២. ទុតិយោ កណ្ឌោ (ស្យាទិ)

១. ទ្វេ ទ្វេ-កានេកេសុ នាមស្មា សិ យោ, អំ យោ, នា ហិ, ស នំ, ស្មា ហិ, ស នំ, ស្មិំ សុ.

ឯតេសំ ទ្វេ ទ្វេ ហោន្តិ ឯកានេកត្ថេសុ វត្តមានតោ នាមស្មា. មុនិ មុនយោ, មុនិំ មុនយោ, មុនិនា មុនីហិ, មុនិស្ស មុនីនំ, មុនិស្មា មុនីហិ, មុនិស្ស មុនីនំ, មុនិស្មិំ មុនីសុ, ឯវំ កុមារី កុមារិយោ, កញ្ញា កញ្ញាយោតិ. ឯតានិ សត្ត ទុកានិ សត្ត វិភត្តិយោ វិភាគោ វិភតីតិ កត្វា, ឯត្ថ សិអមិតី-ការា-ការា ‘‘កិមំ សិសុ’’ ២,២០០ តិ សំកេតត្ថា.

២. កម្មេ ទុតិយា.

ករីយតិ កត្តុ កិរិយាយា-ភិសម្ពន្ធីយតីតិ កម្មំ, តស្មិំ ទុតិយាវិភត្តិ ហោតំ. កដំ ករោតិ, ឱទនំ បចតិ, អាទិច្ចំ បស្សតិ.

‘ឱទនោ បច្ចតី’តិ ឱទនសទ្ទតោ កម្មតា នប្បតីយតេ, កិញ្ចរហិ? អាខ្យាតតោ. ‘កដំ ករោតិ វិបុលំ ទស្សនីយ’ន្តិ អត្ថេវ គុណយុត្តស្ស កម្មតា, ឥច្ឆិតេបិ កម្មត្តាវ ទុតិយា សិទ្ធា គាវុំ បយោ ទោហតិ, គោមន្តំ គាវំ យាចតិ, គាវមវរុន្ធតិ វជំ, មាណវកំ មគ្គំ បុច្ឆតិ, គោមន្តំ គាវំ ភិក្ខតេ, រុក្ខមវចិនាតិ ផលានិ, សិស្សំ ធម្មំ ព្រូតេ, សិស្សំ ធម្មមនុសាសតីតិ. ឯវំ អនិច្ឆិតេបិ អហិំ លង្ឃយតិ, វិសំ ភក្ខេតិ. យំនេវិច្ឆិតំ នាបិ អនិច្ឆិតំ, តត្ថាបិ ទុតិយា សិទ្ធា. គាមំ គច្ឆន្តោ រុក្ខមូលមុបសប្បតិ.

បថវិំ អធិសេស្សតិ, គាមមធិតិដ្ឋតិ, រុក្ខមជ្ឈាសតេតិអធិសីឋាសានំបយោគេ-ធិករណេ កម្មវចនិច្ឆា, វត្តិច្ឆាតោ ហិ ការកានិ ហោន្តិ. តំ យថា-វលាហកា វិជ្ជោតតេ, វលាហកស្ស វិជ្ជោតតេ, វលាហកោ វិជ្ជោតតេ, វលាហកេ វិជ្ជោតតេ, វលាហកេន វិជ្ជោតតេតិ. ឯវមភិនិវិសស្ស វា ធម្មមភិនិវិសតេ ធម្មេ វា.

តថា ឧបន្វជ្ឈាវសស្សាភោជន និវុត្តិវចនស្ស គាមមុបវសតិ, គ, មមនុវសតិ, បព្ពតមធិវសតិ, ឃរមាវសតិ. អភោជននិវុត្តិ វចនស្សាតិ កិំ? គាមេ ឧបវសតិ, ភោជននិវុត្តិំ ករោតីតិ អត្ថោ. តប្បានាចារេបិ កម្មត្តាវ ទុតិយា សិយា នទិម្បិវតិ, គាមំ ចរតិ, ឯវំ ‘សចេ មំ អាលបិស្សតី’តិអាទីសុបិ. វិហិតាវ បតិធយោគេ ទុតិយា – ‘បដិភន្តុ តំ ចុន្ទ ពោជ្ឈង្គា’តិ. តំ បតិ ពោជ្ឈង្គា ភាសន្តូតិ អត្ថោ, យទាតុ ធាតុនាយុត្តោ បតិ, តទា តេនា-យោគា សម្ពន្ធេ ឆដ្ឋីវ ‘តស្ស នប្បដិភាតី’តិ. អក្ខេ ទិព្ពតិ, អក្ខេហិ ទិព្ពតិ, អក្ខេសុ ទិព្ពតីតិ កម្មករណាធិករណវចនិច្ឆា.

៣. កាលទ្ធានមច្ចន្តសំយោគេ.

កិរិយា, គុណ, ទព្ពេហិ សាកល្លេន កាលទ្ធានំ សម្ពន្ធោ អច្ចន្តសំយោគោ. តស្មិំ វិញ្ញាយមានេ កាលសទ្ទេហិ អទ្ធអទ្ទេហិ ច ទុតិយា ហោតិ. មាសមធីតេ, មាសំ កល្យាណិ, មាសំ គុឡធានា, កោសមធីតេ, កោសំ កុដិលា នទី, កោសំ បព្ពតោ. អចន្តសំយោគេតិ កិំ? មាសស្ស ទ្វីហមធីតេ, កោសស្សេកទេសេ បព្ពតោ.

បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា, ឯកំ សមយំ ភគវា, ឥមំ រត្តិំ ចត្តារោ មហារាជាតិ ឯវមាទីសុ កាលវាចី ហិ អច្ចន្តសំយោគត្តាវ ទុតិយា សិទ្ធា. វិភត្តិវិបល្លាសេនបិ វា ពហុលំវិធានា.

