នមក្ការដីកា

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

១. សុគតន្ត្យាទិវណ្ណេហិ, បសត្ថញ្ច សុខទ្ទទំ;

វន្ទន្តានំ ជិនំ នត្វា, ធម្មំ សុទ្ធំ គណុត្តមំ.

២. នមក្ការំ ហិតត្ថីហិ, បោរាណាចរិយេហិ ច;

លិខិត្វា ឋបិតំ បុញ្ញ, ពុទ្ធិយា តេន វន្ទិនំ.

៣. តស្សត្ថវណ្ណនំ កស្សំ, គម្ភីរត្ថសុពោធនំ;

មោវិបុនាមេន សន្តេន, សីលុបេតេន យាចិតោ.

៤. វណ្ណន្តោបិ ច តស្សត្ថំ, តំ តំ អដ្ឋកថាទិសុ;

វុត្តញាយេន កស្សាមិ, សទ្ធា សុណាថ សាធវោ.

៥. នមនំ នមតីតី វា, នមតី តេន វា នមោ;

តស្ស ការោន្តិ តាហីតិ, នមក្ការោតិ វុច្ចតិ.

៦. តញ្ច ពុទ្ធឃោសាចរិ, យេន បុព្ពសុតំ កតំ;

ពុទ្ធឃោសុប្បត្តិយញ្ច, តំ តំ បន កថាទិសុ.

៧. ន ទិដ្ឋំ កតការណំ, តស្មា ហិតត្ថិកេហិ ច;

បោរាណាចរិយេហី ច, ឋបិតន្តិ មយា វុត្តំ;

តំ ការណំ វិញ្ញូហី ច, វិចារេត្វា វិជានិតន្តិ.

១. សុគតំ សុគតំ សេដ្ឋំ, កុសលំកុសលំ ជហំ;

អមតំ អមតំ សន្តំ, អសមំ អសមំ ទទំ.

សរណំ សរណំ លោកំ, អរណំ អរណំ ករំ;

អភយំ អភយំ ឋានំ, នាយកំ នាយកំ នមេ.

១. [ក] ឥទានិ បឋមំ តាវ សុគតន្ត្យាទីហិ អដ្ឋារសហិ គុណេហិ ថោមេត្វា ពុទ្ធស្ស វន្ទិតុកាមេន សុគតន្តិអាទិ គាថាទ្វយំ អារទ្ធំ. អយំ បន សព្ពបាទាទិយមកបថ្យា វត្តគាថាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តំ បន យមកំ សុពោធាលង្ការេ កិលិដ្ឋទោសន្តិ វុត្តំ.

វុត្តញ្ហិ តត្ថ –

‘‘យំ កិលិដ្ឋបទំ មន្ទា, ភិធេយ្យំ យមកាទិកំ;

កិលិដ្ឋបទទោសេវ, តម្បិ អន្តោ ករីយតី’’តិ.

អយំ បនេត្ថ បតីតសទ្ទរចិតត្តាយេវ បសាទគុណ សង្ខាតេន សទ្ទាលង្ការេន សំយុត្តា ហោតិ. តស្មា តំ យមកំ សុវុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ បរាសុ យមកគាថាសុ. តេន វុត្តំ បុនា លង្ការេ –

‘‘បតីតសទ្ទរចិតំ, សិលិដ្ឋបទសន្ធិកំ;

បសាទគុណសំយុត្តំ, យមកំ មតមេទិស’’ន្តិ.

តត្ថ សុគតន្តិ សោភនគមនត្តា សុន្ទរំ ឋានំ គតត្តា សម្មា គតត្តា ច សុគតោ, សោ ហិ សោភនំ អរិយមគ្គេន គច្ឆតីតិ សុគតោតិ វុច្ចតិ, សុបុព្ពោ គមុធាតុ ត. សុសទ្ទោ សោភនត្ថោ. អរិយមគ្គគមនេន បរិសុទ្ធំ អនវជ្ជំ ខេមំ ទិសំ អសជ្ជមានោ គតោតិ អត្ថោ. តញ្ច គមនំ ទុវិធំ ហោតិ កាយគមនំ, ញាណគមនញ្ចាតិ. តត្ថ ភគវតោ វេនេយ្យជនុបសង្កមនំ ឯកន្តេន តេសំ ហិតសុខស្ស និប្ផាទ នតោ សោភនំ កាយេន គមនំ កាយគមនំ នាម. សយម្ភូ ញាណេន បន សកលម្បិ លោកំ បរិញ្ញាភិសមយវសេន បរិជាននតោ ញាណេន គមនំ ញាណគមនំ នាម. ឥធ បន ញាណគមនំ អធិប្បេតំ. អង្គុត្តរដីកាយំ បន ‘‘សោភនំ គតំ គមនំ ឯតស្សាតិ សុគតោ’’តិ វុត្តំ. សុន្ទរំ ឋានំ គច្ឆតីតិ សុគតោតិ ច វុច្ចតិ, អារម្មណករណវសេន អមតំ និព្ពានំ គតោតិ អត្ថោ. សម្មា អវិបរីតំ ចេស គច្ឆតីតិ សុគតោតិ វុច្ចតិ. សុសទ្ទោ សម្មាសទ្ទត្ថោ. តេន តេន មគ្គេន យេ កិលេសា បហីនា, តេ កិលេសេ ន បុនេតិ ន បច្ចេតិ ន បច្ចាគច្ឆតីតិ អត្ថោ. អថ វា សម្មា អាគច្ឆតីតិ សុគតោតិ ច វុច្ចតិ, ទីបង្ករបាទមូលតោ បភុតិ យាវ ពោធិមណ្ឌា តាវ សមតិំសបារមិបូរិកាយ សម្មាបដិបត្តិយា សព្ពលោកស្ស ហិតសុខមេវ ករោន្តោ សស្សតំ ឧច្ឆេទំ កាមសុខំ អត្តកិលមថញ្ចាតិ ឥមេ ចន្តេ អនុបគច្ឆន្តោ អាគតោតិ អត្ថោ. តំ សុគតំ ពុទ្ធំ នមេ នមាមីតិ សម្ពន្ធោ.

បុន សុគតន្តិ សម្មា គទត្តា សុគតោ. សោ ហិ សម្មា គទតិ ភាសតីតិ សុគតោតិ វុច្ចតិ. សុបុព្ពគទធាតុ ភាសាយំ វិយត្តិយំ វាចាយំ វា, ត, ទស្ស តោ. ឆសុ វាចាសុ យុត្តដ្ឋានេ យុត្តមេវ ទ្វិវាចំ ភាសតីតិ អត្ថោ. វុត្តញ្ហិ មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិយំ អភយរាជកុមារសុត្តេ –

១.

.‘‘រាជកុមារ យំ តថាគតោ តំ វាចំ ជានាតិ អភូតំ អតច្ឆំ អនត្ថសំហិតំ, សា ច បរេសំ អប្បិយា អមនាបា, ន តំ តថាគតោ វាចំ ភាសតិ. ២. យម្បិ តថាគតោ វាចំ ជានាតិ ភូតំ តច្ឆំ អនត្ថសំហិតំ, សា ច បរេសំ អប្បិយា អមនាបា. តម្បិ តថាគតោ វាចំ ន ភាសតិ. ៣. យញ្ច ខោ តថាគតោ វាចំ ជានាតិ ភូតំ តច្ឆំ អត្ថសំហិតំ, សា ច បរេសំ អប្បិយា អមនាបា, តត្រកាលញ្ញូ តថាគតោ ហោតិ តស្សា វាចាយ វេយ្យាករណាយ. ៤. យំ តថាគតោ វាចំ ជានាតិ អភូតំ អតច្ឆំ អនត្ថសំហិតំ, សា ច បរេសំ បិយា មនាបា, ន តំ តថាគតោ វាចំ ភាសតិ. ៥. យម្បិ តថាគតោ ជានាតិ ភូតំ តច្ឆំ អនត្ថសំហិតំ, សា ច បរេសំ បិយា មនាបា, តម្បិ តថាគតោ វាចំ ន ភាសតិ. ៦. យញ្ច ខោ តថាគតោ វាចំ ជានាតិ ភូតំ តច្ឆំ អត្ថសំហិតំ, សា ច បរេសំ បិយា មនាបា. តត្រ កាលញ្ញូ តថាគតោ ហោតិ តស្សា វាចាយ វេយ្យាករណាយា’’តិ.

ឯត្ថ បាឡិយំ បនេសា សុខគ្គហណត្ថំ សង្ខេបេន វេទិតព្ពា. កថំ ហេសា អភូតា អនត្ថសំហិតា អប្បិយា វាចា ច, ភូតា អនត្ថសំហិតា អប្បិយា វាចា ច, ភូតា អត្ថ សំហិតា អប្បិយា វាចា ច, អភូតា អនត្ថសំហិតា បិយា វាចា ច, ភូតា អនត្ថសំហិតា បិយា វាចា ច, ភូតា អត្ថសំហិតា បិយា វាចា ចាតិ ឆព្ពិធា ហោតីតិ. តត្ថ អចោរំយេវ ចោរោ អយន្តិអាទិវសេន វត្តព្ពវាចា បឋមវាចា នាម. ចោរំយេវ ចោរោ អយន្តិអាទិវសេន វត្តព្ពវាចា ទុតិយវាចា នាម. អកតបុញ្ញតាយ ទុគ្គតោ ទុព្ពណ្ណោ អប្បេសក្ខោ, ឥធ បន ឋត្វាបិ បុន បុញ្ញំ ន ករោតិ, ទុតិយចិត្តវារេ កថំ ចតូហិ អបាយេហិ មុច្ចិស្សតីតិ ឯវំ មហាជនស្ស អត្ថបុរេក្ខារេន ធម្មបុរេក្ខារេន អនុសាសនីបុរេក្ខារេន វត្តព្ពវាចា តតិយវាចា នាម. ឯកោ ធុត្តោ អាហ-មយ្ហំ ភោ មាតុ មយិ កុច្ឆិគតេ កបិដ្ឋផលទោហឡោ អហោសិ. សា អញ្ញំ កបិដ្ឋហារកំ អលភមានា មំយេវ បេសេសិ. អហំ គន្ត្វា រុក្ខំ អភិរុហិតុំ អសក្កោន្តោ អត្តនាវ អត្តានំ បាទេ គហេត្វា មុគ្គរំ វិយ រុក្ខស្ស ឧបរិ ខិបិំ. អថ សាខតោ សាខំ វិចរន្តោ ផលានិ គហេត្វា ឱតរិតុំ អសក្កោន្តោ ឃរំ គន្ត្វា និស្សេណិំ អាហរិត្វា ឱរុយ្ហ មាតុ សន្តិកេ គន្ត្វា ផលានិ មាតុយា អទាសិំ. តានិ បន មហន្តានិ ហោន្តិ ចាដិប្ប មាណានិ. តតោ មេ មាតរា ឯកាសនេ និសិន្នាយ សមសដ្ឋិផលានិ ខាទិតានីតិ. ឯវមាទិវសេន វត្តព្ពវាចា ចតុត្ថវាចា នាម. អាមិសហេតុ ចាដុកម្យតាទិវសេន នានប្បការកំ បរេសំ ថោមនា វាចា ចេវ រាជកថំ ចោរកថន្តិអាទិនយប្បវត្តា តិរច្ឆានកថា ច បញ្ចមវាចា នាម. អរិយសច្ចសន្និស្សិតា ធម្មកថា ឆដ្ឋមវាចា នាម. តំ បន វស្សសតម្បិ សុណន្តា បណ្ឌិតា នេវ តិត្តិំ គច្ឆន្តិ. តាសុ បន ភគវា តតិយឆដ្ឋមា ទ្វិវាចាឯវ ភាសតិ. តស្មា សប្បុរិសេហិ សាយេវ ទ្វិវាចា វត្តព្ពាតិ. អយំ តទដ្ឋកថាយំ អាគតោ សង្ខេបនយោ. វិសុទ្ធិមគ្គ មហាដីកាយំ បន សារត្ថទីបនីដីកាយញ្ច តទញ្ញាការេន វណ្ណិតោ. តាសុ បន តំ ឱលោកេត្វា គហេតព្ពន្តិ. អយំ បនេត្ថ សង្គហគាថា –

‘‘យោ ភូតមត្ថសំហីតំ, បរេសមប្បិយា វាចំ;

ភូតមត្ថសហីតញ្ច, បរេសំ បិយវាចន្តិ;

ទ្វិវាចំ យុត្តដ្ឋានេវ, វទតីតិ សុគតោតិ;

វុច្ចតី ច ទការស្ស, កត្វា តការវិញ្ញុនា’’តិ.

សេដ្ឋន្តិ គុណមហន្តត្តា បសត្ថតរំ. សោ ហិ បសត្ថានំ វិសេសេន បសត្ថោតិ សេដ្ឋោតិ វុច្ចតិ. បសត្ថបទំ, វិសេសតទ្ធិតេ ឥដ្ឋបច្ចយោ. បសត្ថសទ្ទស្ស សោ, បសត្ថានំ បច្ចេកពុទ្ធារិយសាវកាទីនំ សីលសមាធិបញ្ញាទិ គុណេហិ វិសេសេន បសត្ថោតិ អត្ថោ. អថ វា សុន្ទរេ សតិបដ្ឋានាទិភេទេ ធម្មេ ឯសតិ គវេសតិ ឯសិំ គវេសិន្តិ វា សេដ្ឋោ, ពុទ្ធោ. សុបុព្ពោឯស គវេសនេ ត. តស្ស រដ្ឋោ. សុសទ្ទោ សុន្ទរត្ថោ. សន្តេហិ សប្បុរិសេហិ ឯសិតព្ពោ គវេសិតព្ពោតិ វា សេដ្ឋោ. សន្តសទ្ទូបបទោ ឥស គវេសនេ ត, សន្តសទ្ទស្ស សោ, ឥការស្សេ, តស្ស ដ្ឋោ. សន្តេហិ សប្បុរិសេហិ ឥច្ឆិយតិ កន្តិយ តីតិ វា សេដ្ឋោ. សន្តសទ្ទូបបទោ ឥសុ ឥច្ឆាកន្តីសុ ត. អថ វា សន្តានំ សប្បុរិសានំ ហិតសុខំ ឥច្ឆតីតិ សេដ្ឋោ, ពុទ្ធោ. កត្តុសាធនោយំ. សុន្ទរេ សតិបដ្ឋានា ទិភេទេ ធម្មេ ឯសេតិ ពុទ្ធេតីតិ វា សេដ្ឋោ. ហេតុ កត្តុសាធនោយំ. សុបុព្ពឯសធាតុ ពុទ្ធិយំ ត. តំ សេដ្ឋំ.

