(៧) ២. ភូមិចាលវគ្គោ

១. ឥច្ឆាសុត្តំ

៦១. [អ. និ. ៨.៧៧] ‘‘អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ អដ្ឋ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បវិវិត្តស្ស វិហរតោ និរាយត្តវុត្តិនោ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ លាភាយ. សោ ឧដ្ឋហតិ ឃដតិ វាយមតិ លាភាយ. តស្ស ឧដ្ឋហតោ ឃដតោ វាយមតោ លាភាយ លាភោ នុប្បជ្ជតិ. សោ តេន អលាភេន សោចតិ កិលមតិ បរិទេវតិ, ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ, សម្មោហំ អាបជ្ជតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ – ‘ភិក្ខុ ឥច្ឆោ វិហរតិ លាភាយ, ឧដ្ឋហតិ ឃដតិ វាយមតិ លាភាយ, ន ច លាភី, សោចី ច បរិទេវី ច, ចុតោ ច សទ្ធម្មា’’’.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បវិវិត្តស្ស វិហរតោ និរាយត្តវុត្តិនោ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ លាភាយ. សោ ឧដ្ឋហតិ ឃដតិ វាយមតិ លាភាយ. តស្ស ឧដ្ឋហតោ ឃដតោ វាយមតោ លាភាយ លាភោ ឧប្បជ្ជតិ. សោ តេន លាភេន មជ្ជតិ បមជ្ជតិ បមាទមាបជ្ជតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ – ‘ភិក្ខុ ឥច្ឆោ វិហរតិ លាភាយ, ឧដ្ឋហតិ ឃដតិ វាយមតិ លាភាយ, លាភី ច មទី ច បមាទី ច, ចុតោ ច សទ្ធម្មា’’’.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បវិវិត្តស្ស វិហរតោ និរាយត្តវុត្តិនោ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ លាភាយ. សោ ន ឧដ្ឋហតិ ន ឃដតិ ន វាយមតិ លាភាយ. តស្ស អនុដ្ឋហតោ អឃដតោ អវាយមតោ លាភាយ លាភោ នុប្បជ្ជតិ. សោ តេន អលាភេន សោចតិ, កិលមតិ, បរិទេវតិ, ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ, សម្មោហំ អាបជ្ជតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ – ‘ភិក្ខុ ឥច្ឆោ វិហរតិ លាភាយ, ន ឧដ្ឋហតិ ន ឃដតិ ន វាយមតិ លាភាយ, ន ច លាភី, សោចី ច បរិទេវី ច, ចុតោ ច សទ្ធម្មា’’’.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បវិវិត្តស្ស វិហរតោ និរាយត្តវុត្តិនោ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ លាភាយ. សោ ន ឧដ្ឋហតិ, ន ឃដតិ, ន វាយមតិ លាភាយ. តស្ស អនុដ្ឋហតោ, អឃដតោ, អវាយមតោ លាភាយ លាភោ ឧប្បជ្ជតិ. សោ តេន លាភេន មជ្ជតិ, បមជ្ជតិ, បមាទមាបជ្ជតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ – ‘ភិក្ខុ ឥច្ឆោ វិហរតិ លាភាយ, ន ឧដ្ឋហតិ ន ឃដតិ ន វាយមតិ លាភាយ, លាភី ច មទី ច, បមាទី ច, ចុតោ ច សទ្ធម្មា’’’.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បវិវិត្តស្ស វិហរតោ និរាយត្តវុត្តិនោ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ លាភាយ. សោ ឧដ្ឋហតិ ឃដតិ វាយមតិ លាភាយ. តស្ស ឧដ្ឋហតោ ឃដតោ វាយមតោ លាភាយ លាភោ នុប្បជ្ជតិ. សោ តេន អលាភេន ន សោចតិ ន កិលមតិ ន បរិទេវតិ, ន ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ, ន សម្មោហំ អាបជ្ជតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ – ‘ភិក្ខុ ឥច្ឆោ វិហរតិ លាភាយ, ឧដ្ឋហតិ ឃដតិ វាយមតិ លាភាយ, ន ច លាភី, ន ច សោចី ន ច បរិទេវី, អច្ចុតោ ច សទ្ធម្មា’’’.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បវិវិត្តស្ស វិហរតោ និរាយត្តវុត្តិនោ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ លាភាយ. សោ ឧដ្ឋហតិ ឃដតិ វាយមតិ លាភាយ. តស្ស ឧដ្ឋហតោ ឃដតោ វាយមតោ លាភាយ លាភោ ឧប្បជ្ជតិ. សោ តេន លាភេន ន មជ្ជតិ, ន បមជ្ជតិ, ន បមាទមាបជ្ជតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ – ‘ភិក្ខុ ឥច្ឆោ វិហរតិ លាភាយ, ឧដ្ឋហតិ ឃដតិ វាយមតិ លាភាយ, លាភី ច, ន ច មទី ន ច បមាទី, អច្ចុតោ ច សទ្ធម្មា’’’.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បវិវិត្តស្ស វិហរតោ និរាយត្តវុត្តិនោ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ លាភាយ. សោ ន ឧដ្ឋហតិ, ន ឃដតិ, ន វាយមតិ លាភាយ. តស្ស អនុដ្ឋហតោ, អឃដតោ, អវាយមតោ លាភាយ លាភោ នុប្បជ្ជតិ. សោ តេន អលាភេន ន សោចតិ, ន កិលមតិ, ន បរិទេវតិ, ន ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ, ន សម្មោហំ អាបជ្ជតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ – ‘ភិក្ខុ ឥច្ឆោ វិហរតិ លាភាយ, ន ឧដ្ឋហតិ, ន ឃដតិ, ន វាយមតិ លាភាយ, ន ច លាភី, ន ច សោចី ន ច បរិទេវី, អច្ចុតោ ច សទ្ធម្មា’’’.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បវិវិត្តស្ស វិហរតោ និរាយត្តវុត្តិនោ ឥច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ លាភាយ. សោ ន ឧដ្ឋហតិ, ន ឃដតិ, ន វាយមតិ លាភាយ. តស្ស អនុដ្ឋហតោ អឃដតោ អវាយមតោ លាភាយ លាភោ ឧប្បជ្ជតិ. សោ តេន លាភេន ន មជ្ជតិ, ន បមជ្ជតិ, ន បមាទមាបជ្ជតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ – ‘ភិក្ខុ ឥច្ឆោ វិហរតិ លាភាយ, ន ឧដ្ឋហតិ, ន ឃដតិ, ន វាយមតិ លាភាយ, លាភី ច, ន ច មទី ន ច បមាទី, អច្ចុតោ ច សទ្ធម្មា ’. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ. បឋមំ.

