៨. លក្ខណិ

លក្ខណាទីស្វត្ថេសុតិ នាមស្សា [កស្សា (បោត្ថកេ)] យមត្ថនិទ្ទេសោតិ អាហ ‘អភិនាយោ យុត្តោ’ច្ចាទិ, តេនាតិ អភិនា យុត្តស្សាត្ថនិទ្ទេស ការណេន, លក្ខណសទ្ទេន ហេតុ វត្តុមិច្ឆិតោតិ អាហ-‘តត្ថេ’ច្ចាទិ, ទុវិធោ ហេតុ, វុត្តញ្ហិ សុពោធាលង្ការេ ‘‘ជនកោ ញាបកោ ចេតិ, ទុវិធា ហេតវោ សិយុ’’ន្តិ (២៥២), សមុបលក្ខយតីតិ សមុបលក្ខណំ, សង្កេតមត្តំ ញាបកំ, ន តុ ជនកំ, សង្កេតោបិ លក្ខណមុច្ចតេ លក្ខីយតេ ការិយមានេនាតិ កត្វា, ជនកស្សាប្យត្រ លក្ខណត្តេន គហណេ បយោជនំ ‘‘អនុនា’’ (២-១០) ឥច្ចត្រ ទដ្ឋព្ពំ. កញ្ចិបការន្តិ ឥមិនា ឥត្ថំសទ្ទស្ស អត្ថំ វទតិ. បត្តោតិ ឥមិនា ភូតសទ្ទស្ស, ឯត្ថ ហិ ភូធាតុ បត្តិយំ វត្តតេ, រុក្ខោលក្ខណន្តិ រុក្ខោ ញាបកហេតូតិ អត្ថោ… រុក្ខេន វិជ្ជុយា ញាបីយមានត្តា, អាចរិយជិនិន្ទពុទ្ធិ បន អញ្ញថា វណ្ណយតិ, តស្សេទំ មតំ-

ក្រិយាយ ជោតកោ នាយំ, សម្ពន្ធស្ស ន វាចកោ;

នាបិ ក្រិយន្តរាបេក្ខី, សម្ពន្ធស្ស តុ ភេទកោតិ.

