៥. ឧជ្ជយសុត្តំ

៥៥. អថ ខោ ឧជ្ជយោ ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ឧជ្ជយោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘មយំ, ភោ គោតម, បវាសំ គន្តុកាមា. តេសំ នោ ភវំ គោតមោ អម្ហាកំ តថា ធម្មំ ទេសេតុ – យេ អម្ហាកំ អស្សុ ធម្មា ទិដ្ឋធម្មហិតាយ, ទិដ្ឋធម្មសុខាយ, សម្បរាយហិតាយ, សម្បរាយសុខាយា’’តិ.

‘‘ចត្តារោមេ, ព្រាហ្មណ, ធម្មា កុលបុត្តស្ស ទិដ្ឋធម្មហិតាយ សំវត្តន្តិ, ទិដ្ឋធម្មសុខាយ. កតមេ ចត្តារោ? ឧដ្ឋានសម្បទា, អារក្ខសម្បទា, កល្យាណមិត្តតា, សមជីវិតា. កតមា ច, ព្រាហ្មណ, ឧដ្ឋានសម្បទា? ឥធ, ព្រាហ្មណ, កុលបុត្តោ យេន កម្មដ្ឋានេន ជីវិកំ កប្បេតិ – យទិ កសិយា, យទិ វណិជ្ជាយ, យទិ គោរក្ខេន, យទិ ឥស្សត្តេន, យទិ រាជបោរិសេន, យទិ សិប្បញ្ញតរេន – តត្ថ ទក្ខោ ហោតិ អនលសោ, តត្រុបាយាយ វីមំសាយ សមន្នាគតោ, អលំ កាតុំ អលំ សំវិធាតុំ. អយំ វុច្ចតិ, ព្រាហ្មណ, ឧដ្ឋានសម្បទា.

‘‘កតមា ច, ព្រាហ្មណ, អារក្ខសម្បទា? ឥធ, ព្រាហ្មណ, កុលបុត្តស្ស ភោគា ហោន្តិ ឧដ្ឋានវីរិយាធិគតា, ពាហាពលបរិចិតា, សេទាវក្ខិត្តា, ធម្មិកា ធម្មលទ្ធា. តេ អារក្ខេន គុត្តិយា សម្បាទេតិ – ‘កិន្តិ មេ ឥមេ ភោគេ នេវ រាជានោ ហរេយ្យុំ, ន ចោរា ហរេយ្យុំ, ន អគ្គិ ឌហេយ្យ, ន ឧទកំ វហេយ្យ, ន អប្បិយា ទាយាទា ហរេយ្យុ’ន្តិ. អយំ វុច្ចតិ, ព្រាហ្មណ, អារក្ខសម្បទា.

‘‘កតមា ច, ព្រាហ្មណ, កល្យាណមិត្តតា? ឥធ, ព្រាហ្មណ, កុលបុត្តោ យស្មិំ គាមេ វា និគមេ វា បដិវសតិ តត្រ យេ តេ ហោន្តិ – គហបតី វា គហបតិបុត្តា វា ទហរា វា វុទ្ធសីលិនោ, វុទ្ធា វា វុទ្ធសីលិនោ, សទ្ធាសម្បន្នា, សីលសម្បន្នា, ចាគសម្បន្នា, បញ្ញាសម្បន្នា – តេហិ សទ្ធិំ សន្តិដ្ឋតិ សល្លបតិ សាកច្ឆំ សមាបជ្ជតិ; យថារូបានំ សទ្ធាសម្បន្នានំ សទ្ធាសម្បទំ អនុសិក្ខតិ, យថារូបានំ សីលសម្បន្នានំ សីលសម្បទំ អនុសិក្ខតិ, យថារូបានំ ចាគសម្បន្នានំ ចាគសម្បទំ អនុសិក្ខតិ, យថារូបានំ បញ្ញាសម្បន្នានំ បញ្ញាសម្បទំ អនុសិក្ខតិ. អយំ វុច្ចតិ, ព្រាហ្មណ, កល្យាណមិត្តតា.

