(៣) តតិយោ កណ្ឌោ (សមាសោ)

១. ស្យាទិ ស្យាទិនេកត្ថំ.

ស្យាទ្យន្តំ ស្យាទ្យន្តេន សហេកត្ថំ ហោតីតិ ឥទមធិកតំ វេទិតព្ពំ, សោ ច ភិន្នត្ថានមេកត្ថីភាវោ សមាសោតិ វុច្ចតេ.

២. អសង្ខ្យំវិភត្តិ សម្បត្តិ សមីប សាកល្យាភាវ យថា បច្ឆាយុគបទត្ថេ.

អសង្ខ្យំ, ស្យាទ្យន្តំ វិភត្យាទីនមត្ថេ វត្តមានំ ស្យាទ្យន្តេន សហេកត្ថំ ភវតិ, តត្ថ វិភត្យត្ថេ តាវ ឥត្ថីសុ កថា បវត្តា អធិត្ថិ. សម្បត្តិ ទ្វិធា អត្តសម្បត្តិ សមិទ្ធិ ច, សម្បន្នំ ព្រហ្មំ សព្រហ្មំ លិច្ឆវីនំ, សមិទ្ធិ ភិក្ខានំ សុភិក្ខំ. សមីបេ កុម្ភស្ស សមីបមុបកុម្ភំ. សាកល្យេសតិណមជ្ឈោហរតិ, សាគ្យធីតេ. អភាវោ សម្ពន្ធិភេទា ពហុវិធោ, តត្រ ឥទ្ធាភាវេ-វិគតា ឥទ្ធិ សទ្ទិកានំ ទុស្សទ្ទិកំ, អត្ថាភាវេ-អភាវោ មក្ខិកានំ និម្មក្ខិកំ, អហិក្កមាភាវេ-អតិគតានិ តិណានិ និត្តិណំ, សម្បត្យាភាវេ-អតិគតំ លហុបាវុរណំ អតិលហុបាវុរណំ, លហុបាវុរណស្ស នាយមុបភោគកាលោតិ អត្ថោ. យថា ឯត្ថា-នេកវិធោ, តត្រ យោគ្គតាយំ-អនុរូបំ សុរូបោវហតិ, វិច្ឆាយំ-អន្វទ្ធមាសំ, អត្ថានតិវត្តិយំ-យថាសត្តិ, សទិសត្តេ, សទិសោ កិខិយា សកិខិ, អានុបុព្ពិយេ-អនុជេដ្ឋំ, បច្ឆាទត្ថេអនុរថំ, យុគបទត្ថេ-សចក្កំ និធេហិ.

៣. យថា ន តុល្យេ.

យថាសទ្ទោ តុល្យត្ថេ វត្តមានោ ស្យាទ្យន្តេន សហេកត្ថោ ន ភវតិ, យថា ទេវទត្តោ តថា យញ្ញទត្តោ.

៤. យាវាវធារណេ.

យាវសទ្ទោ-វធារណេ វត្តមានោ ស្យាទ្យន្តេន សហេកត្ថោ ភវតិ, អវធារណ មេត្តកតា បរិច្ឆេទោ, យាវាមត្តំ ព្រាហ្មណេ អាមន្តយ, យាវជីវំ, អវធារណេតិ កិំ? យាវ ទិន្នំ តាវ ភុត្តំ, នាវធារយាមិ កិត្តកំ មយា ភុត្តន្តិ.

៥. បយ្យបា ពហិ តិរោ បុរេ បច្ឆា វា បញ្ចម្យា.

បរិអាទយោ បញ្ចម្យន្តេន សហេកត្ថា ហោន្តិ វា, បរិបព្ពតំ វស្សិ ទេវោ បរិបព្ពតា, អបបព្ពតំ វស្សិ ទេវោ អបបព្ពតា, អាបាដលិបុត្តំ វស្សិ ទេវោ អាបាដលិបុត្តា, ពហិគាមំ ពហិ គាមា, តិរោបព្ពតំ តិរោបព្ពតា, បុរេភត្តំ បុរេភត្តា, បច្ឆាភត្តំ បច្ឆាភត្តា, វេតាធិការោ.

៦. សមីបាយាមេស្វនុ.

អនុសទ្ទោ សាមីប្យេ អាយាមេ ច វត្តមានោ ស្យាទ្យន្តេន សហេកត្ថោ ហោតិ វា, អនុវនមសនិ គតា, អនុគង្គំ ពារាណសី, សមីបាយាមេស្វីតិ កិំ? រក្ខមនុវិជ្ជោតតេ វិជ្ជុ.

៧. តិដ្ឋគ្វាទីនិ.

តិដ្ឋគុប្បភុតីនិ ឯកត្ថីភាវវិសយេ និបាតីយន្តេ, តិដ្ឋន្តី គាវោ យស្មិំ កាលេ តិដ្ឋគុ កាលោ, វហគ្គុ កាលោ. អាយតីគវំ, ខលេយវំ, លូនយវំ លូយមានយវមិច្ចាទិ, ច្យន្តោ បេត្ថ កេសា កេសិ, ទណ្ឌា ទណ្ឌិ, តថា វេលាប្បភាវនត្ថោបិ, បាតោ នហានំ បាតរហានំ, សាយំ នយានំ សាយនហានំ, បាតកាលំ សាយកាលំ, បាតមេឃំ សាយមេឃំ, បាតមគ្គំ សាយមគ្គំ.

៨. ឱរេ បរិ បដិ បារេ មជ្ឈេ ហេដ្ឋុទ្ធាធោ-ន្តោវាឆដ្ឋិយា. ឱរាទយោ សទ្ទា ឆដ្ឋិយន្តេន សហេកត្ថា វា ហោន្តិ, ឯការន្តត្តំ និបាតនតោ, ឱរេគង្គំ, បរិសិខរំ, បដិសោតំ, បារេយមុនំ, មជ្ឈេគង្គំ, ហេដ្ឋាបាសាទំ, ឧទ្ធគង្គំ, អធោគង្គំ, អន្ថោបាសាទំ, បុន វាវិធានា ‘គង្គាឱរ’ មិច្ចាទីបិ ហោន្តិ.

