៤. ទីឃជាណុសុត្តំ

៥៤. ឯកំ សមយំ ភគវា កោលិយេសុ វិហរតិ កក្ករបត្តំ នាម កោលិយានំ និគមោ. អថ ខោ ទីឃជាណុ កោលិយបុត្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ទីឃជាណុ កោលិយបុត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘មយំ, ភន្តេ, គិហី កាមភោគិនោ [កាមភោគី (សី. ស្យា. បី.)] បុត្តសម្ពាធសយនំ អជ្ឈាវសាម, កាសិកចន្ទនំ បច្ចនុភោម, មាលាគន្ធវិលេបនំ ធារយាម, ជាតរូបរជតំ សាទយាម. តេសំ នោ, ភន្តេ, ភគវា អម្ហាកំ តថា ធម្មំ ទេសេតុ យេ អម្ហាកំ អស្សុ ធម្មា ទិដ្ឋធម្មហិតាយ ទិដ្ឋធម្មសុខាយ, សម្បរាយហិតាយ សម្បរាយសុខាយា’’តិ.

‘‘ចត្តារោមេ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, ធម្មា កុលបុត្តស្ស ទិដ្ឋធម្មហិតាយ សំវត្តន្តិ ទិដ្ឋធម្មសុខាយ. កតមេ ចត្តារោ? ឧដ្ឋានសម្បទា, អារក្ខសម្បទា, កល្យាណមិត្តតា, សមជីវិតា [សមជីវិកតា (សី.) អ. និ. ៨.៧៥]. កតមា ច, ព្យគ្ឃបជ្ជ, ឧដ្ឋានសម្បទា? ឥធ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, កុលបុត្តោ យេន កម្មដ្ឋានេន ជីវិកំ [ជីវិតំ (ក.)] កប្បេតិ – យទិ កសិយា, យទិ វណិជ្ជាយ, យទិ គោរក្ខេន, យទិ ឥស្សត្តេន [ឥស្សត្ថេន (សី. ស្យា. បី.)], យទិ រាជបោរិសេន, យទិ សិប្បញ្ញតរេន – តត្ថ ទក្ខោ ហោតិ អនលសោ, តត្រុបាយាយ វីមំសាយ សមន្នាគតោ, អលំ កាតុំ អលំ សំវិធាតុំ. អយំ វុច្ចតិ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, ឧដ្ឋានសម្បទា.

‘‘កតមា ច, ព្យគ្ឃបជ្ជ, អារក្ខសម្បទា? ឥធ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, កុលបុត្តស្ស ភោគា ហោន្តិ ឧដ្ឋានវីរិយាធិគតា ពាហាពលបរិចិតា, សេទាវក្ខិត្តា, ធម្មិកា ធម្មលទ្ធា. តេ អារក្ខេន គុត្តិយា សម្បាទេតិ – ‘កិន្តិ មេ ឥមេ ភោគេ នេវ រាជានោ ហរេយ្យុំ, ន ចោរា ហរេយ្យុំ, ន អគ្គិ ឌហេយ្យ, ន ឧទកំ វហេយ្យ, ន អប្បិយា ទាយាទា ហរេយ្យុ’ន្តិ! អយំ វុច្ចតិ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, អារក្ខសម្បទា.

‘‘កតមា ច, ព្យគ្ឃបជ្ជ, កល្យាណមិត្តតា? ឥធ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, កុលបុត្តោ យស្មិំ គាមេ វា និគមេ វា បដិវសតិ, តត្ថ យេ តេ ហោន្តិ – គហបតី វា គហបតិបុត្តា វា ទហរា វា វុទ្ធសីលិនោ, វុទ្ធា វា វុទ្ធសីលិនោ, សទ្ធាសម្បន្នា, សីលសម្បន្នា, ចាគសម្បន្នា, បញ្ញាសម្បន្នា – តេហិ សទ្ធិំ សន្តិដ្ឋតិ សល្លបតិ សាកច្ឆំ សមាបជ្ជតិ; យថារូបានំ សទ្ធាសម្បន្នានំ សទ្ធាសម្បទំ អនុសិក្ខតិ, យថារូបានំ សីលសម្បន្នានំ សីលសម្បទំ អនុសិក្ខតិ, យថារូបានំ ចាគសម្បន្នានំ ចាគសម្បទំ អនុសិក្ខតិ, យថារូបានំ បញ្ញាសម្បន្នានំ បញ្ញាសម្បទំ អនុសិក្ខតិ. អយំ វុច្ចតិ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, កល្យាណមិត្តតា.