‘‘កតមា ច, ព្រាហ្មណ, សមជីវិតា? ឥធ, ព្រាហ្មណ, កុលបុត្តោ អាយញ្ច ភោគានំ វិទិត្វា វយញ្ច ភោគានំ វិទិត្វា សមំ ជីវិកំ កប្បេតិ នាច្ចោគាឡ្ហំ នាតិហីនំ – ‘ឯវំ មេ អាយោ វយំ បរិយាទាយ ឋស្សតិ, ន ច មេ វយោ អាយំ បរិយាទាយ ឋស្សតី’តិ. សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, តុលាធារោ វា តុលាធារន្តេវាសី វា តុលំ បគ្គហេត្វា ជានាតិ – ‘ឯត្តកេន វា ឱនតំ, ឯត្តកេន វា ឧន្នត’ន្តិ; ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, កុលបុត្តោ អាយញ្ច ភោគានំ វិទិត្វា វយញ្ច ភោគានំ វិទិត្វា សមំ ជីវិកំ កប្បេតិ នាច្ចោគាឡ្ហំ នាតិហីនំ – ‘ឯវំ មេ អាយោ វយំ បរិយាទាយ ឋស្សតិ, ន ច មេ វយោ អាយំ បរិយាទាយ ឋស្សតី’តិ. សចាយំ, ព្រាហ្មណ, កុលបុត្តោ អប្បាយោ សមានោ ឧឡារំ ជីវិកំ កប្បេតិ, តស្ស ភវន្តិ វត្តារោ – ‘ឧទុម្ពរខាទីវាយំ កុលបុត្តោ ភោគេ ខាទតី’តិ. សចេ បនាយំ, ព្រាហ្មណ, កុលបុត្តោ មហាយោ សមានោ កសិរំ ជីវិកំ កប្បេតិ, តស្ស ភវន្តិ វត្តារោ – ‘អជេដ្ឋមរណំវាយំ កុលបុត្តោ មរិស្សតី’តិ. យតោ ច ខោយំ, ព្រាហ្មណ, កុលបុត្តោ អាយញ្ច ភោគានំ វិទិត្វា វយញ្ច ភោគានំ វិទិត្វា សមំ ជីវិកំ កប្បេតិ នាច្ចោគាឡ្ហំ នាតិហីនំ – ‘ឯវំ មេ អាយោ វយំ បរិយាទាយ ឋស្សតិ, ន ច មេ វយោ អាយំ បរិយាទាយ ឋស្សតី’តិ, អយំ វុច្ចតិ, ព្រាហ្មណ, សមជីវិតា.

‘‘ឯវំ សមុប្បន្នានំ, ព្រាហ្មណ, ភោគានំ ចត្តារិ អបាយមុខានិ ហោន្តិ – ឥត្ថិធុត្តោ, សុរាធុត្តោ, អក្ខធុត្តោ, បាបមិត្តោ បាបសហាយោ បាបសម្បវង្កោ. សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, មហតោ តឡាកស្ស ចត្តារិ ចេវ អាយមុខានិ, ចត្តារិ ច អបាយមុខានិ. តស្ស បុរិសោ យានិ ចេវ អាយមុខានិ តានិ បិទហេយ្យ, យានិ ច អបាយមុខានិ តានិ វិវរេយ្យ; ទេវោ ច ន សម្មា ធារំ អនុប្បវេច្ឆេយ្យ. ឯវញ្ហិ តស្ស ព្រាហ្មណ, មហតោ តឡាកស្ស បរិហានិយេវ បាដិកង្ខា, នោ វុទ្ធិ; ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឯវំ សមុប្បន្នានំ ភោគានំ ចត្តារិ អបាយមុខានិ ហោន្តិ – ឥត្ថិធុត្តោ, សុរាធុត្តោ, អក្ខធុត្តោ, បាបមិត្តោ បាបសហាយោ បាបសម្បវង្កោ.