ផលប្បត្តិយំ កិរិយាបរិសមត្ត្យបវគ្គោ, តស្មិំ វិញ្ញាយមានេ កាលទ្ធានំ កិរិយាយាច្ចន្តសំយោគេ តតិយាភិមតា, សាបិ ករណត្តាវ សិទ្ធា ‘មាសេនានុវាកោ-ធីតោ, កោសេនានុវាកោ-ធីតោ’តិ. អនបវគ្គេតុ អសាធកតមត្តាករណត្តាភាវេ ទុតិយាវ ‘មាសមធីតោ-នុវាកោ, ន ចានេ ន គហិតោ’តិ.

ការកមជ្ឈេ យេ កាលទ្ធានវាចិនោ, តតោ សត្តមីបញ្ចមិយោ អភិមតា ‘អជ្ជ ភុត្វា ទេវទត្តោ ទ្វិហេ ភុញ្ជិស្សតិ, ទ្វីហា ភុញ្ជិស្សតិ, អត្រដ្ឋោ-យមិស្សាសោ កោសេ លក្ខំ វិជ្ឈតិ, កោសា លក្ខំ វិជ្ឈតី’តិ, តាបីហ សកសកការកវចនិច្ឆាយេវ សិទ្ធា.

៤. គតិ ពោធាហារ សទ្ទត្ថាកម្មក ភជ្ជាទីនំ បយោជ្ជេ.

គមនត្ថានំ ពោធត្ថានំ អាហារត្ថានំ សទ្ទត្ថានមកម្មកានំ ភជ្ជាទីនញ្ច បយោជ្ជេ កត្តរិ ទុតិយា ហោតិ. សាមត្ថិយា ច បយោជកព្យាបារេន កម្មតាវស្ស ហោតីតិ បតីយតេ. គមយតិ មាណវកំ គាមំ, យាបយតិ មាណវកំ គាមំ, ពោធយតិ មាណវកំ ធម្មំ, វេទយតិ មាណវកំ ធម្មំ, ភោជយតិ មាណ-វកំ មោទកំ, អាសយតិ មាណវកំ មោទកំ, អជ្ឈាបយតិ មាណវកំ វេទំ, បាឋយតិ មាណវកំ វេទំ, អាសយតិ ទេវទត្តំ, សាយយតិ ទេវទត្តំ, អញ្ញំ ភជ្ជាបេតិ, អញ្ញំ កោដ្ដាបេតិ, អញ្ញំ សន្ថរាបេតិ. ឯតេសមេវាតិ កិំ? បាចេតិ ឱទនំ ទេវទត្តេន យញ្ញទត្តោ. បយោជ្ជេតិ កិំ? គច្ឆតិ ទេវទត្តោ. យទា ចរហិ គមយតិ ទេវទត្តំ យញ្ញទត្តោ, តមបរោ បយោជេតិ, តទា គមយតិ ទេវទត្តំ យញ្ញទត្តេនេតិ ភវិតព្ពំ … គមយតិស្សា-គមនត្ថត្តា.

៥. ហរាទីនំ វា.

ហរាទីនំ បយោជ្ជេ កត្តរិ ទុតិយា ហោតិ វា. ហារេតិ ភារំ ទេវទត្តំ ទេវទត្តេនេតិ វា, អជ្ឈោហារេតិ សត្តុំ ទេវទត្តំ ទេវទត្តេនេតិ វា, ការេតិ កដំ ទេវទត្តំ ទេវទត្តេនេតិ វា ទស្សយតេ ជនំ រាជំ ជនេនេតិ វា, អភិវាទយតេ គុរុំ ទេវទត្តំ ទេវទត្តេនេតិ វា.

៦. ន ខាទាទីនំ.

ខាទាទីនំ បយោជ្ជេ កត្តរិ ទុតិយា ន ហោតិ. ខាទយតិ ទេវទត្តេន, អាទយតិ ទេវទត្តេន, អវ្ហ, បយតិ ទេវទត្តេន, សទ្ទាយយតិ ទេវទត្តេន, កន្ទយតិ ទេវទត្តេន, នាយយតិ ទេវទត្តេន.

(១) វហិស្សានិយន្តុកេ. វាហយតិ ភារំ ទេវទត្តេន អនិយន្តុកេតិ កិំ? វាហ-យតិ ភារំ ពលីពទ្ទេ.

(២) ភក្ខិស្សាហិំ សាយំ. ភក្ខយតិ មោទកេ ទេវទត្តេន. អហិំសាយន្តិ កិំ? ភក្ខយតិ ពលីពទ្ទេ សស្សំ.

៧. ឈាទីហិ យុត្តា.

ធីអាទីហិ យុត្តតោ ទុតិយា ហោតិ. ធិរត្ថុ មំ បូតិកាយំ, អន្តរា ច រាជគហំ អន្តរា ច នាលន្ទំ, សមាធានមន្តរេន, មុចលិន្ទមភិតោ សរមិច្ចាទិ, ឆដ្ឋិយាបវាទោ-យំ.

៨. លក្ខណិត្ថម្ភូតវិច្ឆាស្វភិនា.

លក្ខណាទីស្វត្ថេស្វភិនា យុត្តម្ហា ទុតិយា មហាតិ. រុក្ខមភិ វិជ្ជោតតេ វិជ្ជុ, សាធុ ទេវទត្តោ មាតរមភិ, រុក្ខំ រុក្ខមភិតិដ្ឋតិ.

៩. បតិបរីហិ ភាគេ ច.

