៤. អព្យយវគ្គវណ្ណនា

១១៣៦-១១៣៧. ចិរស្សាទយោ ចត្តារោ ចិរត្ថកា. ចិរាយ, ចិរា ចាត្រ. សហាទយោបិ ចត្តារោ សហត្ថា. បុនប្បុនមាទយោ បញ្ច បុនប្បុនត្ថា. វិនាទយោ បញ្ច វជ្ជនត្ថា.

១១៣៨. ពលវំ សុដ្ឋុ អតីវ កិមុត សុ អតិ ឯតេ ឆ អតិសយត្ថេ. បសំសាយញ្ច សុដ្ឋុ. បញ្ហេបិ កិមុត. អាហោ កិំ កិមុ ឧទាហុ កិមុត ឧទ ឯតេ ឆ វិកប្បេ វិតក្កេ. តត្រ អាហោសទ្ទោ ទីឃាទិ. ‘‘ទិដ្ឋោ អាហោ ឧទាហុ ច, វិកប្បត្ថេ វិភាវនេ’’តិ ហិ ភាគុរិ. ខាណុរយមាហោ បុរិសោ. រុទ្ទោ តុ រស្សាទិមាហ ‘‘ឥស្សរេប្យធិកេបិ ច, វិកប្បេវិម្ហយេប្យហោ’’តិ. កិមុសទ្ទោ រស្សន្តោ. កិមាយំ ខាណុ, កិមុ បុរិសោ. ឧទសទ្ទោ រស្សាទិ. ធូមោយមោទ កាបោតំ, សមូហត្ថេ ណោ. កិញ្ចសទ្ទោបិ វិកប្បេ. កិមុតសទ្ទោ អតិសយេតិ វុត្តោ.

១១៣៩. ភោ អរេ អម្ភោ ហម្ភោ រេ ជេ អង្គ អាវុសោ ហេ ហរេ ឯតេ ទស អវ្ហានេ. ហំ ហោសទ្ទាប្យត្រ. កថំ កិំសុ ននុ កច្ចិ នុ កិំ ឯតេ ឆ សមា សមានត្ថា.

១១៤០. អធុនា, ឯតរហិ, ឥទានិ, សម្បតិ ចាតិ ចត្តារោ ឥទានីត្យត្ថេ. អញ្ញទត្ថុ តគ្ឃ សសក្កំ អទ្ធា កាមំ ជាតុ វេ ហវេ ឯតេ អដ្ឋ ឯកំសេ ឯកំសត្ថេ.

១១៤១. យាវតាទយោ សត្ត បរិច្ឆេទវាចកា. តត្រ យាវតា, យាវាតិ ទ្វេ អនិយមបរិច្ឆេទត្ថវាចកា. តាវតា, តាវ, ឯត្តាវតាតិ និយមបរិច្ឆេទត្ថវាចកា. កិត្តាវតា, កីវេតិ បរិច្ឆេទបុច្ឆនត្ថវាចកា.

១១៤២-១១៤៣. យថា តថា យថេវ ឯវំ យថានាម យថាហិ សេយ្យថាបិ ឯវមេវំ វា តថេវ យថាបិ ឯវម្បិ សេយ្យថាបិ នាម យថរិវ យថា ច វិយ តថរិវ ឥច្ចេតេ សត្តរស បដិភាគត្ថេ សទិសត្ថេ ភវន្តិ.

១១៤៤. សំ, សាមំ, សយញ្ចេតិ តយោ សយមិច្ចត្ថេ. អាម សាហុ លហុ ឱបាយិកំ បតិរូបំ សាធុ ឯវំ ឯតេ សត្ត សម្បដិច្ឆនត្ថេ. អាមន្តាប្យត្រ.

១១៤៥. យមាទយោ ឆ ការណត្ថេសិយុំ. ចនសទ្ទោ, ចិសទ្ទោ ចាតិ ទ្វេ អសាកល្យេ អសកលត្ថេ. កទាចនំ, កទាចីត្យាទិ បយោគោ. មុធាសទ្ទោ និប្ផលេ ផលរហិតេ, និប្បយោជនេត្យត្ថោ. អមូលេបិ ច មុធា.

១១៤៦. ជាតុសទ្ទោ ឯកំសេបិ. សព្ពតោ, សមន្តតោ, បរិតោ, សមន្តា ចាតិ ចត្តារោ តុល្យត្ថា.