៩. តំ នបុំសកំ.

យទេតមតិក្កន្តមេកត្ថំ, តំ នបុំសកលិង្គំ វេទិតព្ពំ, តថា ចេវោទាហដំ, វា ក្វចិ ពហុលាធិការា, យថាបរិសំ យថាបរិសាយ, សកាយ សកាយ បរិសាយាតិ អត្ថោ.

១០. អមាទិ.

អមាទិ ស្យាទ្យន្តំ ស្យាទ្យន្តេន សហ ពហុលមេកត្ថំ ហោតិ គាមំ គតោ គាមគតោ, មុហុត្តំ សុខំ មុហុត្តសុខំ, វុត្តិយេវោបបទសមាសេ កុម្ភការោ, សបាកោ, តន្តវាយោ, វរាហរោ. ន្តមានក្តវន្តូតិ វាក្យមេវ, ធម្មំ សុណន្តោ, ធម្មំ សុណមានោ, ឱទនំ ភុត្តវា.

រញ្ញា ហតោ រាជហតោ, អសិនា ឆិន្នោ អសិច្ឆិន្នោ, បិតុសទិសោ, បិតុសមោ, សុខសហគតំ, ទធិនា ឧបសិត្តំ ភោជនំ ទធិភោជនំ, គុឡេន មិស្សោ ឱទនោ គុឡោទនោ, វុត្តិបទេនេវោបសិត្តាទិកិរិយាយាខ្យាបនតោ នត្ថាយុត្តត្ថតា. ក្វចិ វុត្តិយេវ ឧរគោ, បាទបោ. ក្វចិ វាក្យមេវ ផរសុនា ឆិន្នវា, ទស្សនេន បហាតព្ពា.

ពុទ្ធស្ស ទេយ្យំ ពុទ្ធទេយ្យំ, យូបាយ ទារុ យូបាទារុ, រជនាយ ទោណិ រជនទោណិ. ឥធ ន ហោតិ សង្ឃស្ស ទាតព្ពំ. កថំ ‘ឯតទត្ថោ ឯតទត្ថា ឯតទត្ថ’ន្តិ? អញ្ញបទត្ថេ ភវិស្សតិ.

សវរេហិ ភយំ សវរភយំ, គាមនិគ្គតោ, មេថុនាបេតោ, ក្វចិ វុត្តិយេវ កម្មជំ, ចិត្តជំ, ឥធ ន ហោតិ រុក្ខា បតិតោ.

រញ្ញោ បុរិសោ រាជបុរិសោ. ពហុលាធិការា ន្តមាននិទ្ធារិយបូរណភាវតិត្តត្ថេហិ ន ហោតិ-មមានុកុព្ពំ, មមានុកុរុមានោ, គុន្នំ កណ្ហា សម្បន្នខីរតមា, សិស្សានំ បញ្ចមោ, បដស្ស សុក្កតា, ក្វចិ ហោតេវ-វត្តមានសាមីប្យំ, កថំ ‘ព្រាហ្មណស្ស សុក្កា ទន្តា’តិ? សាបេក្ខតាយ ន ហោតិ. ឥធ បន ហោតេវ ‘ចន្ទនគន្ធោ, នទិឃោសោ, កញ្ញារូបំ, កាយសម្ផស្សោ, ផលរសោ’តិ, ផលានំ តិត្តោ, ផលានមាសិតោ, ផសានំ សុហិតោ.

ព្រាហ្មណស្ស ឧច្ចំ គេហន្តិ សាបេក្ខតាយ ន ហោតិ, ‘រញ្ញោ បាដលិបុត្តកស្ស ធន’ន្តិ ធនសម្ពន្ធេ ឆដ្ឋីតិ បាដលិបុត្តកេន សម្ពន្ធាភាវា ន ហេស្សតិ, ‘រញ្ញោ គោ ច អស្សោ ច បុរិសោ ចា’តិ ភិន្នត្ថតាយ វាក្យមេវ, ‘រញ្ញោ គវាស្សបុរិសា រាជគវាស្សបុរិសា’តិ វុត្តិ ហោតេវេកត្តិភាវេ.

ទានេ សោណ្ឌោ ទានសោណ្ឌោ, ធម្មរតោ, ទានាភិរតោ. ក្វចិ វុត្តិយេវ កុច្ឆិសយោ, ថលដ្ឋោ, បង្កជំ, សរោរុហំ. ឥធ ន ហោតិ ភោជនេ មត្តញ្ញុតា, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា, អាសនេ និសិន្នោ, អាសនេ និសីទិតព្ពំ.

១១. វិសេសនមេកត្ថេន.

វិសេសនំ ស្យាន្តំ វិសេស្សេន ស្យាទ្យន្តេន សមានាធិករណេន សហេកត្ថំ ហោតិ, នីលញ្ច តំ ឧប្បលញ្ចេតិ នីលុប្បលំ, ឆិន្នញ្ច តំ បរុឡ្ហញ្ចេតិ ឆិន្នបរឡ្ហំ, សត្ថីវ សត្ថី, សត្ថី ច សា សាមា ចេតិ សត្ថិសាមា, សីហោវ សីហោ, មុនិ ច សោ សីហោ ចេតិ មុនិសីហោ, សីលមេវ ធនំ សីលធនំ.

ក្វចិ វាក្យមេវ បុណ្ណោ មន្តាណិបុត្តោ, ចិត្តោ គហបតិ. ក្វចិ វុត្តិយេវ កណ្ហសប្បោ, លោហិតសាលិ, វិសេសនន្តិ កិំ? តច្ឆកោ សប្បោ, ឯកត្ថេនេតិ កិំ? កាឡម្ហា អញ្ញោ. កថំ ‘បត្តជីវិកោ, អាបន្នជីវិកោ, មាសជាតោ’តិ? អញ្ញបទត្ថេ ភវិស្សតិ.