បតិបរីហិ យុត្តម្ហា លក្ខណាទីសុ ភាគេ ចត្ថេ ទុតិយា ហោតិ. រុក្ខំ បតិ វិជ្ជោតតេ វិជ្ជុ, សាធុ ទេវទត្តោ មាតរំ បតិ, រុក្ខំ រុក្ខំ បតិ តិដ្ឋតិ, យទេត្ថ មំ បតិ សិយា. រុក្ខំ បរិ វិជ្ជោតតេ វិជ្ជុ, សាធុ ទេវទត្តោ មាតរំ បរិ, រុក្ខំ រុក្ខំ បរិ តិដ្ឋតិ, យទេត្ថ មំ បរិ សិយា.

១០. អនុនា.

លក្ខណាទីស្វត្ថេស្វនុនា យុត្តម្ហា ទុតិយា ហោតិ. រុក្ខមនុ វិជ្ជោតតេ វិជ្ជុ, សច្ចកិរិយមនុ វុដ្ឋិ បាវស្សិ, ហេតុ ច លក្ខណំ ភវតិ, សាធុ ទេវទត្តោ មាតរមនុ, រុក្ខំ រុក្ខមនុ តិដ្ឋតិ, យទេត្ថ មំ អនុ សិយា.

១១. សហត្ថេ.

សហត្ថេ-នុនា យុត្តម្ហា ទុតិយា ហោតិ. បព្ពតមនុ សេនា តិដ្ឋតិ.

១២. ហីនេ.

ហីនត្ថេ-នុនា យុត្តម្ហា ទុតិយា ហោតិ. អនុ សារិបុត្តំ បញ្ញវន្តោ.

១៣. ឧបេន.

ហីនត្ថេ ឧបេន យុត្តម្ហា ទុតិយា ហោតិ. ឧប សារិបុត្តំ បញ្ញវន្ថោ.

១៤. សត្តម្យាធិក្យេ.

អាធិក្យត្ថេ ឧបេន យុត្តម្ហា សត្តមី ហោតិ. ឧប ខារិយំ ទោណោ.

១៥. សាមិត្តេ-ធិនា.

សាមិភាវត្ថេ-ធិនា យុត្តម្ហា សត្តមី ហោតិ. អធិ ព្រហ្មទត្តេ បញ្ចាលា, អធិ បញ្ចាលេសុ ព្រហ្មទត្តោ.

១៦. កត្តុករេណេសុ តតិយា.

កត្តរិ ករណេ ច ការកេ តតិយា ហោតិ. បុរិសេន កតំ, អសិនា ឆិន្ទតិ. បកតិយា-ភិរូបោ, គោត្ថេន គោតមោ, សុមេធោ នាម នាមេន, ជាតិយា សត្តវស្សិកោតិ ភូធាតុស្ស សម្ភវា ករណេ ឯវ តតិយា. ឯវំ សមេន ធាវតិ វិសមេន ធាវតិ, ទ្វិទោណេន ធញ្ញំ កិណាតិ, បញ្ចកេន បសវោ កិណាតីតិ.

១៧. សហត្ថេន.

សហត្ថេន យោគេ តតិយា សិយា. បុត្តេន សហ គតោ, បុត្តេន សទ្ធិំ អាគតោ, តតិយាបិ ឆដ្ឋីវ អប្បធានេ ឯវ ភវតិ.

១៨. លក្ខណេ.

លក្ខណេ វត្តមានតោ តតិយា សិយា. តិទណ្ឌកេន បរិព្ពាជកមទ្ទក្ខី, អក្ខិនា កាណោ, តេន ហិ អង្គេន អង្គិនោ វិការោ លក្ខីយតេ.

១៩. ហេតុម្ហិ.

តក្កិរិយា យោគ្គេ តតិយា សិយា. អន្នេន វសតិ, វិជ្ជាយ យសោ.

២០. បញ្ចមីណេ វា.

ឥណេ ហេតុម្ហិ បញ្ចមី ហោតិ វា. សតស្មា ពទ្ធោ, សតេន វា.

២១. គុណេ.

បរង្គភូតេ ហេតុម្ហិ បញ្ចមី ហោតិ វា. ជឡត្តា ពទ្ធោ ជឡត្តេន វា, បញ្ញាយ មុត្តោ, ហុត្វា អភាវតោអនិច្ចា, សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ.

២២. ឆដ្ឋី ហេត្វត្ថេហិ.

ហេត្វត្ថវាចីហិ យោគេ ហេតុម្ហិ ឆដ្ឋី សិយា. ឧទរស្ស ហេតុ, ឧទរស្ស ការណា.

២៣. សព្ពាទិតោ សព្ពា.

ហេត្វត្ថេហិ យោគេ សព្ពាទីហិ សព្ពា វិភត្តិយោ ហោន្តិ. កោ ហេតុ, កំ ហេតុំ, កេន ហេតុនា, កស្ស ហេតុស្ស, កស្មា ហេតុស្មា, កស្ស ហេតុស្ស, កស្មិំ ហេតុស្មិំ, កិំ ការណំ, កេន ការណេន, កិំ និមិត្តំ, កេន និមិត្តេន, កិំ បយោជនំ, កេន បយោជនេន ឥច្ចេវមាទិ. ហេត្វត្ថេហីត្វេវ? កេន កតំ.

២៤. ចតុត្ថី សម្បទានេ.

យស្ស សម្មា បទីយតេ តស្មិំ ចតុត្ថី សិយា. សង្ឃស្ស ទទាតិ. អាធារវិវក្ខាយំ សត្តមីបិ សិយា សង្ឃេ ទេហិ.

២៥. តាទត្ថ្យេ.

តស្សេ-ទំ តទត្ថំ, តទត្ថភាវេ ជោតនីយេ នាមស្មា ចតុត្ថី សិយា. សីតស្ស បដិឃាតាយ, អត្ថាយ ហិតាយ (សុខាយ) ទេវមនុស្សានំ, នាលំ ទារភរណាយ, យូបាយ ទារុ, បាកាយ វជតីត្វេវមាទិ.

