១៤. សត្តម្យា+ធារេ

អាធារការកេ សត្តមីវិភត្តិ ហោតិ. ស្មិំ+សុឥតិ សត្តមី. សត្តម្យេកវចនំ ស្មិំ, សុគតេ បតិដ្ឋិតំ សុគតម្ហិ សុគតស្មិំ វា. សត្តមីពហុវចនំ សុ, ‘‘សុ+ហិស្វ+ស្សេ’’តិ ឯ, សុគតេសុ.

សុគតោ, សុគតា. ភោ សុគត, ភោ សុគតា, ភវន្តោ សុគតា. សុគតំ, សុគតេ. សុគតេន, សុគតេភិ, សុគតេហិ. ករណេ សុគតេន, សុគតេភិ, សុគតេហិ. សុគតស្ស, សុគតាយ, សុគតានំ. សុគតា, សុគតម្ហា, សុគតស្មា, សុគតេភិ, សុគតេហិ. សុគតស្ស, សុគតានំ. សុគតេ, សុគតម្ហិ, សុគតស្មិំ, សុគតេសុ.

សុគតោ សុគតោ. សុគតំ នមតិ. សុគតេន កតោ. សុគតេន ជិតោ. សុគតស្ស ទទេ. សុគតា វិគតោ. សុគតស្ស សុតោ. សុគតេ រមតេ. ឯវំ –

សូរា+សុរ+នរោ+រគ+នាគ+យក្ខា,

គន្ធព្ព+កិន្នរ+មនុស្ស+បិសាច+បេតា;

មាតង្គ+ជង្គម+តុរង្គ+វរាហ+សីហា,

ព្យគ្ឃ+ច្ឆ+កច្ឆប+តរច្ឆ+មិគ+ស្ស+សោណា.

អាលោក+លោក+និលយា+និល+ចាគ+យោគា,

វាយាម+គាម+និគមា+គម+ធម្ម+កាមា;

សង្ឃោ+ឃ+ឃោស+បដិឃា+សវ+កោធ+លោភា,

សារម្ភ+ថម្ភ+មទ+មាន+បមាទ+មក្ខា.

បុន្នាគ+បូគ+បនសា+សន+ចម្បក+ម្ព-

ហិន្តាល+តាល+វកុល+ជ្ជុន+កិំសុកា ច;

មន្ទារ+កុន្ទ+បុចិមន្ទ+ករញ្ជ+រុក្ខា,

ញេយ្យា មយូរ+សកុណ+ណ្ឌជ+កោញ្ច+ហំសា.

សុគតសទ្ទោវ, យតោ សព្ពោ សទ្ទោ, ន សទ្ទតាលិតត្ថោវ, អថ ខោ សំយោគាទិវសេនបិ អត្ថំ វទន្តិ. តេនេ+តំ វុច្ចតិ –

សំយោគា វិប្បយោគា ច, សាហចរិយា+វិរោធតោ;

អត្ថា បករណា លិង្គា, សទ្ទន្តរសមីបតោ.

សាមត្ថ្យោ+ចិត្រ+ទេសេហិ, កាល+ព្យត្តា+នុរូបតោ;

ឧបចារ+កាកុភេទ, សម្ពន្ធេហុ+បលក្ខណា.

វចនា ច តទង្គត្តា, បធានត្តាតិអាទិហិ;

សទ្ទ+ត្ថា បវិភជ្ជន្តេ, ន សទ្ទាទេវ កេវលាតិ.

ឯត្ថ សំយោគតោ តាវ, ‘‘សកិសោរា ធេនុ ទីយតូ’’តិ, កិសោរោ អស្សបោតកោ, តំសំយោគតោ វឡវា ឯវ បតីយតេ.

វិប្បយោគតោ – ‘‘អកិសោរា អានីយតូ’’តិ តប្បដិសេធា វឡវា ឯវ បតីយតេ.

សហចរណតោ – ‘‘រាម+លក្ខណ’’ឥតិ ឧភិន្នំ សហចរណេន រាមោតិ ទាសរថិ ឯវ រាមោ, ន អញ្ញាភិធានោ ជាមទគន្យាទិ. លក្ខណោបិ សោមិត្តិ ឯវ, ន តុ យោ កោចិ លក្ខណោ.

វិរោធតោ – ‘‘រាម+ជ្ជុនា’’ ឥតិ ភគ្គវោ សហស្សពាហុ ច អញ្ញមញ្ញវិរុទ្ធាតិ តេ ឯវ បតីយន្តេ, ន ទាសរថិ សព្យសាចិ ច.

អត្ថតោ – ‘‘សិន្ធវ+មានយ, បវិសាមិ រណង្គណ’’មិតិ រណង្គណបវេសោ វាហនវិសេសេន ហោតីតិ អត្ថតោ តុរង្គបតីតិ, ន តុ លវណវិសេសំ.

បករណតោ-ភោជនវិធិម្ហិ ឧបសង្ខរិយមានេ ‘‘សិន្ធវ+មានយេ’’តិ, អត្រ ហិ សទ្ទន្តរស្សា+ភាវេបិ ភោជនោបករណសមវាយ+មាលោកិតភាវតោ លវណេ បដិបត្តិ, តាទិសោ ហិ បត្ថាវោតិ.

លិង្គតោ – ‘‘ទេវទត្តំ បឋម+មុបវេសយ សមារាធិតគុរុំ’’តិ, អត្រ សមារាធិតគុរុត្តេន លិង្គេន តស្ស ពាហុស្សច្ច+មវគម្យតេ, ន តុ យោ កោចិ ទេវគុណោ.

