១៨. លក្ខណេ

លក្ខីយត្យនេនាតិ លក្ខណំ សង្កេតោ, កិន្តំ កមណ្ឌលុប្បភុតិ, អត្ថេ ការិយស្សាសម្ភវា តំវាចីហិ វិភត្តីតិ មញ្ញមានេន យំវិវរណំ កតំ ‘លក្ខណេ វត្តមានតោ’តិ, តមុល្លង្គិយាត្ថំ វទតិ ‘យោ អត្ថោ’ឥច្ចាទិ, វត្តមានតោតិ វិញ្ញាយតិ… នាមស្មា បច្ចយវិធានប្ប សង្គតោ, ឧបាត្តោតិ គហិតោ. កញ្ចិប្បណរមាបន្នស្ស លក្ខណេ តតិយា យថា សិយា ‘រុក្ខម្បតិ វិជ្ជោតន’មិច្ចត្រ លក្ខណមត្តេ មា ភវីតិ បាណិនីយេហិ ‘‘ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ’’តិ (២-៣-២១) ឥត្ថម្ភូតគ្គហណំ កតំ, តម្មនសិ និធាយ ចោទយមាហ–‘នន្វិ’ច្ចាទិ, ឥត្ថម្ភូតស្ស លក្ខណន្តិ ឆដ្ឋីសមាសោ, អាបន្នស្សាតិ ភូតស្ស, សាមញ្ញស្ស ភេទកោ វិសេសោ បការោ វុច្ចតេ, តថាហិ ‘តិទណ្ឌកេន បរិព្ពាជកមទ្ទក្ខី’តិ មនុស្សត្តសាមញ្ញស្ស បរិព្ពាជកត្តម្បការោ, តម្បរិព្ពាជកោ បត្តោ, តស្ស តិទណ្ឌកំ លក្ខណំ. ឧបលក្ខណត្តេតិ ឥមិនា ឥត្ថម្ភូតស្ស លក្ខណត្តាភាវមាហ, ឧបលក្ខណន្តិ សង្កេតោ. នយិទមត្ថិច្ចាទិ បរិហារោ, រុក្ខម្បតិ វិជ្ជោតនន្តិ ឯត្ថ កស្សចិ ឥត្ថម្ភូតស្សាភាវា ឥត្ថម្ភូតគ្គហណេ បយោជនំ ន ទិស្សតិ តន្និវត្តនតោ, រុក្ខម្បតិ វិជ្ជោតតេតិ ឯត្ថតុ ឥត្ថម្ភូតស្ស វិជ្ជុសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស សព្ភាវា តតិយាប្បត្តិយំ តំនិវត្តិយា យថាវុត្តំ ញាយមន្តរេន នាញ្ញំ កិញ្ចិ បដិសរណមត្ថីតិ សញ្ញាបយមាហ-‘អវស្ស’មិច្ចាទិ, អញ្ញថាតិ ឯវមនព្ភុបគម្ម ‘ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ’តិ វចនេ ករីយមានេ សតិ, ឥត្ថម្ភូតវាទិនោ ឧត្តរមាសង្កិយាហ-‘នចា’តិអាទិ, វត្តុន្តិ វចនសេសោ, ចោ-វធារណេ, នេវ សក្កាតិ វុត្តំ ហោតិ, ទុតិយាវិធានសាមត្ថិយាតិ ‘‘បតិបរីហិ ភាគេ ចា’’តិ (២-៩) កស្មា ន សក្កាតិ អាហ-‘អត្ថិ’ច្ចាទិ, អសតិ ហិ បយោជនេ សាមត្ថិយន្តិ ភាវោ. អថ កមណ្ឌលុ បាណិម្ហិ អស្សាតិ អាទោ តតិយា កស្មា ន សិយា ត្យាហ-‘កមណ្ឌលុ’ឥច្ចាទិ, កមណ្ឌលុស្ស សេតស្ស ច ឧបលក្ខណ ភាវេនានុបាទានតោតិ សម្ពន្ធោ, ឥមិនា ឧបាទាតុនោ សវចសិ សតន្តតមាហ, វិសិដ្ឋាវយវាធេយ្យេនាតិ បាណិ កមណ្ឌលុនា វិសិដ្ឋោវយវោ, តស្សាធេយ្យោ កមណ្ឌលុ តេនាតិ អត្ថោ. យេនាង្គេន វិកតេន អង្គិនោ វិការោ លក្ខីយតេ តតោ តតិយា យថាសិយាតិ បរេហិ ‘‘យេនាង្គវិការោ’’តិ (២-៣-២០) អារទ្ធំ, តទាហ-‘យេនេ’ច្ចាទិ, តត្ថ យសទ្ទេន វិកតាវយវោ ហេតុត្តេន និទ្ទិដ្ឋោ អង្គសទ្ទោ ច សមុទាយវចនោ ឧបាត្តោ តេនាហ-‘យេនេច្ចាទិ, ននុច កាណាទីនំ និយតគុណីនមភិធាយិត្តា អក្ខិសទ្ទស្ស បយោគោ ន យុត្តោ ព្យាវត្តិយាភាវាតិ, នេស ទោសោ, លោកិយោ-យំ សទ្ទស្ស វោហារោ, លោកស្ស ច សទ្ទប្បយោគេ គុរុលឃុម្បត្យទយោ នត្ថិ, តថាហិ លោកេន ‘សីសបាតិ’បិ វុច្ចតេ, រុក្ខោ សីសបាតិបិ, យស្ស តុ តត្ថាទរោ, សោ-ក្ខិសទ្ទំ បយុជ្ជតេវ, អថវា សាមញ្ញុបក្កមេ វិសេសោ បយោគមរហតិ, អក្ខិ(នាតិ) ហិ វុត្តេ សន្ទេហោ សិយា ‘កិមស្ស វត្តុមិច្ឆិត’ន្តិ តតោ កាណោតិ វុច្ចតេ, នាក្ខិនា និរូបយតិ សោភនោតិ, កិញ្ចរហិ កាណោតិ, អក្ខិកាណមស្សេត្យាទោ កស្មា ន សិយាតិ អាសង្កិយ‘កមណ្ឌលុ បាណិម្ហិ អស្សា’ត្យត្រ យោ វុត្តោ បរិហារោ, ត មេត្ថោបទិសន្តោ អាហ-‘ហេដ្ឋា វិយ អប្បសង្គោ’តិ.