កស្ស សាទុំ ន រុច្ចភិ, មា-យស្មន្តានម្បិ សង្ឃភេទោ រុច្ចិត្ថ, ខមតិ សង្ឃស្ស, ភត្តមស្ស នច្ឆាទេសីតិ ឆដ្ឋី សម្ពន្ធវចនិច្ឆាយំ, ន ចេវំ វិរោធោ សិយា សទិសរូបត្តា, ឯវំវិធេសុ ច សម្ពន្ធស្ស សទ្ទិកានុមតត្តា, កស្ស វា ត្វំ ធម្មំ រោចេសីតិ អត្ថមត្តេ បឋមា.

ឯវមញ្ញាបិ វិធញ្ញយ្យា, បរតោបិ យថាគមំ.

រញ្ញោ សតំ ធារេតិ, រញ្ញោ ឆត្តំ ធារេតីតិ សម្ពន្ធេ ឆដ្ឋី, ឯវំ រញ្ញោ សិលាឃតេ, រញ្ញោ ហនុតេ, រញ្ញោ ឧបតិដ្ឋតេ, រញ្ញោ សបតេ, ទេវាបិ តស្ស បិហយន្តិ តាទិនោ, តស្ស កុជ្ឈ មហាវីរ, យទិហំ តស្ស បកុប្បេយ្យំ, ទុហយតិ ទិសានំ មេឃោ, យោ មិត្តានំ ន ទូភតិ, យោ អប្បទុដ្ឋស្ស នរស្ស ទុស្សតិ, ក្យាហំ អយ្យានំ អបរជ្ឈាមិ, ឥស្សយន្តិ សមណានំ តិត្ថិយា, ធម្មេន នយមានានំ កា ឧសូយា រញ្ញោ ភាគ្យមារជ្ឈតិ, រញ្ញោ ភាគ្យមិក្ខតេ, តេន យាចិតោ អយាចិតោ វា តស្ស គាវោ បដិសុណាតិ, គាវោ អាសុណាតិ, ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ, ហោតុ បតិគិណាតិ, ហោត្វនុគិណាតិ, អារោចយាមិ វោ បតិវេទយាមិ វោ, ធម្មំ តេ ទេសេស្សាមិ, យថា វោ ភគវា ព្យាករេយ្យ, អលំ តេ ឥធ វាសេន, កិំ តេ ជដាហិ ទុម្មេធ, អរហតិ មល្លោ មល្លស្សាតិ.

ជីវិតំ តិណាយបិ ន មញ្ញមានោតិ តាទត្ថ្យ ចតុត្ថី, តិណេន យោ អត្ថោ តទត្ថាយបីតិ អត្ថោ, ‘‘យោ ច សីតញ្ច ឧណ្ហញ្ច, តិណា ភិយ្យោ ន មញ្ញតិ’’ តិណមិវ ជីវិតំ មញ្ញមានោតិ សវិសយាវ វិភត្តិយោ. សគ្គាយ គច្ឆតីតិ តាទត្ថ្យេ ចតុត្ថី, យោ ហិ សគ្គំ គច្ឆតិ តទត្ថំ តស្ស គមនន្តិ, កម្មវចនិច្ឆាយន្តុ ទុតិយាវ សគ្គំ គច្ឆតីតិ.

អាយុ ភោតោ ហោតុ, ចិរំ ជីវិតំ, ភទ្ទំ កល្យាណំ អត្ថំ បយោជនំ, កុសលំ អនាមយំ, ហិតំ បថ្យំ សុខំ សាតំ ភោតោ ហោតុ, សាធុ សម្មុតិ មេតស្ស, បុត្តស្សាវិករេយ្យ គុយ្ហមត្ថំ, តស្ស មេ សក្កោ បាតុរហោសិ, តស្ស បហិណេយ្យ, ភិក្ខូនំ ទុតំ បាហេសិ, កប្បតិ សមណានំ អាយោគោ, ឯកស្ស ទ្វិន្នំ តិណ្ណំ វា បហោតិ, ឧបមំ តេ ករិស្សាមិ, អញ្ជលិំ តេ បគ្គណ្ហាមិ, តស្ស ផាសុ, លោកស្សត្ថោ, នមោ តេ បុរិសាជញ្ញ, សោត្ថិ តស្ស, អលំ មល្លោ មល្លស្ស, សមត្ថោ មល្លោ មល្លស្ស, តស្ស ហិតំ, តស្ស សុខំ, ស្វាគតំ តេ មហារាជាតិ សព្ពត្ថ ឆដ្ឋី សម្ពន្ធេ, ឯវំវិធមញ្ញម្បេវ វិញ្ញេយ្យំ យថាគមំ.

២៦. បញ្ចម្យវធិស្មា.

បទត្ថាវធិស្មា បញ្ចមីវិភត្តិ ហោតិ. គាមស្មា អាគច្ឆតុ, ឯវំ ចោរស្មា ភាយតិ, ចោរស្មា ឧត្តសតិ, ឱរស្មា តាយតិ, ចោរស្មា រក្ខតីតិ, សចេ ភាយថ ទុក្ខស្ស, បមាទេ ភយទស្សិវា, តសន្តិ ទណ្ឌស្សាតិ ឆដ្ឋី សត្តមិយោបិ ហោន្តេវ សម្ពន្ធាធារវចនិច្ឆាយំ.