១២. នញ.

នញិច្ចេតំ ស្យាទ្យន្តំ ស្យាទ្យន្តេន សហេកត្ថំ ហោតិ, ន ព្រាហ្មណោ អព្រាហ្មណោ, ពហុលាធិការតោ អសមត្ថត្ថេហិ, កេហិចិ ហោតិ ‘អបុនគេយ្យា គាថា, អនោកាសំ ការេត្វា, អមូលា មូលំ គន្ត្វា. ឦសំកឡារោ, ឦសំបិង្គលោតិ ‘ស្យាទិ ស្យាទិនេ’តិ សមាសោ, វាក្យមេវ វាតិប្បសង្គាភាវា.

១៣. កុបាទយោ និច្ចមស្យាទិវិធិម្ហិ.

កុសទ្ទោ បាទយោ ច ស្យាទ្យន្តេន សហេកត្ថា ហោន្តិ និច្ចំ ស្យាទិវិធិវិសយតោ-ញត្ថ, កុច្ឆិតោ ព្រាហ្មណោ កុព្រាហ្មណោ, ឦសកំ ឧណ្ហំ កទុណ្ហំ, បនាយកោ, អភិសេកោ, បករិត្វា, បកតំ, ទុប្បុរិសោ, ទុក្កដំ, សុបុរិសោ, សុកតំ, អភិត្ថុតំ, អតិត្ថុតំ, អាកឡារោ, អាពទ្ធោ.

(៩) ‘‘បាទយោ គតាទ្យត្ថេ បឋមាយ’’. បគតោ អាចរិយោ បាចរិយោ, បន្តេវាសី.

(១០) ‘‘អច្ចាទយោ កន្តាទ្យត្ថេ ទុតិយាយ’’. អតិក្កន្តោ មញ្ចមតិមញ្ចោ, អតិមាលោ.

(១១) ‘‘អវាទយោ កុដ្ឋាទ្យត្ថេ តតិយាយ’’. អវកុដ្ឋំ កោកិលាយ វនំ អវកោកិលំ, អវមយូរំ.

(១២) ‘‘បរិយាទយោ គិលានាទ្យត្ថេ ចតុត្ថិយា’’. បរិគិលានោ អជ្ឈេនាយ បរិយជ្ឈេនោ.

(១៣) ‘‘ន្យាទយោ កន្តាទ្យត្ថេ បញ្ចមិយា’’.

និក្ខន្តោ កោសម្ពិយា និក្កោសម្បិ, អស្យាទិវិធិម្ហីតិ កិំ? រុក្ខំ បតិ វិជ្ជោតតេ.

១៤. ចី ក្រិយត្ថេហិ.

ចីប្បច្ចយន្តោ កិរិយត្ថេហិ ស្យាទ្យន្តេហិ សហេកត្ថោ ហោតិ, មលិនីករិយ.

១៥. ភូសនាទរានាទរេស្វលំសាសា.

ភូសនាទិស្វត្ថេ ស្វលមាទយោ សទ្ទា កិរិយត្ថេហិ ស្យាទ្យន្តេហិ សហេកត្ថា ហោន្តិ, អលំករិយ, សក្កច្ច, អសក្កច្ច. ភូសនាទីសូតិ កិំ? អលំភុត្វា គតោ, សក្កត្វា គតោ, អសក្កត្វា គតោ, បរិយត្តំ សោភនមសោភនន្តិ អត្ថោ.

១៦. អញ្ញេ ច.

អញ្ញេ ច សទ្ទា កិរិយត្ថេហិ ស្យាទ្យន្តេហិ សហ ពហុលមេកត្ថា ភវន្តិ, បុរោភូយ, តិរោភូយ, តិរោករិយ, ឧរសិករិយ, មនសិករិយ, មជ្ឈេករិយ, តុណ្ហីភូយ.

១៧. វានេកញ្ញត្ថេ.

អនេកំ ស្យាទ្យន្តមញ្ញស្ស បទស្សត្ថេ ឯកត្ថំ វា ហោតិ, ពហូនិ ធនានិ យស្ស សោ ពហុធនោ, លម្ពា កណ្ណា យស្ស សោ លម្ពកណ្ណោ, វជិរំ បាណិម្ហិ យស្ស សោយំ វជិរបាណិ, មត្តា ពហវោ មាតង្គា ឯត្ថ មត្តពហុមាតង្គំ វនំ, អារុឡ្ហោ វានរោ យំ រុក្ខំ សោ អារុឡ្ហវានរោ, ជិតានិ ឥន្ទ្រិយានិ យេន សោ ជិតិន្ទ្រិយោ, ទិន្នំ ភោជនំ យស្ស សោ ទិន្នភោជនោ, អបគតំ កាឡកំ យស្មា បដា សោ-យមបគតកាឡកោ, ឧបគតា ទស យេសំ តេ ឧបទសា, អាសន្នទសា, អទូរទសា, អធិកទសា, តយោ ទស បរិមាណមេសំ តិទសា, កថំ ទសសទ្ទោ សង្ខ្យានេ វត្តតេ? បរិមាណសទ្ទសន្និធានា, យថា បញ្ច បរិមាណមេសំ បញ្ចកា សកុនាតិ, ទ្វេ វា តយោ វា បរិមាណមេសំ ទ្វត្តយោ វាសទ្ទត្ថេ វា ទ្វេ វា តយោ វា ទ្វត្តយោ.