២. អលំសុត្តំ

៦២. ‘‘ឆហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អលំ អត្តនោ អលំ បរេសំ. កតមេហិ ឆហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ខិប្បនិសន្តិ ច ហោតិ កុសលេសុ ធម្មេសុ; សុតានញ្ច ធម្មានំ ធារណជាតិកោ [ធារកជាតិកោ (សី. ស្យា. បី.) អ. និ. ៨.៧៨] ហោតិ; ធាតានញ្ច [ធតានញ្ច (សី. ស្យា. បី.)] ធម្មានំ អត្ថូបបរិក្ខិតា [អត្ថូបវរិក្ខី (សី. ស្យា. បី.)] ហោតិ; អត្ថមញ្ញាយ ធម្មមញ្ញាយ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ ច ហោតិ; កល្យាណវាចោ ច ហោតិ កល្យាណវាក្ករណោ, បោរិយា វាចាយ សមន្នាគតោ វិស្សដ្ឋាយ អនេលគឡាយ អត្ថស្ស វិញ្ញាបនិយា; សន្ទស្សកោ ច ហោតិ សមាទបកោ [សមាទាបកោ (?)] សមុត្តេជកោ សម្បហំសកោ សព្រហ្មចារីនំ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ឆហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អលំ អត្តនោ អលំ បរេសំ.

‘‘បញ្ចហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អលំ អត្តនោ អលំ បរេសំ. កតមេហិ បញ្ចហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន ហេវ ខោ ខិប្បនិសន្តិ ច ហោតិ កុសលេសុ ធម្មេសុ; សុតានញ្ច ធម្មានំ ធារណជាតិកោ ហោតិ; ធាតានញ្ច ធម្មានំ អត្ថូបបរិក្ខិតា ហោតិ; អត្ថមញ្ញាយ ធម្មមញ្ញាយ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ ច ហោតិ; កល្យាណវាចោ ច ហោតិ…បេ… អត្ថស្ស វិញ្ញាបនិយា; សន្ទស្សកោ ច ហោតិ សមាទបកោ សមុត្តេជកោ សម្បហំសកោ សព្រហ្មចារីនំ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អលំ អត្តនោ អលំ បរេសំ.

‘‘ចតូហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អលំ អត្តនោ នាលំ បរេសំ. កតមេហិ ចតូហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ខិប្បនិសន្តិ ច ហោតិ កុសលេសុ ធម្មេសុ; សុតានញ្ច ធម្មានំ ធារណជាតិកោ ហោតិ; ធាតានញ្ច ធម្មានំ អត្ថូបបរិក្ខិតា ហោតិ; អត្ថមញ្ញាយ ធម្មមញ្ញាយ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ ច ហោតិ; នោ ច កល្យាណវាចោ ហោតិ កល្យាណវាក្ករណោ, បោរិយា វាចាយ សមន្នាគតោ វិស្សដ្ឋាយ អនេលគឡាយ អត្ថស្ស វិញ្ញាបនិយា; នោ ច សន្ទស្សកោ ហោតិ សមាទបកោ សមុត្តេជកោ សម្បហំសកោ សព្រហ្មចារីនំ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចតូហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អលំ អត្តនោ នាលំ បរេសំ.

‘‘ចតូហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អលំ បរេសំ នាលំ អត្តនោ. កតមេហិ ចតូហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ខិប្បនិសន្តិ ច ហោតិ កុសលេសុ ធម្មេសុ; សុតានញ្ច ធម្មានំ ធារណជាតិកោ ហោតិ; នោ ច ធាតានំ ធម្មានំ អត្ថូបបរិក្ខិតា ហោតិ; ន ច អត្ថមញ្ញាយ ធម្មមញ្ញាយ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ ហោតិ; កល្យាណវាចោ ច ហោតិ កល្យាណវាក្ករណោ…បេ… អត្ថស្ស វិញ្ញាបនិយា; សន្ទស្សកោ ច ហោតិ…បេ… សព្រហ្មចារីនំ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចតូហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អលំ បរេសំ, នាលំ អត្តនោ.

‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អលំ អត្តនោ នាលំ បរេសំ. កតមេហិ តីហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន ហេវ ខោ ខិប្បនិសន្តិ ច ហោតិ កុសលេសុ ធម្មេសុ; សុតានញ្ច ធម្មានំ ធារណជាតិកោ ហោតិ; ធាតានញ្ច ធម្មានំ អត្ថូបបរិក្ខិតា ហោតិ; អត្ថមញ្ញាយ ធម្មមញ្ញាយ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ ច ហោតិ; នោ ច កល្យាណវាចោ ហោតិ កល្យាណវាក្ករណោ, បោរិយា វាចាយ សមន្នាគតោ វិស្សដ្ឋាយ អនេលគឡាយ អត្ថស្ស វិញ្ញាបនិយា; នោ ច សន្ទស្សកោ ហោតិ សមាទបកោ សមុត្តេជកោ សម្បហំសកោ សព្រហ្មចារីនំ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អលំ អត្តនោ, នាលំ បរេសំ.

‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អលំ បរេសំ, នាលំ អត្តនោ. កតមេហិ តីហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន ហេវ ខោ ខិប្បនិសន្តិ ច ហោតិ កុសលេសុ ធម្មេសុ; សុតានញ្ច ធម្មានំ ធារណជាតិកោ ហោតិ; នោ ច ធាតានំ ធម្មានំ អត្ថូបបរិក្ខិតា ហោតិ; នោ ច អត្ថមញ្ញាយ ធម្មមញ្ញាយ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ ហោតិ; កល្យាណវាចោ ច ហោតិ…បេ… អត្ថស្ស វិញ្ញាបនិយា; សន្ទស្សកោ ច ហោតិ សមាទបកោ សមុត្តេជកោ សម្បហំសកោ សព្រហ្មចារីនំ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អលំ បរេសំ, នាលំ អត្តនោ.

‘‘ទ្វីហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អលំ អត្តនោ, នាលំ បរេសំ. កតមេហិ ទ្វីហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន ហេវ ខោ ខិប្បនិសន្តិ ច ហោតិ កុសលេសុ ធម្មេសុ; នោ ច សុតានំ ធម្មានំ ធារណជាតិកោ ហោតិ; ធាតានញ្ច ធម្មានំ អត្ថូបបរិក្ខិតា ហោតិ; អត្ថមញ្ញាយ ធម្មមញ្ញាយ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ ច ហោតិ; នោ ច កល្យាណវាចោ ហោតិ…បេ… អត្ថស្ស វិញ្ញាបនិយា; នោ ច សន្ទស្សកោ ហោតិ…បេ… សព្រហ្មចារីនំ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទ្វីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អលំ អត្តនោ, នាលំ បរេសំ.