កុសលំកុសលំ ជហន្តិ ឯត្ថ កុសលំ អកុសលំ ជហន្តិ បទវិភាគោ កាតព្ពោ. កុច្ឆិតំ បាបធម្មំ សលយតិ ចលយតិ កម្បេតិ វិទ្ធំសេតីតិ កុសលំ, ចតុភូមិកកុសលំ លព្ភតិ. កុបុព្ពោ សលធាតុ អ. តត្ថ កាមាវចរកុសលំ តទង្គប្បហានេន បាបធម្មំ សលយតិ ចលយតិ, មហគ្គត កុសលំ វិក្ខម្ភនប្បហានេន សលយតិ កម្បេតិ, លោកុត្តរ កុសលំ សមុច្ឆេទប្បហានេន សលយតិ វិទ្ធំសេតីតិ អត្ថោ.

អថ វា កុច្ឆិតំ អបាយទ្វារំ សលន្តិ សំវរន្តិ បិទហន្តិ សាធវោ ឯតេនាតិ កុសលំ, ករណសាធនោយំ. ឥធ បន ជហន្តិ វុត្តត្តា តេភូមកកុសលមេវាធិប្បេតំ. តំ បន អនវជ្ជសុខវិបាកលក្ខណំ, អកុសលវិទ្ធំសនរសំ, វោទាន បច្ចុបដ្ឋានំ, ឥដ្ឋវិបាកបច្ចុបដ្ឋានំ វា, យោនិសោមនសិការ បទដ្ឋានំ. ន កុសលំ អកុសលំ, មិត្តបដិបក្ខោ អមិត្តោ វិយ បហាយកបហាតព្ពភាវេន កុសលបដិបក្ខន្តិ អត្ថោ. តំ បន សាវជ្ជទុក្ខវិបាកលក្ខណំ, សាវជ្ជានិដ្ឋវិបាក លក្ខណំ វា, អនត្ថជននរសំ, អនិដ្ឋវិបាកបច្ចុបដ្ឋានំ, អយោនិសោមនសិការបទដ្ឋានំ. បុញ្ញាភិសង្ខារអានេញ្ជា ភិសង្ខារសង្ខាតំ កុសលំ អបុញ្ញាភិសង្ខារសង្ខាតំ អកុសលញ្ច កុសលំកុសលំ. តំ បន បទំ ជហន្តិបទេ កម្មំ.

ជហន្តិ មគ្គក្ខណេ សមុច្ឆេទប្បហានេន ផលក្ខណេ បដិប្បស្សម្ភនប្បហានេន បជហន្តំ វិទ្ធំសេន្តន្តិ អត្ថោ. តញ្ហិ អរហត្តមគ្គញាណេន ជហតិ បជហតិ, ផលញាណេន ជហិំ បជហិំ បដិប្បស្សម្ភិន្តិ វា ជហោ, ពុទ្ធោ. ហាធាតុ ចាគេ អ. កិញ្ចាបិ បនេត្ថ កុសលំ មគ្គេន បហាតព្ពធម្មេ ន វុត្តំ, វដ្ដមូលភូតេ អវិជ្ជាតណ្ហាទិកិលេសេ បន អរហត្តមគ្គ ញាណេន ជហិតេ លោកិយកុសលុប្បត្តិយា មូលភូតាយ អវិជ្ជាតណ្ហាយ អភាវា បុញ្ញាភិសង្ខារោ សំសារេ បុន បដិសន្ធិយា និព្ពត្តេតុំ ន សក្កោតិ, តស្មា វដ្ដមូលភូតេ កិលេសេ ជហិតេ ផលូបចារេន កុសលម្បិ ជហិតំ នាម ហោតិ. រូបំ ភិក្ខវេ ន តុម្ហាកំ តំ បជហថាតិអាទីសុ វិយ. អរហន្តេន ហិ អភិសមាចារិកវត្តំ កតម្បិ កុសលន្តិ ន វុត្តំ, ក្រិយាតិ បន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

វុត្តញ្ហិ និទានវគ្គសំយុត្តដ្ឋកថាយំ ‘‘ខីណាសវេន ហិ កតំ កម្មំ នេវ កុសលំ ហោតិ នាកុសលំ, អវិបាកំ ហុត្វា ក្រិយមត្តេ តិដ្ឋតី’’តិ.

អង្គុត្តរដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘អរហត្តមគ្គោ ច កុសលាកុសល កម្មក្ខយាយ សំវត្តតីតិ ឯវំ តេន តំ ភិជ្ជតី’’តិ វុត្តំ.

តេន វុត្តំ ចូឡនិទ្ទេសបាឡិយំ ‘‘អរហត្តមគ្គញាណេន អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្ស និរោធេន យេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ នាមញ្ច រូបញ្ច, ឯត្ថេតេ និរុជ្ឈន្តិ វូបសមន្តិ អត្ថំ គច្ឆន្តិ បដិប្បស្សម្ភន្តី’’តិ.

អមតន្តិ មរណវិរហិតំ. សោ ជិនោ ហិ ន មតោ អមតោ, មរណធម្មស្ស និព្ពត្តកានំ កិលេសានំ អរហត្ត មគ្គេន សមុច្ឆិន្ទិតត្តា បុន មរណតោ វិរហិតោតិ វា អមតោ. អថ វា និព្ពានេ អារម្មណករណវសេន អធិគតេ នត្ថិ មតំ មរណំ យស្ស ជិនស្សាតិ អមតោតិ វុច្ចតិ. ជិនេន ហិ ខន្ធមច្ចុមារំ អជិតោបិ កិលេសមារំ ជយិត្វា តេសំ អវស្សំ ជិយមានត្តា ផលូបចារេន អមតោតិ វុច្ចតីតិ វេទិតព្ពំ.

បុន អមតន្តិ អមតនិព្ពានសមន្នាគតំ. នត្ថិ មតំ មរណំ ឯត្ថាតិ អមតំ, និព្ពានំ. តំ បន សន្តិលក្ខណំ, អច្ចុតរសំ, អនិមិត្តបច្ចុបដ្ឋានំ, និស្សរណបច្ចុបដ្ឋានំ វា, និព្ពានស្ស បន បទដ្ឋានំ ន លព្ភតិ.

វុត្តញ្ហិ មិលិន្ទបញ្ហេ នាគសេនត្ថេរេន ‘‘ន កេនចិ ការណេន និព្ពានំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ.

តំ អស្ស អត្ថីតិ អមតោ, ជិនោ. សទ្ធាទិតោ ណាតិ សុត្តេន អស្សថ្យត្ថេ ណបច្ចយោ. សទ្ធោ បញ្ញោតិអាទីសុ វិយ. អស្ស ជិនស្ស ចតុមគ្គញាណេន សច្ឆិកតំ អមតំ និព្ពានំ អត្ថីតិ អត្ថោ, តំ អមតំ.

សន្តន្តិ សព្ពកិលេសទរថេហិ ច វដ្ដទុក្ខេហិ ច សុវូបសន្តំ. សោ ហិ ពុទ្ធោ សព្ពកិលេសទរថវដ្ដទុក្ខេហិ សមិត្ថ វូបសមិត្ថាតិ សន្តោតិ វុច្ចតិ. សមុធាតុ ឧបសមេ ត. ធាត្វន្តស្ស លោបំ តបច្ចយស្សន្តោអាទេសំ កត្វា បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. សំសារវដ្ដេ ទរថការកានំ កិលេសានំ ពោធិមណ្ឌេ អរហត្តមគ្គញាណេន សមុច្ឆិន្ទិតត្តា សីតិភូតោ សន្តកាយចិត្តោតិ វុត្តំ ហោតិ, តំ សន្តំ.

អសមន្តិ សីលាទិគុណេហិ កេនចិ បុគ្គលេន អសទិសំ, សោ ហិ ពុទ្ធោ នត្ថិ សីលាទិគុណេហិ សមោ សទិសោ ឯតស្សាតិ អសមោតិ វុច្ចតិ. ឥមស្មិំ សត្តលោកេ សីល សមាធិបញ្ញាទិគុណេហិ ពុទ្ធេន សទិសោ កោចិ មនុស្សោ វា ទេវោ វា ព្រហ្មា វា នត្ថីតិ អត្ថោ. ភគវតោ ហិ អសីតិ អនុព្យញ្ជនបដិមណ្ឌិត ពាត្តិំស មហាបុរិសលក្ខណេហិ វិចិត្ររូបកាយោ ច សព្ពាការេហិ បរិសុទ្ធសីលក្ខន្ធាទិគុណ រតនសមិទ្ធោ ធម្មកាយោ ច បុញ្ញមហត្តថាមមហត្ត ឥទ្ធិមហត្តយសមហត្តបញ្ញាមហត្តាទិគុណេហិ ច បរមុក្កំសគតោ ច អត្ថិ, តស្មា ភគវា សីលាទិគុណេហិ កេនចិ អសមោ អសទិសោតិ វុត្តំ ហោតិ.

អសមំ ទទន្តិ លោកិយធម្មេន អសទិសំ មគ្គផលនិព្ពាន ធម្មំ វេនេយ្យានំ សត្តានំ ទេសនាញាណេន ទាយកំ. ឯត្ថ ច អសមន្តិ នត្ថិ ឯត្ថ ឯតេសំ វា សមោ សទិសោ លោកិយធម្មោតិ អសមោ, មគ្គផលនិព្ពានំ លព្ភតិ. អថ វា អសមន្តិ អញ្ញេសំ ធម្មានំ អគ្គភាវតោ ចតុព្ពិធេន អរិយ មគ្គេន សច្ឆិកាតព្ពំ និព្ពានំ វុច្ចតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘យាវតា ភិក្ខវេ ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ. តស្ស បន បទស្ស ទទន្តិបទេន កម្មភាវេន សម្ពន្ធោ. ទទាតីតិ ទទោ, ពុទ្ធោ. ទាធាតុ អ, សោ កេនចិ លោកិយធម្មេន អសមំ អសទិសំ មគ្គផលនិព្ពានសង្ខាតំ លោកុត្តរធម្មំ មហាករុណាប្បធានេន អមតាធិគមបដិបត្តិទស្សនេន ទេសនាញាណេន វេនេយ្យានំ សត្តានំ ទាតាតិ អត្ថោ. តំ អសមំ ទទំ.

(ខ) ទុតិយគាថាយំ បន សរណន្តិ សព្ពសត្តលោកស្ស បដិសរណភូតោ បរាយណោ លេណោ តាណោតិ វុត្តំ ហោតិ. សោ ហិ ពុទ្ធោ សរន្តិ បដិសរន្តិ ឯត្ថ សត្តលោកាតិ សរណោតិ វុច្ចតិ. សរធាតុ យុ. អថ វា សរន្តិ ឱសរន្តិ សមោសរន្តិ ឯត្ថ សត្តលោកាតិ សរណោតិ វុច្ចតិ. សរន្តិ ចិន្តេន្តិ ឯត្ថ សទ្ធា បសន្នា ទេវមនុស្សា សរណមិទន្តិ សរណោតិ ច. សរន្តិ បដិវិជ្ឈន្តិ ឯត្ថុបគតា ទេវមនុស្សា សទ្ធម្មន្តិ សរណោតិ ច វុច្ចតិ. សរ ចិន្តាយំ យុ. សរណគមនដ្ឋានេ បន សរតិ ហិំសតិ ភយំ សន្តាបំ ទុក្ខំ កិលេសញ្ចាតិ សរណំ. រតនត្ត យន្តិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. តំ សរណំ.

បុន សរណំ លោកន្តិ សត្តសង្ខារោកាសសង្ខតំ លោកំ សរន្តំ ជានន្តំ. ឯត្ថ ហិ លោកយតិ បតិដ្ឋយតិ ឯត្ថ បុញ្ញាបុញ្ញញ្ច តព្ពិបាកោ ចាតិ លោកោ, សត្ត លោកោ លព្ភតិ. លោកធាតុ បតិដ្ឋាយំ ណ. លុជ្ជតិ បលុជ្ជតីតិ លោកោ, សង្ខារលោកោ. លុជធាតុណ. លោកិយតិ វិចិត្តាការេន ទិស្សតីតិ លោកោ, លោកិយន្តិ បតិដ្ឋិយន្តិ ឯត្ថ វា ជង្គមា ច ថាវរា ចាតិ លោកោ, ចក្កវាឡសង្ខតោ ឱកាសលោកោ លព្ភតិ. លោកធាតុណ. ឯត្ថ ច សស្សតោ លោកោតិ វា អសស្សតោ លោកោតិ វាតិ អាគតដ្ឋានេ ឥន្ទ្រិយពទ្ធានំ រូបាទីនំ ខន្ធានំ សមូហោ សន្តានោ ច សត្តោយេវ លោកោ សត្តលោកោតិ វចនត្ថេន សត្តលោកោតិ វេទិតព្ពោ. ឯកោ លោកោ សព្ពេ សត្តា អាហា រដ្ឋិតិកាតិ អាគតដ្ឋានេ ឥន្ទ្រិយពទ្ធានំ វា អនិន្ទ្រិយពទ្ធានំ វា ខន្ធានំ សមូហោ សន្តានោ ច បច្ចយេហិ សង្ខរិយន្តីតិ សង្ខារា, សង្ខារាឯវ លោកោ សង្ខារលោកោតិ វចនត្ថេន សង្ខារលោកោតិ.

‘‘យាវតា ចន្ទិមសូរិយា បរិហរន្តិ,

ទិសា ភន្តិ វិរោចមានា;

តាវ សហស្សធា លោកោ,

ឯត្ថ តេ វត្តតិ វសោ’’តិ.