១១៤៧. ន អ នោ មា អលំ នហិ ឥច្ចេតេ ឆ និសេធេ. ចេ, សចេ, យទីតិ តយោ យទ្យត្ថេ. សទ្ធំសទ្ទោ អនុកូលត្ថេ. នត្តំ ទោសោ ច រជនីយមិច្ចត្ថេ. ទិវាសទ្ទោ អហេ អហនីត្យត្ថេ.

១១៤៨. ឦសំ, កិញ្ចិ, មនំ ឥច្ចេតេ អប្បត្ថេ. អតក្កិតេ អវិតក្កិតេ. ពលក្ការេ តុ សាហសំ. អគ្គតោ, បុរតោ ច បុរេឥច្ចត្ថេ. បេច្ច អមុត្រសទ្ទា ភវន្តរេ.

១១៤៩. អហោ ច ហិ ចាតិ ឯតេ វិម្ហយេ. វិកប្បេបិ អហោ. សម្មោទេបិ ហិ. តុណ្ហីសទ្ទោ មោនេ អភាសនេ. អាវិ, បាតុ ច បាកដត្ថេ. សជ្ជុ សបទិសទ្ទា តង្ខណេត្យត្ថេ.

១១៥០. សុទំ ខោ អស្សុ យគ្ឃេ វេ ហាទយោ ហការាទយោ ច បទបូរណេ សិយុំ. អន្តរេន, អន្តរា, អន្តោ ចាតិ ឯតេ អព្ភន្តរេឥច្ចត្ថេ. អវស្សំ, នូន ច និច្ឆយត្ថេ.

១១៥១. សំសទ្ទោ ទិដ្ឋាសទ្ទោ អានន្ទត្ថេ. សមុបជោ, សំប្យត្រ. កាមប្បវេទនេ ឥច្ឆាយ អក្ខានេ កច្ចិ ជីវតិ តេ មាតា, មមេទមភិមតមិច្ចត្ថេ. ឧសូយោបគមេ ឧសូយាបុព្ពកេ ឧបគមេ.

‘‘កាមានុមតិយំ កាមោ,

ឧសូយោបគមេបិ ចា’’តិ រុទ្ទោ.

ឧសូយោបគមានុញ្ញាណេបិចាយំ អត្ថោ ទិស្សតេ.

១១៥២-១១៥៣. យថាត្តន្តិ សច្ចំ. តថស្ស អនតិក្កមោ យថាតថំ, យថាត្ថេ អព្យយីភាវោ. តថសទ្ទោយំ ភូតបរិយាយោ. សទាសទ្ទោ, សនំសទ្ទោ ចាតិ និច្ចេ. សនសទ្ទោប្យត្រ. បាយោ, ពាហុល្យញ្ច សមា. បញ្ចកំ ពាហ្យេ. សណិកំសទ្ទោ អសីឃេ.

១១៥៤. សម្មា, សុដ្ឋូតិ ទ្វេ អភិធានានិ.

១១៥៥. សាយំ សាយេ សាយន្ហេ. អត្រាហេតិ ឥមស្មិំ អហនិ អជ្ជសទ្ទោ.

១១៥៦. យត្ថាទយោ តយោ អនិយមដ្ឋានាទិវាចកា. តត្ថាទយោ និយមដ្ឋានាទិវាចកា.

១១៥៧. សម្មុខា, អាវិ, បាតុ ច សមានត្ថា.

១១៥៨. អប្បេវាទយោ តយោ សំសយត្ថម្ហិ. ឥតិ ឥត្ថំ ឯវំសទ្ទា និទស្សនេ វត្តន្តិ. កថញ្ចិសទ្ទោ កិច្ឆត្ថេ.

១១៥៩. ខេទោ ខិន្នតា. បច្ចក្ខេ សច្ឆិសទ្ទោ. ថិរេ, អវធារណេ ច ធុវំ. តិរោ តិរិយំសទ្ទា សមា. ទុដ្ឋុកុសទ្ទា កុច្ឆាយំ.

១១៦០. អាសិដ្ឋត្ថម្ហិ សុវត្ថិ. ធិសទ្ទោ និន្ទាយំ. កុហិញ្ចនាទយោ សត្ត ឋានាទិបុច្ឆនត្ថា.

១១៦១. ឥហ ឥធ អត្រ ឯត្ថ អត្ថ ឯតេ ឱកាសត្ថាទិវាចកា. សព្ពស្មិំ កាលាទិកេ សព្ពត្រាទិទ្វយំ. កិស្មិំ កាលេ កទា. កស្មិំ កាលេ កុទាចនំ.

