២,២. កម្មេ ទុតិយា

ករីយតិ កត្តុកិរិយាយ សម្ពន្ធីយតីតិ កម្មំ, តស្មិំ កម្មការកេ ទុតិយាវិភត្តិ ហោតិ. តំ តិវិធំ និព្ពត្តិ, វិកតិ, បត្តិ ភេទេន, តត្ថ និព្ពត្តិកម្មេ មាតា បុត្តំ វិជាយតិ, អាហារោ សុខំ ជនយតិ, កដំ ករោតិ ទត្តោ. វិកតិយំ កដ្ឋ+មង្គារំ ករោតិ, សុវណ្ណំ កដកំ ករោតិ, វីហយោ លុនាតិ. បត្តិយំ ទត្តោ ឃរំ បវិសតិ, អាទិច្ចំ បស្សតិ, ធម្មំ សុណាតិ, បណ្ឌិតេ បយិរុបាសតិ.

វុត្តញ្ច –

និព្ពត្តិ+វិកតិ+បត្តិ-ភេទា កម្មំ តិធា មតំ;

កត្តុក្រិយាភិគម្មន្តំ, សុខ+មង្គារំ+ឃរំ យថាតិ.

កដំ ករោតិ វិបុលំ ទស្សនីយន្តិ អត្ថេវ គុណយុត្តស្ស កម្មតា, វិបុលំ ករោតិ, ទស្សនីយំ ករោតីតិ ក្រិយាយ សម្ពន្ធិយមានត្តា. ឱទនោ បច្ចតេតិ ឱទនសទ្ទតោ កម្មតា នប្បតីយតេ, កិញ្ចរហិ អាខ្យាតតោ.

ឥច្ឆិតកម្មំ យថា-គាវុំ បយោ ទោហតិ, គោមន្តំ គាវំ យាចតិ, គាវ+មវ រុន្ធតិ វជំ, មាណវកំ មគ្គំ បុច្ឆតិ, គោមន្តំ គាវំ ភិក្ខតេ, រុក្ខ+មវចិនាតិ ផលានិ, រុក្ខាត្យត្ថោ. សិស្សំ ធម្មំ ព្រូតេ. ឯត្ថ បយោ, គាវំ ឥច្ចាទិ ឥច្ឆិតំ, គាវុំ, គោមន្ត+មិច្ចាទិ អនិច្ឆិតំ. ឯវ+មនិច្ឆិតេបិ កណ្ដកំ មទ្ទតិ, វិសំ គិលតិ. យំ នេវិ+ច្ឆិតំ, នាបិ អនិច្ឆិតំ, តត្រាបិ គាមំ គច្ឆន្តោ រុក្ខមូល+មុបសប្បតិ.

អាធារេ អធិសិ+ឋា+សានំ បយោគេ ច, បថវិំ អធិសេស្សតិ, គាម+មធិតិដ្ឋតិ, រុក្ខ+មជ្ឈាសតេតិ. ឯត្ថ បថវិន្តិ បថវិយន្តិ អត្ថោ. ឯវ+មភិ, និបុព្ពវិសស្សាបិ, ធម្ម+មភិនិវិសតេ, ធម្មេ វា. តថា ឧប, ន្វ+ជ្ឈា+បុព្ពវសតិស្ស, គាម+មុបវសតិ, គាម+មនុវសតិ, វិហារ+មធិវសតិ, គាម+មាវសតិ, អគារំ អជ្ឈវសតិ, ឯត្ថ គាមន្តិ គាមេត្យត្ថោ. តថា តប្បានា+ចារេបិ, នទិំ បិពតិ, គាមំ ចរតិ, នទិយំត្យត្ថោ. សចេ មំ នាលបិស្សតីតិ មយា សទ្ធិំត្យត្ថោ. វិហិតាវ បដិ-យោគេបិ ទុតិយា, បដិភន្តុ តំ ចុន្ទ ពោជ្ឈង្គា, តម្បដិ ពោជ្ឈង្គា ភាសន្តូតិ អត្ថោ. ឧបមា មំ បតិភាតិ, ឧបមា មំ ឧបដ្ឋាតិត្យត្ថោ. ធាតុនាយុត្តេ ‘‘តស្ស នប្បដិភាតី’’តិ ឆដ្ឋី.