អជ្ឈេនា បរាជេតិ, បដិបក្ខេ បរាជេតីតិ សវិសយាវ វិភត្តិយោ. សចេ កេវដ្ដស្ស បរជ្ជិស្សាមីតិ ឆដ្ឋីបិ ហោតិ សម្ពន្ធវចនិច្ឆាយំ. យវេហិ គាវោ វារេតិ, បាបា ចិត្តំ និវារយេ, កាកេ រក្ខតិ តណ្ឌុលាតិ សវិសយេវ បញ្ចមី. ចិត្តំ រក្ខេថ មេធាវីតិ ទុតិយាវ ទិស្សតិ កម្មត្ថេ. ឧបជ្ឈាយា អន្តរធាយតិ, ឧបជ្ឈាយា អធិតេ, កាមតោ ជាយតេ សោកោតិ សវិសយេ បញ្ចមី.

តត្ថេវ-ន្តរធាយិ សុ, នដស្ស សុណោតិ, បទុមំ តត្ថ ជាយេថាតិ សត្តមីឆដ្ឋិយោបិ ហោន្តេវ សវិសយេ. ហិមវន្តា បភវតិ គង្គា, បាណាតិបាតា វិរមស្សុ ខិប្បំ, អញ្ញោ ទេវទត្តា, ភិន្នោ ទេវទត្តាតិ សវិសយេវ បញ្ចមី. ឯវំ អារា សោ អាសវក្ខយា, ឥតរោ ទេវទត្តា, ឧទ្ធំ បាទតលា អធោ កេសមត្ថកា, បុព្ពោ គាមា, បុព្ពេវ សម្ពោធា, តតោ បរំ, តតោ អបរេន សមយេន, តតុត្តរិន្តិ. សម្ពន្ធវចនិច្ឆាយំ ឆដ្ឋីបិ បុរតោ គាមស្ស, ទក្ខិណតោ គាមស្ស, ឧបរិ បព្ពតស្ស, ហេដ្ឋា បាសាទស្សាតិ. បាសាទមារុយ្ហ បេក្ខតិ បាសាទា បេក្ខតិ, អាសនេ ឧបវិសិត្វា បេក្ខតិ អាសនា បេក្ខតីតិ អវធិវចនិច្ឆាយំ បញ្ចមី.

បុច្ឆានាខ្យានេសុ កុតោ ភវំ? បាតដលិបុត្តស្មាតិ. តថា ទេសកាលមានេបិ បាដលិបុត្តស្មា រាជគហំ សត្ត យោជនានិ, សត្តសុ យោជនេសូតិ វា. ឯវំ ឥតោ តិណ្ណំ មាសាន-មច្ចយេនាតិ, កិច្ឆាលទ្ធន្តិ គុណេ បញ្ចមី. កិច្ឆេន មេ អធិគតន្តិ ហេតុម្ហិ ករណេ វា តតិយា. ឯវំ ថោកា មុត្តោ, ថោកេន មុត្តោតិ. ថោកំ ចលតីតិ កិរិយាវិសេសនេ កម្មនិ ទុតិយា.

ទូរន្តិ កត្ថយោគេបិ សវិសយេវ បញ្ចមីឆដ្ឋិយោ សិយុំ, ទូរំ គាមស្មា, អន្តិកំ គាមស្មា, ទូរំ គាមស្ស, អន្តិកំ គាមស្សាតិ, ទូរន្តិ កត្ថេហិ តុ សព្ពាវ សវិសយេ សិយុំ ពាធកាភាវា ទូរោ គាមោ, អន្តិកោ គាមោត្វេវមាទិ.

កេចិ បនាហុ ‘អសត្តវចនហេតេហិ បាដិបទិកត្ថេ ទុតិយាតតិយាបញ្ចមីសត្តមិយោ, សត្តវចនេហិ តុ សព្ពាវ សវិសយេ’តិ, តេ បនញ្ញេហេវ បដិក្ខិត្តា. ទូរំ មគ្គោ, អន្តិកំ មគ្គោតិ កិរិយាវិសេសនំ… ភូធាតុស្ស គម្មមានត្តា. វិសុទ្ធោ លោភនីយេហិ ធម្មេហិ, បរិមុត្តោ សោ ទុក្ខស្មា វិវិច្ចេវ កាមេហិ, គម្ភីរតោ ច បុថុលតោ ច យោជនំ, អាយាមេន យោជនំ, តតោ បភុតិ, យតោ សរាមិ អត្តានន្តិ សវិសយេវ វិភត្តិយោ.

២៧. អបបរីហិ វជ្ជនេ.

វជ្ជនេ វត្តមានេហិ អបបរីហិ យោគេ បញ្ចមី ហោតិ. អប សាលាយ អាយន្តិ វាណិជា, បរិ សាលាយ អាយន្តិ វាណិជា, សាលំ វជ្ជេត្វាតិ អត្ថោ. វជ្ជនេតិ កិំ? រុក្ខំ បរិវិជ្ជោតតេ វិជ្ជុ. អាបាដលិបុត្តស្មា វស្សិ ទេវោតិ មរិយាទា-ភិវិធីស្វវធិ វិសយេវ បញ្ចមី, វិនា បាដលិបុត្តេន សហ វេតិ វិសេសោ, ឯវំ យាវ បាដលិបុត្តស្មា វស្សិ ទេវោតិ.

២៨. បដិនិធិបដិទានេសុ បតិនា.

បដិនិធិម្ហិ បដិទានេ ច វត្តមានេន បតិនា យោគេ នាមស្មា បញ្ចមី វិភត្តិ ហោតិ. ពុទ្ធស្មា បតិ សារិបុត្តោ, ឃតមស្ស តេសស្មា បតិ ទទាតិ, បដិនិធិបដិទានេសូតិ កិំ? រុក្ខំ បតិ វិជ្ជោតតេ.

២៩. រិតេ ទុតិយា ច.

