៦. នខា

ខាទយតិ អាទយតិ ខាទ, អទ=ភក្ខណេ, អវ្ហាបយតិ វ្ហេ=អវ្ហានេ អាបុព្ពោ, ‘‘បយោជកព្យាបារេ ណាបិចេ’’តិ (៥-១៦) ណាបិម្ហិ បុព្ពសរលោបោ, កន្ទយតិ កន្ទ=អវ្ហានរោទនេសុ.

‘‘វហិស្សានិយន្តុកេ’’តិ គណសុត្តេ អយមេត្ថោ ‘‘វហិស្សធាតុស្ស បយោជ្ជេ កត្តរិ និយន្តុរហិតេ ទុតិយា ន ភវតី’’តិ, និយន្តា សារថិ កិរិយាសិទ្ធិំ និយាមកោតិ វត្វា តមេវ បកាសេតុមាហ-‘កិរិយង្គ’មិច្ចាទិ, កិរិយង្គ កិរិយោបករណភូតំ ពលី ពទ្ទាទិំ កិរិយាការណំ, និយមេត្វាតិ ឯកស្មិំ ករណីយេ កិរិយា វិសយេ បតិដ្ឋបេត្វា, វាហយតិ ភារំ ទេវទត្តេនេត្យត្រ ហិ ទេវទត្តោ បញ្ញវា បុរិសោ និយន្តារមន្តរេនេវ ភារំ វហតីត្យនិយន្តុកោ កត្តា, វាហយតិ ភារំ ពលីពទ្ទេ ឥច្ចត្រ តុ ពលីពទ្ទា និយន្តា រមន្តរេន ន វហន្តីតិ សនិយន្តុកា.

‘‘ភិក្ខិស្សាហិំសាយ’’ន្តិ គណសុត្តស្សាយមត្ថោ ‘‘ភក្ខិស្សាហិំសត្ថស្ស បយោជ្ជេ កត្តរិ ទុតិយា ន ភវតី’’តិ, អថ កថមេត្ថ ហិំសត្ថតា ភក្ខិស្ស ហិំសា ហិ ចេតនាវតិ សម្ភវតិ, ន ចេត្ថសស្សំ ចេតនាវន្តន្តិ អាហ-‘សព្ពេ’ឥច្ចាទិ, សព្ពេតិ រុក្ខាទយោ, ភាវា បទត្ថា, ឥទានិ សព្ពទស្សនានុកូលហិំសត្ថតមុបទស្សេតុមាហ-‘យទិវេ’ច្ចាទិ, ននុ ពុទ្ធវចន និស្សិតមិទំ ព្យាករណំ, តថា សតិ សម្មតមេវេ-ត្ថោ-បទស្សេត្វា គន្តព្ពំ កិន្នាមាញ្ញទស្សនោបគាតាធិរេនាតិ តុណ្ហី ហោតិ និក្ការណិស្សា [និក្កម្មិស្សា (បោត្ថកេ)] ភវតោ-បាយោតិ វិញ្ញាយតិ, បរត្ថានុពទ្ធកិច្ឆំ បន មហាបុញ្ញបញ្ញា ន កិញ្ចិ វិយ មញ្ញន្តិ, ហោតិ (ហិ) ឯតេន បរត្ថោ ‘‘មតន្តរេបិ សិទ្ធិ សិស្សានំ, តំតំ មតញ្ញុនោ វា កទាចិ ករហចិ យទិទមវលោកេយ្យុំ តេ ចេត្ថាវតារំ [ចេត្ថការំ (បោត្ថកេ)] លភេយ្យុំ ឯតាទិសោ ច បញ្ញវា បដិលទ្ធពុទ្ធវចនប្បសាទោ’តិ តទវតារេន ច ពុទ្ធេ ភគវតិ កមេន ទឡ្ហំ បសាទំ បដិលភេយ្យុ’’ន្តិ, ឯវមេវំ តត្ថ តត្ថ តំតំព្យាករណោទាហរណប្បសង្គេបិ តទនុសារេនេវ តន្តំបយោជនំ វេទិតព្ពំ, ន និរត្ថកកថាបសុតោ-យមាចរិយោតិ.