‘‘ទ្វីហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អលំ បរេសំ, នាលំ អត្តនោ. កតមេហិ ទ្វីហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន ហេវ ខោ ខិប្បនិសន្តិ ច ហោតិ កុសលេសុ ធម្មេសុ; នោ ច សុតានំ ធម្មានំ ធារណជាតិកោ ហោតិ; នោ ច ធាតានំ ធម្មានំ អត្ថូបបរិក្ខិតា ហោតិ; នោ ច អត្ថមញ្ញាយ ធម្មមញ្ញាយ ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ ហោតិ; កល្យាណវាចោ ច ហោតិ កល្យាណវាក្ករណោ, បោរិយា វាចាយ សមន្នាគតោ វិស្សដ្ឋាយ អនេលគឡាយ អត្ថស្ស វិញ្ញាបនិយា; សន្ទស្សកោ ច ហោតិ សមាទបកោ សមុត្តេជកោ សម្បហំសកោ សព្រហ្មចារីនំ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ទ្វីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អលំ បរេសំ, នាលំ អត្តនោ’’តិ. ទុតិយំ.

៣. សំខិត្តសុត្តំ

៦៣. អថ ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ…បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សាធុ មេ, ភន្តេ, ភគវា សំខិត្តេន ធម្មំ ទេសេតុ, យមហំ ភគវតោ ធម្មំ សុត្វា ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘ឯវមេវំ បនិធេកច្ចេ មោឃបុរិសា មមញ្ញេវ អជ្ឈេសន្តិ. ធម្មេ ច ភាសិតេ មមញ្ញេវ អនុពន្ធិតព្ពំ មញ្ញន្តី’’តិ. ‘‘ទេសេតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា សំខិត្តេន ធម្មំ, ទេសេតុ សុគតោ សំខិត្តេន ធម្មំ. អប្បេវ នាមាហំ ភគវតោ ភាសិតស្ស អត្ថំ អាជានេយ្យំ, អប្បេវ នាមាហំ ភគវតោ ភាសិតស្ស ទាយាទោ អស្ស’’ន្តិ. ‘‘តស្មាតិហ តេ, ភិក្ខុ ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘អជ្ឈត្តំ មេ ចិត្តំ ឋិតំ ភវិស្សតិ សុសណ្ឋិតំ, ន ច ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា ចិត្តំ បរិយាទាយ ឋស្សន្តី’តិ. ឯវញ្ហិ តេ, ភិក្ខុ, សិក្ខិតព្ពំ’’.

‘‘យតោ ខោ តេ, ភិក្ខុ, អជ្ឈត្តំ ចិត្តំ ឋិតំ ហោតិ សុសណ្ឋិតំ, ន ច ឧប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋន្តិ, តតោ តេ, ភិក្ខុ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘មេត្តា មេ ចេតោវិមុត្តិ ភាវិតា ភវិស្សតិ ពហុលីកតា យានីកតា វត្ថុកតា អនុដ្ឋិតា បរិចិតា សុសមារទ្ធា’តិ. ឯវញ្ហិ តេ, ភិក្ខុ, សិក្ខិតព្ពំ.

‘‘យតោ ខោ តេ, ភិក្ខុ, អយំ សមាធិ ឯវំ ភាវិតោ ហោតិ ពហុលីកតោ, តតោ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឥមំ សមាធិំ សវិតក្កម្បិ សវិចារំ [សវិតក្កសវិចារម្បិ (ក.)] ភាវេយ្យាសិ, អវិតក្កម្បិ វិចារមត្តំ [អវិតក្កវិចារមត្តម្បិ (ក.) វិសុទ្ធិ. ១.២៧១ បស្សិតព្ពំ] ភាវេយ្យាសិ, អវិតក្កម្បិ អវិចារំ [អវិតក្កអវិចារម្បិ (ក.)] ភាវេយ្យាសិ, សប្បីតិកម្បិ ភាវេយ្យាសិ, និប្បីតិកម្បិ ភាវេយ្យាសិ, សាតសហគតម្បិ ភាវេយ្យាសិ, ឧបេក្ខាសហគតម្បិ ភាវេយ្យាសិ.

‘‘យតោ ខោ, តេ ភិក្ខុ, អយំ សមាធិ ឯវំ ភាវិតោ ហោតិ សុភាវិតោ, តតោ តេ, ភិក្ខុ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘ករុណា មេ ចេតោវិមុត្តិ… មុទិតា មេ ចេតោវិមុត្តិ… ឧបេក្ខា មេ ចេតោវិមុត្តិ ភាវិតា ភវិស្សតិ ពហុលីកតា យានីកតា វត្ថុកតា អនុដ្ឋិតា បរិចិតា សុសមារទ្ធា’តិ. ឯវញ្ហិ តេ, ភិក្ខុ, សិក្ខិតព្ពំ.

‘‘យតោ ខោ តេ, ភិក្ខុ, អយំ សមាធិ ឯវំ ភាវិតោ ហោតិ សុភាវិតោ, តតោ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឥមំ សមាធិំ សវិតក្កសវិចារម្បិ ភាវេយ្យាសិ, អវិតក្កវិចារមត្តម្បិ ភាវេយ្យាសិ, អវិតក្កអវិចារម្បិ ភាវេយ្យាសិ, សប្បីតិកម្បិ ភាវេយ្យាសិ, និប្បីតិកម្បិ ភាវេយ្យាសិ, សាតសហគតម្បិ ភាវេយ្យាសិ, ឧបេក្ខាសហគតម្បិ ភាវេយ្យាសិ.

‘‘យតោ ខោ តេ, ភិក្ខុ, អយំ សមាធិ ឯវំ ភាវិតោ ហោតិ សុភាវិតោ, តតោ តេ, ភិក្ខុ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘កាយេ កាយានុបស្សី វិហរិស្សាមិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្ស’ន្តិ. ឯវញ្ហិ តេ, ភិក្ខុ, សិក្ខិតព្ពំ.

‘‘យតោ ខោ តេ, ភិក្ខុ, អយំ សមាធិ ឯវំ ភាវិតោ ហោតិ ពហុលីកតោ, តតោ ត្វំ, ភិក្ខុ, ឥមំ សមាធិំ សវិតក្កសវិចារម្បិ ភាវេយ្យាសិ, អវិតក្កវិចារមត្តម្បិ ភាវេយ្យាសិ, អវិតក្កអវិចារម្បិ ភាវេយ្យាសិ, សប្បីតិកម្បិ ភាវេយ្យាសិ, និប្បីតិកម្បិ ភាវេយ្យាសិ, សាតសហគតម្បិ ភាវេយ្យាសិ, ឧបេក្ខាសហគតម្បិ ភាវេយ្យាសិ.