១១៦២-១១៦៣. វិភត្យន្តនាមសរាខ្យាតបតិរូបកេ អព្យយេ ទស្សេត្វា តទញ្ញភាវេ អព្យយេ ទស្សេតុមាហ ‘‘អាទិកម្មេ’’ឥច្ចាទិ. តត្រ វិភត្យន្តបតិរូបកំ យថា – ‘‘ចិរស្សំ, ចិរំ, ចិរេនិ’’ច្ចាទិ. នាមបតិរូបកំ យថា – ‘‘អាម, សាហុ, លហុ, ឱបាយិក’’មិច្ចាទិ. សរបតិរូបកំ យថា – ‘‘អ’’-ឥច្ចាទិ. អាខ្យាតបតិរូបកំ យថា – ‘‘អត្ថិ’’ឥច្ចាទិ.

សម្ភវោ បភវោ. ឧទិណ្ណេ បវុទ្ធេ វឌ្ឍនេ. តិស បីណនេ,តិ, តិត្តិ. និយោគេ និយោជនេ. អគ្គេ ឧត្តមេ. តប្បរេ តប្បធានេ. សង្គេ លគ្គនេ. បការេ សទិសេ, ភេទេ វា. អន្តោភាវេ បក្ខិត្តេ. វិយោគេ បវាសេ. អវយវេ បទេសេ. ធិតិយំ វីរិយេ បធានេ. ឯតេ ចត្ថា ធាតុសំយោគត្ថា វា នាមសំយោគត្ថា វា ភវន្តិ. អសំយោគស្ស បន នាមបទស្ស អត្ថោ ‘‘បោ សិយា បរមត្ថស្មិំ, បាតុ វាតេសុ បា ភវេ’’តិ ឯកក្ខរកោសេ [ឯកក្ខរកោស ៧៣ គាថា] វុត្តោ.

១១៦៤. វិក្កមោ បធានំ.

១១៦៥-១១៦៧. សន្យាសេ និក្ខិត្តេ. មោក្ខោ និព្ពានំ. រាសិ និករោ. គេហេ និលយេ. អាទេសោ អាចិក្ខនំ. ឧបមាយ សន្និភេ. អច្ចយោ អតិក្កមោ. សាមីប្យេ សមីបភាវេ. ឧបរតិ ឧបសមោ. នីហរណំ អបនយនំ. អាវរណំ នីវរណំ [អាហរណំ គហណំ (ក.)].

១១៦៨. ឧទ្ធកម្មេ ឧយ្យានេ. វិយោគេ ឧប្បាសិតេ. អត្ថលាភោ ឧប្បត្តិ. បពលត្តេ មហាពហលត្តេ. ទក្ខគ្គតាសូតិ ទក្ខភាវេ, អគ្គភាវេ ច. សត្តិយំ, មោក្ខេ និព្ពានេ ច.

១១៦៩. ទុ ច អភាវេ ទុស្សីលោ, ទុប្បញ្ញោ. អសមិទ្ធិយំ ទុព្ភិក្ខំ. អនន្ទនំ អមោទនំ.

១១៧០. សមន្តត្តសមិទ្ធីសូតិ សមន្តភាវេ, សមិទ្ធិយញ្ច. សង្គតេ សហិតេ. វិធានេ ករណេ. បភវោ សម្ភវោ. បុនប្បុនក្រិយា បុនប្បុនករណំ.

១១៧១-១១៧២. អតិសយោ អត្រ អធិមត្តំ. ភុសត្ថោ សមន្តត្ថោ, តេន សមន្ត បរិយាយោបិ ភុសសទ្ទោ អត្ថីតិ វេទិតព្ពោ. ឥស្សរិយោ បភូតិ. អច្ចយេ អតិក្កមេ. កលហេ វិគ្គហេ. ភាសេ កថនេ, ‘‘ភាសាយា’’តិបិ បាឋោ. កុច្ឆនេ កុច្ឆាយំ. អនភិមុខត្ថេ វិមុខោ. មោហោ វិមតិ. បធានេ វិសិដ្ឋេ. ទក្ខតា ឆេកតា. ខេទេ បរិស្សមេ.

១១៧៣. ជាននេ អវគតេ. អធោភាគេ អវំសិរេ. អនិច្ឆយេ អនិណ្ណយេ. បរិភវេ អវញ្ញាតេ. ទេសោ ច ព្យាបនញ្ច ហានិ ចាតិ ទ្វន្ទោ. វចោក្រិយាយ វចនក្រិយាយំ. ថេយ្យេ ចោរិយេ. អញ្ញាណេ ច បត្តិអាទិកេ ច.