‘‘កតមា ច, ព្យគ្ឃបជ្ជ, សមជីវិតា? ឥធ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, កុលបុត្តោ អាយញ្ច ភោគានំ វិទិត្វា, វយញ្ច ភោគានំ វិទិត្វា, សមំ ជីវិកំ [សមជីវិកំ (ស្យា.), សមជីវិតំ (ក.)] កប្បេតិ នាច្ចោគាឡ្ហំ នាតិហីនំ – ‘ឯវំ មេ អាយោ វយំ បរិយាទាយ ឋស្សតិ, ន ច មេ វយោ អាយំ បរិយាទាយ ឋស្សតី’តិ. សេយ្យថាបិ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, តុលាធារោ វា តុលាធារន្តេវាសី វា តុលំ បគ្គហេត្វា ជានាតិ – ‘ឯត្តកេន វា ឱនតំ [ឱណតំ (ក.)], ឯត្តកេន វា ឧន្នត’ន្តិ [ឧណ្ណតន្តិ (ក.)]; ឯវមេវំ ខោ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, កុលបុត្តោ អាយញ្ច ភោគានំ វិទិត្វា, វយញ្ច ភោគានំ វិទិត្វា, សមំ ជីវិកំ កប្បេតិ នាច្ចោគាឡ្ហំ នាតិហីនំ – ‘ឯវំ មេ អាយោ វយំ បរិយាទាយ ឋស្សតិ, ន ច មេ វយោ អាយំ បរិយាទាយ ឋស្សតី’តិ. សចាយំ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, កុលបុត្តោ អប្បាយោ សមានោ ឧឡារំ ជីវិកំ [ជីវិតំ (ក.)] កប្បេតិ, តស្ស ភវន្តិ វត្តារោ – ‘ឧទុម្ពរខាទីវាយំ [ឧទុម្ពរខាទិកំ វាយំ (សី. បី.), ឧទុម្ពរខាទកំ ចាយំ (ស្យា.)] កុលបុត្តោ ភោគេ ខាទតី’តិ. សចេ បនាយំ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, កុលបុត្តោ មហាយោ សមានោ កសិរំ ជីវិកំ [ជីវិតំ (ក.)] កប្បេតិ, តស្ស ភវន្តិ វត្តារោ – ‘អជេដ្ឋមរណំវាយំ [អជទ្ធុមារិកំ វាយំ (សី. បី.), អទ្ធមារកំ ចាយំ (ស្យា.), ឯត្ថ ជទ្ធូតិ អសនំ = ភត្តភុញ្ជនំ, តស្មា អជទ្ធុមារិកន្តិ អនសនមរណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ម. និ. ១.៣៧៩ អធោលិបិយា ‘‘អជទ្ធុក’’ន្តិ បទំ ទស្សិតំ] កុលបុត្តោ មរិស្សតី’តិ. យតោ ច ខោយំ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, កុលបុត្តោ អាយញ្ច ភោគានំ វិទិត្វា, វយញ្ច ភោគានំ វិទិត្វា, សមំ ជីវិកំ កប្បេតិ នាច្ចោគាឡ្ហំ នាតិហីនំ – ‘ឯវំ មេ អាយោ វយំ បរិយាទាយ ឋស្សតិ, ន ច មេ វយោ អាយំ បរិយាទាយ ឋស្សតី’តិ. អយំ វុច្ចតិ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, សមជីវិតា.

‘‘ឯវំ សមុប្បន្នានំ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, ភោគានំ ចត្តារិ អបាយមុខានិ ហោន្តិ – ឥត្ថិធុត្តោ, សុរាធុត្តោ, អក្ខធុត្តោ, បាបមិត្តោ បាបសហាយោ បាបសម្បវង្កោ. សេយ្យថាបិ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, មហតោ តឡាកស្ស ចត្តារិ ចេវ អាយមុខានិ, ចត្តារិ ច អបាយមុខានិ. តស្ស បុរិសោ យានិ ចេវ អាយមុខានិ តានិ បិទហេយ្យ, យានិ ច អបាយមុខានិ តានិ វិវរេយ្យ; ទេវោ ច ន សម្មា ធារំ អនុប្បវេច្ឆេយ្យ. ឯវញ្ហិ តស្ស, ព្យគ្ឃបជ្ជ, មហតោ តឡាកស្ស បរិហានិយេវ បាដិកង្ខា, នោ វុទ្ធិ; ឯវមេវំ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, ឯវំ សមុប្បន្នានំ ភោគានំ ចត្តារិ អបាយមុខានិ ហោន្តិ – ឥត្ថិធុត្តោ, សុរាធុត្តោ, អក្ខធុត្តោ, បាបមិត្តោ បាបសហាយោ បាបសម្បវង្កោ.