‘‘យតោ ខោ តេ, ភិក្ខុ, អយំ សមាធិ ឯវំ ភាវិតោ ហោតិ សុភាវិតោ, តតោ តេ, ភិក្ខុ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘វេទនាសុ វេទនានុបស្សី វិហរិស្សាមិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្ស’ន្តិ; ចិត្តេ ចិត្តានុបស្សី វិហរិស្សាមិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្ស’ន្តិ; ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរិស្សាមិ អាតាបី សម្បជានោ សតិមា, វិនេយ្យ លោកេ អភិជ្ឈាទោមនស្ស’ន្តិ. ឯវញ្ហិ តេ, ភិក្ខុ, សិក្ខិតព្ពំ.

‘‘យតោ ខោ តេ, ភិក្ខុ, អយំ សមាធិ ឯវំ ភាវិតោ ហោតិ សុភាវិតោ, តតោ ត្វំ, ភិក្ខុ, យេន យេនេវ គគ្ឃសិ ផាសុំយេវ គគ្ឃសិ, យត្ថ យត្ថ ឋស្សសិ ផាសុំយេវ ឋស្សសិ, យត្ថ យត្ថ និសីទិស្សសិ ផាសុំយេវ និសីទិស្សសិ, យត្ថ យត្ថ សេយ្យំ កប្បេស្សសិ ផាសុំយេវ សេយ្យំ កប្បេស្សសី’’តិ.

អថ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតា ឥមិនា ឱវាទេន ឱវទិតោ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អថ ខោ សោ ភិក្ខុ ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ នចិរស្សេវ – យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ, តទនុត្តរំ – ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិ. ‘‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’’តិ អព្ភញ្ញាសិ. អញ្ញតរោ ច បន សោ ភិក្ខុ អរហតំ អហោសីតិ. តតិយំ.

៤. គយាសីសសុត្តំ

៦៤. ឯកំ សមយំ ភគវា គយាយំ វិហរតិ គយាសីសេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ…បេ… ‘‘បុព្ពាហំ, ភិក្ខវេ, សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធោ ពោធិសត្តោវ សមានោ ឱភាសញ្ញេវ ខោ សញ្ជានាមិ, នោ ច រូបានិ បស្សាមិ’’.

‘‘តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘សចេ ខោ អហំ ឱភាសញ្ចេវ សញ្ជានេយ្យំ រូបានិ ច បស្សេយ្យំ; ឯវំ មេ ឥទំ ញាណទស្សនំ បរិសុទ្ធតរំ អស្សា’’’តិ.

‘‘សោ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, អបរេន សមយេន អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ ឱភាសញ្ចេវ សញ្ជានាមិ, រូបានិ ច បស្សាមិ; នោ ច ខោ តាហិ ទេវតាហិ សទ្ធិំ សន្តិដ្ឋាមិ សល្លបាមិ សាកច្ឆំ សមាបជ្ជាមិ.

‘‘តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘សចេ ខោ អហំ ឱភាសញ្ចេវ សញ្ជានេយ្យំ, រូបានិ ច បស្សេយ្យំ, តាហិ ច ទេវតាហិ សទ្ធិំ សន្តិដ្ឋេយ្យំ សល្លបេយ្យំ សាកច្ឆំ សមាបជ្ជេយ្យំ; ឯវំ មេ ឥទំ ញាណទស្សនំ បរិសុទ្ធតរំ អស្សា’’’តិ.

‘‘សោ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, អបរេន សមយេន អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ ឱភាសញ្ចេវ សញ្ជានាមិ, រូបានិ ច បស្សាមិ, តាហិ ច ទេវតាហិ សទ្ធិំ សន្តិដ្ឋាមិ សល្លបាមិ សាកច្ឆំ សមាបជ្ជាមិ; នោ ច ខោ តា ទេវតា ជានាមិ – ឥមា ទេវតា អមុកម្ហា វា អមុកម្ហា វា ទេវនិកាយាតិ.

‘‘សោ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, អបរេន សមយេន អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ ឱភាសញ្ចេវ សញ្ជានាមិ, រូបានិ ច បស្សាមិ, តាហិ ច ទេវតាហិ សទ្ធិំ សន្តិដ្ឋាមិ សល្លបាមិ សាកច្ឆំ សមាបជ្ជាមិ, តា ច ទេវតា ជានាមិ – ‘ឥមា ទេវតា អមុកម្ហា វា អមុកម្ហា វា ទេវនិកាយា’តិ; នោ ច ខោ តា ទេវតា ជានាមិ – ‘ឥមា ទេវតា ឥមស្ស កម្មស្ស វិបាកេន ឥតោ ចុតា តត្ថ ឧបបន្នា’តិ…បេ… តា ច ទេវតា ជានាមិ – ‘ឥមា ទេវតា ឥមស្ស កម្មស្ស វិបាកេន ឥតោ ចុតា តត្ថ ឧបបន្នា’តិ; នោ ច ខោ តា ទេវតា ជានាមិ – ‘ឥមា ទេវតា ឥមស្ស កម្មស្ស វិបាកេន ឯវមាហារា ឯវំសុខទុក្ខប្បដិសំវេទិនិយោ’តិ …បេ… តា ច ទេវតា ជានាមិ – ‘ឥមា ទេវតា ឥមស្ស កម្មស្ស វិបាកេន ឯវមាហារា ឯវំសុខទុក្ខប្បដិសំវេទិនិយោ’តិ; នោ ច ខោ តា ទេវតា ជានាមិ – ‘ឥមា ទេវតា ឯវំទីឃាយុកា ឯវំចិរដ្ឋិតិកា’តិ…បេ… តា ច ទេវតា ជានាមិ – ‘ឥមា ទេវតា ឯវំទីឃាយុកា ឯវំចិរដ្ឋិតិកា’តិ; នោ ច ខោ តា ទេវតា ជានាមិ យទិ វា មេ ឥមាហិ ទេវតាហិ សទ្ធិំ សន្និវុត្ថបុព្ពំ យទិ វា ន សន្និវុត្ថបុព្ពន្តិ.

‘‘តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘សចេ ខោ អហំ ឱភាសញ្ចេវ សញ្ជានេយ្យំ, រូបានិ ច បស្សេយ្យំ, តាហិ ច ទេវតាហិ សទ្ធិំ សន្តិដ្ឋេយ្យំ សល្លបេយ្យំ សាកច្ឆំ សមាបជ្ជេយ្យំ, តា ច ទេវតា ជានេយ្យំ – ‘ឥមា ទេវតា អមុកម្ហា វា អមុកម្ហា វា ទេវនិកាយា’តិ, តា ច ទេវតា ជានេយ្យំ – ‘ឥមា ទេវតា ឥមស្ស កម្មស្ស វិបាកេន ឥតោ ចុតា តត្ថ ឧបបន្នា’តិ, តា ច ទេវតា ជានេយ្យំ – ‘ឥមា ទេវតា ឯវមាហារា ឯវំសុខទុក្ខប្បដិសំវេទិនិយោ’តិ, តា ច ទេវតា ជានេយ្យំ – ‘ឥមា ទេវតា ឯវំទីឃាយុកា ឯវំចិរដ្ឋិតិកា’តិ, តា ច ទេវតា ជានេយ្យំ យទិ វា មេ ឥមាហិ ទេវតាហិ សទ្ធិំ សន្និវុត្ថបុព្ពំ យទិ វា ន សន្និវុត្ថបុព្ពន្តិ; ឯវំ មេ ឥទំ ញាណទស្សនំ បរិសុទ្ធតរំ អស្សា’’’តិ.