ទក្ខិណស្សា ច បុព្ពស្សា ច ទិសាយ យទន្តរាឡំ ទក្ខិណបុព្ពា ទិសា, ទក្ខិណា ច សា បុព្ពា ចាតិ វា, សហ បុត្តេនាគតោ សបុត្តោ, សលោមកោ វិជ្ជមានលោមកោតិ អត្ថោ, ឯវំ សបក្ខកោ, អត្ថី ខីរា ព្រាហ្មណីតិ អត្ថិសទ្ទោ វិជ្ជមានត្ថេ និបាតោ, ក្វចិ គតត្ថតាយ បទន្តរានមប្បយោគោ, កណ្ឋដ្ឋា កាឡា អស្ស កណ្ឋេកាឡោ, ឱដ្ឋស្ស មុខមិវ មុខមស្ស ឱដ្ឋមុខោ, កេសសង្ឃាតោ ចូឡា អស្ស កេសចូឡោ, សុវណ្ណវិការោ អលង្ការោ អស្ស សុវណ្ណាលង្ការោ, បបតិតំ បណ្ណមស្ស បបតិតបណ្ណោ, បបណ្ណោ, អវិជ្ជមានា បុត្តា អស្ស អវិជ្ជមានបុត្តោ, ន សន្តិ បុត្តា អស្ស អបុត្តេ, ក្វចិ ន ហោតិ បញ្ច ភុត្តវន្តោ អស្ស ភាតុនោ បុត្តោ អស្ស អត្ថីតិ ពហុលាធិការតោ.

១៨. តត្ថ គហេត្វា តេន បហរិត្វា យុទ្ធេ សរូបំ.

សត្តម្យន្តំ តតិយន្តញ្ច សរូបមនេកំ តត្ថ គហេត្វា តេន បហរិត្វា យុទ្ធេ-ញ្ញបទត្ថេ ឯកត្ថំ វា ហោតិ, កេសេសុ ច កេសេសុ ច គហេត្វា យុទ្ធំ បវត្តំ កេសាកេសិ, ទណ្ឌេហិ ច ទណ្ឌេហិ ច បហរិត្វា យុទ្ធំ បវត្តំ ទណ្ឌាទណ្ឌិ, មុដ្ឋាមុដ្ឋិ, ‘‘ចិ វីតិយារេ’’ (៣-៥១) តិ ចិ សមាសន្តោ, ‘‘ចិស្មិំ’’ (៣.៦៦) តិ អការោ. តត្ថ តេនេតិ កិំ? កាយញ្ច កាយញ្ច គហេត្វា យុទ្ធំ បវត្តំ. គហេត្វា បហរិត្វាតិ កិំ? រថេ ច រថេ ច ឋត្វា យុទ្ធំ បវត្តិ. យុទ្ធេតិ កិំ? ហត្ថេ ច ហត្ថេ ច គហេត្វា សខ្យំ បវត្តំ. សរូបន្តិ កិំ? ទណ្ឌេហិ ច មុសលេហិ ច បហរិត្វា យុទ្ធ បវត្តំ.

១៩. ចត្ថេ.

អនេកំ ស្យាទ្យន្តំ ចត្ថេ ឯកត្ថំ វា ភវតិ. សមុច្ចយោន្វាចយោ ឥតរីតរយោគោ សមាហារោ ច ច សទ្ទត្ថា, តត្ថ សមុច្ចយាន្វាចយេសុ នេកត្ថីភាវោ សម្ភវតិ, តេសុ ហិ សមុច្ចយោ អញ្ញមញ្ញនិរបេក្ខា នមត្តប្បធានានំ កត្ថចិ កិរិយាវិសេសេ ចីយមានតា, យថា ‘ធវេ ច ខទិរេ ច បលាសេ ច ឆិន្ទា’តិ. អន្វាចយោ ច យត្ថេកោ បធានភាវេន វិធីយតេ អបរោ ច គុណភាវេន, យថា ‘ភិក្ខញ្ចរ គាវោ ចានយេ’តិ. ឥតរទ្វយេ តុ សម្ភវតិ, តេសុ ហិ អញ្ញមញ្ញសាបេក្ខានមវយវភទានុគតោ ឥតរីតរយោគោ, យថា ‘សារិបុត្តមោគ្គល្លានា’តិ, អស្សាវយវប្បធានត្តា ពហុវចនមេវ. អញ្ញមញ្ញសាបេក្ខានមេវ តិរោហិតាវយវភេទោ សមុទាយប្បធានោ សមាហារោ, យថា ‘ឆត្តុបាហន’ន្តិ, អស្ស បន សមុទាយប្បធានត្តា ឯកវចនមេវ.

តេ ច សមាហារីតរីតរយោគា ពហុលំ វិធានា និយតវិសយាយេវ ហោន្តិ, តត្រាយំ វិសយវិភាគោ និរុត្ថិបិដកាគតោ-បាណិតូរិយយោគ្គសេនង្គានំ, និច្ចវេរីនំ, សង្ខ្យាបរិមាណ-សញ្ញានំ, ខុទ្ទជន្តុកានំ, បចនចណ្ឌាលានំ, ចរណសាធារណានំ, ឯកជ្ឈាយនបាវចនានំ, លិង្គវិសេសានំ, វិវិធវិរុទ្ធានំ ទិសានំ, នទីនញ្ច និច្ចំ សមាហារេកត្តំ ភវតិ, តិណរុក្ខបសុសកុនធនធញ្ញព្យញ្ជនជនប្បទានំ វា, អញ្ញេសមិតរីតរយោគោវ.