សន្និធានតោ – ‘‘អជ្ជុនោ កតវីរិយោតិ’’ បតីយតេ, នោ អកតវីរិយោ អជ្ជុនោតិ.

សាមត្ថិយតោ – ‘‘អនុទរា កញ្ញា’’តិ ឧទរេ អសតិ កញ្ញា ឯវ នត្ថីតិ តស្សា កិសាង្គិយា មជ្ឈបទេសោតិ បតីយតេ.

ឱចិត្រតោ – ‘‘រាមសទិសោ+យំ’’ ឥតិ, អត្រ ហិ រាមោ បយុត្តទាសរថិស្មិំ ភិយ្យោ សាធារណោ បរិចយោតិ ទាសរថិ ឯវ បតីយតេ, ន ភគ្គវរាមោ.

ទេសតោ – ‘‘បោដ្ឋបា’’ ឥតិ កិស្មិញ្ចិ ទេសេ បសំសាវចនំ. កិស្មិញ្ចិ អក្កោសវចនំ.

កាលតោ – ‘‘បចេ’’តិ ទក្ខិណាបថេ កត្ថចិ បុព្ពណ្ហេ យាគុបាកេ, សាយណ្ហេ តុ ឱទនបាកេ.

ព្យត្តិតោ – ‘‘គាមស្ស អទ្ធ’’ មិតិ សមភាគេ, នបុំសកត្តា. ‘‘គាមស្ស អទ្ធោ’’តិ បុមត្តេន តុ អសមភាគេ.

អនុរូបតោ – ‘‘នរបតិ សាធុ រក្ខតិ គោមណ្ឌល’’មិតិ មហីមណ្ឌលបាលនំ រាជិនោ+នុរូប+មិតិ មហីមណ្ឌលបាលនេវ បតីតិ, ន តុ គោយូថរក្ខនេ.

ឧបចារតោ – អតំសភាវេ តំសភាវារោបន+មុបចារោ, ស ច តទដ្ឋោ, តទ្ធម្មោ, តំសហចរិយោ, តំសមីបោតិ ចតុព្ពិធោ, តត្ថ យថាក្កមំ មញ្ចា ឧក្កោសន្តិ, អគ្គិ មាណវោ, យដ្ឋិំ បវេសយ, គង្គាយំ វជោតិ.

កាកុតោ-កាកុសទ្ទោ ឥត្ថិយំ, ស ច វិការ+សោក+ភីតិ+ធនិរូបេសុ ទិស្សតិ, វត្តុ កាយវិការា កថញ្ចិ តំ អកតវាអបិ កេនចិ អញ្ញេន ‘‘កិំ ត្វំ តំ អកាសិ ‘‘ឥតិ បុដ្ឋោ កោបេន ភមុភេទា ‘‘អហំ កតវា អម្ហី’’តិ កថេតិ, តស្ស ភមុភេទក្រិយា អក្រិយាបដិញ្ញំ សូចយតិ.

សម្ពន្ធ តោ – ‘‘មាតរិ សម្មា វត្តិតព្ពំ, បិតរិ សុស្សូយិតព្ពំ’’ ឥតិ, អត្រ ហិ សមាតរិ សបិតរីតិ សម្ពន្ធិសទ្ទាភាវេបិ សា មាតា សោ បិតា ច អស្ស បុត្តស្សាតិ បតីយតេ.

ឧបលក្ខណតោ – ‘‘កាកេហិ រក្ខិតព្ពំ ទធី’’តិ កាកសទ្ទោ សព្ពេស+មុបឃាតកានំ សាមញ្ញំ ឧបលក្ខេតីតិ សុនខាទិសព្ពេហិបិ និវារីយតេ.

វចនតោ – ‘‘ទារា’’ឥតិ ទារសទ្ទោ កលត្តេ ពហុវចនន្តោ, អញ្ញត្ថ អនិយតវចនោ.

តទង្គត្តា – ‘‘សជ្ជិតំ ភោជន’’មិតិ វុត្តេ តប្បរិក្ខារត្តា តទុបករណ អាសន, បាតិ, ព្យញ្ជនាទីនំ សម្បាទនម្បិ បតីយតេ.

បធានភាវតោ – ‘‘និគ្គច្ឆតិ អវនិនាថោ’’តិ រញ្ញោ និគ្គមនេន តទុបជីវីនម្បិ និគ្គមនំ វិញ្ញាយតិ.

វុត្តញ្ច –

នេយ្យនីតត្ថសុត្តេសុ, ញេយ្យំ សទ្ទត្ថមត្តកំ;

នេ+ត្ថ វត្តព្ពអត្ថេន, សុត្តំ នីតត្ថកំ ភវេតិ.

ឯវ+មញ្ញេសម្បិ អការន្តានំ បុល្លិង្គានំ សទ្ទានំ រូបនយោ ក្រិយា+ភិសម្ពន្ធោ ច. សុគតសទ្ទតោ យស្ស សទ្ទស្ស វិសេសោ អត្ថិ, តំ វក្ខាម. ឥតោ បរំ ឆដ្ឋិយា ចតុត្ថីសមត្តា បញ្ចមីពហុវចនស្ស ច តតិយាពហុវចនេន សមត្តា ន តា ទស្សិយន្តេ.

គុម្ព សិ, ‘‘អតោ’’ ‘‘សិស្សា’’តិ ច វត្តតេ.