‘‘យាវកីវញ្ច មេ, ភិក្ខវេ, ឯវំ អដ្ឋបរិវដ្ដំ អធិទេវញាណទស្សនំ ន សុវិសុទ្ធំ អហោសិ, នេវ តាវាហំ, ភិក្ខវេ, ‘សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ’តិ [អភិសម្ពុទ្ធោ (សី. ស្យា. បី.)] បច្ចញ្ញាសិំ. យតោ ច ខោ មេ, ភិក្ខវេ, ឯវំ អដ្ឋបរិវដ្ដំ អធិទេវញាណទស្សនំ សុវិសុទ្ធំ អហោសិ, អថាហំ, ភិក្ខវេ, ‘សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ’តិ បច្ចញ្ញាសិំ; ញាណញ្ច បន មេ ទស្សនំ ឧទបាទិ; អកុប្បា មេ ចេតោវិមុត្តិ [វិមុត្តិ (ក. សី. ក.)]; អយមន្តិមា ជាតិ នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. អភិភាយតនសុត្តំ

៦៥. [ទី. និ. ៣.៣៣៨, ៣៥៨; អ. និ. ១០.២៩] ‘‘អដ្ឋិមានិ, ភិក្ខវេ, អភិភាយតនានិ. កតមានិ អដ្ឋ? អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ បរិត្តានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ. ‘តានិ អភិភុយ្យ ជានាមិ បស្សាមី’តិ, ឯវំសញ្ញី ហោតិ. ឥទំ បឋមំ អភិភាយតនំ.

‘‘អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ អប្បមាណានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ. ‘តានិ អភិភុយ្យ ជានាមិ បស្សាមី’តិ, ឯវំសញ្ញី ហោតិ. ឥទំ ទុតិយំ អភិភាយតនំ.

‘‘អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ បរិត្តានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ. ‘តានិ អភិភុយ្យ ជានាមិ បស្សាមី’តិ, ឯវំសញ្ញី ហោតិ. ឥទំ តតិយំ អភិភាយតនំ.

‘‘អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ អប្បមាណានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ. ‘តានិ អភិភុយ្យ ជានាមិ បស្សាមី’តិ, ឯវំសញ្ញី ហោតិ. ឥទំ ចតុត្ថំ អភិភាយតនំ.

‘‘អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ នីលានិ នីលវណ្ណានិ នីលនិទស្សនានិ នីលនិភាសានិ. ‘តានិ អភិភុយ្យ ជានាមិ បស្សាមី’តិ, ឯវំសញ្ញី ហោតិ. ឥទំ បញ្ចមំ អភិភាយតនំ.

‘‘អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ បីតានិ បីតវណ្ណានិ បីតនិទស្សនានិ បីតនិភាសានិ. ‘តានិ អភិភុយ្យ ជានាមិ បស្សាមី’តិ, ឯវំសញ្ញី ហោតិ. ឥទំ ឆដ្ឋំ អភិភាយតនំ.

‘‘អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ លោហិតកានិ លោហិតកវណ្ណានិ លោហិតកនិទស្សនានិ លោហិតកនិភាសានិ. ‘តានិ អភិភុយ្យ ជានាមិ បស្សាមី’តិ, ឯវំសញ្ញី ហោតិ. ឥទំ សត្តមំ អភិភាយតនំ.

‘‘អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ ឱទាតានិ ឱទាតវណ្ណានិ ឱទាតនិទស្សនានិ ឱទាតនិភាសានិ. ‘តានិ អភិភុយ្យ ជានាមិ បស្សាមី’តិ, ឯវំសញ្ញី ហោតិ. ឥទំ អដ្ឋមំ អភិភាយតនំ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋ អភិភាយតនានី’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. វិមោក្ខសុត្តំ

៦៦. ‘‘អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, វិមោក្ខា. កតមេ អដ្ឋ? រូបី រូបានិ បស្សតិ. អយំ បឋមោ វិមោក្ខោ.

‘‘អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី, ពហិទ្ធា [អរូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា (ស្យា. បី. ក.) ទី. និ. ២.១២៩; ទី. និ. ៣.៣៣៨, ៣៥៨; អ. និ. ៨.១១៩; ម. និ. ២.២៤៨ បស្សិតព្ពំ] រូបានិ បស្សតិ. អយំ ទុតិយោ វិមោក្ខោ.

‘‘សុភន្តេវ អធិមុត្តោ ហោតិ. អយំ តតិយោ វិមោក្ខោ.

‘‘សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា ‘អនន្តោ អាកាសោ’តិ អាកាសានញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយំ ចតុត្ថោ វិមោក្ខោ.

‘‘សព្ពសោ អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘អនន្តំ វិញ្ញាណ’ន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយំ បញ្ចមោ វិមោក្ខោ.

‘‘សព្ពសោ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្ម ‘នត្ថិ កិញ្ចី’តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយំ ឆដ្ឋោ វិមោក្ខោ.

‘‘សព្ពសោ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយំ សត្តមោ វិមោក្ខោ.

‘‘សព្ពសោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្ម សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយំ អដ្ឋមោ វិមោក្ខោ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋ វិមោក្ខា’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. អនរិយវោហារសុត្តំ

៦៧. ‘‘អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, អនរិយវោហារា. កតមេ អដ្ឋ? អទិដ្ឋេ ទិដ្ឋវាទិតា, អសុតេ សុតវាទិតា, អមុតេ មុតវាទិតា, អវិញ្ញាតេ វិញ្ញាតវាទិតា, ទិដ្ឋេ អទិដ្ឋវាទិតា, សុតេ អសុតវាទិតា, មុតេ អមុតវាទិតា, វិញ្ញាតេ អវិញ្ញាតវាទិតា. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋ អនរិយវោហារា’’តិ. សត្តមំ.