១១៧៤. បច្ឆាត្ថេ អនុចរោ. ភុសត្ថេ អនុគ្គតោ. សទិសេ អនុរូបោ. អនុវត្តិយំ អន្វេតិ. ហីនេ អនុ សារិបុត្តំ បញ្ញវន្តោ. តតិយត្ថេ នទិមន្វវសិតា ពារាណសី. ទេសេ, លក្ខណេ, វិច្ឆាយំ, ឥត្ថម្ភូតេ, ភាគាទិកេ ច អនុ. លក្ខណេ រុក្ខ’មនុ វិជ្ជោតតេ ចន្ទោ. វិច្ឆាយំ រុក្ខំ រុក្ខមនុ តិដ្ឋតិ. ឥត្ថម្ភូតេ សាធុ ទេវទត្តោ មាតរ’មនុ. ភាគេ យទេត្ថ មំ អនុ សិយា.

១១៧៥. អាលិង្គនេ បរិស្សជតិ. ទោសក្ខានេ បរិភាសេត្វា. និវាសនេ វត្ថំ បរិទហិត្វា. អវញ្ញោ បរិភវោ. អាធារេ ភោជនេ សោកេ ព្យាបនេ. តត្វេ សភាវេ. លក្ខណាទោ លក្ខណវិច្ឆាឥត្ថម្ភូតភាគេ.

១១៧៦. វិសិដ្ឋេ អភិធម្មោ. ឧទ្ធកម្មេ សារុប្បេ វុទ្ធិយំ បូជាយំ អធិកេ. កុលេ អភិជនោ. អសច្ចេ លក្ខណាទិម្ហិ ចតុព្ពិធេ [‘អភិរភាគេ (បា.១.៤.៩១)’ តិ អភិស្ស ភាគវជ្ជិតេសុ លក្ខណាទីសុ កម្មប្បវចនីយសញ្ញា វុត្តា (រូបសិទ្ធិ-ការកតណ្ឌេ)].

១១៧៧. អធិកេ ឥស្សរេ បាឋេ ឧច្ចារណេ, អធិដ្ឋានេ បាបុណនេ និច្ឆយេ ឧបរិភាគាទិកេ ភដនេ ភត្តិយំ វិសេសនេ ច អធិ.

១១៧៨-១១៧៩. វាមាទានេ ឥតិ បាឋេ វាមេ បដិលោមេ, អាទានេ គហណេ. វាចាទានេ បច្ចស្សោសិ. បដិនិធិម្ហិ មុខ្យសទិសេ ពុទ្ធស្មា បតិ. បដិពាធេ និវត្តនេ. បដិច្ចត្ថេ ‘‘បដិច្ចា’’តិ បទស្ស អត្ថេ. លក្ខណាទិកេ ចតុព្ពិធេ.

១១៨០-១១៨១. សមីបេ អាទិកម្មនិ មរិយាទេ ឧទ្ធកម្មនិ ឥច្ឆាយំ ពន្ធនេ អភិវិធិម្ហិ ច អា. កិច្ឆេ ឦសត្ថេ និវត្តិយញ្ច អប្បសាទេ អាសីសនេ សរណេ វាក្យសរណេ អា ឯវំ អនុស្សរំ. បតិដ្ឋាយំ, វិម្ហយាទីសុ ច អា.

១១៨២. ភូតភាវេ អតីតោ.

១១៨៣. សម្ភាវនេ អបិ ទិព្ពេសុ កាមេសុ, រតិំ សោ នាធិគច្ឆតិ [ធ. ប. ១៨៧]. សម្ភាវនមធិកត្ថវចនេន អញ្ញត្រ សត្តិយា អវិឃាតោ. សំវរណេ អបិធានំ.

១១៨៤-១១៨៥. អបគតោ អបេតោ. ឧបបត្តិយំ យុត្តិយំ ឧបេក្ខា. អាធិក្យេ ឧបខារិយំ ទោណោ. បុព្ពកម្មនិ ពុទ្ធោបក្កមំ កិលេសច្ឆេទោ. គយ្ហាការេ បច្ចុបដ្ឋានំ. ឧបរិត្តេ ឧបរិភាវេ ឧបបន្នោ. អនសនេ ឧបវាសោ.