បាណ្យង្គានំ-ចក្ខុសោតំ, មុខនាសិកំ, ហនុគីវំ, ឆវិមំសលោហិតំ, នាមរូបំ, ជរាមរណំ. តុរិយង្គានំ-អលសតាលម្ពរំ, មុរជគោមុខំ, សង្ខទេណ្ឌិមំ, មទ្ទវិកបាណវិកំ, គីតវាទិតំ, សម្មតាលំ. យោគ្គង្គានំ ផាលបាចនំ, យុគនង្គលំ. សេនង្គានំ-អសិសត្តិតោមរបិណ្ឌំ, អសិចម្មំ, ធនុកលាបំ, បហរណាវរណំ. និច្ចវេរីនំ-អហិនកុលំ, ពីឡាលមូសិកំ, កាកោលូកំ, នាគសុបណ្ណំ. សង្ខ្យាបរិមាណ សញ្ញានំ-ឯកកទុកំ, ទុកតិកំ, តិកចតុក្កំ, ចតុក្កបញ្ចកំ, ទសេកាទសកំ. ខុទ្ទជន្តុកានំ កីដបដង្គំ, កុន្ថកិបិល្លិកំ, ឌំសមកសំ, មក្ខិកកិបិល្លិកំ. បចនចណ្ឌាលានំ-ឱរព្ភិកសូករិកំ, សាកុន្តិ កមាគវិកំ, សបាកចណ្ឌាលំ, វេនរថការំ, បុក្កុស ឆវឌាហកំ. ចរណសាធារណានំ-អតិសភារទ្វាជំ, កឋកលាបំ, សីលបញ្ញាណំ, សមថវិបស្សនំ, វិជ្ជាចរណំ. ឯកជ្ឈាយនបាវចនានំ ទីឃមជ្ឈិមំ, ឯកុត្តរសំយុត្តកំ, ខន្ធកវិភង្គំ. លិង្គវិសេសានំ-ឥត្ថិបុខំ, ទាសិទាសំ, ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ, តិណកដ្ឋសាខាបលាសំ, ‘លាភី ហោតិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនា- សនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារាន’ន្តិបិ ទិស្សតិ. វិវិធវិរុទ្ធានំ កុសលាកុសលំ, សាវជ្ជានវជ្ជំ, ហីនប្បណីតំ, កណ្ហសុក្កំ, ឆេកបាបកំ. ទិសានំ បុព្ពាបរំ, ទក្ខិណុត្តរំ, បុព្ពទក្ខិណំ, បុព្ពុត្តរំ, អធរុត្តរំ, អបរទក្ខិណំ, អបរុត្តរំ. នទីនំ-គង្គាយមុនំ, មហិសរភុ.

តិណវិសេសានំ-កាសកុសំ កាសកុសា, ឧសីរពីរណំ ឧសីរពីរណា, មុញ្ជបព្ពជំ មុញ្ជបព្ពជំ មុញ្ជបព្ពជា. រុក្ខវិសេសានំ ខទិរបលាសំ ខទិរបលាសា, វោស្សកណ្ណំ ធវាស្សកណ្ណា, បិលក្ខនិគ្រោធំ បិលក្ខនិគ្រោធា, អស្សត្ថកបិត្ថនំ អស្សត្ថកបិត្ថនា, សាកសាលំ សាកសាលា. បសុវិសេសានំ-គជគវជំ គជគវជា, គោមហិសំ គោមហិសា, ឯណេយ្យគោមហិសំ ឯណេយ្យគោមហិសា, ឯណេយ្យវរាហំ ឯណេយ្យវរាហា, អជេឡកំ អជេឡកា, កុក្កុរសូករំ កុក្កុរសូករា, ហត្ថិគវាស្សវឡវំ ហត្ថិគវាស្សវឡវា. សកុនវិសេសានំ-ហំសពលាវំ ហំសពលាវា, ការណ្ឌវចក្កវាកំ ការណ្ឌវចក្កវាកា, ពកពលាកំ ពកពលាកា. ធនានំ-ហិរញ្ញសុវណ្ណំ ហិរញ្ញសុវណ្ណា, មណិសង្ខមុត្តាវេឡុរិយំ មណិសង្ខមុត្តាវេឡុរិយា, ជាតរូបរជតំ ជាតរូបរជតា. ធញ្ញានំ-សាលិយវកំ សាលិយវកា, តិលមុគ្គមាសំ តិលមុគ្គមាសា, និប្ផាវកុលត្ថំ និប្ផាវកុលត្ថា. ព្យញ្ជនានំ-សាកសុវំ សាកសុវា, គព្យមាហិសំ គព្យមាហិសា, ឯណេយ្យវារាហំ ឯណេយ្យវារាហា, មិគមាយូរំ មិគមាយូរា. ជនបទានំ-កាសិកោសលំ កាសិកោសលា, វជ្ជិមល្លំ វជ្ជិមល្លា, ចេតិវំសំ ចេតិវំសា, មច្ឆសូរសេនំ មច្ឆសូរសេនា, កុរុបញ្ចាលំ កុរុបញ្ចាលា. ឥតរីតរយោគោ យថា-ចន្ទិមសូរិយា, សមណព្រាហ្មណា មាតាបិតរោ ឥច្ចាទិ.

ឯតស្មិំ ឯកត្ថីភាវកណ្ឌេ យំ វុត្តំ បុព្ពំ, តទេវ បុព្ពំ និបតតិ កមាតិក្កមេ បយោជនាភាវា. ក្វចិ វិបល្លាសោបិ ហោតិ ពហុលាធិការតោ, ទន្តានំ រាជា រាជទន្តោ, កត្ថចិ កមំ បច្ចានាទរា បុព្ពកាលស្សាបិ បរនិបាតោ, លិត្តវាសិតោ, នគ្គមុសិតោ, សិត្តសម្មដ្ឋោ, ភដ្ឋលុញ្ចិតោ. ចត្ថេ យទេកត្ថំ តត្ថ កេចិ បុព្ពបទំ ពហុធា និយមេន្តិ, តទិហ ព្យភិចារទស្សាន ន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

២០. សមាហារេ នបុំសកំ.

ចត្ថេ សមាហារេ យទេកត្ថំ, តំ នបុំសកលិង្គំ ភវតិ, តថាចេវោទាហដំ, កត្ថចិ ន ហោតិ ‘សភាបរិសាយា’តិ ញាបកា, អាធិបច្ចបរិវារោ, ឆន្ទបារិសុទ្ធិ, បដិសន្ធិបវត្តិយំ.

២១. សង្ខ្យាទិ.

ឯកត្ថេ សមាហារេ សង្ខ្យាទិ នបុំសកលិង្គំ ភវតិ, បញ្ចគវំ, ចតុប្បថំ, សមាហារស្សេកត្តា ឯកវចនមេវ ហោតិ, សមាហារេត្វេវ បញ្ចកាបាលោ បូវោ, តិបុត្តោ.

២២. ក្វចេកត្តញ្ច ឆដ្ឋិយា.

