៦. អាខ្យាតកប្ប

បឋមកណ្ឌ

(ក)

អាខ្យាតសាគរមថជ្ជតនីតរង្គំ,

ធាតុជ្ជលំ វិករណាគមកាលមីនំ;

លោបានុពន្ធរិយមត្ថវិភាគតីរំ,

ធីរា តរន្តិ កវិនោ បុថុពុទ្ធិនាវា.

(ខ)

វិចិត្តសង្ខារបរិក្ខិតំ ឥមំ,

អាខ្យាតសទ្ទំ វិបុលំ អសេសតោ;

បណម្យ សម្ពុទ្ធមនន្តគោចរំ,

សុគោចរំ យំ វទតោ សុណាថ មេ.

(គ)

អធិការេ មង្គលេ ចេវ, និប្ផន្នេ ចាវធារណេ;

អនន្តរេ ច បាទានេ, អថសទ្ទោ បវត្តតិ.

៤១៦. , ៤២៩. អថ បុព្ពានិ វិភត្តីនំ ឆ បរស្សបទានិ.

អថ សព្ពាសំ វិភត្តីនំ យានិ យានិ បុព្ពកានិ ឆ បទានិ, តានិ តានិ បរស្សបទសញ្ញានិ ហោន្តិ.

តំ យថា? តិ អន្តិ, សិ ថ, មិ ម.

បរស្សបទមិច្ចនេន ក្វត្ថោ? កត្តរិ បរស្សបទំ.

៤០៧. , ៤៣៩. បរាណ្យត្តនោបទានិ.

សព្ពាសំ វិភត្តីនំ យានិ យានិ បរានិ ឆ បទានិ. តានិ តានិ អត្តនោបទសញ្ញានិ ហោន្តិ.

តំ យថា? តេ អន្តេ, សេ វ្ហេ, ឯ ម្ហេ.

អត្តនោបទមិច្ចនេន ក្វត្ថោ? អត្តនោបទានិ ភាវេ ច កម្មនិ.

៤០៨. , ៤៣១. ទ្វេ ទ្វេ បឋម មជ្ឈិមុត្តមបុរិសា.

តាសំ សព្ពាសំ វិភត្តីនំ បរស្សបទានំ, អត្តនោបទានញ្ច ទ្វេ ទ្វេ បទានិ បឋមមជ្ឈិមុត្តមបុរិសសញ្ញានិ ហោន្តិ.

តំ យថា? តិ អន្តិ ឥតិ បឋមបុរិសា, សិ ថ ឥតិ មជ្ឈិមបុរិសា, មិ ម ឥតិ ឧត្តមបុរិសា. អត្តនោបទានម្បិ តេ អន្តេ ឥតិ បឋមបុរិសា, សេ វ្ហេ ឥតិ មជ្ឈិមបុរិសា, ឯ ម្ហេ ឥតិ ឧត្តមបុរិសា. ឯវំ សព្ពត្ថ.

បឋមមជ្ឈិមុត្តមបុរិសមិច្ចនេន ក្វត្ថោ? នាមម្ហិ បយុជ្ជមានេបិ តុល្យាធិករណេ បឋមោ, តុម្ហេ មជ្ឈិមោ, អម្ហេ ឧត្តមោ.

៤០៩. , ៤៤១. សព្ពេសមេកាភិធានេ បរោ បុរិសោ.

សព្ពេសំ តិណ្ណំ បឋមមជ្ឈិមុត្តម បុរិសានំ ឯកាភិធានេ បរោ បុរិសោ គហេតព្ពោ.

សោ ច បឋតិ, ត្វញ្ច បឋសិ, តុម្ហេ បឋថ. សោ ច បចតិ, ត្វញ្ច បចសិ. តុម្ហេ បចថ. ឯវំ សេសាសុ វិភត្តីសុ បរោ បុរិសោ យោជេតព្ពោ.

៤១០. , ៤៣២. នាមម្ហិ បយុជ្ជមានេបិ តុល្យាធិករណេ បឋមោ.

នាមម្ហិ បយុជ្ជមានេបិ អប្បយុជ្ជមានេបិ តុល្យាធិករណេ បឋមបុរិសោ ហោតិ.