១១៨៦. ឧបទេសេ ឯវំ តេ អភិក្កមិតព្ពំ, ឯវំ តេ បដិក្កមិតព្ពំ. វចនបដិគ្គាហេ ឯវំ ហោតុ. ឥទមត្ថេ ឥទំសទ្ទស្ស អត្ថេ.

១១៨៧. សមុច្ចយេ កេវលសមុច្ចយេ –

ចីវរំ បិណ្ឌបាតញ្ច, បច្ចយំ សយនាសនំ;

អទាសិ ឧជុភូតេសុ, វិប្បសន្នេន ចេតសា [ជា. ២.២២.៥៥១].

សមាហារេ ចក្ខុ ច សោតញ្ច ចក្ខុសោតំ. អន្វាចយោ ឯកំ បធានភាវេន វត្វា ឥតរស្ស អប្បធានភាវេន វចនំ, តស្មិំ. សីលំ រក្ខាហិ, ទានញ្ច ទេហិ. ឥតរីតរេ សមណោ ច ព្រាហ្មណោ ច សមណព្រាហ្មណា. តត្រ កេវលសមុច្ចយោ ច អន្វាចយោ ច សមាសេ នត្ថិ, ឥតរទ្វយំ សមាសេយេវ.

១១៨៨. បការោ តុល្យោ, ភេទោ ច. បទត្ថស្ស វិបល្លាសេ គោតិ អយមាហេតិ. សមាបនេ ឥច្ឆិតស្ស បទស្ស បរិនិដ្ឋាបនេ.

១១៨៩. បជ្ជំ វាសទ្ទស្សត្ថេ. វវត្ថិតវិភាសាយំ វា បរោ អសរូបា. វិអវបុព្ពោ ឋា គតិនិវត្តិយំ, តោ, ឋាតិស្ស ថោ, អសរូបទ្វិត្តញ្ច. វវត្ថិតា និយមិតា វិភាសា វវត្ថិតវិភាសា. អវស្សគ្គេតិ អវបុព្ពោ សជ វិស្សជ្ជនាលិង្គននិម្មានេសុ.

១១៩០. ភូសនេ អលង្ការេ. វារណេ និវារណេ. បរិយត្តិ បរិយាបុណនតា, យុត្តត្ថេបិ អលំ. អថោ អថសទ្ទា អនន្តរាទីសុ ចតូសុ អត្ថេសុ សិយុំ.

១១៩១. បសំសាទីសុ តីសុ. ស្វីការេ បដិញ្ញាណេ. អាទិនា បកាសត្ថសម្ភាព្យាកោធាទិកេ ចត្ថេ នាមសទ្ទោ. អវធារណមេវត្ថោ.

១១៩២. អនុញ្ញា អនុមតិ. សន្តានំ អនុនយោ. អាលបនំ សម្ពោធនំ. វតសទ្ទោ ឯកំសេ ទយាយំ ករុណាយំ ហាសេ បហាសេ ខេទេ បរិស្សមេ អាលបនេ វិម្ហយេ អច្ឆរិយេ ច សិយា.

១១៩៣. វាក្យារម្ភេ ‘‘ហន្ទ វទាមិ តេ’’តិ. វិសាទេ ខេទេ. យាវ តាវ តូតិ យាវតាវសទ្ទា សាកល្យេ និរវសេសេ. យាវទត្ថំ តាវ គហិតំ. មានេ បមាណេ. ‘‘យាវ បមាណមរិយាទា-វធារណត្ថកំ មត’’មិតិ ភាគុរិ. អវធិម្ហិ បរិច្ឆិន្នេ.

១១៩៤. បុរត្ថាសទ្ទោ បាចិយំ ទិសាយំ ឥច្ចត្ថេ, បុរត្ថេ វក្ខមានេ, អគ្គតោ សមុទ្ធេ ឥច្ចត្ថេ ច បឋមេបិ អាទិម្ហិ វត្តតិ. បពន្ធេ វាក្យរចនាយំ វាក្យបពន្ធេ បុរាណាទិកេ. ចិរន្តរេ អតីតភូតេ. និកដេ សន្និហិតេ. អាគាមិកេ អនាគតេ.

១១៩៥. ខលុសទ្ទោ និសេធេ វាក្យាលង្ការេ វាក្យភូសាយំ អវធារណេ ឯវត្ថេ, បសិទ្ធិយញ្ច វត្តតិ. អភិតោសទ្ទោ អាសន្នេ អភិមុខេ ឧភយតោ ឥច្ចត្ថេ, អាទិនា សីឃេ, សាកល្យេ ច អត្ថេ វត្តតិ. អាសន្នេ អភិតោយំ នទី. អភិមុខេ អភិតោវ តាតា. ឧភយតោឥច្ចត្ថេ អភិតោ មគ្គស្ស. សីឃេ អភិតោ អធីយិត្វា. សាកល្យេ អភិតោ វនំ ទឌ្ឍំ.