ឆដ្ឋិយេកត្ថេ ក្វចិ នបុំសកត្តំ ហោតេកត្ថញ្ច, សលភានំ ឆាយា សលភច្ឆាយំ, ឯវំ សកុន្តានំ ឆាយា សកុន្តច្ឆាយំ, បាសាទច្ឆាយំ បាសាទច្ឆាយា, ឃរច្ឆាយំ ឃរច្ឆាយា, អមនុស្សសភាយ នបុំសកេកត្តំ ភវតិ ព្រហ្មសភំ, ទេវសភំ, ឥន្ទសភំ, យក្ខសភំ, សរភសភំ, មនុស្សសភាយំ បន ខត្តិយសភា, រាជសភា ឥច្ចេវមាទិ, ក្វចីតិ កិំ រាជបុរិសោ.

២៣. ស្យាទីសុ រស្សោ.

នបុំសកេ វត្តមានស្ស រស្សោ ហោតិ ស្យាទីសុ. សលភច្ឆាយំ, ស្យាទីសូតិ កិំ? សលភច្ឆាយេ.

២៤. ឃបស្សន្តស្សាប្បធានស្ស.

អន្តភូតស្ស អប្បធានស្ស ឃបស្ស ស្យាទីសុ រស្សោ ហោតិ. ពហុមាលោ បោសោ, និក្កោសម្ពិ, អតិវាមោរុ, អន្តស្សាតិ កិំ? រាជា កញ្ញាបិយោ, អប្បធានស្សាតិ កិំ? រាជកុមារី ព្រហ្មពន្ធូ.

២៥. គោស្សុ.

អន្តភូតស្ស អប្បធានស្ស គោស្ស ស្យាទីសុ ឧ ហោតិ. ចិត្តគុ, អប្បធានស្សាត្វេវ? សុគោ, អន្តស្សាត្វេវ? គោកុលំ.

២៦. ឥត្ថិយមត្វា.

ឥត្ថិយំ វត្តមានតោ អការន្តតោ នាមស្មា អាបច្ចយោ ហោតិ. ធម្មទិន្នា.

៣៧. នទាទិតោ វី.

នទាទីហិ ឥត្ថិយំ វីប្បច្ចយោ ហោតិ. នទី, មហី, កុមារី, តរុណី, វារុណី, គោតមី. (១៤) ‘‘គោតោវា’’ គាវី គោ, អាកតិគណោ-យំ, កោរោ ‘‘ន្តន្តូនំ វីម្ហិ តោ វា’’ (៣-៣៦) តិ វិសេសនត្ថោ.

២៨. យក្ខាទិតិនី ច.

យក្ខាទិតោ ឥត្ថិយំ ឥនី ហោតិ វីច. យក្ខិនី យក្ខី, នាគិនី នាគី, សីហិនី សីហី.

២៦. អារាមិកាទីហិ.

អារាមិកាទិតោ ឥនី ហោតិត្ថិយំ. អារាមិកិនី, អនន្តរាយិកិនី, រាជិនី (១៥) ‘‘សញ្ញាយំ មានុសោ’’ មានុសិនី, អញ្ញត្រ មានុសី.

៣០. យុវណ្ណេហិ នី.

ឥត្ថិយមិវណ្ណុវណ្ណន្តេហិ នី ហោតិ ពហុលំ. សទាបយតបាណិនី, ទណ្ឌិនី, ភិក្ខុនី, ខត្តពន្ធុនី, បរចិត្តវិទុនី, មាតុអាទិតោ កស្មា ន ហោតិ? ឥត្ថិប្បច្ចយំ វិនាបិ ឥត្ថត្តាភិធានតោ.

៣១. ក្តិម្ហាញ្ញត្ថេ.

ក្តិម្ហាញ្ញត្ថេយេវ ឥត្ថិយំ នី ហោតិ ពហុលំ. សាហំ អហិំ សារតិនី, តស្សា មុដ្ឋស្សតិនិយា, សា គាវី វច្ឆគិទ្ធិនី, អញ្ញត្ថេតិ កិំ? ធម្មរតិ.

៣២. ឃរណ្យាទយោ.

ឃរណិប្បភុតយោ នីប្បច្ចន្តាសាធវោ ភវន្តិ. ឃរណី, បោក្ខរណី, ឦស្ស-ត្តំ និបាតនា, (១៦) ‘‘អាចរិយា វា យ-លោបោ ច’’ អាចរិនី, អាចរិយា.

៣៣. មាតុលាទិត្វានី ភរិយាយំ.

មាតុលាទិតោ ភរិយាយមានី ហោតិ. មាតុលានី, វារុណានី, គហបតានី, អាចរិយានី, (១៧) ‘‘អភរិយាយំ ខត្តិយា វា’’ ខត្តិយានី ខត្តិយា, នទាទិបាឋា ភរិយាយន្តុ ខត្តិយី.

៣៤. ឧបមាសំហិត សហិត សញ្ញត សហ សផវាម លក្ខណាទិតូរុតូ.

ឩរុសទ្ទា ឧបមានាទិបុព្ពា ឥត្តិយមូ ហោតិ. ករភោរូ, សំហិតោរូ, សហិតោរូ, សញ្ញតោរូ, សហោរូ, សផោរូ, វាមោរូ, លក្ខណោរូ, ឩតិយោគវិភាគា ឩ ព្រហ្មពន្ធូ.

៣៥. យុវា តិ.

យុវសទ្ទតោ តិ ហោតិត្ថិយំ. យុវតិ.

៣៦. ន្តន្តូនំ វីម្ហិតោ វា.

វីម្ហិ ន្តន្តូនំ តោ វា ហោតិ. គច្ឆតី គច្ឆន្តី, សីលវតី សីលវន្តី.

៣៧. ភវតោ ភោតោ.

វីម្ហិ ភវតោ ភោតាទេសោ ហោតិ វា. ភោតី ភវន្តី.

៣៨. គោស្សាវង.