អាគតដ្ឋានេ អនិន្ទ្រិយពទ្ធានំ រូបាទីនំ សមូហោ សន្តានោ ច អវកសន្តិ បតិដ្ឋហន្តិ ឯត្ថាតិ ឱកាសោ, សោយេវ លោកោ ឱកាសលោកោតិ វចនត្ថេន ឱកាស លោកោតិ វេទិតព្ពោ, តំ លោកំ. សរតិ ជានាតិ អជានីតិ វា សរណោ, ពុទ្ធោ. សរ ចិន្តាយំ យុ. លោកំ សរណន្តិ សម្ពន្ធោ. ពុទ្ធោ បន សត្តលោកំ, សង្ខារលោកំ, ឱកាសលោកំ, កិលេសលោកំ, ភវលោកំ, ឥន្ទ្រិយ លោកំ, ខន្ធលោកំ, អាយតនលោកំ ធាតុលោកញ្ចាតិអាទិមនេកលោកំ អនាវរណញាណេន បដិវិជ្ឈតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

អរណន្តិ និក្កិលេសំ, កិលេសសង្ខាតរណវិរហិតំ វា. រណសទ្ទោ ច កិលេសេសុ ច យុទ្ធេ ចុណ្ណវិចុណ្ណករណេ ច ទិស្សតិ. តថា ហិ សរណា ធម្មា អរណា ធម្មាតិអាទីសុ កិលេសេសុ ទិស្សតិ. តេ ហិ រណន្តិ កន្ទន្តិ សត្តា ឯតេហីតិ រណាតិ វុច្ចន្តិ.

‘‘ធនុគ្គហោ អសទិសោ, រាជបុត្តោ មហព្ពលោ;

សព្ពាមិត្តេ រណំ កត្វា, សំយមំ អជ្ឈុបាគមី’’តិ.

អសទិសជាតកេ យុទ្ធេ ទិស្សតិ. រណំ កត្វាតិ ហិ យុទ្ធំ កត្វា, សំយមន្តិ សំយតំ ឥសិបព្ពជ្ជំ អជ្ឈុបាគមីតិ អត្ថោ. តិណញ្ច កដ្ឋញ្ច រណំ ករោន្តោ, ធាវិំសុ តេ អដ្ឋទិសា សមន្តតោតិ ឆទ្ទន្តជាតកេ ចុណ្ណវិចុណ្ណករណេ ទិស្សតិ. រណំ ករោន្តោតិ ហិ ចុណ្ណំ វិចុណ្ណំ ករោន្តោ. តេតិ សព្ពេ អដ្ឋសហស្សនាគាតិ អត្ថោ. ឥធ បន កិលេសេ ទដ្ឋព្ពោ. អយំ បនេត្ថ វចនត្ថោ. រណន្តិ សត្តេ រាគាទយោ ចុណ្ណេន្តិ បីឡេន្តីតិ រណា, រណន្តិ សត្តា ឯតេហិ កន្ទន្តិ បរិទេវន្តីតិ វា រណា, កិលេសា. រណធាតុ សទ្ទេ អ. នត្ថិ រណា កិលេសា ឯតស្សាតិ អរណោតិ វុច្ចតិ. ជិនស្ស កិលេសមារស្ស ពោធិមូលេ ជិយមានត្តា រណា កិលេសា ន សន្តីតិ អត្ថោ. តំ អរណំ.

អរណំ ករន្តិ វេនេយ្យសន្តានេ រណសង្ខតកិលេសស្ស អភាវករណំ. ឯត្ថ ច រណន្តិ ឯតំ យេហិ អភិភូតា សត្តា កន្ទន្តិ បរិទវន្តិ ឯតេសំ រាគាទីនំ អធិវចនំ. តេសំ អភាវំ វេនេយ្យសន្តានេ ទេសនាញាណេន ករោតិ អត្ថោ. អថ វា ករោតីតិ ករោ, ពុទ្ធោ. តំ ករំ.

អភយន្តិ ជាតិភយាទីនំ អភាវតោ និព្ភយំ. ឯត្ថ ហិ ភយំ ចិត្តុត្រាសភយំ, ញាណភយំ, អារម្មណភយំ, ឱត្តប្ប ភយញ្ចាតិ ចតុព្ពិធំ ហោតិ. តត្ថ ភាយតិ ចិត្តេនាតិ ភយំ, ចិត្តុត្រាសភយំ. ញាណេន តីរេត្វា ភាយតីតិ ភយំ, ញាណំ. ភាយតិ ឯតស្មាតិ ភយំ, អារម្មណភយំ. ភាយតិ ឯតេន បាបតោតិ ភយំ, ឱត្តប្បភយំ. ភីធាតុ ភយេ ណ.

មហានិទ្ទេសបាឡិយំ បន អាគតានិ ជាតិភយំ, ជរាភយំ, ព្យាធិភយំ, មរណភយំ, រាជភយំ, ចោរភយំ, អគ្គិភយំ, ឧទកភយំ, អត្តានុវាទភយំ, បរានុវាទភយំ, ទណ្ឌភយំ, ទុគ្គតិភយំ, ឩមិភយំ, កុម្ភីឡភយំ, អាវដ្ដភយំ, សុសុកភយំ, អាជីវិកភយំ, អសិលោកភយំ, បរិសយសារជ្ជភយំ, មទន ភយំ, ទុគ្គតិភយន្តិអាទីនិ គហិតានិ. នត្ថិ ភយានិ ឯតស្សាតិ អភយោ, ពុទ្ធោ. តស្ស ភយានំ ការណ ភូតានំ សព្ពកិលេសានំ អរហត្តមគ្គេន សមុច្ឆិន្ទិតត្តា សព្ពភយំ នត្ថីតិ អត្ថោ.

បុន អភយំ ឋានំ នាយកន្តិ ឯត្ថ អភយន្តិបទំ ឋានន្តិបទេ វិសេសនំ. ឋានន្តិបទំ នាយកន្តិបទេ កម្មំ. ភយសទ្ទស្ស អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. នត្ថិ សព្ពភយំ ឯត្ថ និព្ពានេតិ អភយំ, និព្ពានំ. ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធ អរហន្តា ឋន្តិ ឧប្បជ្ជន្តិ ឯត្ថាតិ ឋានំ, និព្ពានំ. វេនេយ្យសត្តេ នេតីតិ នាយកោ, ពុទ្ធោ. នីធាតុ នយនេ ណ្វុ. សោ ពុទ្ធោ ភព្ពេ កុលបុត្តេ មគ្គាធិ គមប្បត្តិយា ធម្មទេសនាយ មគ្គផលញាណំ អធិគមេន្តោ និព្ពានដ្ឋានំ នេតីតិ អត្ថោ, តំ នាយកំ.

បុន នាយកំ នមេតិ នាយកំ ពុទ្ធំ អហំ នមេ នមាមីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ នាយកន្តិ វេនេយ្យសត្តេ សំសារណ្ណវតោ និព្ពានបារំ នេតីតិ នាយកោ, ពុទ្ធោ. សោ ហិ យថា នាវិកោ ជនេ នាវាយ ឱរិមតីរតោ បារិមតីរំ នេតិ, ឯវំ សត្តេ មគ្គង្គនាវាយ សំសារណ្ណវតោ និព្ពាន បារំ នេតិ បាបុណេតីតិ អត្ថោ. អថ វា នាយកន្តិ តិណ្ណំ លោកានំ ជេដ្ឋភាវគមនត្តា នាយកោ ជេដ្ឋ សេដ្ឋវុឌ្ឍតរោ. សោ ហិ ជេដ្ឋភាវំ នេតិ គច្ឆតិ បាបុណាតីតិ នាយកោតិ វុច្ចតិ. នីធាតុ គតិម្ហិ ណ្វុ. សោ បន ឥធ លោកេ អវិជ្ជណ្ឌគតានំ សព្ពបជានំ បឋមតរំ អវិជ្ជណ្ឌកោសំ អរហត្តមគ្គេន បទាលេត្វា អរិយាយ ជាតិយា ជាតត្តា សព្ពសត្តានំ សេដ្ឋជេដ្ឋវុឌ្ឍតរភាវំ គតោតិ អត្ថោ. តំ នាយកំ. នមេតិ អហំ តីហិ ទ្វារេហិ សក្កច្ចំ នមាមីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ហិ វត្តមានមិវិភត្តិយា ក្វចិធាតុត្យាទិសុត្តេន ឯអាទេសោ ហោតិ. អយំ បនេត្ថ វាច្ចត្ថាទិនយោ. នមេតិបទស្ស អាខ្យាតបទត្តា វចនត្ថោ ន កាតព្ពោ. វុត្តញ្ហិ សទ្ទវិទូហិ –

‘‘រុឡ្ហីខ្យាតំ និបាតញ្ចុ, បសគ្គាលបនំ តថា;

សព្ពនាមន្តិមេតេសុ, ន កតោ វិគ្គហោ ឆសូ’’តិ.

តំ បន បទំ នមុធាតុវត្តមានអម្ហយោគបរស្សបទមិវិភត្យន្តំ អាខ្យាតបទំ. នមុធាតុយា វាច្ចត្ថោ នមនក្រិយា សង្ខាតោ កុសលចិត្តុប្បាទោ បធានវសេន លព្ភតិ. មិវិភត្តិយា វាច្ចត្ថោ តេន ចិត្តុប្បាទេន ឧបលក្ខិតោ ឧប្បាទ វន្តោ តទាការោ បុគ្គលោ អប្បធានវសេន លព្ភតិ. បទសមុទាយស្ស បន វាច្ចត្ថោ កត្តុកម្មភាវេសុ កត្តុភូតោ អតីតាទិកាលេសុ បច្ចុប្បន្នកាលភូតោ ធាត្វត្ថ កិរិយាវិសេសោវ លព្ភតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ.

វិត្ថារោ បនេវំ វេទិតព្ពោ. នមុធាតុយា វច្ចំ សុគតាទិ ពុទ្ធគុណំ អារម្មណំ កត្វា វន្ទនាការប្បវត្តោ កាយវចី វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកោ សទ្ធាចេតនាបញ្ញាបធានោ កុសល ចិត្តុប្បាទោ ច ទ្វេ វិញ្ញត្តិយោ អសមុដ្ឋាបេត្វា មនោទ្វារេ វន្ទនាការប្បវត្តោ កុសលចិត្តុប្បាទោ ច មុខ្យេន លព្ភតិ. ពុទ្ធគុណានុស្សរណវសេន បវត្តោ យោនិសោមនសិកា រាទិបុរេចរានុចរកុសលចិត្តុប្បាទោ ផលូបចារេន. ទិដ្ឋធម្មិ កសម្បរាយិកសង្ខាតំ បច្ឆិមបច្ឆិមផលំ រោគាទិអន្តរាយានំ អភាវញ្ច វា សគ្គមោក្ខសម្បត្តិសុខញ្ច ការណូបចារេន, បុរេ បុរេ វន្ទនា សទិស្យូបចារេន, វន្ទនស្ស នាមបញ្ញត្តិ ឋានូបចារេន, វត្ថុទ្វារារម្មណំ ឋានូបចារេន, វន្ទន គុណេន លក្ខិតំ បុគ្គលទព្ពំ គុណូបចារេន. ឧក្កដ្ឋមជ្ឈ មុទុត្តមត្តភាវោ គុណ្យូបចារេន, អវយវភូតា វន្ទនា ឯកទេសូបចារេន. សមូហភូតា វន្ទនា ឯកទេស្យូបចារេន, បុព្ពបុព្ពកុសលចិត្តុប្បាទោ សមីបូបចារេន, បច្ឆិមបច្ឆិម កុសលចិត្តុប្បាទោ សមីប្យូបចារេន, បណាមកុសលចិត្តុប្បាទភូតានំ បរមត្ថធម្មានំ និព្យាបារភាវោ តទ្ធម្មូបចារេន. តេសំ ឯវំ ធម្មតាភាវោ អតទ្ធម្មូបចារេន, វន្ទនាការោ អភេទភេទូបចារេន. វន្ទនសត្តិ ភេទអភេទូបចារេន លព្ភតិ. មិវិភត្តិយា វាច្ចំ តំមុខ្យាទីហិ លក្ខិតោ កត្តុ ក្រិយាវិសេសេន ច វត្តមានវិភត្តិសង្ខាតេន វិភត្តិវិសេ សេន ច បរស្សបទសង្ខាតេន បទវិសេសេន ច ឧត្តមបុរិស វិសេសេន ច អម្ហយោគវិសេសេន ច សព្ពធាតុវិសេសេន ច ឯកវចនវិសេសេន ច បច្ចុប្បន្នកាលវិសេសេន ច ធាត្វត្ថក្រិយាវិសេសេន ច អលិង្គ វិសេសេន ច ភូវាទិគណ វិសេសេន ច នោវិករណវិសេសេន ច ភាវកម្មកត្តូសុកត្តុវិសេសេន ច លក្ខិតោ អហំសង្ខាតោ ខន្ធសង្ខតោ សន្តានោ អប្បធានេន លព្ភតិ. ក្រិយាបទស្ស ក្រិយាយ បធានេន វាចកត្តា ធាត្វត្ថោវ បធានេន លព្ភតិ. អបច្ចយស្ស វាច្ចំ ភូវាទិគណជោតកា រូបសិទ្ធិមត្តា បទ សិលិដ្ឋតា លព្ភតិ.

អថ វា យោ អហំ នមាមីតិ សោ នមេ. សាមញ្ញត្ថ វិគ្គហោយំ. វាច្ចត្ថោ បន វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. នមនញ្ចេត្ថ ពុទ្ធស្ស សីលាទិអនន្តគុណេសុ និន្នបព្ភារតាវសេន បណាមក្រិយាភិនិប្ផាទិកា កុសលចេតនា. សា ច វន្ទនេយ្យ វន្ទនកានំ ខេត្តជ្ឈាសយសម្បទាហិ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយភូតា យថាលទ្ធសម្បត្តិនិមិត្តកស្ស បុរិមកម្មស្ស អនុពលប្បទាន វសេន តន្និព្ពត្តិតវិបាកសន្តតិយា អន្តរាយករានិ ឧបបីឡកឧបច្ឆេទកកម្មានិ បដិពាហិត្វា បវត្តិកាលេ រោគាទិអន្តរាយានមប្បវត្តិំ សាធេតិ. សម្បរាយេ ច ឧបបជ្ជវេទនីយភូតា សគ្គមោក្ខសម្បត្តិសុខំ និព្ពត្តេតីតិ.