១១៩៦. យទ្យបិសទ្ទត្ថេ អនុគ្គហណគរហត្ថេ. ឯកំសត្ថេ អវិតថត្ថេ. អថោ បនសទ្ទោ វិសេសស្មិំ អត្ថេ, បទបូរណត្ថេ ច សិយា.

១១៩៧. ហិសទ្ទោ ការណាទីសុ ចតូសុ អត្ថេសុ វត្តតិ. តុសទ្ទោ បន តត្ថ ចតូសុ អត្ថេសុ មជ្ឈេ ហេតុវជ្ជេ តិកេ អត្ថេ វត្តតិ. កុសទ្ទោ បាបេ ឦសត្ថេ កុច្ឆនេ ជិគុច្ឆាយញ្ច.

១១៩៨. នុការោ សំសយេ, បញ្ហេ ច. នានាសទ្ទោ អនេកត្ថេ, វជ្ជនេ ច. កិំសទ្ទោ បុច្ឆាយំ, ជិគុច្ឆាយញ្ច, អព្យយោ. តិលិង្គោ ច, និយមេ តុ តិលិង្គោវ. វារិម្ហិ ឧទកេ. មុទ្ធនិ សីសេ ច, កំ សុខេបិ, វុត្តញ្ច នានត្ថសង្គហេ –

‘‘កោ ព្រហ្មត្តានីលក្កេសុ, សមានេ សព្ពនាមិកេ;

បាវកេ ច មយូរេ ច, សុខសីសជលេសុ ក’’ន្តិ.

១១៩៩. អមាសទ្ទោ សហត្ថេ, សមីបត្ថេ ច, អមាវាសី, អមាគតោ ច. បុនសទ្ទោ ភេទេ វិសេសេ. អបឋមេ បុន ទទាតិ. កិរសទ្ទោ អនុស្សវេ អនុក្កមេន សវនេ, អរុចិយញ្ច. ឧទសទ្ទោ អប្យត្ថេ បញ្ហេ. វិកប្បនេ អត្ថន្តរស្ស វិកប្បនេ ច.

១២០០. បច្ឆាសទ្ទោ បតីចិយំ ទិសាយំ. ចរិមេ អនាគតេ កាលេ. សាមិសទ្ទោ តុ អទ្ធេ ភាគេ, ជិគុច្ឆនេ និន្ទាយញ្ច. អទ្ធេ ភាគេ សាមិ វុត្តំ, ជិគុច្ឆនេបិ តទេវ. បាតុ បកាសេ បកាសនីយេ, សម្ភវេ ឧប្បត្តិយញ្ច. មិថោសទ្ទោ អញ្ញោញ្ញេឥច្ចត្ថេ, រហោឥច្ចត្ថេ ច.

១២០១. ហាសទ្ទោ ខេទេ, សោកេ, ទុក្ខេ ច. អហហសទ្ទោ ខេទេ, វិម្ហយេ អព្ភុតេ ច. ធិសទ្ទោ ហិំសាបនេ, និន្ទាយញ្ច. តិរិយំ តិរោសទ្ទា បិធានេ វត្តន្តិ. តិរិយំ កត្វា កណ្ឌង្គតោ, តិរោកត្វា វា.