សោ គច្ឆតិ, តេ គច្ឆន្តិ.

អប្បយុជ្ជមានេបិ – គច្ឆតិ, គច្ឆន្តិ.

តុល្យាធិករណេតិ កិមត្ថំ? តេន ហញ្ញសេ ត្វំ ទេវទត្តេន.

៤១១. , ៤៣៦. តុម្ហេ មជ្ឈិមោ.

តុម្ហេ បយុជ្ជមានេបិ អប្បយុជ្ជមានេបិ តុល្យាធិករណេ មជ្ឈិមបុរិសោ ហោតិ.

ត្វំ យាសិ, តុម្ហេ យាថ.

អប្បយុជ្ជមានេបិ – យាសិ, យាថ.

តុល្យាធិករណេតិ កិមត្ថំ? តយា បច្ចតេ ឱទនោ.

៤១២. , ៤៣៧. អម្ហេ ឧត្តមោ.

អម្ហេ បយុជ្ជមានេបិ អប្បយុជ្ជមានេបិ តុល្យាធិករណេ ឧត្តមបុរិសោ ហោតិ.

អហំ យជាមិ, មយំ យជាម.

អប្បយុជ្ជមានេបិ – យជាមិ, យជាម.

តុល្យាធិករណេតិ កិមត្ថំ? មយា ឥជ្ជតេ ពុទ្ធោ.

៤១៣. , ៤២៧. កាលេ.

‘‘កាលេ’’ ឥច្ចេតំ អធិការត្ថំ វេទិតព្ពំ.

៤១៤. , ៤២៨. វត្តមានា បច្ចុប្បន្នេ.

បច្ចុប្បន្នេ កាលេ វត្តមានាវិភត្តិ ហោតិ.

បាដលិបុត្តំ គច្ឆតិ, សាវត្ថិំ បវិសតិ.

៤១៥. , ៤៥១. អាណត្យា សិដ្ឋេ’នុត្តកាលេ បញ្ចមី.

អាណត្យត្ថេ ច អាសីសត្ថេ ច អនុត្តកាលេ បញ្ចមី វិភត្តិ ហោតិ.

ករោតុ កុសលំ, សុខំ តេ ហោតុ.

៤១៦. , ៤៥៤. អនុមតិបរិកប្បត្ថេសុ សត្តមី.

អនុមត្យត្ថេ ច បរិកប្បត្ថេ ច អនុត្តកាលេ សត្តមី វិភត្តិ ហោតិ.

ត្វំ គច្ឆេយ្យាសិ, កិមហំ ករេយ្យាមិ.

៤១៧. , ៤៦០. អបច្ចក្ខេ បរោក្ខាតីតេ.

អបច្ចក្ខេ អតីតេ កាលេ បរោក្ខាវិភត្តិ ហោតិ.

សុបិនេ កិលមាហ, ឯវំ កិល បោរាណាហុ.

៤១៨. , ៤៥៦. ហិយ្យោបភុតិ បច្ចក្ខេ ហិយ្យត្តនី.

ហិយ្យោបភុតិ អតីតេ កាលេ បច្ចក្ខេ វា អបច្ចក្ខេ វា ហិយ្យត្តនី វិភត្តិ ហោតិ.

សោ អគមា មគ្គំ, តេ អគមូ មគ្គំ.

៤១៩. , ៤៦៩. សមីបេ’ជ្ជតនី.

អជ្ជប្បភុតិ អតីតេ កាលេ បច្ចក្ខេ វា អបច្ចក្ខេ វា សមីបេ អជ្ជតនីវិភត្តិ ហោតិ.

សោ មគ្គំ អគមី, តេ មគ្គំ អគមុំ.

៤២០. , ៤៧១. មាយោគេ សព្ពកាលេ ច.

ហិយ្យត្តនីអជ្ជតនីឥច្ចេតា វិភត្តិយោ យទា មាយោគា, តទា សព្ពកាលេ ច ហោន្តិ.

មា គមា, មា វចា, មា គមី, មា វចី.

ចគ្គហណេន បញ្ចមីវិភត្តិបិ ហោតិ. មា គច្ឆាហិ.

៤២១. , ៤៧៣. អនាគតេ ភវិស្សន្តី.