អយមេត្ថ អត្ថោ ‘‘អយមភិ អភិនន្ទតិត្យាទីសុ វិយ កិរិយាយ ជោតកោ ន ហោតិ, ឆដ្ឋី វិយ សម្ពន្ធស្ស វាចកោ ន ហោតិ, និក្កោសម្ពីត្យត្រ គមនកិរិយាបេក្ខី និសទ្ទោ វិយ នាបិ កិរិយន្តរា បេក្ខី, កិញ្ចរហិ សម្ពន្ធស្ស តុ ភេទកោ វិសេសកោ ភវតី’’តិ តមុបទស្សេតុមាហ-‘អញ្ញេ ត្វិ’ច្ចាទិ, ឯត្ថ ឥតិសទ្ទោ និទស្សនេ, រុក្ខម្បត្វា វិជ្ជោតតេ ឥតិឯវំ បត្តិកិរិយាយ បត្វាតិវុត្តរុក្ខបាបនកិរិយាយ ជនិតោតិ អត្ថោ, តថាហិ រុក្ខស្ស វិជ្ជុយា បាបនាភាវេ វិជ្ជុយា លក្ខិយាយ តល្លណស្ស ច រុក្ខស្ស យោ លក្ខិយលក្ខណភាវោ សម្ពន្ធោ, សោ កេន សម្បាទិតោ ភវេយ្យ, ននុ សម្ពន្ធេ អភិនា ជោតីយមានេ រុក្ខស្ស លក្ខណវុត្តិតា កថំ ជោតីយតីតិ អាហ-‘លក្ខណត្ថោច វិសយភាវេនា’តិ, តថាចេត្យាទិនា តស្មិំ បក្ខេ សម្ភាវិតំ ទោសមុព្ភាវយតិ, តត្រាយ មិច្ចាទិនា យថាវុត្តទោសបរិហារាយ បរេហេវាភិធីយមានម្បរិហារមាហ, បរិហារោបទស្សនេនាស្សាបិ បក្ខស្សាទុដ្ឋតាខ្យាបនេនេសោបិ បក្ខោ-ព្ភុបគតោត្យវសេយោ, អតោយេវុបរិ យថាវុត្ត បក្ខនិស្សយេនេវ ព្យាខ្យាយតេ, ទេវទត្តស្ស សាធុត្តសង្ខាតឥត្ថម្បការប្បត្តិយា វិសយភាវេនាវដ្ឋិតា មាតា តត្ថ វត្តតិ នាមាតិ អាហ-‘មាតុយា’តិអាទិ, មាតា ច ឥត្ថម្ភូតេ បវត្តា វិសយ ភាវេន ទេវទត្តោ ច តត្ថ វិសយីភាវេន, តេសញ្ច វិសយវិសយីភាវលក្ខណោ សម្ពន្ធោ ឥត្ថម្បត្តិលក្ខណាយ កិរិយាយ ជាតោ, សោ មាតុសម្ពន្ធោ ហោតិ ការណវសេន, សោចាតិនា ជោតីយតីតិ មាតុ តេនាភិនា យោគោតិ អាហ-‘យ្វាយ’ច្ចាទិ, មាតុសម្ពន្ធោឥតិ យោជនា, ឥត្ថម្បត្តិយាតិ ឥត្ថម្បត្តិលក្ខណាយ កិរិយាយ ករណភូតាយ, ឯវំ មញ្ញតេ ‘‘កិញ្ចាបិ សោ សម្ពន្ធោ ទេវទត្តេនាប្យវិនាភាវីតិ តស្ស សោភិនា ជោតីយតេ, តថាបិ មាតុសម្ពន្ធោភិនា ជោតីយតីតិ ‘មាតុ តេន យោគោ’តិ ច (វុច្ចតិ)… សទ្ទសត្តិយា តគ្គតាយេវ ទុតិយាយ ឧភយគតស្សាបិ សម្ពន្ធស្ស ជោតនតោ’’តិ រុក្ខោ រុក្ខោ តិដ្ឋតីតិ សម្ពន្ធោ, ឋិតិម្បដិច្ចាតិ ឋិតិន្និស្សាយ ឯសំ រុក្ខានំ យោ ច សម្ពន្ធោតិ យោជនា, រុក្ខានន្តិ ឥមិនា រុក្ខា កិរិយាយ បរេ សម្ពន្ធិនោតិ ញាបេតិ, ឋិតិម្បដិច្ចាតិ ឥមិនា បន តិដ្ឋតិសទ្ទវចនីយា សាធ្យរូបា ឋិតិកិរិយា រុក្ខតោ បរេ សម្ពន្ធីតិ, អចេតនានំ រុក្ខានមបេក្ខាវិរហេបិ លោកម្បតីតិវសេន ‘បិបតីសា’ទីនំ វិញ្ញាយមានត្តា វិញ្ញាយមានឋានាបេក្ខណកិរិយាយសាធ្យសាធនលក្ខណោ សម្ពន្ធោ ជាតោតិ វិញ្ញេយ្យំ, សោ ច រុក្ខសម្ពន្ធោ-ភិនា ជោតីយតីតិ អាហ-‘សោ’តិអាទិ, ទ្វិព្ពចនេនេវ ជោតនីយាតិ វិច្ឆាត្ថេ វុត្តិមត្តេ សតីបិ វិភត្តិយា [វិច្ឆត្ថេ វុត្កិមត្តេត្យាទិវចនំ វិចារេរេតព្ពំវិតត្តិយា អពិសទ្ទស្សច វិច្ឆត្ថេ វុត្តិយា អភាវា, លក្ខណិត្ថម្ភូតិ ហិ បកតិវិសេសនំ] ជោតេតុមសមត្ថត្តា វិច្ឆាយ ជោតនាយ ទ្វិព្ពវចនំ កត្តព្ពមេវាតិ អធិប្បាយោ.