គោសទ្ទស្ស វីម្ហាវង ហោតិ. គាវី.

៣៩. បុថុស្ស បថវបុថវា.

វីម្ហិ បុថុស្ស បថវបុថវា ហោន្តិ. បថវី, បុថវី, ឋេ បថវី.

៤០. សមាសន្ត្វ.

សមាសន្ត្វ ឥតិ ចាធិករីយតិ.

៤១. បាបាទីហិ ភូមិយា.

បាបាទីហី បរា យា ភូមិ តស្សា សមាសន្តោ អ ហោតិ. បាបភូមំ, ជាតិភូមំ.

៤២. សង្ខ្យាហិ.

សង្ខ្យាហិ បរា យា ភូមិ តស្សា សមាសន្តោ អ ហោតិ. ទ្វិភូមំ, តិភូមំ.

៤៣. នទីគោទាវរីនំ.

សង្ខ្យាហិ បរាសំ នទីគោទាវរីនំ សមាសន្តោ អ ហោតិ, បញ្ចនទំ, សត្តគោទាវរំ, សង្ខ្យាហិត្វេវ? មហានទី, នទីគោទាវរីនន្តិ កិំ? ទសិត្ថិ.

៤៤. អសង្ខ្យេហិ ចាង្គុល្យានញ្ញាសង្ខ្យត្ថេសុ.

អសង្ខ្យេហិ សង្ខ្យាហិ ច បរាយ អង្គុល្យា សមាសន្តោ អ ហោតិ នោ ចេ អញ្ញបទត្ថេ អសង្ខ្យត្ថេ ច សមាសោ វត្តតេ. និគ្គតមង្គុលីហិ និរង្គុលំ, អច្ចង្គុលំ, ទ្វេ អង្គុលិយោ សមាហដា ទ្វង្គុលំ, អនញ្ញាសង្ខ្យត្ថេសូតិ កិំ? បញ្ចង្គុលិ ហត្ថោ, ឧបង្គុលិ, កថំ ‘ទ្វេ អង្គុលីមានមស្សាតិ ទ្វង្គុល’ន្តិ? នាត្រ សមាសោញ្ញបទត្ថេ វិហិតោ មត្តាទីនំ លោបេ កតេ តត្ថ វត្តតេ. អង្គុលសទ្ទោ វា បមាណវាចិ សទ្ទន្តរំ, យថា ‘សេនង្គុលប្បមាណេន អង្គុលានំ សតំ បុណ្ណំ ចតុទ្ទស វា អង្គុលានី’តិ.

៤៥. ទីឃាហោវស្សេកទេសេហិ ច រត្ត្យា.

ទីឃាទីហិ អសង្ខ្យេហិ សង្ខ្យាហិ ច បរមស្មា រត្តិយា សមាសន្តោ អ ហោតិ. ទីឃរត្តំ, អហោរត្តំ (ត្តោ), វស្សារត្តំ (ត្តោ), បុព្ពរត្តំ, អបររត្តំ, អឌ្ឍុរត្តំ, អតិក្កន្តោ រត្តិំ អតិរត្តោ, ទ្វេរត្តី សមាហដា ទិរត្តំ (ត្តោ), វា ក្វចិ ពហុលាធិការា ឯករត្តំ (ត្តោ), ឯករត្តិ, អនញ្ញាសង្ខ្យត្ថេសុត្វេវ? ទីឃរត្តិហេមន្តោ, ឧបរត្តិ, ក្វចិ ហោតេវ ពហុលំ វិធានាយថារត្តំ.

៤៦. គោត្វចត្ថេ ចាលោបេ.

គោសទ្ទា អលោបវិសយា សមាសន្តោ អ ហោតិ ន ចេ ចត្ថេ សមាសោ អញ្ញបទត្ថេ អសង្ខ្យត្ថេ ច, រាជគវោ, បរមគវោ, បញ្ចគវធនោ, ទសគវំ, អលោបេតិ កិំ? បញ្ចហិ គោហិ កីតោ បញ្ចគុ, អចត្ថេតិ កិ? អជស្សគាវោ, អនញ្ញាសង្ខ្យត្ថេសុត្វេវ? ចិត្តគុ, ឧបគុ.

៤៧. រត្តិន្ទិវទារគវចតុរស្សា.

ឯតេ សទ្ទា អអន្តា និបច្ចន្តេ. រត្តោ ច ទិវា ច រត្តិន្ទិវំ, រត្តិ ច ទិវា ច រត្តិន្ទិវំ, ទារា ច គាវោ ច ទារគវំ, ចតស្សោ អស្សិយោ អស្ស ចតុរស្សោ.

៤៨. អាយាមេនុគវំ.

អនុគវន្តិ និបច្ចតេ អាយាមេ គម្យមានេ. អនុគវំ សកដំ, អាយាមេតិ កិំ? គុន្នំ បញ្ឆា អនុគុ.

៤៩. អក្ខិស្មាញ្ញត្ថេ. អក្ខិស្មា សមាសន្តោ អ ហោតិ អញ្ញត្ថេ ចេ សមាធសា. វិសាលក្ខោ, វិសាលក្ខី.

៥០. ទារុម្យង្គុល្យា.

អង្គុលន្តា អញ្ញបទត្ថេ ទារុម្ហិ សមាសន្តោ អ ហោតិ. ទ្វង្គុលំទារុ, បញ្ចង្គុលំ, អង្គុលិសទិសាវយវំ ធញ្ញាទីនំ វិក្ខេបកំ ទារុំ វុច្ចតេ, បមាណេ តុ បុព្ពេ វិយ សិទ្ធំ សខរាជសទ្ទា អការន្តាវ, សិស្សោបិ ន ទិស្សតិ, គាណ្ឌី វធន្វាតិ បកតន្តរេន សិទ្ធំ.

៥១. ចិ វីតិហារេ.