រិតេសទ្ទេន យោគេ នាមស្មា ទុតិយា ហោតិ បញ្ចមី ច. រិតេ សទ្ធម្មំ, រិតេ សទ្ធម្មា.

៣០. វិនា-ញ្ញត្រ តតិយា ច.

វិនា-ញ្ញត្រសទ្ទេហិ យោគេ នាមស្មា តតិយា ច ហោតិ ទុតិយា បញ្ចមិយោ ច. វិនា វាតេន, វិនា វាតំ, វិនា វាតស្មា, អញ្ញត្រ ឯកេន បិណ្ឌបាតនីហារកេន, អញ្ញត្រ ធម្មំ, អញ្ញត្រ ធម្មា.

៣១. បុថនានាហិ.

ឯតេហិ យោគេ តតិយា ហោតិ បញ្ចមី ច. បុថគេវ ជនេន, បុថគេវ ជនស្មា, ជនេន នានា, ជនស្មា នានា.

៣២. សត្តម្យាធារេ.

កិរិយាធារ ភូត កត្តុ កម្មានំ ធារណេន យោ កិរិយាយាធារោ តស្មិំ ការកេ នាមស្មា សត្តមី ហោតិ. កដេ និសីទតិ (ទេវទត្តោ), ថាលិយំ ឱទនំ បចតិ, អាកាសេ សកុនា, ភិលេសុ តេលំ, គង្គាយំ វជោ.

៣៣. និមិត្តេ.

និមិត្តត្ថេ សត្តមី ហោតិ. អជិនម្ហិ ហញ្ញតេ ទីបិ, មុសាវាទេ បាចិត្ថិយំ.

៣៤. យព្ភាវោភាវលក្ខណំ.

យស្ស ភាវោ ភាវន្តរស្ស លក្ខណំ ភវតិ, តតោ សត្តមី ហោតិ. គាវីសុ ទុយ្ហមានាសុ គតោ, ទុទ្ធាសុ អាគតោ. ភាវោតិ កិំ? យោ ជដាហិ សោ ភុញ្ជតិ. ភាវលក្ខណន្តិ កិំ? យោ ភុញ្ជតិ សោ ទេវទត្តោ, ‘‘អកាលេ វស្សតិ តស្ស, តាលេ តស្ស ន វស្សតី’’តិ វិសយសត្តមី.

៣៥. ឆដ្ឋី ចានាទរេ.

យស្ស ភាវោ ភាវន្តរស្ស លក្ខណំ ភវតិ, តតោ ឆដ្ឋី ភវតិ សត្តមី ច អនាទរេ គម្យមានេ. ‘‘អាកោដយន្តោ សោ នេតិ, សិវិរាជស្ស បេក្ខតោ’’, ‘‘មច្ចុ គច្ឆតិ អាទាយ, បេក្ខមានេ មហាជនេ’’.

គុន្នំ សាមីតិ សម្ពន្ធេ ឆដ្ឋី, គោសុ សាមីតិ វិសយសត្តមី, ឯវំ គុន្នមិស្សរោ, គោស្វិស្សរោ, គុន្នំ អធិបតិ, គោសុ អធិបតិ, គុន្នំ ទាយាទោ, គោសុ ទាហាទោ, ទុន្នំ សក្ខិ, គោសុ សក្ខិ, គុន្នំ បតិភូ, គោសុ បតិភូ, គុន្នំ បសូតោ, គោសុ បសូតោ, កុសលា នច្ចគីតស្ស, កុសលា នច្ចគីតេ, អាយុត្តោ កដករណស្ស, អាយុត្តោ កដករណេតិ.

តថាធារវចនិច្ឆាយំ សត្តមី, ភិក្ខូសុ អភិវាទេន្តិ, មុទ្ធនិ ធុម្ពិត្វា, ពាហាសុ គហេត្វា, ហត្ថេសុ បិណ្ឌាយ ចរន្តិ, បថេសុ គច្ឆន្តិ, កទលីសុ គជេ រក្ខន្តីតិ. ញាណស្មិំ បសន្នោតិ វិសយសត្តមី, ញាណេន បសន្នោតិ ករណេ តតិយា, ឯវំ ញាណស្មិំ ឧស្សុក្កោ ញាណេន ឧស្សុក្កោតិ.

៣៦. យតោ និទ្ធារណំ.

ជាតិគុណកិរិយាហិ សមុទាយតេកទេសស្ស បុថក្ករណំ និទ្ធារណំ. យតោ តំ ករីយតិ, តតោ ឆដ្ឋីសត្តមិយោ ហោន្តិ. សាលយោ សូកធញ្ញានំ បថ្យតមា, សាលយោ សូកធញ្ញេសុ បថ្យតមា, កណ្ហា គាវីនំ សម្បន្នខីរតមា, កណ្ហា គាវីសុ សម្បន្នខីរតមា, គច្ឆតំ ធាវន្តោ សីឃតមោ, គច្ឆន្តេសុ ធាវន្តោ សីឃតមោ. សីលមេវ សុតា សេយ្យោតិ អវធិម្ហិយេវ បញ្ចមី.

៣៧. បឋមាត្ថមត្តេ.

នាមស្សាភិធេយ្យមត្តេ បឋមាវិភត្តិ ហោតិ. រុក្ខោ. ឥត្ថិ បុមា នបុំសកន្តិ លិង្គម្បិ សទ្ទត្ថោវ, តថា ទោណោ ខារី អាឡ្ហកន្តិ បរិមាណម្បិ សទ្ទត្ថោវ, ឯកោ ទ្វេ ពហវោតិ សង្ខ្យាបិ សទ្ទត្ថោវ.

៣៨. អាមន្តណេ.