អយំ បនេត្ថ ទស្សនត្ថនយោ. នមេតិឥមិនា ពុទ្ធស្ស សុគតាទិគុណំ អារព្ភ បវត្តា តិវិធា បណាមកុសល ចេតនា មុខ្យេន ទស្សេតិ. តំ ទស្សនេន តស្សា ការណភូតា យោនិសោមនសិការាទយោ ច ចតុចក្កសម្បត្តិញ្ច ពុទ្ធុប្បាទនវមខេត្តញ្ច បុព្ពភាគេ បវត្តំ សទ្ធាបញ្ញាបធានំ កុសលចិត្តុប្បាទញ្ច ផលូបចារេន ទីបេតិ. តទ្ទីបនេន តស្សា ផលភូតំ ទិដ្ឋធម្មរោគាទិអន្តរាយវិសោសនញ្ច សគ្គមោក្ខ សុខញ្ច បឋមការណូបចារេន បកាសេតិ. តប្បកាសនេន ពុទ្ធស្ស បណាមារហភាវំ ទុតិយការណូបចារេន វិភាវេតិ. តំវិភាវនេន វន្ទកស្ស មេ ខេត្តង្គតភាវញ្ច បណាមេ តព្ពភាវញ្ច តតិយការណូបចារេន អនុភាវេតិ.

អយំ បនេត្ថ អលង្ការនយោ. នមេតិវាចកបទស្ស វាច្ចភូតា តិវិធា ពុទ្ធបណាមកុសលចេតនា សមដ្ឋាយី ភាវោ នាម. កស្មា, សរីរត្តា. អថ វា តិវិធាយ ពុទ្ធបណា មកុសលចេតនាយ សម្បយុត្តោ សមាធិប្បធានោ មហា កុសលចិត្តុប្បាទោ សមដ្ឋាយីភាវោ នាម. កស្មា, ពុទ្ធស្ស សុគតាទិគុណារម្មណេ ឯកគ្គត្តា សមាហិតចិត្តត្តា វា. សោយេវ បន សន្តរសោ នាម. កស្មា, ពុទ្ធបណាមចេតនា កុសលង្គេន អកុសលង្គស្ស បហីនត្តា. ពុទ្ធន្តិបាឋសេស បទស្ស វាច្ចភូតោ ពុទ្ធទព្ពោ អារម្មណវិភាវោ នាម. កស្មា, តស្ស បណាមកុសលចិត្តុប្បាទស្ស អារម្មណបច្ចយេន ឧបការត្តា. ពុទ្ធស្ស សុគតន្ត្យាទិគុណោ ឧទ្ទីបនវិភាវោ នាម. កស្មា, បណាមស្ស ការណត្តា. ការណភូតំ តំ សមដ្ឋាយីភាវំ ឧបាទាយ ជានិតព្ពោ ទិដ្ឋធម្មរោគា ទិអន្តរាយាភាវោ ច សម្បរាយេ សគ្គមោក្ខសុខសម្បត្តិ ច អានុភាវោ នាម. កស្មា, អានិសំសផលត្តា.

តត្ថ ហិ កិញ្ចាបិ អានុភាវទីបកំ បទំ នត្ថិ. ការណស្ស បន ផលេន វិនាភាវតោ ការណស្ស ផលំ វិញ្ញេយ្យន្តិ. អថ វា នមេតិបទស្ស សាមត្ថិយតោ អានុភាវោ ទស្សិតោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពោ. អាវិភូតោ ឧស្សុកោ ច ពុទ្ធបណាមស្ស អានិសំសបជាននា មតិ ច អលសាភាវោ ច ចិត្តប្បសាទោ ច សមាធិត្យាទិ ច ព្យភិចារីភាវោ នាម. លោមហំសាទិភាវោ សត្វំកាភាវោ នាមាតិ អលង្ការ នយោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ បច្ឆិមបច្ឆិមគាថាសូតិ.

អយំ បនេត្ថ សង្ខេបយោជនា. សុគតំ សោភនគតំ សុន្ទរនិព្ពានដ្ឋានំ គតំ វា សម្មា គតំ វា, សុគតំ សម្មា វចនំ គទំ ភាសនំ, សេដ្ឋំ បសត្ថតរំ សតិបដ្ឋានាទិភេទេ ធម្មេ គវេសន្តំ វា សន្តេហិ គវេសិតព្ពំ វា សត្តានំ ហិតសុខំ ឥច្ឆិតំ វា, កុសលំកុសលំ កុសលំអកុសលំ, ជហំ ជហិតំ, អមតំ មរណវិរហិតំ អមតំ អមតនិព្ពានសមន្នា គតំ, សន្តំ កិលេសទរថវូបសមំ, អសមំ លោកិយធម្មេន អសទិសំ មគ្គផលនិព្ពានធម្មំ. ទទំ ទាតំ ទាយកំ វា, សរណំ សព្ពសត្តលោកស្ស បដិសរណភូតំ. លោកំ សត្តសង្ខ រោកាសសង្ខតំ តិលោកំ, សរណំ ជានន្តំ, អរណំ និក្កិលេសំ, កិលេសសង្ខាតរណវិរហិតំ វា. អរណំ សត្តេសុ កិលេសរជស្សាភាវំ, ករំ ទេសនាញាណេន កតំ, អភយំ និព្ភយំ, អភយំ និព្ភយដ្ឋានំ និព្ពានទិសំ, នាយកំ សត្តេ និព្ពានបារំ នេន្តំ, នាយកំ តិលោកានំ ជេដ្ឋំ បាមោក្ខំ ពុទ្ធំ សក្កច្ចំ តីហិ ទ្វារេហិ អហំ នមេ នមាមីតិ.

បឋមវន្ទនគាថាទ្វយវណ្ណនា សមត្តា.

២. នយនសុភគកាយង្គំ,

មធុរវរសរោបេតំ;

អមិតគុណគណាធារំ,

ទសពលមតុលំ វន្ទេ.

២. ឯវំ បឋមំ គាថាទ្វយេន ពុទ្ធស្ស នមស្សិត្វា ឥទានិ នយនសុភគកាយង្គន្ត្យាទីហិ បញ្ចហិ គុណេហិ ថោមិត្វា ពុទ្ធំ វន្ទិតុំ នយនសុភគកាយង្គន្តិអាទិគាថមាហ. អយំ បន ន ន មគណយុត្តត្តា នវក្ខរេហិ លក្ខិតា ភុជគសុ សុគាថាតិ ទដ្ឋព្ពា. វុត្តញ្ហិ វុត្តោទយេ ‘‘ភុជគសុសុមតា នាមោ’’តិ.

អយំ បនេត្ថ យោជនា. យស្សំ បដិបាទំ នា ច ទ្វេ នគណាមោ ច មគណោ ច យទិ សិយា. សា ភុជគសុសុ គាថាតិ មតា ញាតព្ពាតិ. តត្ថ បន នយនសុភគកាយង្គន្តិ សព្ពសត្តានំ ចក្ខុស្ស សោភនំ គតេន កាយង្គេនសមន្នាគតំ. ឯត្ថ ហិ នយនន្តិ សមវិសមំ ទស្សេន្តំ អត្តភាវំ នេតីតិ នយនំ, ចក្ខុ លព្ភតិ. នីធាតុ យុ. សុភំ សោភនំ គច្ឆតីតិ សុភគំ, កាយង្គំ លព្ភតិ. សុភសទ្ទូបបទោ គមុធាតុ ក្វិ. កាយស្ស អង្គំ អវយវំ កាយង្គំ. ភគវតោ កាយង្គំ លព្ភតិ. ឆដ្ឋីតប្បុរិសសមាសោយំ. នយនស្ស សុភគំ នយនសុភគំ, តំ កាយង្គំ យស្ស ពុទ្ធស្សាតិ នយនសុភគ កាយង្គោ, ពុទ្ធោ. សោ ហិ រូបកាយស្ស ទស្សនា នុត្តរិយគុណយោគតោ សព្ពសត្តានំ បសាទចក្ខុស្ស សោភនំ គតេន ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណេហិ ច អសីត្យា នុព្យញ្ជនលក្ខណេហិ ច លក្ខិតេន កាយង្គេន សមន្នាគតោតិ អត្ថោ.

មធុរវរសរោបេតន្តិ បិយបេមនីយឧត្តមសទ្ទេន សមន្នាគតំ, សោ ហិ ភគវា មធិយតិ បិយតិ បេមិយតិ វាតិ មធុរោ. មធធាតុ ឧរោ. វុត្តញ្ហិ មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកាយំ ‘‘មធុរោតិ បិយោ បេមនីយោ អបលិពុទ្ធោ’’តិ. អថ វា មធិយតិ អស្សាទិយតីតិ មធុរោ, មធតិ សព្ពសត្តានំ បីតិំ ឧន្ទេតិ វឌ្ឍេតីតិ មធុរោ, មធធាតុ ឧន្ទេ ឧរោ. តេន វុត្តំ សទ្ទនីតិយំ ‘‘មធ ឧន្ទេ’’តិ. វរិតព្ពោ ឥច្ឆិតព្ពោ បត្ថិតព្ពោ វាតិ វរោ, សរោ. វរធាតុ ឥច្ឆាយំ អ. សរតិ គច្ឆតិ សោតវិញ្ញាណារម្មណភាវន្តិ សរោ, សទ្ទោ. សរធាតុ គតិយំ អ. សរតិ គច្ឆតិ សុយ្យមានតន្តិ វា សរោ, សរិយតិ សុណិយតីតិ វា សរោ, ភគវតោ អដ្ឋង្គសមន្នាគតោ សទ្ទោ លព្ភតិ. ឧបសម្បជ្ជតីតិ ឧបេតោ, ឧបបុព្ពឥធាតុ ត. មធុរោ ច វរោ ច សោ សរោ ចាតិ មធុរវរសរោ, តេន ឧបេតោ សម្បន្នោ សមន្នាគតោតិ មធុរវរសរោបេតោតិ វុច្ចតិ. ភគវតោ បន ហទយ វត្ថុនោ សុវិសុទ្ធត្តា បិត្តសេម្ហាទីហិ អបលិពុទ្ធត្តា ទេវ មនុស្សេហិ មធុរេន បិយេន មនាបិយេន វរេន ឥច្ឆិតបត្ថិ តេន អដ្ឋង្គសមន្នាគតេន សរេន សទ្ទេន ឧបេតោ សម្បន្នោ សមន្នាគតោតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ សរោបេតន្តិ សាមញ្ញវសេន វុត្តំ, ភគវតោ សរោ បន វិសដ្ឋោ ច, វិញ្ញេយ្យោ, មញ្ជុ, សវនីយោ, ពិន្ទុ, អវិសារី, គម្ភីរោ, និន្នាទិ ចាតិ វិសេសេន អដ្ឋង្គសមន្នាគតោតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. វុត្តញ្ហិ មជ្ឈិម បណ្ណាសេ ព្រហ្មាយុសុត្តេ ‘‘អដ្ឋង្គសមន្នាគតោ ខោ បនស្ស គោតមស្ស មុខតោ ឃោសោ និច្ឆរតិ វិសដ្ឋោ ច, វិញ្ញេយ្យោ ច, មញ្ជុ ច, សវនីយោ ច, ពិន្ទុ ច, អវិសារី ច, គម្ភីរោ ច, និន្នាទិ ច. យថាបរិសំ ខោ បន សោ ភវំ គោតមោ សរេន វិញ្ញាបេតិ, ន ចស្ស ពហិទ្ធា បរិសាយ ឃោសោ ន និច្ឆរតី’’តិ.

តស្សាដ្ឋកថាយំ បន វិសដ្ឋោតិ សិនិទ្ធោ អបលិពុទ្ធោ. វិញ្ញេយ្យោតិ វិញ្ញាបនីយោ បាកដោ. វិសដ្ឋត្តាយេវ ចេស វិញ្ញេយ្យោ ហោតិ. មញ្ជូតិ មធុរោ. សវនីយោតិ សោតសុខោ, មធុរត្តាយេវ ចេស សវនីយោ ហោតិ. ពិន្ទូតិ សម្បិណ្ឌិតោ. អវិសារីតិ អវិសដោ. ពិន្ទុត្តាយេវ ចេស អវិសារី ហោតិ. គម្ភីរោតិ គម្ភីរសមុដ្ឋិតោ. និន្នាទីតិ និន្នទវា. គម្ភីរត្តាយេវ ចេស និន្នាទិ ហោតិ. យថាបរិសន្តិ ចក្កវាឡបរិយន្តាបិ ឯកពទ្ធំ បរិសំ វិញ្ញាបេតិ. ពហិទ្ធាតិ អង្គុលិមត្តម្បិ បរិសតោ ពហិទ្ធា ន គច្ឆតិ. កស្មា. សោ ឯវរូបោ មធុរសរោ អការណា មា នស្សីតិ. ឥតិ ភគវតោ ឃោសោ បរិសាយ មត្តកេនេវ ចរតីតិ វណ្ណិតោតិ. អភិធានប្បទីបិកាយញ្ច វុត្តា សង្គហគាថា –

‘‘វិសដ្ឋមញ្ជុវិញ្ញេយ្យា, សវនីយាវិសារិនោ;

ពិន្ទុគម្ភីរនិន្នាទិ, ត្យេវមដ្ឋង្គិកោ សរោ’’តិ.

យថា ហិ ព្រហ្មុនោ សរោ បិត្តសេម្ហេហិ អបលិពុទ្ធត្តា វិសុទ្ធោ មធុរោ ហោតិ. យថា ច សីហព្យគ្ឃាទីហិ វាឡមិគេហិ អនុពន្ធា ធាវន្តា ខុទ្ទកមិគា ករវីកសកុណស្ស វិកូជមានំ សទ្ទំ សុត្វា សរស្ស មធុរត្តា មរណភយំ ហិត្វា អធាវិត្វា ឧក្ខិត្តបាទំ អនិក្ខិបិត្វា តិដ្ឋន្តា សុណន្តិ, ឯវំ ករវីកស្ស សទ្ទោ ធម្មតាភាវេន មធុរោ បិយោ មនាបោ ហោតិ. ឯវំ ភគវតា កតំ កម្មំ វត្ថុំ សោធេតិ, វត្ថុស្ស សុទ្ធត្តា បិត្តសេម្ហេហិ ច អបលិពុទ្ធត្តា ភគវតោ នាភិតោ សមុដ្ឋហន្តោ សរោបិ អដ្ឋង្គសមន្នាគតោ សុវិសុទ្ធោ អតិមធុរោ អតិបិយោ អតិមនាបោ ហោតិ. សា បនេសា ហីនូបមា ហោតិ, ភគវតោ ហិ សរោ តេហិ សទ្ទេហិ សតភាគេន សហស្សភាគេន អតិមធុរោ អតិបិយោ អតិមនាបោ ហោតិ, តថា ហិ ធម្មាសោ ករញ្ញោ អសន្ធិមិត្តា ទេវី ករវីកសកុណស្ស មធុរសទ្ទំ សុត្វា ចិន្តេសិ ‘‘ឥមស្ស តិរច្ឆានស្ស មធុរោ សទ្ទោ, កោ នាម សព្ពញ្ញុតញាណសិរិំ បត្តស្ស ភគវតោ អតិមធុរោ សទ្ទោ’’តិ, បីតិំ ឧប្បាទេត្វា តំ បីតិំ អវិជហិត្វា សត្តហិ ជង្ឃសតេហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាតិ, តស្មា ភគវតោ មធុរវរសរោបេតន្តិ ថោមេតីតិ.