១២០២-១២០៣. សង្ខ្យាតាសង្ខ្យាតត្ថានំ ឧបសគ្គនិបាតសង្ខ្យាតានំ អព្យយានំ បសិទ្ធេ បចុរប្បយោគេ ឯកច្ចេ វា ទស្សេត្វា តទញ្ញេបិ សង្ខេបនយេន ទស្សេតុមាហ ‘‘តុនិ’’ច្ចាទិ. ឯត្ថ ច តុនាទិសទ្ទេហិ ជ្ជុបរិយន្តេហិ តទន្តាវ គហិតា, ន ហិ កេវលានំ ឯតេសំ អព្យយភាវោ សម្ភវតិ. តស្សត្ថោ – តុនបច្ចយន្តោ ច តថា ត្វាន តវេ ត្វា តុំ ធា សោ ថា ក្ខត្តុំ តោ ថ ត្រ ហិញ្ចនំ ហិំ ហំ ធិ ហ យការតោ ហិំធ ធុនា រហិ ទានិ, កិំស្មា វោ ទាចនំ ទាជ្ជថំ ថត្តំ ជ្ឈជ្ជុបច្ចយន្តោ ច អព្យយីភាវសមាសោ ច តុនាទីនំ យាទេសន្តោ ច អព្យយំ នាម ភវេតិ. បយោគោ យថា – ‘‘កាតុន, កត្វាន, កាតវេ, កត្វា, កាតុំ, សព្ពធា, សព្ពសោ, សព្ពថា, ចតុក្ខត្តុំ, សព្ពតោ, សព្ពត្ថ, សព្ពត្រ, កុហិញ្ចនំ, កុហិំ, កុហំ, សព្ពធិ, ឥហ, យហិំ, ឥធ, អធុនា, ឯតរហិ, ឥទានិ, ក្វ, កុទាចនំ, កទា, អជ្ជ, កថំ, អញ្ញថត្តំ, ឯកជ្ឈំ, សជ្ជុ, ឧបនគរំ, អន្តោបាសាទំ, អភិវន្ទិយ’’ឥច្ចាទិ. ឥទំ បន សព្ពេសម្បិ អព្យយានំ សង្ខេបលក្ខណំ.

‘‘សទិសំ តីសុ លិង្គេសុ, សព្ពាសុ ច វិភត្តិសុ;

វចនេសុ ច សព្ពេសុ, យំ ន ព្យេតិ តទព្យយ’’ន្តិ.

អព្យយវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ សកលព្យាករណមហាវនាសង្គញាណចារិនា កវិកុញ្ជរកេសរិនា ធីមតា សិរិមហាចតុរង្គពលេន មហាមច្ចេន វិរចិតាយំ អភិធានប្បទីបិកាវណ្ណនាយំ សាមញ្ញកណ្ឌវណ្ណនា សមត្តា.

និគមនវណ្ណនា

១. ‘‘សគ្គកណ្ឌោ ចា’’ត្យាទិនា អភិធានប្បទីបិកាយំ កបាលតេលវដ្ដិសទិសេន កណ្ឌត្តយេន សមង្គិតា ទីបិតា.

២. ‘‘តិទិវេ’’ត្យាទិនា តោដកេន តស្សា បយោជនំ កថិតំ. តស្សត្ថោ – យោ នរោ កត្តុភូតោ តិទិវេ ទេវលោកេ, ព្រហ្មលោកេ ច មហិយំ មនុស្សលោកេ, ភុជគាវសថេ នាគលោកេ ចាតិ ឯតេសុ តីសុ ឋានេសុ សន្និហិតានំ សកលត្ថានំ សព្ពេសំ អភិធេយ្យានំ សមវ្ហយស្ស អភិធានស្ស ទីបនិយំ បកាសនិយំ ឥហ អភិធានប្បទីបិកាយំ សវនធារណាទិនា កុសលោ ឆេកោ ហោតិ, ស នរោ មហាមុនិនោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស វចនេ សុត្តាភិធម្មវិនយសង្ខាតេ វចនេ បដុ ឆេកោ ហោតិ, បដុត្តាយេវ មតិមា នាម ហោតីតិ.

៣-៩. ឥទានិ យស្ស រញ្ញោ វិហារេ វសិត្វា អយំ គន្ថោ វិរចិតោ, តស្ស នាមគុណនិវាសករណប្បការវិហារគុណនាមាទីនិ ទស្សេត្វា អត្តនោ ច នាមគុណេ ទស្សេតុំ សត្ត គាថា វុត្តា.

តត្រ ទុតិយា ភុជង្គប្បយាតំ នាម. តាសំ អយំ សម្ពន្ធាធិប្បាយា អត្ថវណ្ណនា – យោ បរក្កមភុជោ នាម ភូបាលោ រាជា ការេសិ, រក្ខេសីតិ ច ឥមិនា សម្ពន្ធោ. កិំគុណោ សោ រាជា? គុណភូសនោ សទ្ធាទិគុណាលង្ការធរោ. តេជស្សី តេជោយុត្តោ. ជយី អរិជយេន យុត្តោ. កេសរិវិក្កមោ កេសរសីហោ វិយ សូរគុណយុត្តោ, វីរិយវា ច. ស កត្ថ និវាសី? សោ រាជា លង្កាយមាសិ លង្កានាមកេ ទីបេ និវាសនសីលោ. ចិរំ ចិរកាលំ វិភិន្នំ តិធា វិភិន្នំ និកាយត្តយស្មិំ និកាយត្តយំ ភិក្ខុសង្ឃំ សម្មា នយេន ហេតុនា សមគ្គេ សមគ្គំ ការេសិ, ការិតន្តោយំ ករោតីតិ កម្មិកោ, តថា សទេហំវ អត្តនោ កាយំ ឥវ និច្ចាទរោ ហុត្វា ទីឃកាលំ មហគ្ឃេហិ ច បច្ចយេហិ តំ និកាយត្តយំ រក្ខេសិ.