ឱឃាព្យតិហារេ គម្យមានេ អញ្ញបទត្ថេ វត្តមានតោ ចិ ហោតិ. កេសាកេសិ ទណ្ឌាទណ្ឌិ, ចការោ ‘‘ចិស្មិ’’ន្តិ (៣.៦៦) វិសេសនត្ថោ, សុគន្ធិ, ទុគ្គន្តីតិ បយោគោ ន ទិស្សតេ.

៥២. ល្ត្វិត្ថិយូហិ កោ.

ល្តុប្បច្ចយន្តេហិ, ឥត្ថិយមីការូការន្តេហិ ច ពហុលំ កប្បច្ចយោ ហោតិ អញ្ញបទត្ថេ. ពហុកត្តុកោ, ពហុកុមារិកោ, ពហុព្រហ្មពន្ធុកោ, ពហុលំត្វេវ? សុព្ភូ.

៥៣. វាញ្ញតោ.

អញ្ញេហិ អញ្ញបទត្ថេ កោ វា ពហុលំ ហោតិ. ពហុមាលកោ, ពហុមាលោ.

៥៤. ឧត្តរបទេ. ឯតមធិកតំ វេទិតព្ពំ.

៥៥. ឥមស្សិទំ.

ឧត្តរបទេ បរតោ ឥមស្ស ឥទំ ហោតិ. ឥទមដ្ឋិតា, ឥទប្បច្ចយតា, និគ្គហីតលោបោ បស្ស ច ទ្វិភាវោ.

៥៦. បុំ បុមស្ស វា. បុមស្ស បុំ ហោតុត្តរបទេ វិភាសា. បុល្លិង្គំ, បុមលិង្គំ.

៥៧. ដន្តន្តូនំ.

ឯសំ ដ ហោតុត្តរបទេ ក្វចិ វា. ភវម្បតិដ្ឋាមយំ, ភគវំមូលកា នោ ធម្មា, ពហុលាធិការា តរាទីសុ ច បគេវ មហត្តរី, រត្តញ្ញុមហត្តំ.

៥៨. អ. ឯសំ អ ហោតុត្តរបទេ. គុណវន្តបតិដ្ឋោ-ស្មិ.

៥៩. មនាទ្យាបាទីនមោ មយេ ច. មនាទីនមាបាទីនំ ច ឱ ហោតុត្តរបទេ មយេ ច. មនោសេដ្ឋា, មនោមយា, រជោជល្លំ, រជោមយំ, អាបោគតំ, អាបោមយំ, អនុយន្តិ ទិសោទិសំ.

៦០. បរស្ស សង្ខ្យាសុ.

សង្ខ្យាសុត្តរបទេសុ បរស្ស ឱ ហោតិ. បរោសតំ, បរោសហស្សំ, សង្ខ្យាសូតិ កិំ? បរទត្តូបជីវិនោ.

៦១. ជនេ បុថស្សុ.

ជនេ ឧត្តរបទេ បុថស្ស ឧ ហោតិ. អរិយេហិ បុថគេវាយំ ជនោតិ បុថុជ្ជនោ.

៦២. សោ ឆស្សាហាយតនេ វា.

អហេ អាយតនេ ចុត្តរបទេ ឆស្ស សោ វា ហោតិ. សាហំ ឆាហំ, សឡាយតនំ, ឆឡាយតនំ.

៦៣. ល្តុបិតាទីនមារងរង.

ល្តុប្បច្ចយន្តានំ បិតាទីនញ្ច យថាក្កមមារងរង វា ហោន្តុត្តរបទេ, សត្ថារទស្សនំ, កត្តារនិទ្ទេសោ, មាតរបិតរោ, វាត្វេវ? សត្ថុទស្សនំ, មាតាបិតរោ.

៦៤. វិជ្ជាយោនិសម្ពន្ធានមា តត្រ ចត្ថេ.

ល្តុបិតាទីនំ វិជ្ជាសម្ពន្ធីនំ យោនិសម្ពន្ធីនំ ច តេស្វេវ ល្តុបិតាទីសុ វិជ្ជាយោនិសម្ពន្ធិសុត្តរបទេសុ ចត្ថវិសយេ អា ហោតិ. ហោតាបោតរោ មាតាបិតរោ, ល្តុបិតាទីនំ ត្វេវ? បុត្តភាតរោ, តត្រេតិ កិំ? បិតុបិតាមហា, ចត្ថេតិ កិំ? មាតុភាតា, វិជ្ជាយោនិសម្ពន្ធានន្តិ កិំ? ទាតុភត្តារោ.

៦៥. បុត្តេ.

បុត្តេ ឧត្តរបទេ ចត្ថវិសយេ ល្តុបិតាទីនំ វិជ្ជាយោនិ សម្ពន្ធានមា ហោតិ. បិតាបុត្តា, មាតាបុត្តា.

៦៦. ចិស្មិំ.

ចិប្បច្ចយន្តេ ឧត្តរបទេ អា ហោតិ. កេសាកេសិ, មុដ្ឋាមុដ្ឋិ.

៦៧. ឥត្ថិយម្ភាសិតបុមិត្ថី បុមេវេកត្ថេ.

ឥត្ថិយំ វត្តមានេ ឯកត្ថេ សមានាធិករណេ ឧត្តរបទេ បរេ ភាសិតបុមា ឥត្ថី បុមេវ ហោតិ. កុមារភរិយោ, ទីឃជង្ឃោ, យុវជាយោ, ឥត្ថិយន្តិ កិំ? កល្យាណី បធានមេសំ កល្យាណិប្បធានា, ភាសិតបុមេតិ កិំ? កញ្ញាភរិយោ, ឥត្ថីតិ កិំ? គាមណិកុលំ ទិដ្ឋិ អស្ស គាមណិទិដ្ឋិ, ឯកត្ថេតិ កិំ? កល្យាណិយា មាតា កល្យាណិមាតា.

៦៨. ក្វចិ បច្ចយេ.

ភាសិតបុមិត្ថី បច្ចយេ ក្វចិ បុមេវ មោតិ. ព្យត្តតរា, ព្យត្តតមា.

៦៩. សព្ពាទយោ វុត្តិមត្តេ.