អមិតគុណគណាធារន្តិ អបរិមិណិតព្ពសីលាទិគុណសមូហានំ បតិដ្ឋានភូតំ. ឯត្ថ ច សមិតោតិ បរិមិណិតព្ពោតិ មិតោ, មាធាតុ បរិមាណេ ត, ន មិតោ អមិតោ. គុណោតិ សីលាទយោ ធម្មា. តេ ហិ គុណេន្តិ តំសមង្គីបុគ្គលំ បកាសេន្តីតិ គុណាតិ វុច្ចន្តិ. គុណធាតុ បកាសនេ អ. មណិសារមញ្ជូសាដីកាយំ បន ‘‘គុណន្តិ អត្តនោ អាធារំ បាកដំ ករោន្តីតិ គុណា’’តិ វុត្តំ.

សទ្ទនីតិធាតុមាលាយញ្ច ‘‘គុណ អាមន្តនេ, គុណោតិ សីលាទយោ ធម្មា, កេនដ្ឋេន តេ គុណា, គោណាបិយតិ អាមន្តាបិយតិ អត្តនិ បតិដ្ឋិតោ បុគ្គលោ ទដ្ឋុំ សោតុំ បូជិតុញ្ច ឥច្ឆន្តេហិ ជនេហីតិ គុណោ. ឯត្ថ កិញ្ចាបិ សីលាទិ ធម្មានំ អាមន្តាបនំ នត្ថិ, តថាបិ តំហេតុ អាមន្តនំ និមន្តនញ្ច តេយេវ ករោន្តិ នាមាតិ ឯវំ វុត្តំ. អញ្ញេ បន គុញ្ជន្តេ អព្យយន្តេ ឥតិ គុណាតិ អត្ថំ វទន្តិ. តទនុរូបំ បន ធាតុសទ្ទំន បស្សាម. គុណ អាមន្តនេ ឥច្ចេវ បស្សាម. វិចារេត្វា គហេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. អមិតោ គុណោ អមិតគុណោ, តេសំ គណោ សមូហោ អមិតគុណគណោ, តេសំ. អាធារតិ តិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ អមិតគុណគណាធារោ, ជិនោ លព្ភតិ. សោ បន សមុទ្ទោទកំ នាឡិបត្តេន អបរិមិតំ វិយ កេនចិ អបរិមិតានំ សីលាទិគុណសមូហានំ អាធារោ បតិដ្ឋានភូតោតិ អត្ថោ.

ទសពលន្តិ អញ្ញេហិ អសាធារណំ តថាគតទសពលសម្បន្នំ. ឯត្ថ ហិ ពលន្តិ កេហិចិ វិរុទ្ធេហិ ការណេ ហិ ពលន្តិ ន កម្បេន្តិ ថិរន្តីតិ ពលំ, ទស ពលានិ យស្ស សោតិ ទសពលោ, ពុទ្ធោ. តំ បន ទុវិធំ ហោតិ តថា គតស្ស ទសពលំ កាយទសពលញ្ច, ញាណទសពលញ្ចាតិ. តេសុ ហិ កាយពលំ ហត្ថិកុលានុសារេន វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ បោរាណេហិ –

‘‘កាឡា វកញ្ច គង្គេយ្យំ, បណ្ឌរំ តម្ពបិង្គលំ;

គន្ធ មង្គលហេមញ្ច, ឧបោសថំ ឆទ្ទន្តិមេ ទសា’’តិ.

ឥមានិ ហិ ទស ហត្ថិកុលានិ. តត្ថ កាឡាវកន្តិ បកតិហត្ថិកុលំ ទដ្ឋព្ពំ. យំ ទសន្នំ បុរិសានំ កាយពលំ, តំ ឯកស្ស កាឡាវកហត្ថិនោ. យំ ទសន្នំ កាឡាវកានំ ពលំ, តំ ឯកស្ស គង្គេយ្យស្ស. យំ ទសន្នំ គង្គេយ្យានំ, តំ ឯកស្ស បណ្ឌរស្ស. យំ ទសន្នំ បណ្ឌរានំ, តំ ឯកស្ស តម្ពស្ស. យំ ទសន្នំ តម្ពានំ, តំ ឯកស្ស បិង្គលស្ស. យំ ទសន្នំ បិង្គលានំ, តំ ឯកស្ស គន្ធហត្ថិនោ. យំ ទសន្នំ គន្ធហត្ថីនំ, តំ ឯកស្ស មង្គលស្ស. យំ ទសន្នំ មង្គលានំ, តំ ឯកស្ស ហេមវតស្ស. យំ ទសន្នំ ហេមវតានំ, តំ ឧបោសថស្ស. យំ ទសន្នំ ឧបោសថានំ, តំ ឯកស្ស ឆទ្ទន្តស្ស. យំ ទសន្នំ ឆទ្ទន្តានំ, តំ ឯកស្ស តថាគតស្ស, នារាយនសង្ឃាតពលន្តិបិ ឥទមេវ វុច្ចតិ. តទេតំ បកតិហត្ថីនំ គណនាយ ហត្ថិកោដិសហស្សានំ. បុរិសគណនាយ ទសន្នំ បុរិសកោដិសហស្សានំ ពលំ ហោតិ. ឥទំ តថាគតស្ស កាយពលំ ហោតិ. ឥទំ បន តាសុ តាសុ បាឡីសុ ន អាគតំ. អដ្ឋកថាសុយេវ អាគតំ. តេន វុត្តំ ទសក និបាត អង្គុត្តរដីកាយំ ‘‘ទស ពលញាណំ បន បាឡិយំ អាគតមេវ. ន កាយពលំ វិយ អដ្ឋ កថារូឡ្ហមេវាតិ អធិប្បាយោ’’តិ. ឯត្ថ ច នារាយន សង្ឃាត ពលន្តិ ឯត្ថ នារា វុច្ចន្តិ រស្មិយោ, តា ពហូ នានាវិធា ឥតោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ នារាយនំ, វជិរំ. តស្មា នារាយនសង្ឃាត ពលន្តិ វជិរសង្ឃាតពលន្តិ អត្ថោតិ.

ញាណទសពលំ បន វិភង្គបាឡិយញ្ច មូលបណ្ណាសេ មហា សីហនាទសុត្តេ ទសកនិបាតអង្គុត្តរបាឡិយញ្ច វិត្ថារេន អាគតមេវ. សុខគ្គហណត្ថំ បន សង្ខេបេន ទស្សយិស្សាមិ. សេយ្យថិទំ. ឋានាដ្ឋានញាណញ្ច, កម្មសមាទានានំ វិបាកញាណំ, សព្ពត្ថគាមិនិបដិបទាញាណំ, អនេកធាតុ នានាធាតុ លោក ញាណំ, សត្តានំ នានាធិមុត្តិកតំ ញាណំ, បរសត្តានំ បរបុគ្គលានំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តិញាណំ, ឈានវិមោក្ខសមាធិសមាបត្តីនំ សំកិលេសំ វោទានំ វុដ្ឋានំ ញាណំ, បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ, សត្តានំ ចុតូបបាតំ ញាណំ, អាសវានំ ខយញាណញ្ចាតិ. អយំ បន កមោ អភិធម្មវិភង្គបាឡិយំ អាគតក្កមោ.

ចុតូបបាតញាណដ្ឋានេ បន មូលបណ្ណាសបាឡិយំ មហាសីហនាទសុត្តេ ច ទសកនិបាតអង្គុត្តរបាឡិយំ ទិព្ពចក្ខុញាណំ អាគតំ. អត្ថតោ បន ទិព្ពចក្ខុញាណេន ចុតូបបាតស្ស បស្សិតត្តា សទិសមេវាតិ. តត្ថ ហិ ឋានាដ្ឋានញាណន្តិ ការណាការណំ យថាភូតំ ជាននញាណំ. ការណញ្ហិ យស្មា តត្ថ ផលំ តិដ្ឋតិ តទាយត្តវុត្តិតាយ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ បវត្តតិ ច, តស្មា ឋានន្តិ វុច្ចតិ. កម្មសមាទានានំ វិបាកញាណន្តិ សមាទិយិត្វា កតានំ អតីតានាគត បច្ចុប្បន្នានំ កុសលាកុសលកម្មានំ សុគតិទុគ្គតិបដិសន្ធិសង្ខាតំ វិបាកំ និព្ពានផលញ្ច យថាភូតំ បជាននញាណំ. សព្ពត្ថ គាមិនិបដិបទំ ញាណន្តិ សព្ពគតិគាមិនិញ្ច បដិបទំ មគ្គំ យថាភូតំ បជាននញាណំ. តត្ថ ច បដិបទន្តិ បដិបជ្ជតិ បាបុណាតិ ឯតេនាតិ បដិបទំ, មគ្គំ. គតិគាមិនិន្តិ និរយាទិបញ្ចគតិគាមិនិំ. អគតិគាមិនិន្តិ និព្ពានគាមិនិំ. វុត្តញ្ហិ ‘‘និព្ពានញ្ចាហំ សារិបុត្ត បជានាមិ និព្ពានគាមិនិញ្ច បដិបទ’’ន្តិ.

អនេកធាតុនានាធាតុលោកំ ញាណន្តិ ឯត្ថ អនេក ធាតូតិ ចក្ខុធាតុអាទីហិ កាមធាតូហិ វា ពហុធាតុំ. នានាធាតូតិ តាសំយេវ ធាតូនំ វិលក្ខណត្តា វិសទិស សភាវត្តា នានាប្បការធាតុំ. លោកន្តិ ខន្ធាយតន ធាតុលោកំ. ញាណន្តិ យថាភូតំ បជាននញាណំ. សត្តានំ អធិមុត្តិកតំ ញាណន្តិ សត្តានំ ហីនាទីហិ អធិមុត្តីហិ នានាធិមុត្តិកភាវំ យថាភូតំ បជាននញាណំ. បរសត្តានំ បរបុគ្គលានំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តិញាណន្តិ ឯត្ថ បរសត្តានន្តិ បធានសត្តានំ. បរបុគ្គលានន្តិ តតោ បរេសំ ហីនសត្តានំ. ឯកត្ថមេវ វា ឯតំ បទទ្វយំ វេនេយ្យវសេន ទ្វេធា វុត្តំ. ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តិញាណន្តិ សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ បរភាវំ វឌ្ឍញ្ច អបរភាវំ ហានិញ្ច យថាភូតំ បជាននញាណំ.

ឈានវិមោក្ខសមាធិសមាបត្តីនំ សំកិលេសំ វោទានំ វុដ្ឋានំ ញាណន្តិ ឯត្ថ ឈានវិមោក្ខសមាធិសមាបត្តីនន្តិ បឋមាទីនំ ចតុន្នំ ឈានានំ, រូបី រូបានិ បស្សតីតិអាទីនំ អដ្ឋន្នំ វិមោក្ខានំ, សវិតក្កសវិចារាទីនំ តិណ្ណំ សមាធីនំ, បឋមជ្ឈាន សមាបត្តិអាទីនញ្ច នវន្នំ អនុបុព្ពសមាបត្តីនំ. សំកិលេសន្តិ ហានភាគិយធម្មំ. វោទានន្តិ វិសេសភាគិយធម្មំ. វុដ្ឋានន្តិ យេន ការណេន ឈានាទីហិ វុដ្ឋហន្តិ, តំ ការណំ. ញាណន្តិ យថាភូតំ បជាននញាណំ. បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណន្តិ បុព្ពេ និវុត្ថក្ខន្ធានុស្សរណសង្ខាតំ បជាននញាណំ. សត្តានំ ចុតូបបាតំ ញាណន្តិ សត្តានំ ចុតិញ្ច ឧបបាតញ្ច បជាននំ ទិព្ពចក្ខុញាណំ. អាសវានំ ខយញាណន្តិ កាមាសវាទីនំ ខយសង្ខាតំ អាសវនិរោធំ និព្ពានំ យថាភូតំ បជានន ញាណន្តិ. ឥមានិ បន ញាណានិ អញ្ញេហិ អសាធារណានិ តថាគតស្ស ទសពលញាណានីតិ ទដ្ឋព្ពានិ.