សតោ សទ្ទេនាភិមុខីករណមាមន្តណំ. តស្មិំ វិសយេ បឋមា វិភត្តិ ហោតិ. ភោបុរិស, ភោក្កត្ថិ, ភោ នបុំសក.

៣៩. ឆដ្ឋី សម្ពន្ធេ.

កិរិយាការកសញ្ជាតោ អស្សេទម្ភាវហេតុកោ សម្ពន្ធោ នាម. តស្មិំ ឆដ្ឋី វិភត្តិ ហោតិ. រញ្ញោ បុរិសោ, សរតិ រជ្ជស្សាតិ សម្ពន្ធេ ឆដ្ឋី, រជ្ជសម្ពន្ធិនិំ សតិំ ករោតីតិ អត្ថោ, កម្មវចនិច្ឆារន្តុ ទុតិយាវ សរតិ រជ្ជំ. តថា រជកស្ស វត្ថំ ទទាតិ, បហរតោ បិដ្ឋិំ ទទាតិ, ពាលោ បូរតិ បាបស្ស, អមច្ចេ តាត ជានាហិ, ធីរេ អត្ថស្ស កោវិទេ, ទិវសស្ស តិក្ខត្តុំ, សកិំ បក្ខស្ស, បូរំ ហិរញ្ញសុវណ្ណស្ស កុម្ភន្ត្វេវមាទិ.

កិតកប្បយោគេ កក្តុកម្មេសុ ពហុលំ សម្ពន្ធវចនិច្ឆាយំ ឆដ្ឋី, សាធុ សម្មតោ ពហុជនស្ស, សុប្បដិវិទ្ធា ពុទ្ធានំ ធម្មធាតុ, ធម្មស្ស គុត្តោ មេធាវី, អមតំ តេសំ បរិភុត្តំ, តស្ស ភវន្តិ វត្តារោ, អវិសំវាទកោ លោកស្ស, អលជ្ជីនំ និស្សាយ, ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បសាទោត្វេវមាទិ.

កត្តុកម្មវចនិច្ឆាយន្តុ តតិយា ទុតិយាយោ ច, សញ្ចត្តោ បិតរា អហំ, សរសិ ត្វំ ឯវរូបិំ វាចំ ភាសិតា, ភគវន្តំ ទស្សនាយត្វេវមាទិ.

៤០. តុល្យត្ថេន វា តតិយា.

តុល្យត្ថេន យោគេ ឆដ្ឋី ហោតិ តតិយា វា, តុល្យោ បិតុ, តុល្យោ បិតរា, សទិសោ បិតុ, សទិសោ បិតរា, ឥហ កថំ តតិយា ន ហោតិ? អជ្ជុនស្ស តុលា នត្ថិ, កេសវស្សុបមា ន ចេតិ, នេតេ តុល្យត្ថា, កិញ្ជរហិ តុល្យានមោបម្មត្ថា.

៤១. អតោ យោនំ ដាដេ.

អការន្ថតោ នាមស្មា យោនំ ដាដេ ហោន្តិ យថាក្កមំ, ដការា សព្ពទេសត្ថា, ពុទ្ធា ពុទ្ធេ, អតោតិ កិំ? កញ្ញាយោ, ឥត្ថិយោ, វធុយោ, ឥធ កស្មា ន ភវតិ អគ្គយោ. អវិធានសាមត្ថិយា.

៤២. និនំ វា.

អការន្តតោ នាមស្មា និនំ ដាដេ វា ហោន្តិ យថាក្កមំ. រូបា, រូបេ, រូបានិ, អតោត្វេវ អដ្ឋីនិ.

៤៣. ស្មាស្មិំនំ.

អការន្តតោ នាមស្មា ស្មាស្មិន្នំ ដាដេ វា ហោន្តិ យថាក្កមំ. ពុទ្ធា ពុទ្ធស្មា, ពុទ្ធេ ពុទ្ធស្មិំ, អតោត្វេវ អគ្គិស្មា អគ្គិស្មិំ.

៤៤. សស្សាយ ចតុត្ថិយា.

អការន្តតោ បរស្ស សស្ស ចតុត្ថិយា អាយោ ហោតិ វា. ពុទ្ធាយ ពុទ្ធស្ស, ភិយ្យោ តាទត្ថ្យេយេវាយមាយោ ទិស្សតេ, ក្វចិទេវញ្ញត្ថ, អតោត្វេវ ឥសិស្ស, ចតុត្ថិយាតិ កិំ? ពុទ្ធស្ស មុខំ, អត្តត្ថន្តិ អត្ថសទ្ទេន សមាសោ.

សព្ពាទិតោបិ ស្មាស្មិំសានំ ដាដេអាយា ហោន្តេវ… និរុត្តិការានុមតត្តា ពុទ្ធវចនេ សន្ទស្សនវតោ ច, តត្រោទមុទាហរណំ ‘អស្មា លោកា បរម្ហា ច, ឧភយា ធំសតេ នរោ’, ‘ត្យាហំ មន្តេ បរត្ថទ្ធោ’, ‘យាយេវ ខោ បនត្ថាយ អាគច្ឆេយ្យាថោ តមេវត្ថំ សាធុកំ មនសិករេយ្យាថោ’តិ.

៤៥. ឃបតេកស្មិំ នាទីនំ យយា.

ឃបតោ នាទីនមេកស្មិំ យយា ហោនិ យថាក្កមំ. កញ្ញាយ, រត្តិយា, ឥត្ថិយា, ធេនុយា, វធុយា, ឯកស្មិន្តិ កិំ? កញ្ញាហិ, រត្តីហិ.

៤៦. ស្សា វា តេតិមាមូហិ.

