ

អនេកំស្យាទ្យន្តំ ចត្ថេ ឯកត្ថំ វា ហោតិ. សមុច្ចយោ អន្វាចយោ ឥតរីតរយោគោ សមាហារោតិ ចសទ្ទស្ស អត្ថោ ចតុព្ពិធោ.

តត្ថ សមុច្ចយា+ន្វាចយេសុ សមាសោ ន ហោតិ, ក្រិយាសាបេក្ខតាយ នាមានំ អញ្ញមញ្ញំ អយុត្តត្ថត្តា, យថា-ចីវរំ បិណ្ឌបាតញ្ច បច្ចយំ សយនាសនំ អទាសិ, ទានញ្ច ទេហិ, សីលញ្ចរក្ខាហិ. ឥតរីតរយោគេ សមាហារេ ច អញ្ញមញ្ញាបេក្ខត្តា សមាសោ.

ឧភយត្ថបធានេ ចត្ថេ កថ+មេកត្ថីភាវោ សម្ភវេ+តិ ចេ, វុត្តញ្ហិ –

សប្បធានាបិ យត្ថ+ត្ថា, មិថោ សាបេក្ខតា ឥវ;

ក្រិយាសម្ពន្ធសាមញ្ញា, ចត្ថេ+កត្ថំ ត+ទុច្ចតេតិ.

យស្មា ឯកត្ថីភាវេបិ សតីយសតីយត្ថេ បធានំ, តស្មា ឥទំ វុច្ចតេ –

ន+ញ្ញមញ្ញំ វិសេសេន្តិ, ចត្ថេ អត្ថា បទានិវ;

សត្ថវុត្យី អតោ តេសំ, បធានត្ថំ+ភិយុជ្ជតេ.

ឥតរីតរយោគោ ច, សមាហារោត្យ+យំ ទ្វិធា;

សមាសោ តុ ឥមំ អញ្ញេ, ជានន្តេ ទ្វន្ទនាមតោ.

ឥតរីតរយោគស្មិំ+វយវត្ថស្ស សម្ភវោ;

សមុទាយតិរោភាវោ, បរំវ លិង្គ+មស្ស ច.

សមុទាយព្ភវោ យស្មិំ+វយវា ច តិរោហិតា;

សមាហារោត្យ+យំ ចត្ថោ, សោ ច ហោតិ នបុំសកេ.

ឥតរីតរយោគោ យថា-សារិបុត្តោ ច មោគ្គល្លានោ ច សារិបុត្តមោគ្គល្លានា, ភោ សារិបុត្តមោគ្គល្លានា ឥច្ចាទិ. អវយវបធានត្តា ពហុវចនមេវ. សមណា ច ព្រាហ្មណា ច សមណព្រាហ្មណា, ឯវំ ព្រាហ្មណគហបតិកា, ខត្តិយព្រាហ្មណា, ទេវមនុស្សា, ចន្ទិមសូរិយា.