តថា យេន រញ្ញា យថា កិត្តិយា អត្តនោ សទ្ធាទិកិត្តិយា ករណភូតាយ លង្កា អត្តនោ និវាសនដ្ឋានភូតា កម្មភូតា សម្ពាធីកតា សង្កដីកតា អនោកាសីកតា, តថា វិហារេហិ គាមេហិ អារាមេហិ ខេត្តេហិ វាបីហិ ច លង្កា សម្ពាធីកតា.

តថា យស្ស រញ្ញោ សព្ពកាមទទំ អញ្ញេហិ អសាធារណំ អនុគ្គហំ បត្វា បាបុណនហេតុ អហំ វិពុធគោចរំ បណ្ឌិតវិសយំ គន្ថការត្តំ បត្តោ, តេន រញ្ញា ការិតេ បាសាទគោបុរាទិវិភូសិតេ, សគ្គកណ្ឌេ ទេវលោកស្ស កណ្ឌសទិសេ, សតោយាសយស្មិំ សាទុសលិលាសយសមន្នាគតេ, បដិពិម្ពិតេ ភគវតោ និវាសនដ្ឋានជេតវនមហាវិហារស្ស បដិពិម្ពភូតេ, សាធុសម្មតេ សាធុវិហារោតិ សម្មតេ, សាធូហិ វា សម្មតេ សរោគាមសមូហម្ហិ សលិលាសយភិក្ខាចារយុត្តគាមសមូហសមន្នាគតេ មហាជេតវនាខ្យម្ហិ វិហារេ វសតា និវាសំ កុព្ពតា សន្តវុត្តិនា សន្តចារិនា សទ្ធម្មដ្ឋិតិកាមេន ធីមតា អតិសយញាណយុត្តេន មោគ្គល្លានេន សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ទុតិយអគ្គសាវកភូតស្ស អាយស្មតោ ឥទ្ធិមតោ មហាមោគ្គល្លានស្ស នាមធេយ្យេន ថេរេន ឯសា អភិធានប្បទីបិកា រចិតាតិ.

និគមនកថា

យទ្យត្រ ទោសោណុបមាណសម្ភវោ,

គុណីសុ វីធិម្បិ តថា វិគាហតេ;

យថា ជលំ ភោជនម្បិ ជន្តុវា,

ចតុប្បទោ វាប្យចរោ កណណ្យបិ.

អសម្បវេទិទស្សនាយ ភាសិតេ,

គុណោ ច ទោសោ ច សទា វិវិជ្ជរេ;

តតោ ពុធា មេ នវធានតា ភវំ,

ខមន្តុ ទោសំ គុណតំ នយន្តុ វា.

យោ សីហសូរោ សិតកុញ្ជរិន្ទោ,

រាជាធិរាជា អហុ តម្ពទីបេ;

ទុព្ពារនាគាទិជិតោ នរិន្ទោ,

សុកន្តភីមាទិគុណោបបន្នោ.

តន្នាមធេយ្យោ តទនុព្ពាទជាតោ,

សទ្ធាទិយុត្តោ ចតុសេតិភិន្ទោ;

នាគាទិថាមោ អតិទុប្បសយ្ហោ,

ឧឡារបញ្ញោ ធិតិមា យសស្សី.

តេនាហមច្ចន្តមនុគ្គហីតោ,

អនញ្ញសាធារណសង្គហេន;

សង្ខេបតោកាសិមិមំ វិសុទ្ធិ-

សំវណ្ណនំ សោតុហិតំ សុពោធំ.

រាជា បជំ រក្ខតុ សប្បជំវ,

ធម្មញ្ច លោកាបិ សមាចរន្តុ;

បូរេន្តុ អត្ថា សុបកប្បិតា ច,

កាលេន ទេវោបិ បវស្សតូតិ.

អភិធានប្បទីបិកាដីកា និដ្ឋិតា.