អនាគតេ កាលេ ភវិស្សន្តី វិភត្តិ ហោតិ.

សោ គច្ឆិស្សតិ, ករិស្សតិ. តេ គច្ឆិស្សន្តិ, ករិស្សន្តិ.

៤២២. , ៤៧៥. ក្រិយាតិបន្នេ’តីតេ កាលាតិបត្តិ.

ក្រិយាតិបន្នមត្តេ អតីតេ កាលេ កាលាតិបត្តិ វិភត្តិ ហោតិ.

សោ ចេ តំ យានំ អលភិស្សា, អគច្ឆិស្សា. តេ ចេ តំ យានំ អលភិស្សំសុ, អគច្ឆិស្សំសុ.

៤២៣. , ៤២៦. វត្តមានា តិ អន្តិ, សិ ថ, មិ ម, តេ អន្តេ, សេ វ្ហេ, ឯ ម្ហេ.

វត្តមានា ឥច្ចេសា សញ្ញា ហោតិ តិ អន្តិ, សិ ថ, មិ ម, តេ អន្តេ, សេ វ្ហេ, ឯ ម្ហេ ឥច្ចេតេសំ ទ្វាទសន្នំ បទានំ.

វត្តមានា ឥច្ចនេន ក្វត្ថោ? វត្តមានា បច្ចុប្បន្នេ.

៤២៤. , ៤៥០. បញ្ចមី តុ អន្តុ, ហិថ, មិម, តំ អន្តំ, ស្សុ វ្ហោ, ឯ អាមសេ.

បញ្ចមីឥច្ចេសា សញ្ញា ហោតិ តុ អន្តុ, ហិ ថ, មិម, តំ អន្តំ, ស្សុ វ្ហោ, ឯ អាមសេ ឥច្ចេតេសំ ទ្វាទសន្នំ បទានំ.

បញ្ចមីឥច្ចនេន ក្វត្ថោ? អាណត្យាសិដ្ឋេ, នុត្តកាលេ បញ្ចមី.

៤២៥. , ៤៥៣. សត្តមី ឯយ្យ ឯយ្យុំ, ឯយ្យា សិ ឯយ្យា ថ, ឯយ្យាមិ ឯយ្យាម, ឯថ ឯរំ, ឯថោ ឯយ្យាវ្ហោ, ឯយ្យំ ឯយ្យាម្ហេ.

សត្តមី ឥច្ចេសា សញ្ញា ហោតិ ឯយ្យ ឯយ្យុំ, ឯយ្យាសិ ឯយ្យាថ, ឯយ្យាមិ ឯយ្យាម, ឯថ ឯរំ, ឯថោ, ឯយ្យាវ្ហោ, ឯយ្យំ ឯយ្យាម្ហេ ឥច្ចេតេសំ ទ្វាទសន្នំ បទានំ.

សត្តមី ឥច្ចនេន ក្វត្ថោ? អនុមតិបរិកប្បត្ថេសុ សត្តមី.

៤២៦. , ៤៥៩. បរោក្ខា អឧ ឯត្ថ, អំម្ហ, ត្ថរេ, ត្ថោ វ្ហោ, ឥំ ម្ហេ.

បរោក្ខា ឥច្ចេសា សញ្ញា ហោតិ អ ឧ, ឯត្ថ, អំ ម្ហ, ត្ថ រេ ត្ថោ វ្ហោ, ឥំ ម្ហេ ឥច្ចេតេសំ ទ្វាទសន្នំ បទានំ.

បរោក្ខា ឥច្ចនេន ក្វត្ថោ? អបច្ចក្ខេ បរោក្ខាតីតេ.

៤២៧. , ៤៥៥. ហិយ្យត្តនី អាឩ, ឱត្ថ, អំម្ហា, ត្ថត្ថុំ, សេ វ្ហំ, ឥំ ម្ហសេ.

ហិយ្យត្តនី ឥច្ចេសា សញ្ញា ហោតិ អា ឩ, ឱ ត្ថ, អំ ម្ហា, ត្ថ ត្ថុំ, សេ វ្ហំ, ឥំ ម្ហសេ ឥច្ចេតេសំ ទ្វាទសន្នំ បទានំ.