ហោន្តិ ចេត្ថ –

‘‘ឋានាដ្ឋានំ វិបាកញ្ច, ញាណំ បដិបទំ ញាណំ;

អនេកធាតុលោកញ្ច, សត្តានំ អធិមុត្តិកំ. [សា បនេសា សេតវវិបុលាគាថាតិ ទដ្ឋព្ពា;]

ឥន្ទ្រិយបរាបរញ្ច, ឈានាទិនំ សំកិលេសំ;

វោទានំ វុដ្ឋានំ ញាណំ, បុព្ពេនិវាសានុស្សតិំ;

សត្តានំ ចុតូបបាតំ, អាសវក្ខយំ ញាណន្តិ;

ទសិមានិ ពុទ្ធស្ស ចា, សាធារណានិ ញាណានី’’តិ. [សា បនេសា សាមញ្ញគាថាតិ ទដ្ឋព្ពា;]

ននុ ទសពលញាណំ នាម បាដិយេក្កំ នត្ថិ, សព្ពញ្ញុតញាណមេវ ហោតិ, អថ កស្មា តំ ញាណំ ទសភេទេន វុត្តន្តិ. វុច្ចតេ. អញ្ញមេវ ហិ ទសពលញាណំ, អញ្ញំ សព្ពញ្ញុតញាណំ, ទសពលញ្ហិ សកសកកិច្ចមេវ ជានាតិ. សព្ពញ្ញុតញាណំ បន តម្បិ តតោ អវសេសម្បិ បជានាតិ. ទសពលញាណេសុ ហិ បឋមំ ការណាការណមេវ ជានាតិ. ទុតិយំ កម្មន្តរ វិបាកន្តរមេវ. តតិយំ កម្មបរិច្ឆេទមេវ. ចតុត្ថំ ធាតុ នានត្តការណមេវ. បញ្ចមំ សត្តានំ អជ្ឈាសយាធិមុត្តិមេវ. ឆដ្ឋំ ឥន្ទ្រិយានំ តិក្ខមុទុភាវមេវ. សត្តមំ ឈានាទីហិ សទ្ធិំ តេសំ សំកិលេសាទិមេវ. អដ្ឋមំ បុព្ពេ និវុត្ថខន្ធសន្តតិមេវ. នវមំ សត្តានំ ចុតិបដិសន្ធិមេវ. ទសមំ សច្ចបរិច្ឆេទមេវ. សព្ពញ្ញុតញាណំ បន ឯតេហិ ជានិតព្ពញ្ច តតោ ឧត្តរិញ្ច បជានាតិ. ឯតេសំ បន កិច្ចំ ន សព្ពំ ករោតិ. តញ្ហិ ឈានំ ហុត្វា អប្បេតុំ ន សក្កោតិ. ឥទ្ធិ ហុត្វា វិកុព្ពិតុំ ន សក្កោតិ. មគ្គោ ហុត្វា កិលេសេ ខេបេតុំ ន សក្កោតិ. ឯវំ តេសំ ញាណទ្វយានំ វិសេសោតិ. តំ បន ឥធ ញាណទ្វយំ អធិប្បេតន្តិ.

អតុលន្តិ សីលាទីហិ គុណេហិ កេនចិ បុគ្គលេន អសទិសំ. អយំ បនេត្ថ វចនត្ថោ. តុលនំ ឧម្មានំ តុលា, តុល សទិស្យំ. សទ្ទនីតិយញ្ហិ ‘‘តុល ឧម្មានេ’’តិ វុត្តំ. អថ វា តុលិយតិ បមិយតិ ឯតាយាតិ តុលា, បកតិតុលា. តុលា វិយាតិ តុលា, ញាណំ. តាយ សម្មិតោ តុលោ. សម្មិត តទ្ធិតេ អបច្ចយោ. តុលសទិសញាណេន សម្មិតោ បុគ្គលោ. ន តុលោ អតុលោ. កម្មធារយមិស្សកតប្បុរិស សមាសោយំ. សីលាទិគុណេហិ កេនចិ បុគ្គលេន អសទិសោ ភគវា លព្ភតិ. អថ វា នត្ថិ តុលោ សទិសោ បុគ្គលោ ឯតស្សាតិ អតុលោ, ភគវា. អតគ្គុណសំវិញ្ញាណោយំ ពហុព្ពីហិ. សីលាទិគុណេហិ កេនចិ អសទិសោ អគ្គបុគ្គលោតិ អត្ថោ. សទេវកេ លោកេ អគ្គបុគ្គលភាវតោ. យថាហ ‘‘យាវតា ភិក្ខវេ សត្តា អបទា វា ទ្វិបទា វា ចតុប្បទា វា, តថាគតោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ, វិរាគោ សេដ្ឋោ ធម្មានំ ទ្វិបទានញ្ច ចក្ខុមា’’តិ. តំ អតុលំ ពុទ្ធន្តិ សម្ពន្ធោ. វន្ទេតិ ពុទ្ធស្ស នយនសុភគកាយង្គាទិគុណំ អនុស្សរិត្វា តីហិ ទ្វារេហិ សក្កច្ចំ អហំ វន្ទាមីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច មិវិភត្តិយា មហាវិសយសុត្តេន ឯការា ទេសោតិ ទដ្ឋព្ពោ. វន្ទនា បន តិវិធា ហោតិ កាយវចីមនោវន្ទនាវសេនាតិ. យថាហ ‘‘តិស្សោ ឥមា ភិក្ខវេ វន្ទនា. កតមា តិស្សោ. កាយេន វន្ទតិ, វាចាយ វន្ទតិ, មនសា វន្ទតី’’តិ.

តត្ថ យោនិសោ មនសិការចិត្តំ បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា ជាណុទ្វយកប្បរទ្វយនលាដសង្ខាតានិ បញ្ច អង្គានិ ភូមិយំ បតិដ្ឋាបេត្វា វន្ទនេយ្យានំ អភិមុខំ និបតន្តោ កាយេន វន្ទតិ នាម. យំ សន្ធាយ ‘‘បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា’’តិ អដ្ឋ កថាទីសុ វុត្តំ. ពុទ្ធគុណបទានិ វាចាយ បវត្តេន្តោ វាចាយ វន្ទតិ នាម. វិបស្សិស្ស នមត្ថុ, សិខិស្សាបិ នមត្ថុ, វេស្ស ភុស្ស នមត្ថុ, កកុសន្ធស្ស នមត្ថុ, កោណាគមនស្ស នមត្ថុ, កស្សបស្ស នមត្ថុ, អង្គីរស្សស្ស នមត្ថុ ត្យាទីសុបិ វាចាវន្ទនាយេវ. ពុទ្ធាទិ គុណានិ អនុស្សរន្តោ មនសា វន្ទតិ នាមាតិ.

អយំ បនេត្ថ សង្ខេបយោជនា. នយនសុភគកាយង្គំ សព្ពសត្តានំ ចក្ខុស្ស សោភនំ គតេន កាយង្គេន សមន្នាគតំ, មធុរវរសរោបេតំ បិយបេមនីយេន អស្សាទិ យេន ឧត្តមសទ្ទេន សមន្នាគតំ, អមិតគុណគណាធារំ អបរិមិណិតព្ពសីលាទិគុណសមូហានំ បតិដ្ឋានភូតំ, ទសពលំ អនញ្ញសាធារណេន តថាគតស្ស កាយញាណទស ពលេន សមន្នាគតំ, អតុលំ សីលាទិគុណេហិ កេនចិ អសទិសំ ពុទ្ធំ តីហិ ទ្វារេហិ សក្កច្ចំ អហំ វន្ទេ វន្ទាមីតិ.

ទុតិយវន្ទនគាថាវណ្ណនា សមត្តា.

៣. យោ ពុទ្ធោ ធិតិមាញ្ញធារកោ,

សំសារេ អនុភោសិ កាយិកំ;

ទុក្ខំ ចេតសិកញ្ច លោកតោ,

តំ វន្ទេ នរទេវ មង្គលំ.

៣. ឯវំ តតិយគាថាយ ពុទ្ធស្ស វន្ទិត្វា ឥទានិ សមាធិ អាទីហិ ចតូហិ គុណេហិ ថោមិត្វា វន្ទិតុកាមោ យោ ពុទ្ធោ ធិតិមាញ្ញធារកោ តិអាទិគាថមាហ. អយំ បន មសជគណ គរុយុត្តត្តា ទសក្ខរេហិ លក្ខិតា សុទ្ធវិរា ជិតគាថាតិ ទដ្ឋព្ពា. វុត្តញ្ហិ វុត្តោទយេ-ម្សា ជ្គា សុទ្ធវិរា ជិតំ មតន្តិ. តស្សត្ថោ. យស្សំ បដិបាទំ ម្សា មសគណា ច ជ្គា ជគណគរុកា ច ចេ សិយ្យុំ, តំ វុត្តំ សុទ្ធវិរាជិតន្តិ មតំ ញាតព្ពន្តិ. ធិតិមា អញ្ញធារកោ យោ ពុទ្ធោ លោកតោ សំសារេ កាយិកំ ទុក្ខញ្ច ចេតសិកំ ទុក្ខញ្ច អនុភោសិ នរទេវមង្គលំ, តំ ពុទ្ធំ អហំ វន្ទេតិ សម្ពន្ធោ.

តត្ថ ហិ យោតិ អនិយមនិទ្ទេសោ. យោ យាទិសោតិ អត្ថោ. តស្ស ច អនិយមវាចក សព្ពនាមបទត្តា វចនត្ថោ ន កាតព្ពោ. តស្ស បន យ ឱតិ បទវិភាគោ កាតព្ពោ. តេសុ ច យសទ្ទស្ស វាច្ចំ អនិយមោ ពុទ្ធទព្ពោ អប្បធានេន លព្ភតិ, តស្ស យាទិសយុត្តជច្ចនាមគោត្តសីលវិហារី គោចរសង្ខាតំ អនិយមសាមញ្ញាការត្តគុណមេវ បធានេន លព្ភតិ. បឋមាសិវិភត្តិយា ការិយភូតស្ស ឱការស្ស វាច្ចំ បកតូបនិស្សយសង្ខាតំ កត្តុការកេកវចនសង្ខ្យំ លព្ភតិ. អថ វា សព្ពនាមភាវំ យាតិ គច្ឆតីតិ យោ, អនិយមវាចកភាវំ យាតិ គច្ឆតីតិ វា យោ, សព្ពនាម ភាវេន យាតិ បវត្តតីតិ វា យោ, សព្ពនាមភាវេន យាតព្ពោ ញាតព្ពោតិ វា យោ, យាតព្ពោ ញាតព្ពោ ឯតេន វា អនិយមត្ថោតិ យោ.

តេនាហុ បោរាណា –

‘‘នានាការណំ បដិច្ច, ធាតុបច្ចយវិគ្គហំ;

ចិន្តកានំ បភាវោវ, បធានំ ហោតិ ចិន្តនេ’’តិ.

ពុទ្ធោតិ បដិវិទ្ធចតុសច្ចធម្មោ. អយំ បនេត្ថ វចនត្ថោ. ពុជ្ឈតិ ចត្តារិ សច្ចានីតិ ពុទ្ធោ, ភគវា. សុទ្ធកត្តុសាធនោយំ. ពុធធាតុ ត. ពោធេតា បជាយាតិ វា ពុទ្ធោ, ហេតុ កត្តុសាធនោយំ. អញ្ញេសំ ចត្តារិ សច្ចានិ ពោធេតីតិ អត្ថោ. អថ វា អនញ្ញពោធិតោ ហុត្វា សវាសនាយ សម្មោហនិទ្ទាយ ពុជ្ឈតិ ជាគរោតីតិ ពុទ្ធោ, ទិនករកិរណ សមាគមេន បរមរុចិរសិរីសោភគ្គប្បត្តិយា វិកសិតមិវ បទុមំ អគ្គមគ្គញាណសមាគមេន អបរិមិតគុណគណាលង្កត សព្ពញ្ញុតញាណប្បត្តិយា ពុជ្ឈតិ វិកសតីតិ វា ពុទ្ធោ, និព្ពាន សង្ខាតំ ឯកាយនមគ្គំ ពុជ្ឈតិ គច្ឆតីតិ វា ពុទ្ធោ. ពុធសទ្ទោ ហិ ញាណាទីសុ ចតូស្វត្ថេសុ វត្តតិ.

តេន វុត្តំ –

‘‘ញាណេ វិកសនេ ចេវ, គមនេ ចាបិ ជាគរេ;

ចតូស្វេតេសុ អត្ថេសុ, ពុធសទ្ទោ បវត្តតី’’តិ.

អថ វា សព្ពញេយ្យធម្មេ ពុជ្ឈតិ ជានាតីតិ ពុទ្ធោ, បារមិ ភាវិតាយ បញ្ញាយ សព្ពេ សង្ខតាសង្ខតធម្មេ ពុជ្ឈតិ អពុជ្ឈិ ពុជ្ឈិស្សតីតិ វា ពុទ្ធោ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ វត សោ ភគវាតិ អធិគតញាណគុណវិសេសេហិ ពុជ្ឈិតព្ពោតិ វា ពុទ្ធោ, ភគវតា ពុជ្ឈិតព្ពំ ញាតព្ពន្តិ ពុទ្ធំ. កិំ តំ, សព្ពញ្ញុត ញាណំ, តទស្សត្ថីតិ ពុទ្ធោ, ភគវា. អត្ថតោ បន បារមិតា ភាវិតោ សយម្ភូញាណេន សហ វាសនាយ វិហតវិទ្ធស្ត និរវសេសក្លេសោ មហាករុណាសព្ពញ្ញុតញាណាទិអបរិ មេយ្យគុណគណាធារោ ខន្ធសន្តានោ ពុទ្ធោ. យថាហ ‘‘ពុទ្ធោតិ យោ សោ ភគវា សយម្ភូ អនាចរិយកោ បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ សាមំ សច្ចានិ អភិសម្ពុជ្ឈិ, តត្ថ ច សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ, ពលេសុ ច វសីភាវ’’ន្តិ.

ឯត្ថ ច ពុទ្ធោ នាម សព្ពញ្ញុពុទ្ធ, បច្ចេកពុទ្ធ, ចតុសច្ចពុទ្ធ, សុត ពុទ្ធវសេន ចតុព្ពិធោ ហោតិ. តត្ថ កប្បសតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ សមតិំសបារមិយោ បូរេត្វា សម្ពោធិប្បត្តោ សព្ពញ្ញុពុទ្ធោ នាម. កប្បសតសហស្សាធិកានិ ទ្វេ អសង្ខ្យេយ្យានិ បារមិយោ បូរេត្វា សយម្ភូបត្តោ បច្ចេកពុទ្ធោ នាម. អវសេសា ខីណាសវា ចតុសច្ចពុទ្ធោ នាម. ពហុស្សុតោ សុតពុទ្ធោ នាម. ឥធ បន សព្ពញ្ញុពុទ្ធោ អធិប្បេតោ.