៨. អរិយវោហារសុត្តំ

៦៨. ‘‘អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, អរិយវោហារា. កតមេ អដ្ឋ? អទិដ្ឋេ អទិដ្ឋវាទិតា, អសុតេ អសុតវាទិតា, អមុតេ អមុតវាទិតា, អវិញ្ញាតេ អវិញ្ញាតវាទិតា, ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋវាទិតា, សុតេ សុតវាទិតា, មុតេ មុតវាទិតា, វិញ្ញាតេ វិញ្ញាតវាទិតា. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋ អរិយវោហារា’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. បរិសាសុត្តំ

៦៩. ‘‘អដ្ឋិមា, ភិក្ខវេ, បរិសា. កតមា អដ្ឋ? ខត្តិយបរិសា, ព្រាហ្មណបរិសា, គហបតិបរិសា, សមណបរិសា, ចាតុមហារាជិកបរិសា, តាវតិំសបរិសា, មារបរិសា, ព្រហ្មបរិសា. អភិជានាមិ ខោ បនាហំ, ភិក្ខវេ, អនេកសតំ ខត្តិយបរិសំ ឧបសង្កមិតា. តត្របិ មយា សន្និសិន្នបុព្ពញ្ចេវ សល្លបិតបុព្ពញ្ច សាកច្ឆា ច សមាបន្នបុព្ពា. តត្ថ យាទិសកោ តេសំ វណ្ណោ ហោតិ តាទិសកោ មយ្ហំ វណ្ណោ ហោតិ, យាទិសកោ តេសំ សរោ ហោតិ តាទិសកោ មយ្ហំ សរោ ហោតិ. ធម្មិយា ច កថាយ សន្ទស្សេមិ សមាទបេមិ សមុត្តេជេមិ សម្បហំសេមិ. ភាសមានញ្ច មំ ន ជានន្តិ – ‘កោ នុ ខោ អយំ ភាសតិ ទេវោ វា មនុស្សោ វា’តិ. ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេត្វា សមាទបេត្វា សមុត្តេជេត្វា សម្បហំសេត្វា អន្តរធាយាមិ. អន្តរហិតញ្ច មំ ន ជានន្តិ – ‘កោ នុ ខោ អយំ អន្តរហិតោ ទេវោ វា មនុស្សោ វា’’’តិ.

‘‘អភិជានាមិ ខោ បនាហំ, ភិក្ខវេ, អនេកសតំ ព្រាហ្មណបរិសំ…បេ… គហបតិបរិសំ… សមណបរិសំ… ចាតុមហារាជិកបរិសំ… តាវតិំសបរិសំ… មារបរិសំ… ព្រហ្មបរិសំ ឧបសង្កមិតា. តត្របិ មយា សន្និសិន្នបុព្ពញ្ចេវ សល្លបិតបុព្ពញ្ច សាកច្ឆា ច សមាបន្នបុព្ពា. តត្ថ យាទិសកោ តេសំ វណ្ណោ ហោតិ តាទិសកោ មយ្ហំ វណ្ណោ ហោតិ, យាទិសកោ តេសំ សរោ ហោតិ តាទិសកោ មយ្ហំ សរោ ហោតិ. ធម្មិយា ច កថាយ សន្ទស្សេមិ សមាទបេមិ សមុត្តេជេមិ សម្បហំសេមិ. ភាសមានញ្ច មំ ន ជានន្តិ – ‘កោ នុ ខោ អយំ ភាសតិ ទេវោ វា មនុស្សោ វា’តិ. ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេត្វា សមាទបេត្វា សមុត្តេជេត្វា សម្បហំសេត្វា អន្តរធាយាមិ. អន្តរហិតញ្ច មំ ន ជានន្តិ – ‘កោ នុ ខោ អយំ អន្តរហិតោ ទេវោ វា មនុស្សោ វា’តិ. ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋ បរិសា’’តិ. នវមំ.

១០. ភូមិចាលសុត្តំ

៧០. ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ. អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ វេសាលិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. វេសាលិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ – ‘‘គណ្ហាហិ, អានន្ទ, និសីទនំ. យេន ចាបាលំ ចេតិយំ [បាវាលចេតិយំ (ស្យា.), ចាបាលចេតិយំ (បី. ក.)] តេនុបសង្កមិស្សាម ទិវាវិហារាយា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ បដិស្សុត្វា និសីទនំ អាទាយ ភគវន្តំ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធិ.

អថ ខោ ភគវា យេន ចាបាលំ ចេតិយំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. និសជ្ជ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ – ‘‘រមណីយា, អានន្ទ, វេសាលី, រមណីយំ ឧទេនំ ចេតិយំ, រមណីយំ គោតមកំ ចេតិយំ, រមណីយំ សត្តម្ពំ ចេតិយំ, រមណីយំ ពហុបុត្តកំ ចេតិយំ; រមណីយំ សារន្ទទំ ចេតិយំ, រមណីយំ ចាបាលំ ចេតិយំ. យស្ស កស្សចិ, អានន្ទ, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ភាវិតា ពហុលីកតា យានីកតា វត្ថុកតា អនុដ្ឋិតា បរិចិតា សុសមារទ្ធា, អាកង្ខមានោ សោ, អានន្ទ, កប្បំ វា តិដ្ឋេយ្យ កប្បាវសេសំ វា. តថាគតស្ស ខោ, អានន្ទ, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ភាវិតា ពហុលីកតា យានីកតា វត្ថុកតា អនុដ្ឋិតា បរិចិតា សុសមារទ្ធា. អាកង្ខមានោ, អានន្ទ, តថាគតោ កប្បំ វា តិដ្ឋេយ្យ កប្បាវសេសំ វា’’តិ. ឯវម្បិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតា ឱឡារិកេ និមិត្តេ កយិរមានេ ឱឡារិកេ ឱភាសេ កយិរមានេ នាសក្ខិ បដិវិជ្ឈិតុំ; ន ភគវន្តំ យាចិ – ‘‘តិដ្ឋតុ, ភន្តេ, ភគវា កប្បំ, តិដ្ឋតុ សុគតោ កប្បំ ពហុជនហិតាយ ពហុជនសុខាយ លោកានុកម្បាយ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សាន’’ន្តិ, យថា តំ មារេន បរិយុដ្ឋិតចិត្តោ.

ទុតិយម្បិ ខោ ភគវា…បេ… តតិយម្បិ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ – ‘‘រមណីយា, អានន្ទ, វេសាលី, រមណីយំ ឧទេនំ ចេតិយំ, រមណីយំ គោតមកំ ចេតិយំ, រមណីយំ សត្តម្ពំ ចេតិយំ, រមណីយំ ពហុបុត្តកំ ចេតិយំ, រមណីយំ សារន្ទទំ ចេតិយំ, រមណីយំ ចាបាលំ ចេតិយំ. យស្ស កស្សចិ, អានន្ទ, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ភាវិតា ពហុលីកតា យានីកតា វត្ថុកតា អនុដ្ឋិតា បរិចិតា សុសមារទ្ធា, អាកង្ខមានោ សោ, អានន្ទ, កប្បំ វា តិដ្ឋេយ្យ កប្បាវសេសំ វា. តថាគតស្ស ខោ, អានន្ទ, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ភាវិតា…បេ… អាកង្ខមានោ, អានន្ទ, តថាគតោ កប្បំ វា តិដ្ឋេយ្យ កប្បាវសេសំ វា’’តិ. ឯវម្បិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតា ឱឡារិកេ និមិត្តេ កយិរមានេ ឱឡារិកេ ឱភាសេ កយិរមានេ នាសក្ខិ បដិវិជ្ឈិតុំ; ន ភគវន្តំ យាចិ – ‘‘តិដ្ឋតុ, ភន្តេ, ភគវា កប្បំ, តិដ្ឋតុ សុគតោ កប្បំ ពហុជនហិតាយ ពហុជនសុខាយ លោកានុកម្បាយ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សាន’’ន្តិ, យថា តំ មារេន បរិយុដ្ឋិតចិត្តោ.

អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អាមន្តេសិ – ‘‘គច្ឆ ត្វំ [គច្ឆ ខោ ត្វំ (សំ. និ. ៥.៨២២) ឧទា. ៥១ បស្សិតព្ពំ], អានន្ទ, យស្ស ទានិ កាលំ មញ្ញសី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ បដិស្សុត្វា ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា ភគវតោ អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ. អថ ខោ មារោ បាបិមា អចិរបក្កន្តេ អាយស្មន្តេ អានន្ទេ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘បរិនិព្ពាតុ ទានិ, ភន្តេ, ភគវា, បរិនិព្ពាតុ សុគតោ. បរិនិព្ពានកាលោ ទានិ, ភន្តេ, ភគវតោ. ភាសិតា ខោ បនេសា, ភន្តេ, ភគវតា វាចា – ‘ន តាវាហំ, បាបិម, បរិនិព្ពាយិស្សាមិ យាវ មេ ភិក្ខូ ន សាវកា ភវិស្សន្តិ វិយត្តា វិនីតា វិសារទា បត្តយោគក្ខេមា [ឥទំ បទំ ទី. និ. ២.១៦៨ ច សំ. និ. ៥.៨២២ ច ន ទិស្សតិ] ពហុស្សុតា ធម្មធរា ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នា សាមីចិប្បដិបន្នា អនុធម្មចារិនោ, សកំ អាចរិយកំ ឧគ្គហេត្វា អាចិក្ខិស្សន្តិ ទេសេស្សន្តិ បញ្ញបេស្សន្តិ បដ្ឋបេស្សន្តិ វិវរិស្សន្តិ វិភជិស្សន្តិ ឧត្តានីករិស្សន្តិ ឧប្បន្នំ បរប្បវាទំ សហធម្មេន សុនិគ្គហិតំ និគ្គហេត្វា សប្បាដិហារិយំ ធម្មំ ទេសេស្សន្តី’តិ. ឯតរហិ, ភន្តេ, ភិក្ខូ ភគវតោ សាវកា វិយត្តា វិនីតា វិសារទា បត្តយោគក្ខេមា ពហុស្សុតា ធម្មធរា ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នា សាមីចិប្បដិបន្នា អនុធម្មចារិនោ, សកំ អាចរិយកំ ឧគ្គហេត្វា អាចិក្ខន្តិ ទេសេន្តិ បញ្ញបេន្តិ បដ្ឋបេន្តិ វិវរន្តិ វិភជន្តិ ឧត្តានីករោន្តិ ឧប្បន្នំ បរប្បវាទំ សហធម្មេន សុនិគ្គហិតំ និគ្គហេត្វា សប្បាដិហារិយំ ធម្មំ ទេសេន្តិ.

‘‘បរិនិព្ពាតុ ទានិ, ភន្តេ, ភគវា, បរិនិព្ពាតុ សុគតោ. បរិនិព្ពានកាលោ ទានិ, ភន្តេ, ភគវតោ. ភាសិតា ខោ បនេសា, ភន្តេ, ភគវតា វាចា – ‘ន តាវាហំ, បាបិម, បរិនិព្ពាយិស្សាមិ យាវ មេ ភិក្ខុនិយោ ន សាវិកា ភវិស្សន្តិ…បេ… យាវ មេ ឧបាសកា ន សាវកា ភវិស្សន្តិ…បេ… យាវ មេ ឧបាសិកា ន សាវិកា ភវិស្សន្តិ វិយត្តា វិនីតា វិសារទា បត្តយោគក្ខេមា ពហុស្សុតា ធម្មធរា ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នា សាមីចិប្បដិបន្នា អនុធម្មចារិនិយោ, សកំ អាចរិយកំ ឧគ្គហេត្វា អាចិក្ខិស្សន្តិ ទេសេស្សន្តិ បញ្ញបេស្សន្តិ បដ្ឋបេស្សន្តិ វិវរិស្សន្តិ វិភជិស្សន្តិ ឧត្តានីករិស្សន្តិ, ឧប្បន្នំ បរប្បវាទំ សហធម្មេន សុនិគ្គហិតំ និគ្គហេត្វា សប្បាដិហារិយំ ធម្មំ ទេសេស្សន្តី’តិ. ឯតរហិ, ភន្តេ, ឧបាសិកា ភគវតោ សាវិកា វិយត្តា វិនីតា វិសារទា បត្តយោគក្ខេមា ពហុស្សុតា ធម្មធរា ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នា សាមីចិប្បដិបន្នា អនុធម្មចារិនិយោ, សកំ អាចរិយកំ ឧគ្គហេត្វា អាចិក្ខន្តិ ទេសេន្តិ បញ្ញបេន្តិ បដ្ឋបេន្តិ វិវរន្តិ វិភជន្តិ ឧត្តានីករោន្តិ, ឧប្បន្នំ បរប្បវាទំ សហធម្មេន សុនិគ្គហិតំ និគ្គហេត្វា សប្បាដិហារិយំ ធម្មំ ទេសេន្តិ.

‘‘បរិនិព្ពាតុ ទានិ, ភន្តេ, ភគវា, បរិនិព្ពាតុ សុគតោ. បរិនិព្ពានកាលោ ទានិ, ភន្តេ, ភគវតោ. ភាសិតា ខោ បនេសា, ភន្តេ, ភគវតា វាចា – ‘ន តាវាហំ, បាបិម, បរិនិព្ពាយិស្សាមិ យាវ មេ ឥទំ ព្រហ្មចរិយំ ន ឥទ្ធញ្ចេវ ភវិស្សតិ ផីតញ្ច វិត្ថារិកំ ពាហុជញ្ញំ បុថុភូតំ, យាវ ទេវមនុស្សេហិ សុប្បកាសិត’ន្តិ. ឯតរហិ, ភន្តេ, ភគវតោ ព្រហ្មចរិយំ ឥទ្ធញ្ចេវ ផីតញ្ច វិត្ថារិកំ ពាហុជញ្ញំ បុថុភូតំ, យាវ ទេវមនុស្សេហិ សុប្បកាសិតំ.