ហិយ្យត្តនី ឥច្ចនេន ក្វត្ថោ? ហិយ្យោបភុតិ បច្ចក្ខេ ហិយ្យត្តនី.

៤២៨. , ៤៦៨. អជ្ជតនី ឦ ឧំ, ឱ ត្ថ, ឥំ ម្ហា, អា ឩ, សេ វ្ហំ, អំ ម្ហេ.

អជ្ជតនី ឥច្ចេសា សញ្ញា ហោតិ ឦ ឧំ, ឱ ត្ថ, ឥំម្ហា, អា ឩ, សេវ្ហំ, អំ ម្ហេ ឥច្ចេតេសំ ទ្វាទសន្នំ បទានំ.

អជ្ជតនី ឥច្ចនេន ក្វត្ថោ? សមីបេជ្ជតនី.

៤២៩. , ៤៧២. ភវិស្សន្តី ស្សតិ ស្សន្តិ, ស្សសិ ស្សថ, ស្សាមិ ស្សាម, ស្សតេ ស្សន្តេ, ស្សសេ ស្សវ្ហេ, ស្សំ ស្សាម្ហេ.

ភវិស្សន្តី ឥច្ចេសា សញ្ញា ហោតិ ស្សតិ ស្សន្តិ, ស្សសិ ស្សថ, ស្សាមិ ស្សាម, ស្សតេ ស្សន្តេ, ស្សសេ ស្សវ្ហេ, ស្សំ ស្សាម្ហេ ឥច្ចេតេសំ ទ្វាទសន្នំ បទានំ.

ភវិស្សន្តី ឥច្ចនេន ក្វត្ថោ? អនាគតេ ភវិស្សន្តី.

៤៣០. , ៣៧៣. កាលាតិបត្តិ ស្សា ស្សំសុ, ស្សេ ស្សថ, ស្សំ ស្សាម្ហា, ស្សថ សិស្សុ, ស្សសេ ស្សវ្ហេ, ស្សិំ ស្សាម្ហសេ.

កាលាតិបត្តិ ឥច្ចេសា សញ្ញា ហោតិ ស្សា ស្សំសុ, ស្សេ ស្សថ, ស្សំ ស្សាម្ហា, ស្សថ ស្សិសុ, ស្សសេ ស្សវ្ហេ, ស្សិំ ស្សាម្ហសេ ឥច្ចេតេសំ ទ្វាទសន្នំ បទានំ.

កាលាតិបត្តិ ឥច្ចនេន ក្វត្ថោ? ក្រិយាតិបន្នេ’ តីតេ កាលាតិបត្តិ.

៤៣១. , ៤៥៨. ហិយ្យត្តនី សត្តមី បញ្ចមី វត្តមានា សព្ពធាតុកំ.

ហិយ្យត្តនាទយោ ចតស្សោ វិភត្តិយោ សព្ពធាតុក សញ្ញា ហោន្តិ.

អគមា, គច្ឆេយ្យ, គច្ឆតុ, គច្ឆតិ.

សព្ពធាតុក ឥច្ចនេន ក្វត្ថោ? ឥការាគមោ អសព្ពធាតុកម្ហិ.

ឥតិ អាខ្យាតកប្បេ បឋមោ កណ្ឌោ.

ទុតិយកណ្ឌ

៤៣២. , ៣៦២. ធាតុលិង្គេហិ បរា បច្ចយា.

ធាតុលិង្គឥច្ចេតេហិ បរា បច្ចយា ហោន្តិ.

ករោតិ, គច្ឆតិ. យោ កោចិ ករោតិ, តំ អញ្ញោ ‘‘ករោហិ ករោហិ’’ ឥច្ចេវំ ព្រវីតិ, អថ វា ករោន្តំ បយោជយតិ = ការេតិ. សង្ឃោ បព្ពតមិវ អត្តានមាចរតិ = បព្ពតាយតិ. តឡាកំ សមុទ្ទមិវ អត្តានមាចរតិ = សមុទ្ទាយតិ, សទ្ទោ ចិច្ចិដមិវ អត្តានមាចរតិ = ចិច្ចិដាយតិ, វសិដ្ឋស្ស អបច្ចំ វាសិដ្ឋោ. ឯវមញ្ញេបិ យោជេតព្ពា.