ធិតិមាញ្ញធារកោតិ ឯត្ថ ធិតិមា អញ្ញធារកោតិ បទច្ឆេទោ កាតព្ពោ. ធិតិមាតិ សមាធិវន្តោ, សម្បយុត្ត ធម្មេ ឯការម្មណេ ធារេតីតិ ធិតិ, សមាធិ. ធាធាតុតិ. អាការស្ស ឥការាទេសោ. ធិយតិ ឋបេតិ ឯការម្មណេ សម្បយុត្តធម្មេតិ ធិតិ, ចិត្តេន យោគេនេវេសោ ឯកា រម្មណេ បតិដ្ឋាបនវសេន ចិត្តស្ស អារម្មណេ និច្ចលភាវេន បតិដ្ឋាបេតីតិ អត្ថោ. ធិតិ អស្ស អត្ថីតិ ធិតិមា, ពុទ្ធោ. សោ ហិ យថា មហាមេរុ ចតូហិ ទិសាហិ ភុសំ អាគតេហិ វាតេហិ ន សមិញ្ជតិ, ឯវំ បដិបក្ខេហិ មិច្ឆាវាទ វាតេហិ ច ឥដ្ឋានិដ្ឋារម្មណេហិ ច លាភាលាភ យសាយស និន្ទា បសំស សុខទុក្ខសង្ខាតេហិ លោកធម្មេហិ ច ន សមិញ្ជតិ, សមាធិវន្តោយេវ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

អញ្ញធារកោតិ អរហត្តផលហារកោ. វិមុត្តិសង្ខាតំ អរហត្តផលសេតច្ឆត្តំ ធារេន្តោ វា. ជានាតិ បឋម មគ្គេន ទិដ្ឋសច្ចស្ស អាមរិយាទំ អនតិក្កមិត្វា វាតិ អញ្ញំ, អរហត្តផលំ. អាបុព្ពញាធាតុ ក្វិ. អាសទ្ទោ មរិយាទត្ថោ. សំយោគបរត្តា អាការស្ស រស្សោ, តំ ធារេតីតិ អញ្ញធារកោ. អញ្ញសទ្ទូបបទធរធាតុ ណ្វុ. សំសារេតិ ខន្ធធាតុអាយតនានំ អព្ពោច្ឆិន្នំ បវត្តមានេ សំសារវដ្ដេ.

វុត្តញ្ហិ អដ្ឋកថាយំ –

‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ, ធាតុអាយតនាន ច;

អព្ពោច្ឆិន្នំ វត្តមានា, សំសារោតិ បវុច្ចតី’’តិ.

ខន្ធធាតុអាយតនានំ អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធេន សំបុនប្បុនំ សរតិ គច្ឆតិ បវត្តតីតិ សំសារោ. សំបុព្ពសរធាតុ គតិម្ហិ ណ. អថ វា ខន្ធាយតនធាតុយោ សំ អព្ពោច្ឆិន្នំ សរន្តិ គច្ឆន្តិ បវត្តន្តិ ឯត្ថាតិ សំសារោតិ វចនត្ថោ កាតព្ពោ, តស្មិំ. អនុភោសីតិ អនុបុនប្បុនំ អភុញ្ជិ, អវេទយីតិ អត្ថោ. កាយិកន្តិ កាយេ សរីរេ បវត្តំ កាយិកំ. ចេតសិកន្តិ ចេតសិ បវត្តំ ចេតសិកំ. តំ បន បទទ្វយំ ទុក្ខន្តិបទេ វិសេសនំ. ទុក្ខន្តិ វដ្ដទុក្ខំ. ទុក្ខនំ ទុក្ខំ, អថ វា ទុក្ខយតីតិ ទុក្ខំ, ទុក្ខធាតុ អ. ឥទំ បន និព្ពចនំ ការិតវសេន វុត្តំ. យស្ស ឧប្បជ្ជតិ, តំ ទុក្ខិតំ ករោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. លោកតោតិ សត្តលោកហេតុ. លោកិយន្តិ បវត្តន្តិ ឯត្ថ បុញ្ញាបុញ្ញានិ តព្ពិបាកោ ចាតិ លោកោ. លោកធាតុ ណ. អថ វា កុសលាទីនិ លាតិ គណ្ហាតីតិ លោកោ. លាធាតុ ឱកបច្ចយោ. សត្ត លោកោវ លព្ភតិ. ធិតិមា អញ្ញធារកោ យោ ពុទ្ធោ សំសារវដ្ដេ និមុគ្គានំ សត្តានមនុទយាយ សំសារវដ្ដទុក្ខតោ បមោចេតុកាមោ កប្បសតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ អតិទុក្ករានិ សមតិំសបារមិយោ បញ្ច មហា បរិច្ចាគេ ច ករោន្តោ សត្តលោកហេតុ កាយិកំ ចេតសិកំ សំសារវដ្ដទុក្ខំ អនុភវសីតិ វុត្តំ ហោតិ. តន្តិ តាទិសំ ពុទ្ធំ. វន្ទេតិ វន្ទាមិ.

នរទេវមង្គលន្តិ នរទេវានំ មង្គលភូតំ. អយំ បនេត្ថ វចនត្តោ. និរយំ នេតិ បាបុណាតីតិ នរោ, មនុស្សោ. និធាតុ បាបុននេ អរោ. អរិយមនុស្សោ បន ភូតបុព្ពគតិក នយេន នរោ នាមាតិ. អថ វា សេដ្ឋភាវំ នេតីតិ នរោ, ឧត្តមំ បព្ពជ្ជំ នេតីតិ អត្ថោ. វិមានវត្ថុអដ្ឋកថាយំ បន ជេដ្ឋភាវំ នេតីតិ នរោ. បុត្តភាតុភូតោបិ ហិ បុគ្គលោ មាតុជេដ្ឋភគិនីនំ បិតុដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ, បគេវ ភត្តុភូតោ ឥតរាសន្តិ វុត្តំ. វិសុទ្ធិមគ្គមហាដីកាយំ បន នរតីតិ នរោ, បុរិសោ. យថា ហិ បឋមបកតិភូតោ សត្តោ ឥតរាយ បកតិយា សេដ្ឋដ្ឋេន បុរិឧច្ចេ ឋានេ សេតិ បវត្តតីតិ បុរិសោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ នយនដ្ឋេន នរោតិ វុច្ចតិ. បុត្តភាតុ ភូតោបិ ហិ បុគ្គលោ មាតុជេដ្ឋភគិនីនំ បិតុឋានេ តិដ្ឋតិ. បគេវ ឥតរា ឥតរាសន្តិ វុត្តំ. តស្មា ឥធ បន នរន្តិ សាមញ្ញេន វុត្តម្បិ វិសេសេន បុរិសនរន្តិ វិញ្ញាយតិ បធាននយេន គហណស្ស យុត្តត្តា. ទិព្ពន្តិ កាមគុណ ឈានាភិញ្ញាចិត្តិស្សរិយាទីហិ កីឡន្តីតិ ទេវា. ទិវុធាតុ ណ. អថ វា សរីរាលង្ការជុតិយា ទិព្ពន្តីតិ ទេវា. ទេវា ច នាម តិវិធា ហោន្តិ សម្មុតិទេវា, ឧបបត្តិទេវា, វិសុទ្ធិទេវា ចាតិ. តត្ថ មហាសម្មតកាលតោ បដ្ឋាយ លោកេន ទេវាតិ សម្មតត្តា រាជានោ ទេវិយោ រាជកុមារា ច សម្មុតិទេវា នាម. ទេវលោកេ ឧបបន្នា ឧបបត្តិទេវា នាម. ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធខីណាសវា វិសុទ្ធិទេវា នាម. ឥធ បន ឧបបត្តិទេវា អធិប្បេតា.

មង្គលន្តិ មង្គលភូតំ. តន្តិបទេ វិសេសនំ. មង្គន្តិ វឌ្ឍេន្តិ សព្ពសម្បត្តីហិ សត្តានំ ឯតេនាតិ មង្គលោ, ពុទ្ធោ. មង្គល ធាតុ វឌ្ឍនេ អលោ. អថ វា មង្គំ វុច្ចតិ បាបំ, តំ វេនេយ្យានំ ទេសនាយ លុនាតិ ឆិន្ទតីតិ មង្គលោ, ពុទ្ធោ. មង្គសទ្ទូបបទលុធាតុ ក្វិ. នរា ច ទេវា ច នរទេវា, តេសំ មង្គលោ នរទេវមង្គលោ, ពុទ្ធោ. សោ បន មនុស្សទេវព្រហ្មានំ បូជនីយត្តា ច សង្ខេ, ចក្កំ, បុណ្ណកុម្ភោ, គរា, សិរី, សេតច្ឆត្តំ, អង្កុសោ, ធជំ, សោវត្តិកញ្ចាតិ អដ្ឋហិ លោកិយមង្គលេហិ សេដ្ឋត្តា ឧត្តមត្តា ច មង្គលោ នាមាតិ វុច្ចតិ, តស្មា ពុទ្ធស្ស នរទេវមង្គលន្តិ ថោមេតីតិ អធិប្បាយោតិ.

អយំ បនេត្ថ សង្ខេបយោជនា. ធិតិមា សមាធិវន្តោ អញ្ញធារកោ អរហត្តផលធារកោ អរហត្តផលសេ តច្ឆត្តំ ធារេន្តោ វា, យោ យាទិសោ ពុទ្ធោ, សំសារេ សំសារវដ្ដេ, កាយិកំ កាយេ បវត្តំ ទុក្ខញ្ច វដ្ដទុក្ខញ្ច ចេតសិ បវត្តំ ទុក្ខញ្ច វដ្ដទុក្ខញ្ច, លោកតោ លោកហេតុ, អនុភោសិ បុនប្បុនំ អភវសិ អវេទយិ, នរទេវមង្គលំ នរទេវានំ មង្គលភូតំ, តំ តាទិសំ ពុទ្ធំ អហំ វន្ទេ វន្ទាមីតិ.

តតិយវន្ទនគាថាវណ្ណនា សមត្តា.

៤. ពាត្តិំសតិលក្ខណចិត្រទេហំ,

ទេហជ្ជុតិនិគ្គតបជ្ជលន្តំ;

បញ្ញាធិតិសីលគុណោឃវិន្ទំ,

វន្ទេ មុនិមន្តិមជាតិយុត្តំ.

៤. ឯវំ តតិយគាថាយ ពុទ្ធស្ស នត្វា ឥទានិ ពាត្តិំសតិលក្ខណចិត្រទេហន្ត្យាទីហិ ឆហិ គុណេហិ ថោមិត្វា មុនិនោ វន្ទិតុកាមោ ពាត្តិំសតិ លក្ខណ ចិត្រ ទេហ ន្ត្យាទិគាថមាហ. អយំ បន ត ជ ជ គណ គរុទ្វយ យុត្តត្តា ឯកាទសក្ខរេហិ លក្ខិតា ឧបដ្ឋិតា គាថាតិ ទដ្ឋព្ពា. វុត្តញ្ហិ វុត្តោទយេ ត្ជា ជ្គា គរុនាយមុបដ្ឋិតា សា’’តិ. តស្សត្ថោ. យស្សំ បដិបាទំ ត្ជា តជគណា ច ជ្គាជគណគរូ ច គរុនា បាទន្តគរុនា ចេ យុត្តា, សា អយំ គាថា ឧបដ្ឋិតា នាមាតិ. ឯត្ថ ច ឯក គរុកេ សតិបិ ទ្វិគរុកេបិ លក្ខណសមានត្តា ឧបដ្ឋិតា គាថា នាមាតិ ទដ្ឋព្ពា. តត្ថ ពាត្តិំសតិ លក្ខណ ចិត្រ ទេហន្តិ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណេហិ វិចិត្រំ សរីរវន្តំ. ឯត្ថ ច ទ្វីហិ អធិកំ តិំសំ ពាត្តិំសតិ. ទ្វិសទ្ទស្ស ពាទេសោ. លក្ខិយតិ លក្ខិតព្ពំ ពុទ្ធសរីរំ ឯតេនាតិ លក្ខណំ. ទិហតិ ឧបចយតិ វឌ្ឍតិ វា ឯត្ថ កុសលា កុសលន្តិ ទេហំ, សរីរំ. ទិហធាតុ ឧបចយេ វឌ្ឍនេ វា ណ. ពាត្តិំសតិ មហាបុរិសលក្ខណេហិ ចិត្រំ វិចិត្រំ ទេហំ សរីរំ យស្ស សោតិ ពាត្តិំសតិលក្ខណចិត្រទេហោ, មុនិ លព្ភតិ.

ឥទំ បនេត្ថ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណសរូបស្ស សង្ខេប ទស្សនំ. សុប្បតិដ្ឋិតបាទោ ច, អាយតបណ្ហិ, ទីឃង្គុលិ, មុទុត លុណហត្ថបាទោ, ជាលហត្ថបាទោ, ឧស្សង្ខបាទោ, ឯណិជង្ឃោ, ឋិតកោវ អនោនមន្តោ ឧភោហិ បាណិតលេហិ ជាណុ កានិ បរិមសតិ បរិមជ្ជតិ, កោសោហិតវត្ថគុយ្ហោ, សុវណ្ណ វណ្ណោ កញ្ចនសន្និភត្តចោ, សុខុមច្ឆវី, ឯកេកលោមោ, ឧទ្ធគ្គលោមោ, ព្រហ្មុជុគត្តោ, សត្តុស្សទោ, សីហបុព្ពទ្ធ កាយោ, ចិតន្តរំសោ, និគ្រោធបរិមណ្ឌលោ, សមវដ្ដក្ខន្ធោ, រសគ្គរសី, សីហហនុ, ចត្តាលីសទន្តោ, សមទន្តោ, អវិរឡទន្តោ, សុសុក្កទាឋោ, បហូតជិវ្ហោ, ព្រហ្មស្សរោ ករវីកភាណិ, អតិនីលនេត្តោ, គោបខុមោ, ឧណ្ណា ភមុ កន្តរេ ជាតោ, ឧណ្ហីសសីសោ ចាតិ ទ្វត្តិំសវិធានិ ហោន្តិ មហាបុរិសលក្ខណានិ.