ឃបសញ្ញេហិ តេតិមាមូហិ នាទីនមេកស្មិំស្សា វា ហោតិ, តស្សា កតំ, តស្សា ទីយតេ, តស្សា និស្សដំ, តស្សា បរិគ្គហោ, តស្សា បតិដ្ឋិតំ, តាយ វា, ឯវំ ឯតិស្សា ឯតាយ, ឥមិស្សា ឥមាយ, អមុស្សា អមុយា, ឯតេហីតិ កិំ? សព្ពាយ, នាទីនំ ត្វេវ? សា, ឃបតោត្វេវ? តាហិ អមូហិ.

៤៧. នំម្ហិ នុក ទ្វាទីនំ សត្តរសន្នំ.

ទ្វាទីនំ សត្តរសន្នំ សង្ខ្យានំ នុក ហោតិ នំម្ហិ វិភត្តម្ហិ, ទ្វិន្នំ ចតុន្នំ, បញ្ចន្នំ, ឯវំ យាវ អដ្ឋារសន្នំ, ឧការោ ឧច្ចារណត្ថោ, កការោ អន្តាវយវត្ថោ, តេន នំម្ហិ ន ទីឃោ.

៤៨. ពសុកតិន្នំ.

នំម្ហិ ពហុនោ កតិស្ស ច នុក ហោតិ, ពហុន្នំ, កតិន្នំ.

៤៩. ណ្ណំណ្ណន្នំ តិតោ ឈា.

ឈសញ្ញា តិតោ នំវចនស្ស ណ្ណំណ្ណន្នំ ហោតិ, តិណ្ណំ, តិណ្ណន្នំ, ឈាតិ កិំ តិស្សន្នំ.

៥០. ឧភិន្នំ.

ឧភា នំវចនស្ស ឥន្នំ ហោតិ, ឧភិន្នំ.

៥១. សុញ សស្ស.

នាមស្មា សស្ស សុញ ហោតិ, ពុទ្ធស្ស, ទ្វិសការបាឋេន សិទ្ធេ លាឃវត្ថមិទំ.

៥២. ស្សំស្សាស្សាយេស្វិតរេ កញ្ញេភិមានមិ.

ស្សមាទីស្វិតរាទីនមិ ហោតិ, ឥតរិស្សំ, ឥតរិស្សា, ឯកិស្សំ, ឯកិស្សា, អញ្ញិស្សំ, អញ្ញិស្សា, ឯតិស្សំ, ឯតិស្សា, ឯតិស្សាយ, ឥមិស្សំ, ឥមិស្សា, ឥមិស្សាយ, ឯស្វិតិ កិំ? ឥតរាយ, ឯសន្តិ កិំ? សព្ពស្សំ, សព្ពស្សា.

៥៣. តាយ វា.

ស្សមាទីសុ តស្សា វា ឥ ហោតិ, តិស្សំ តស្សំ, តិស្សា តស្សា, តិស្សាយ តស្សាយ, ស្សំស្សាស្សាយេស្វិត្វេវ? តាយ.

៥៤. តេតិមាតោ សស្ស ស្សាយ.

តាឯតាឥមាតោ សស្ស ស្សាយោ ហោតិ វា. តស្សាយ តាយ, ឯតិស្សាយ ឯតាយ, ឥមិស្សាយ ឥមាយ.

៥៥. រត្យាទីហិ ដោ ស្មិនោ.

រត្យាទីហិ ស្មិនោ ដោ ហោតិ វា, រត្តោ រត្តិយំ, អាទោ អាទិស្មិំ.

៥៦. សុហិសុភស្សោ.

ឧភស្ស សុហិស្វោ ហោតិ. ឧភោសុ, ឧភោហិ.

៥៧. ល្តុបិតាទិនមា សិម្ហិ.

ល្តុប្បច្ចយន្តានំ បិតាទីនំ ច អា ហោតិ សិម្ហិ. កត្តា, បិតា. បិតុ, មាតុ, ភាវុ, មីតុ, ទុហិតុ, ជាមាតុ, នត្តុ, ហោតុ, បោតុ.

៥៨. គេ អ ច.

ល្តុបិតាទីនំ អ ហោតិ គេ អា ច, ភោ កត្ត, ភោ កត្តា, ភោ បិត, ភោ បិតា.

៥៩. អយុនំ វា ទីឃោ.

អ ឥ ឧ ឥច្ចេសំ វា ទីឃោ ហោតិ គេ បរេ តិលិង្គេ. ភោ បុរិសា, ភោ បុរិស, ភោ អគ្គី, ភោ អគ្គិ, ភោ ភិក្ខូ, ភោ ភិក្ខូ.

៦០. ឃព្រហ្មាទិតេ.

ឃតោ ព្រហ្មាទិតោ ច គស្សេ វា ហោតិ. ភោតិ កញ្ញេ, ភោតិ កញ្ញា, ភោ ព្រហ្មេ, ភោ ព្រហ្ម, ភោ ខត្តេ, ភោ ខត្ត, ភោ ឥសេ, ភោ ឥសិ, ភោ សខេ, ភោ សខ. សខិ សខីតិ ឥត្ថិយំ សិទ្ធមេវ. អាកតិគណោ-យំ, ឯវមញ្ញត្រាបិ.

៦១. នម្មាទីហិ.

អម្មាទីហិ គស្សេ ន ហោតិ. ភោតិ អម្មា, ភោតិ អន្នា, ភោតិ អម្ពា.

៦២. រស្សោ វា.

អម្មាទីនំ គេ រស្សោ ហោតិ វា. ភោតិ អម្ម, ភោតិ អម្មា.

៦៣. ឃោ ស្សំ, ស្សា, ស្សាយំ តិំសុ.

ស្សមាទីសុ ឃោ រស្សោ ហោតិ. តស្សំ, តស្សា, តស្សាយ, តំ, សភតិំ, ឯស្វិតិ កិំ? តាយ, សភាយ.