៤៣៣. , ៥២៨. តិជ គុប កិត មានេ ហិ ខ ឆ សា វា.

តិជ គុប កិត មានុ ឥច្ចេតេហិ ធាតូហិ ខ ឆ ស ឥច្ចេតេ បច្ចយា ហោន្តិ វា.

តិតិក្ខតិ, ជិគុច្ឆតិ, តិកិច្ឆតិ, វីមំសតិ.

វាតិ កិមត្ថំ? តេជតិ, គោបតិ, មានេតិ.

៤៣៤. , ៥៣៤. ភុជ ឃស ហរ សុ បាទីហិ តុមិច្ឆត្ថេសុ.

ភុជ ឃស ហរ សុ បាឥច្ចេវមាទីហិ ធាតូហិ តុមិច្ឆត្ថេសុ ខ ឆ សឥច្ចេតេ បច្ចយា ហោន្តិ វា.

ភោត្តុមិច្ឆតិ=ពុភុក្ខតិ, ឃសិតុមិច្ឆតិ=ជិឃច្ឆតិ, ហរិតុមិច្ឆតិ=ជិគីសតិ, សោតុមិច្ឆតិ=សុស្សុសតិ, បាតុមិច្ឆតិ=បិវាសតិ.

វាតិ កិមត្ថំ? ភោត្តុមិច្ឆតិ.

តុមិច្ឆត្ថេសូតិ កិមត្ថំ? ភុញ្ជតិ.

៤៣៥. , ៥៣៦. អាយ នាមតោ កត្តូបមានាទាចារេ.

នាមតោ កត្តូបមានា អាចារត្ថេ អាយបច្ចយោ ហោតិ.

សង្ឃោ បព្ពតមិវ អត្តានមាចរតិ = បព្ពតាយតិ, តឡាកំ សមុទ្ទមិវ អត្តានមាចរតិ = សមុទ្ទាយតិ, សទ្ទោ ចិច្ចិដមិវ អត្តានមាចរតិ = ចិច្ចិដាយតិ. ឯវមញ្ញេបិ យោជេតព្ពា.

៤៣៦. , ៥៣៧. ឦយូបមានា ច.

នាមតោ ឧបមានា អាចារត្ថេ ច ឦយបច្ចយោ ហោតិ.

អឆត្តំ ឆត្តមិវ អាចរតិ =ឆត្តីយតិ, អបុត្តំ បុត្តមិវ អាចរតិ=បុត្តីយតិ.

ឧបមានាតិ កិមត្ថំ? ធម្មំ អាចរតិ.

អាចារេតិ កិមត្ថំ? អឆត្តំ ឆត្តមិវ រក្ខតិ. ឯវមញ្ញេបិ យោជេតព្ពា.

៤៣៧. , ៥៣៨. នាមម្ហា’ត្តិច្ឆត្ថេ.

នាមម្ហា អត្តនោ ឥច្ឆត្ថេ ឦយបច្ចយោ ហោតិ.

អត្តនោ បត្តមិច្ឆតិ = បត្តីយតិ. ឯវំ វត្ថីយតិ, បរិក្ខារីយតិ, ចីវរីយតិ, ធនីយតិ, ឃដីយតិ.

អត្តិច្ឆត្ថេតិ កិមត្ថំ? អញ្ញស្ស បត្តមិច្ឆតិ. ឯវមញ្ញេបិ យោជេតព្ពា.

៤៣៨. , ៥៤០. ធាតូហិ ណេ ណយ ណាបេ ណាបយា ការិតានិ ហេត្វត្ថេ.

សព្ពេហិ ធាតូហិ ណេណយ ណាបេ ណាបយឥច្ចេតេ បច្ចយា ហោន្តិ ការិតសញ្ញា ច ហេត្វត្ថេ.