‘‘បរិនិព្ពាតុ ទានិ, ភន្តេ, ភគវា, បរិនិព្ពាតុ សុគតោ. បរិនិព្ពានកាលោ ទានិ, ភន្តេ, ភគវតោ’’តិ. ‘‘អប្បោស្សុក្កោ ត្វំ, បាបិម, ហោហិ. នចិរំ តថាគតស្ស បរិនិព្ពានំ ភវិស្សតិ. ឥតោ តិណ្ណំ មាសានំ អច្ចយេន តថាគតោ បរិនិព្ពាយិស្សតី’’តិ.

អថ ខោ ភគវា ចាបាលេ ចេតិយេ សតោ សម្បជានោ អាយុសង្ខារំ ឱស្សជិ. ឱស្សដ្ឋេ ច ភគវតា អាយុសង្ខារេ មហាភូមិចាលោ អហោសិ ភិំសនកោ សលោមហំសោ, ទេវទុន្ទុភិយោ ច ផលិំសុ. អថ ខោ ភគវា ឯតមត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘តុលមតុលញ្ច សម្ភវំ, ភវសង្ខារមវស្សជិ មុនិ;

អជ្ឈត្តរតោ សមាហិតោ, អភិន្ទិ កវចមិវត្តសម្ភវ’’ន្តិ.

អថ ខោ អាយស្មតោ អានន្ទស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘មហា វតាយំ ភូមិចាលោ; សុមហា វតាយំ ភូមិចាលោ ភិំសនកោ សលោមហំសោ, ទេវទុន្ទុភិយោ ច ផលិំសុ. កោ នុ ខោ ហេតុ, កោ បច្ចយោ មហតោ ភូមិចាលស្ស បាតុភាវាយា’’តិ?

អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘មហា វតាយំ, ភន្តេ, ភូមិចាលោ; សុមហា វតាយំ, ភន្តេ, ភូមិចាលោ ភិំសនកោ សលោមហំសោ, ទេវទុន្ទុភិយោ ច ផលិំសុ. កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ហេតុ, កោ បច្ចយោ មហតោ ភូមិចាលស្ស បាតុភាវាយា’’តិ?

‘‘អដ្ឋិមេ, អានន្ទ, ហេតូ, អដ្ឋ បច្ចយា មហតោ ភូមិចាលស្ស បាតុភាវាយ. កតមេ អដ្ឋ? អយំ, អានន្ទ, មហាបថវី ឧទកេ បតិដ្ឋិតា; ឧទកំ វាតេ បតិដ្ឋិតំ; វាតោ អាកាសដ្ឋោ ហោតិ. សោ, អានន្ទ, សមយោ យំ មហាវាតា វាយន្តិ; មហាវាតា វាយន្តា ឧទកំ កម្បេន្តិ; ឧទកំ កម្បិតំ បថវិំ កម្បេតិ. អយំ, អានន្ទ, បឋមោ ហេតុ, បឋមោ បច្ចយោ មហតោ ភូមិចាលស្ស បាតុភាវាយ.

‘‘បុន ចបរំ, អានន្ទ, សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ ទេវតា វា មហិទ្ធិកា មហានុភាវា. តស្ស បរិត្តា បថវីសញ្ញា ភាវិតា ហោតិ, អប្បមាណា អាបោសញ្ញា. សោ ឥមំ បថវិំ កម្បេតិ សង្កម្បេតិ សម្បកម្បេតិ សម្បវេធេតិ. អយំ, អានន្ទ, ទុតិយោ ហេតុ, ទុតិយោ បច្ចយោ មហតោ ភូមិចាលស្ស បាតុភាវាយ.

‘‘បុន ចបរំ, អានន្ទ, យទា ពោធិសត្តោ តុសិតា កាយា ចវិត្វា សតោ សម្បជានោ មាតុកុច្ឆិំ ឱក្កមតិ, តទាយំ បថវី កម្បតិ សង្កម្បតិ សម្បកម្បតិ សម្បវេធតិ. អយំ, អានន្ទ, តតិយោ ហេតុ; តតិយោ បច្ចយោ មហតោ ភូមិចាលស្ស បាតុភាវាយ.

‘‘បុន ចបរំ, អានន្ទ, យទា ពោធិសត្តោ សតោ សម្បជានោ មាតុកុច្ឆិស្មា និក្ខមតិ, តទាយំ បថវី កម្បតិ សង្កម្បតិ សម្បកម្បតិ សម្បវេធតិ. អយំ, អានន្ទ, ចតុត្ថោ ហេតុ, ចតុត្ថោ បច្ចយោ មហតោ ភូមិចាលស្ស បាតុភាវាយ.

‘‘បុន ចបរំ, អានន្ទ, យទា តថាគតោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈតិ, តទាយំ បថវី កម្បតិ សង្កម្បតិ សម្បកម្បតិ សម្បវេធតិ. អយំ, អានន្ទ, បញ្ចមោ ហេតុ, បញ្ចមោ បច្ចយោ មហតោ ភូមិចាលស្ស បាតុភាវាយ.

‘‘បុន ចបរំ, អានន្ទ, យទា តថាគតោ អនុត្តរំ ធម្មចក្កំ បវត្តេតិ, តទាយំ បថវី កម្បតិ សង្កម្បតិ សម្បកម្បតិ សម្បវេធតិ. អយំ, អានន្ទ, ឆដ្ឋោ ហេតុ, ឆដ្ឋោ បច្ចយោ មហតោ ភូមិចាលស្ស បាតុភាវាយ.

‘‘បុន ចបរំ, អានន្ទ, យទា តថាគតោ សតោ សម្បជានោ អាយុសង្ខារំ ឱស្សជ្ជតិ, តទាយំ បថវី កម្បតិ សង្កម្បតិ សម្បកម្បតិ សម្បវេធតិ. អយំ, អានន្ទ, សត្តមោ ហេតុ, សត្តមោ បច្ចយោ មហតោ ភូមិចាលស្ស បាតុភាវាយ.

‘‘បុន ចបរំ, អានន្ទ, យទា តថាគតោ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយតិ, តទាយំ បថវី កម្បតិ សង្កម្បតិ សម្បកម្បតិ សម្បវេធតិ. អយំ, អានន្ទ, អដ្ឋមោ ហេតុ, អដ្ឋមោ បច្ចយោ មហតោ ភូមិចាលស្ស បាតុភាវាយ. ឥមេ ខោ, អានន្ទ, អដ្ឋ ហេតូ, អដ្ឋ បច្ចយា មហតោ ភូមិចាលស្ស បាតុភាវាយា’’តិ. ទសមំ.

ភូមិចាលវគ្គោ ទុតិយោ.