១៥. សាមិត្ថេ+ធិនា

សាមិភាវត្ថេ អធិនា យុត្តម្ហា សត្តមី ហោតិ. អធិព្រហ្មទត្តេ បញ្ចាលា, អធិបញ្ចាលេសុ ព្រហ្មទត្តោ, ព្រហ្មទត្តិស្សរា បញ្ចាលាតិ អត្ថោ. អធិទេវេសុ ពុទ្ធោ, សម្មុតិទេវាទីហិ ពុទ្ធោ អធិកោត្យត្ថោ.

ឯត្ថ ច យថាវុត្តេសុ អត្ថេសុ អយំ ភេទោ –

ការកំ សាធកំ និព្ពត្តកំ ក្រិយានិមិត្តន្តិ អត្ថតោ ឯកមេវ, តញ្ច ទណ្ឌោ, ធវលោ, បចនំ, ចិត្តោ, គោតិ ទព្ព+គុណ+ក្រិយា+នាម+ជាតិភេទេន បញ្ចវិធម្បិ កម្ម+កត្តាទិវសេន ឆព្ពិធំ, តំ សត្តិការកំ, តទាធារភូតទព្ពាទយោ តត្រដ្ឋការកំ, ន មុខ្យតោ. មុខ្យតោ ចេ ហោន្តិ, តេសំ សត្តិទព្ពានំ អញ្ញមញ្ញព្យាវដរូបត្តា យោ អាធារោ, សោ អាធារោយេវ, កិស្មិញ្ចិកាលេ ករណំ វា កត្តុរូបភូតោ វា ន ហោតិ, តស្មា ថាលិ បចតិ, ថាលិយា បចតិ, ថាលិយំ បចតីត្យាទិនា ឯកស្ស វត្ថុនោ កត្តុ+ករណា+ធារភេទោ ន សិយា. សត្តិបក្ខេ បន ទព្ពាទីនំ អនេកសត្តិយា អាធារត្តា សត្តិយា ទព្ពាទយោ វិវក្ខិតា តំ តំ ការកំ ហោតីតិ ទព្ពាទីនំ អភេទេបិ ការកភេទោ យុជ្ជតេ. វុត្តញ្ហិ –

វិចិត្តកត្តុអាទីហិ, សំយោគា ឯកវត្ថុនោ;

នានាត្តំ យុជ្ជតេ នាដ្យ-ភេទេន នដកស្សិ+វាតិ.

ថាលិ វត្ថុតោ ឯកា ចេទបិ សត្តិការកភូតកត្តុ+ករណា+ធារាទីនំ ភេទេន ភេទ+មុបយាតិ, កិមិវ រាម+រាវណាទិវេសធារីនដកោ តេសំ នាមវសេន រាមោ, រាវណោតិ ភេទ+មុបយាតិ, ត+មិវាតិ អធិប្បាយោ.

បុន+របិ –

យថេ+កោបិ បដោ សុត្ត, បីតាទិគុណសំយុតោ;

សុក្កោ បដោតិ បីតោតិ, ភេទំ យាត្យេ+វមេវ+យំ.

ឯត្ថ ច សត្តិភូតកត្តាទយោ មុខ្យការកំ, តំយោគេន ទព្ពភូតថាលី គុណការកំ, តេ ច កថំ ក្រិយាយ ការកា ហោន្តិ. កត្តា អត្តនា បតិដ្ឋិតាយ ហសតិ+នច្ចតិច្ចាទិក្រិយាយ និមិត្តំ ហោតិ. កម្មញ្ច អត្តនា បតិដ្ឋិតក្រិយាយ តទត្ថភូតឥន្ធនាទីនិ បវត្តេន្តំ ‘‘ឱទនំ បចតី’’ត្យាទោ និមិត្តំ. ‘កដ្ឋេហិ បច្ចតី’ត្យាទោ កដ្ឋានិ ជលនក្រិយាយ សាធេតព្ពបាកស្ស អង្គភាវេន និមិត្តំ. ‘ផរសុនា ឆិន្ទតី’ត្យាទោ ផរសុ ច កដ្ឋានំ ទ្វិធាបវត្តិយា និមិត្តំ. កម្មញ្ច ក្រិយាយ សម្ពន្ធីយមានព្យាប្យេ សតិ និមិត្តភាវេន ក្រិយាយ និមិត្តំ. តថា សម្បទានា+វធិ+អាធារានំ ‘គាវោ ទទាតិ’ ‘គាមស្មា អបនយតិ’ ‘ថាលិយំ បចតី’ត្យាទីសុ គោទានា+បនយន+បចនក្រិយានំ និមិត្តត្តា ក្រិយាយ និមិត្តានិ ហោន្តិ. តេសំ យថាសកំ ក្រិយាយ បវត្តកោ កត្តា, តស្មា ស ឯវ បធានោ កត្តាតិ វោហារំ លភតិ, អញ្ញេសំ ករណាទីនំ កត្តុភាវេ សតិបិ អប្បធានត្តា តំ ន លភតិ.

ចោទកេន វុត្តញ្ហិ –

ននុ សាមគ្យមីនាយំ, ក្រិយាសិទ្ធិ កថំ វទ;

ឯកស្ស កត្តុនោ ឯវ, សព្ពេសំ កត្តុតំ វិនា.

សព្ពេសំ ករណាទីនំ, កត្តុតាយ វិយោគតោ;

ករណាទីនំ អភាវត្តា, ការកំ ន ហិ ឆព្ពិធន្តិ.

វុច្ចតេ –

យទ្យប្យ+ត្ថិ ហិ កត្តុត្តំ, សភាវា ករណាទិសុ;

ក្រិយាសិទ្ធ្យា តថាប្យេ+ត+មប្បធានំ បរង្គតោ.

ឯតំ សភាវតោ ឧបលព្ភមានំ ករណាទីសុ កត្តុត្តំ បរេសំ ករណាទីនំ ជលន+ធារណាទិក្រិយាយ អង្គំ ឧបាយតិ អប្បធានន្តិ អធិប្បាយោ.

ការកំ ឆព្ពិធំ សញ្ញា-វសា ឆព្ពីសតិវិធំ;

បភេទា សត្តធា កម្មំ, កត្តា បញ្ចវិធោ ភវេ.

ករណំ ទុវិធំ ហោតិ, សម្បទានំ តិធា មតំ;

អបាទានំ បញ្ចវិធំ, អាធារោ តុ ចតុព្ពិធោ.

វិភត្តិយោ បន –

បច្ចត្ត+មុបយោគញ្ច, ករណំ សម្បទានិយំ;

និស្សក្កំ សាមិវចនំ, ភុម្ម+មាលបន+ដ្ឋមំតិ.

ឥតិ បយោគសិទ្ធិយំ ការកកណ្ឌោ តតិយោ.