យោ កោចិ ករោតិ, តំ អញ្ញោ ‘‘ករោហិ ករោហិ’’ ឥច្ចេវំ ព្រវីតិ, អថ វា ករោន្តំ បយោជយតិ = ការេតិ, ការយតិ, ការាបេតិ, ការា បយតិ. យេ កេចិ ករោន្តិ, តេ អញ្ញេ ‘‘ករោថ ករោថ’’ ឥច្ចេវំ ព្រុវន្តិ = ការេន្តិ, ការយន្តិ, ការាបេន្តិ, ការាបយន្តិ. យោ កោចិ បចតិ, តំ អញ្ញោ ‘‘បចាហិ បចាហិ’’ឥច្ចេវំ ព្រវីតិ, អថ វា បចន្តំ បយោជយតិ = បាចេតិ, បាចយតិ, បាចាបេតិ, បាចាបយតិ. យេ កេចិ បចន្តិ, តេ អញ្ញេ ‘‘បចថ បចថ’’ ឥច្ចេវំ ព្រុវន្តិ = បាចេន្តិ, បាចយន្តិ, បាចាបេន្តិ. បាចាបយន្តិ. ឯវំ ភណេតិ, ភណយតិ, ភណាបេតិ, ភណាបយតិ. ភណេន្តិ, ភណយន្តិ, ភណាបេន្តិ, ភណាបយន្តិ. តថរិវ អញ្ញេបិ យោជេតព្ពា.

ហេត្វត្ថេតិ កិមត្ថំ? ករោតិ, បចតិ.

អត្ថគ្គហណេន អលបច្ចយោ ហោតិ, ជោតលតិ.

៤៣៩. , ៥៣៩. ធាតុរូបេ នាមស្មា ណយោ ច.

តស្មា នាមស្មា ណយបច្ចយោ ហោតិ ការិតសញ្ញោ ច ធាតុរូបេ សតិ.

ហត្ថិនា អតិក្កមតិ មគ្គំ = អតិហត្ថយតិ, វីណាយ ឧបគាយតិ គីតំ = ឧបវីណយតិ, ទឡ្ហំ ករោតិ វីរិយំ = ទឡ្ហយតិ, វិសុទ្ធា ហោតិ រត្តិ = វិសុទ្ធយតិ.

ចគ្គហណេន អារ អាលឥច្ចេតេ បច្ចយា ហោន្តិ. សន្តំ ករោតិ = សន្តារតិ, ឧបក្កមំ ករោតិ = ឧបក្កមាលតិ.

៤៤០. , ៤៤៥. ភាវកម្មេសុ យោ.

សព្ពេហិ ធាតូហិ ភាវកម្មេសុ យបច្ចយោ ហោតិ.

ឋីយតេ, ពុជ្ឈតេ, បច្ចតេ, លព្ភតេ, ករីយតេ, យុជ្ជតេ, ឧច្ចតេ.

ភាវកម្មេសូតិ កិមត្ថំ? ករោតិ, បចតិ, បឋតិ.

៤៤១. , ៤៤៧. តស្ស ចវគ្គយការវការត្តំ សធាត្វន្តស្ស.

តស្ស យបច្ចយស្ស ចវគ្គយការវការត្តំ ហោតិ ធាតូនំ អន្តេន សហ យថាសម្ភវំ.

វុច្ចតេ, វុច្ចន្តេ, ឧច្ចតេ, ឧច្ចន្តេ, បច្ចតេ, បច្ចន្តេ. មជ្ជតេ, មជ្ជន្តេ, យុជ្ជតេ, យុជ្ជន្តេ. ពុជ្ឈតេ, ពុជ្ឈន្តេ, កុជ្ឈតេ, កុជ្ឈន្តេ, ឧជ្ឈតេ, ឧជ្ឈន្តេ. ហញ្ញតេ, ហញ្ញន្តេ. កយ្យតេ, កយ្យន្តេ. ទិព្ពតេ, ទិព្ពន្តេ.

៤៤២. , ៤៤៨. ឥវណ្ណាគមោ វា.

សព្ពេហិ ធាតូហិ យម្ហិ បច្ចយេ, បរេ ឥវណ្ណាគមោ ហោតិ វា.

ករីយតេ, ករីយតិ, គច្ឆីយតេ, គច្ឆីយតិ.

វាតិ កិមត្ថំ? កយ្យតេ.

៤៤៣. , ៤៤៩. បុព្ពរូបញ្ច.