ទុហាទីនំ ត្យេវមាទោ អម្ហាកម្បរមគុរុនា រតនមតិបញ្ចិកាលង្ការាទិការេន នានាការសារត្ថវេទវេទិតុ [វេទាវេទិត (បោត្ថកេ)] មហាបញ្ញាបាដវានំ បញ្ញវន្តានំ សាមិនា មហាសាមិនា សម្ពុទ្ធសាសនរតនវរោបការកេន ‘ឥទមេត្ថ វិចារណីយំ’ត្យភិធាយ នានាមតន្តរមាកឌ្ឍិយ ពហុំ សម្បវេទិតមត្ថិ, មយម្បនេត្ថ អាចរិយេនាធិប្បេតមត្តមេវាលម្ព អត្ថម្ប កាសយិស្សាម. សត្យប្យនេកទស្សនភេទេ សិដ្ឋប្បយោគានុសារេន យត្ថ បធានេកម្មនិត្យាទិប្បភុតយោទិស្សន្តិ, យត្រ ត្វប្បធានេត្យាទី, យត្រោភយត្របិ, តំសព្ពមិហ ភស្សការាទ្យនុមតក្កមេន បដិបាទយមាហ-ទុហាទីន’មិច្ចាទិ, ឯត្ថាទិសទ្ទោ បការវាចី, តេន យាចិប្បភុតយោ គយ្ហន្តិ, កម្មទ្វយយុត្តានន្តិ និទ្ធារណេ ឆដ្ឋី, តេន កម្មទ្វយយុត្តានំ មជ្ឈេ ទុហាទីនមប្បធានេបិ គវាទោ កម្មេ ត្យាទិប្បភុតយោតិ យោជនា. ឥច្ចាទិតិអាទិសទ្ទេន ‘អវរុន្ធតិ វជំ គាវំ អវរុន្ធីយតេ វជំ គោ’ឥច្ចាទីនំ បរិគ្គហោ, គមនាទ្យត្ថាន មិត្យាទិសទ្ទេន ពោធត្ថាទីនំ គហណំ. គមីយតេ គាមោ ទេវទត្តន្តិ ឯត្ថ កថំ បយោជ្ជត្តសម្ភវោតិ អាហ-‘បុរិសេ’ច្ចាទិ, យជ្ជបិ គាមោ តុណ្ហី ហោតិ និព្យាបារត្តា បុរិសោវ តុ គមនកិរិយំ និប្ផាទេតិ, តថាបិ បុរិសស្ស គមនកិរិយាយ យំផលប្បត្តិលក្ខណំ, តមុភិន្នម្បិ គាមបុរិសានំ សមានន្តិ បុរិស កិរិយាតុល្យផលត្តា គាមោបិ គមនកិរិយាយ កត្តុព្យបទេសេ ការណំ ភវតីតិ អធិប្បាយោ, តថាហិ គាមំ គច្ឆន្តោ កោចិ គាមេ អាសន្នេ សតិ វទតិ ‘អាគតោ គាមោ បត្តោ គាមោ’តិ, អតោញ្ញេសន្តិ យេ កម្មទ្វយយុត្តា ទុហាទយោ គមនាទ្យត្ថាចោទាហដា, ឯតេហិ អញ្ញេសំ, បធានេ កម្មេភិ អជាទិម្ហិ បធានេ កម្មេ, បធានត្តម្បន អជាទីនំ កិរិយាយ បយោជនត្តា, អជាទ្យត្ថា ហ្យានយនកិរិយារភ្យតេ. អយម្បនេត្ថ សង្គហោ-

‘‘ទុហិ យាចិ រុធិ បុច្ឆិ, ភិក្ខិ ចិ ព្រុវិ សាសិ ច;

ជិ ទណ្ឌិ បត្ថិ មន្ថី ច, ធាតូ ហោន្តិ ទុហាទយោ.

គត្យាទិសុត្តបដ្ឋិតា, គត្យាទ្យត្ថា ភវន្តិ តេ;

នីវហហរកសាច, នីវហាទី ភវន្តិ តេ.

ទ្វិកម្មកេសុ ចេតេសុ, អប្បធានេ ទុហាទិនំ;

ត្យាទិប្បភុតយោ ហោន្តិ, បធានេ នីវហាទិនំ;

ឧភយត្ថ បយោគានុ, សារា គត្យត្ថអាទិនំ’’តិ.

បយោគោ បន សម្ពន្ធចិន្តាយមិហ ច វុត្តានុសារេន សព្ពថា វិញ្ញេយ្យា.