តេន វុត្តំ បាថេយ្យវគ្គេ លក្ខណសុត្តេ ‘‘កតមានិ តានិ ភិក្ខវេ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសស្ស មហាបុរិសលក្ខណានិ, យេហិ សមន្នាគតស្ស មហាបុរិសស្ស ទ្វេ គតិយោ ភវន្តិ, អនញ្ញា. សចេ អគារំ អជ្ឈាវសតិ រាជា ហោតិ ចក្កវត្តិ…បេ… សចេ ខោបន អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ, អរហំ ហោតិ សម្មា សម្ពុទ្ធោ លោកេ វិវដច្ឆទោ ១. ឥធ ភិក្ខវេ មហា បុរិសោ សុប្បតិដ្ឋិតបាទោ ហោតិ. យម្បិ ភិក្ខវេ មហា បុរិសោ សុប្បតិដ្ឋិតបាទោ ហោតិ. ឥទម្បិ ភិក្ខវេ មហា បុរិសស្ស មហាបុរិសលក្ខណំ ភវតិ ២. បុន ចបរំ ភិក្ខវេ មហាបុរិសស្ស ហេដ្ឋាបាទតលេសុ ចក្កានិ ជាតានិ ហោន្តិ សហស្សារានិ សនេមិកានិ សនាភិកានិ សព្ពា ការបរិបូរានិ. ឥទម្បិ ភិក្ខវេ មហាបុរិសស្ស មហាបុរិស លក្ខណំ ភវតិ ៣. បុន ចបរំ ភិក្ខវេ មហាបុរិសោ អាយតបណ្ហី ហោតិ ៤. ទីឃង្គុលី ហោតិ ៥. មុទុតលុណ ហត្ថបាទោ ហោតិ ៦. ជាលហត្ថបាទោ ហោតិ ៧. ឧស្សង្ខបាទោ ហោតិ ៨. ឯណិជង្ឃោ ហោតិ ៩. ឋិតកោវ អនោនមន្តោ ឧភោហិ បាណិតលេហិ ជាណុកានិ បរិមសតិ បរិមជ្ជតិ ១០. កោសោហិតវត្ថគុយ្ហោ ហោតិ ១១. សុវណ្ណវណ្ណោ កញ្ចនសន្និភត្តចោ ១២. សុខុមច្ឆវី ហោតិ សុខុមត្តា ឆវិយា រជោជល្លំ កាយេ ន ឧបលិម្បតិ ១៣. ឯកេកលោមោ ហោតិ, ឯកេកានិ លោមានិ លោមកូបេសុ ជាតានិ ១៤. ឧទ្ធគ្គលោមោ ហោតិ. ឧទ្ធគ្គានិ លោមានិ ជាតានិ នីលានិ អញ្ជនវណ្ណានិ កុណ្ឌលា វត្តានិ បទក្ខិណាវត្តកជាតានិ ១៥. ព្រហ្មុជុគត្តោ ហោតិ ១៦. សត្តុស្សទោ ហោតិ ១៧. សីហបុព្ពទ្ធ កាយោ ហោតិ ១៨. ចិតន្តរំសោ ហោតិ ១៩. និគ្រោធបរិមណ្ឌលោ ហោតិ, យាវតក្វស្ស ព្យាមោ, តាវ តក្វស្ស កាយោ ២០. សមវដ្ដក្ខន្ធោ ហោតិ ២១. រសគ្គ សគ្គី ហោតិ ២២. សីហហនុ ហោតិ ២៣. ចត្តាលីសទន្តោ ហោតិ ២៤. សមទន្តោ ហោតិ ២៥. អវិរឡទន្តោ ហោតិ ២៦. សុសុក្កទាឋោ ហោតិ ២៧. បហូតជិវ្ហោ ហោតិ ២៨. ព្រហ្មស្សរោ ហោតិ ករវីកភាណិ ២៩. អតិនីលនេត្តោ ហោតិ ៣០. គោបខុមោ ហោតិ ៣១. ឧណ្ណា ភមុកន្តរេ ជាតា ហោតិ ឱទាតា មុទុតូល សន្និភា. យម្បិ ភិក្ខវេ មហាបុរិសស្ស ឧណ្ណា ភមុកន្តរេ ជាតា ហោតិ ឱទាតា មុទុតូលសន្និភា. ឥទម្បិ ភិក្ខវេ មហាបុរិសស្ស មហាបុរិសលក្ខណំ ភវតិ ៣២. បុន ចបរំ ភិក្ខវេ មហាបុរិសោ ឧណ្ហីសសីសោ ហោតិ. យម្បិ ភិក្ខវេ មហាបុរិសោ ឧណ្ហីសសីសោ ហោតិ. ឥទម្បិ ភិក្ខវេ មហាបុរិសស្ស មហាបុរិសលក្ខណំ ភវតិ. ឥមានិ ខោ តានិ ភិក្ខវេ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសស្ស មហាបុរិស លក្ខណានី’’តិ. ឯតេសំ បន ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណានំ អត្ថោ បច្ឆា អាវិភវិស្សតីតិ.

ទេហជ្ជុតិនិគ្គតបជ្ជលន្តន្តិ ភគវតោ រូបកាយតោ និក្ខន្តេហិ ឆព្ពណ្ណរំសីសង្ខាតេហិ ឱភាសេហិ បរិសមន្តតោ វិជ្ជោតវន្តំ. ជវតិ ទិព្ពតីតិ ជុតិ. ជុធាតុតិ. និគច្ឆតិ និច្ឆរតីតិ និគ្គតា, រស្មិ. និបុព្ពគមុធាតុ ត. បការេន ជលតេ ទិព្ពតេ បជ្ជលន្តំ. ឯត្ថ ច ទេហនិគ្គតជុតីតិ វត្តព្ពេ ឆន្ទានុរក្ខណត្ថំ បទវិបរិយាយេន ទេហជ្ជុតិនិគ្គតន្តិ វុត្តំ. តស្មា ទេហតោ និគ្គតា ជុតីតិ សមាសោ ទដ្ឋព្ពោ. ទេហតោ រូបកាយតោ និគ្គតេហិ និច្ឆរេហិ ជុតីហិ រំសីហិ បជ្ជលន្តំ យស្ស សោតិ ទេហជ្ជុតិ និគ្គតបជ្ជលន្តោ, មុនិ លព្ភតិ. មុនិនោ ហិ បុរត្ថិមកាយតោ ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ ឧដ្ឋហិត្វា អសីតិហត្ថដ្ឋានំ អគ្គ ហេសិ. បច្ឆិមកាយតោ ទក្ខិណហត្ថតោ វាមហត្ថតោ ឆព្ពណ្ណា រស្មិយោ ឧដ្ឋហិត្វា អសីតិហត្ថដ្ឋានំ អគ្គហេសិ. ឧបរិ កេសន្តតោ បដ្ឋាយ សព្ពកេសវត្តេហិ មោរគីវវណ្ណា រស្មិ ឧដ្ឋហិត្វា គគនតលេ អសីតិហត្ថដ្ឋានំ អគ្គហេសិ. ហេដ្ឋាបាទតលេហិ បវាឡវណ្ណា រស្មិ ឧដ្ឋហិត្វា ឃនបថវិយំ អសីតិហត្ថដ្ឋានំ អគ្គហេសិ, ឯវំ សមន្តា អសីតិហត្ថមត្តំ ឋានំ ឆព្ពណ្ណា ពុទ្ធរស្មិយោ វិជ្ជោតមានា វិប្ផន្ទមានា កញ្ចនទណ្ឌទីបិកាហិ និច្ឆរិត្វា អាកាសំ បក្ខន្ទជាលា វិយ ចតុទ្ទីបិក មហាមេឃតោ និក្ខន្តវិជ្ជុលតា វិយ វិធាវិំសូតិ វុត្តំ ហោតិ. តស្មា ទេហជ្ជុតិនិគ្គតបជ្ជលន្តន្តិ ថោមេតីតិ.

បញ្ញាធិតិ សីល គុណោឃវិន្ទន្តិ ឯត្ថ បញ្ញាតិ សព្ពញ្ញុត ញាណំ. ធិតីតិ ឈានមគ្គផលសម្បយុត្តសមាធិ. សីលន្តិ បច្ចេក ពុទ្ធារិយសាវកេហិ អសាធារណំ សុវិសុទ្ធំ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ. ឱឃន្តិ សមូហំ. វិន្ទន្តិ លទ្ធំ. បការេន យថាសភាវំ សព្ពញេយ្យធម្មំ វា ជានាតិ បដិវិជ្ឈតីតិ បញ្ញា. សព្ពញ្ញុត ញាណំ. បបុព្ពញាធាតុ អ. សា បនេសា បជាននលក្ខណា បដិវេធលក្ខណា ឱភាសនលក្ខណា ច, វិសយោភាស រសា, អសម្មោហបច្ចុបដ្ឋានា, សមាធិបទដ្ឋានា. ធិតិសទ្ទស្ស វចនត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. សីលតីតិ សីលំ. កាយវចីកម្មានិ សម្មា ទហតិ សម្មា ឋបេតីតិ អត្ថោ. អថ វា សីលតិ សមាធិយតិ កាយកម្មាទីនំ សុសិល្យ ភាវេន ន វិប្បកិរតីតិ សីលំ, សីលន្តិ សមាទហន្តិ ចិត្តំ ឯតេនាតិ វា សីលំ, ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ. សីលធាតុ អ. ឥទំ បន បតិដ្ឋាបនលក្ខណំ, ទុស្សិល្យវិទ្ធំសនរសំ អនវជ្ជរសំ វា, សោចេយ្យបច្ចុបដ្ឋានំ, ហិរិឱត្តប្បបទដ្ឋានំ. គុណសទ្ទស្ស វចនត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. ឧហនតិ សមូហំ ករោតិ ឯត្ថ អវយវន្តិ ឱឃោ, សមូហោ. ឧបុព្ពហនធាតុ ណ. ឧស្ស ឱ. ហនស្ស ឃោ. អភិធានប្បទីបិកាដីកាយំ បន ‘‘អវយវំ ព្យបិយតិ គច្ឆតីតិ ឱឃោ’’តិ វុត្តំ. វិន្ទនំលភនំ វិន្ទំ, វិន្ទិយិត្ថ លព្ភិត្ថាតិ វា វិន្ទំ, បញ្ញា ច ធិតិ ច សីលញ្ច តំ គុណញ្ចាតិ បញ្ញាធិតិសីលគុណា, តេសំ ឱឃោ សមូហោតិ តថា, តំ វិន្ទំ លភនំ យស្សាតិ បញ្ញាធិតិសីលគុណោឃវិន្ទោ, មុនិ. អថ វា វិន្ទំ លភិតព្ពំ បញ្ញាធិតិសីលគុណោឃំ យេនាតិ បញ្ញាធិតិសីលគុណោឃវិន្ទោ. តតិយាពហុព្ពីហិ សមាសោយំ. វិន្ទានំ លភិតព្ពានំ បញ្ញាធិតិសីល សង្ខាតានំ គុណានំ សមូហោ អត្ថីតិ អត្ថោ. តំ.

វន្ទេតិ អហំ វន្ទាមិ. មុនិន្តិ ពុទ្ធំ. មុនាតិ ជានាតិ បរិច្ឆិន្ទតិ វា ហិតាហិតន្តិ មុនិ, ពុទ្ធោ. មុនធាតុ ញាណេ ឥ. អថ វា មុនាតិ ជានាតិ ឧភោ អត្ថេតិ មុនិ, ខន្ធាទិ លោកេ តុលំ អារោបេត្វា មិនន្តោ វិយ ឥមេ អជ្ឈត្តិកា ខន្ធា ឥមេ ពាហិរាតិអាទិនា នយេន ឥធលោកត្ថញ្ច បរលោកត្ថញ្ច ភគវា ជានាតីតិ អត្ថោ. សោ បនេស អគារិយមុនិ, អនាគារិយមុនិ, សេខមុនិ, អសេខមុនិ, បច្ចេកមុនិ, មុនិមុនិ ចាតិ អនេកវិធោ. តត្ថ អគារិយមុនីតិ គិហិបិ អាគតផលោ វិញ្ញាតសាសនោ. អនាគារិយមុនីតិ តថារូបោវ បព្ពជិតោ. សេខមុនីតិ សត្ត សេក្ខា. អសេខមុនីតិ ខីណាសវោ. បច្ចេកមុនីតិ បច្ចេកពុទ្ធោ. មុនិមុនីតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ. តេសុ បន ឥធ មុនិមុនិ អធិប្បេតោ, តំ មុនិំ. អន្តិមជាតិយុត្តន្តិ អន្តិមេន ចរិមភវេន យុត្តំ. អវសានំ អមតិ គច្ឆតីតិ អន្តំ. អមធាតុ ត. មស្ស នោ. អន្តេ ភវោ អន្តិមោ, ចរិមភវោ. ជាននំ និព្ពត្តនំ ជាតិ, ខន្ធានំ បវត្តិ. កម្មេន ជនិយតិ និព្ពត្តិយតីតិ វា ជាតិ. ឧបបត្តិភវោ លព្ភតិ. ជានិធាតុតិ. ធាត្វន្ត លោបោ. អន្តិមជាតិយា យុត្តោតិ អន្តិមជាតិយុត្តោ, មុនិ. អាយតិញ្ហិ តីសុ ភវេសុ បដិសន្ធិជនកានំ សព្ព កិលេសានំ ពោធិបល្លង្កេយេវ អគ្គមគ្គេន សមុច្ឆិន្ទិតត្តា ភគវតោ អនាគតេ បុនព្ភវោ នត្ថិ, តស្មា អយំ អរិយជាតិ បច្ឆិមត្តភាវយុត្តោតិ វុត្តំ ហោតិ.

តេន វុត្តំ ធម្មចក្កបវត្តនសុត្តេ –

‘‘ញាណញ្ច មេទស្សនំ ឧទបាទិ, អកុប្បាមេ វិមុត្តិ, អយមន្តិមា ជាតិ, នត្ថិទានិ បុនព្ភវោ’’តិ.

អយំ បនេត្ថ សង្ខេបយោជនា. ពាត្តិំសតិលក្ខណចិត្រំ ទេហំ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណេហិ វិចិត្រំ រូបកាយវន្តំ, ទេហជ្ជុតិនិគ្គត បជ្ជលន្តំ រូបកាយតោ និគ្គតេហិ ឆព្ពណ្ណរំ សីហិ បរិសមន្តតោ វិជ្ជោតវន្តំ, បញ្ញាធិតិសីលគុណោ ឃវិន្ទំ បញ្ញាធិតិសីលសង្ខតានំ គុណានំ សមូហំ លភនវន្តំ, វិន្ទិតព្ពានំ បញ្ញាធិតិសីលសង្ខាតានំ គុណានំ សមូហវន្តំ វា, អន្តិមជាតិយុត្តំ ចរិមភវេន ចរិមត្តភាវេន វា យុត្តំ មុនិំ ពុទ្ធំ អហំ តីហិ ទ្វារេហិ សក្កច្ចំ វន្ទេ វន្ទាមីតិ.

ចតុត្ថវន្ទនគាថាវណ្ណនា សមត្តា.