‘‘ឯវំ សមុប្បន្នានំ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, ភោគានំ ចត្តារិ អាយមុខានិ ហោន្តិ – ន ឥត្ថិធុត្តោ, ន សុរាធុត្តោ, ន អក្ខធុត្តោ, កល្យាណមិត្តោ កល្យាណសហាយោ កល្យាណសម្បវង្កោ. សេយ្យថាបិ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, មហតោ តឡាកស្ស ចត្តារិ ចេវ អាយមុខានិ, ចត្តារិ ច អបាយមុខានិ. តស្ស បុរិសោ យានិ ចេវ អាយមុខានិ តានិ វិវរេយ្យ, យានិ ច អបាយមុខានិ តានិ បិទហេយ្យ; ទេវោ ច សម្មា ធារំ អនុប្បវេច្ឆេយ្យ. ឯវញ្ហិ តស្ស, ព្យគ្ឃបជ្ជ, មហតោ តឡាកស្ស វុទ្ធិយេវ បាដិកង្ខា, នោ បរិហានិ; ឯវមេវំ ខោ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, ឯវំ សមុប្បន្នានំ ភោគានំ ចត្តារិ អាយមុខានិ ហោន្តិ – ន ឥត្ថិធុត្តោ, ន សុរាធុត្តោ, ន អក្ខធុត្តោ, កល្យាណមិត្តោ កល្យាណសហាយោ កល្យាណសម្បវង្កោ. ឥមេ ខោ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, ចត្តារោ ធម្មា កុលបុត្តស្ស ទិដ្ឋធម្មហិតាយ សំវត្តន្តិ ទិដ្ឋធម្មសុខាយ.

‘‘ចត្តារោមេ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, ធម្មា កុលបុត្តស្ស សម្បរាយហិតាយ សំវត្តន្តិ សម្បរាយសុខាយ. កតមេ ចត្តារោ? សទ្ធាសម្បទា, សីលសម្បទា, ចាគសម្បទា, បញ្ញាសម្បទា. កតមា ច, ព្យគ្ឃបជ្ជ, សទ្ធាសម្បទា? ឥធ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, កុលបុត្តោ សទ្ធោ ហោតិ, សទ្ទហតិ តថាគតស្ស ពោធិំ – ‘ឥតិបិ សោ ភគវា…បេ… សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា’តិ. អយំ វុច្ចតិ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, សទ្ធាសម្បទា.

‘‘កតមា ច, ព្យគ្ឃបជ្ជ, សីលសម្បទា? ឥធ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, កុលបុត្តោ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ…បេ… សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា បដិវិរតោ ហោតិ. អយំ វុច្ចតិ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, សីលសម្បទា.

‘‘កតមា ច, ព្យគ្ឃបជ្ជ, ចាគសម្បទា? ឥធ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, កុលបុត្តោ វិគតមលមច្ឆេរេន ចេតសា អគារំ អជ្ឈាវសតិ មុត្តចាគោ បយតបាណិ វោស្សគ្គរតោ យាចយោគោ ទានសំវិភាគរតោ. អយំ វុច្ចតិ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, ចាគសម្បទា.

‘‘កតមា ច, ព្យគ្ឃបជ្ជ, បញ្ញាសម្បទា? ឥធ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, កុលបុត្តោ បញ្ញវា ហោតិ, ឧទយត្ថគាមិនិយា បញ្ញាយ សមន្នាគតោ អរិយាយ និព្ពេធិកាយ សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមិនិយា. អយំ វុច្ចតិ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, បញ្ញាសម្បទា. ឥមេ ខោ, ព្យគ្ឃបជ្ជ, ចត្តារោ ធម្មា កុលបុត្តស្ស សម្បរាយហិតាយ សំវត្តន្តិ សម្បរាយសុខាយា’’តិ.

‘‘ឧដ្ឋាតា កម្មធេយ្យេសុ, អប្បមត្តោ វិធានវា;

សមំ កប្បេតិ ជីវិកំ [ជីវិតំ (ក.)], សម្ភតំ អនុរក្ខតិ.

‘‘សទ្ធោ សីលេន សម្បន្នោ, វទញ្ញូ វីតមច្ឆរោ;

និច្ចំ មគ្គំ វិសោធេតិ, សោត្ថានំ សម្បរាយិកំ.

‘‘ឥច្ចេតេ អដ្ឋ ធម្មា ច, សទ្ធស្ស ឃរមេសិនោ;

អក្ខាតា សច្ចនាមេន, ឧភយត្ថ សុខាវហា.

‘‘ទិដ្ឋធម្មហិតត្ថាយ, សម្បរាយសុខាយ ច;

ឯវមេតំ គហដ្ឋានំ, ចាគោ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតី’’តិ. ចតុត្ថំ;