‘‘ឯវំ សមុប្បន្នានំ, ព្រាហ្មណ, ភោគានំ ចត្តារិ អាយមុខានិ ហោន្តិ – ន ឥត្ថិធុត្តោ, ន សុរាធុត្តោ, ន អក្ខធុត្តោ, កល្យាណមិត្តោ កល្យាណសហាយោ កល្យាណសម្បវង្កោ. សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, មហតោ តឡាកស្ស ចត្តារិ ចេវ អាយមុខានិ ចត្តារិ ច អបាយមុខានិ. តស្ស បុរិសោ យានិ ចេវ អាយមុខានិ តានិ វិវរេយ្យ, យានិ ច អបាយមុខានិ តានិ បិទហេយ្យ; ទេវោ ច សម្មា ធារំ អនុប្បវេច្ឆេយ្យ. ឯវញ្ហិ តស្ស, ព្រាហ្មណ, មហតោ តឡាកស្ស វុទ្ធិយេវ បាដិកង្ខា, នោ បរិហានិ; ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, ឯវំ សមុប្បន្នានំ ភោគានំ ចត្តារិ អាយមុខានិ ហោន្តិ – ន ឥត្ថិធុត្តោ…បេ… កល្យាណសម្បវង្កោ. ឥមេ ខោ, ព្រាហ្មណ, ចត្តារោ ធម្មា កុលបុត្តស្ស ទិដ្ឋធម្មហិតាយ សំវត្តន្តិ ទិដ្ឋធម្មសុខាយ.

‘‘ចត្តារោមេ, ព្រាហ្មណ, កុលបុត្តស្ស ធម្មា សម្បរាយហិតាយ សំវត្តន្តិ សម្បរាយសុខាយ. កតមេ ចត្តារោ? សទ្ធាសម្បទា, សីលសម្បទា, ចាគសម្បទា, បញ្ញាសម្បទា. កតមា ច, ព្រាហ្មណ, សទ្ធាសម្បទា? ឥធ, ព្រាហ្មណ, កុលបុត្តោ សទ្ធោ ហោតិ, សទ្ទហតិ តថាគតស្ស ពោធិំ – ‘ឥតិបិ សោ ភគវា…បេ… សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា’តិ. អយំ វុច្ចតិ, ព្រាហ្មណ, សទ្ធាសម្បទា.

‘‘កតមា ច, ព្រាហ្មណ, សីលសម្បទា? ឥធ, ព្រាហ្មណ, កុលបុត្តោ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ…បេ… សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា បដិវិរតោ ហោតិ. អយំ វុច្ចតិ, ព្រាហ្មណ, សីលសម្បទា.

‘‘កតមា ច, ព្រាហ្មណ, ចាគសម្បទា? ឥធ, ព្រាហ្មណ, កុលបុត្តោ វិគតមលមច្ឆេរេន ចេតសា អគារំ អជ្ឈាវសតិ មុត្តចាគោ បយតបាណិ វោស្សគ្គរតោ យាចយោគោ ទានសំវិភាគរតោ. អយំ វុច្ចតិ, ព្រាហ្មណ, ចាគសម្បទា.

‘‘កតមា ច, ព្រាហ្មណ, បញ្ញាសម្បទា? ឥធ, ព្រាហ្មណ, កុលបុត្តោ បញ្ញវា ហោតិ…បេ… សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមិនិយា. អយំ វុច្ចតិ, ព្រាហ្មណ, បញ្ញាសម្បទា. ឥមេ ខោ, ព្រាហ្មណ, ចត្តារោ ធម្មា កុលបុត្តស្ស សម្បរាយហិតាយ សំវត្តន្តិ សម្បរាយសុខាយា’’តិ.

‘‘ឧដ្ឋាតា កម្មធេយ្យេសុ, អប្បមត្តោ វិធានវា;

សមំ កប្បេតិ ជីវិកំ, សម្ភតំ អនុរក្ខតិ.

‘‘សទ្ធោ សីលេន សម្បន្នោ, វទញ្ញូ វីតមច្ឆរោ;

និច្ចំ មគ្គំ វិសោធេតិ, សោត្ថានំ សម្បរាយិកំ.

‘‘ឥច្ចេតេ អដ្ឋ ធម្មា ច, សទ្ធស្ស ឃរមេសិនោ;

អក្ខាតា សច្ចនាមេន, ឧភយត្ថ សុខាវហា.

‘‘ទិដ្ឋធម្មហិតត្ថាយ, សម្បរាយសុខាយ ច;

ឯវមេតំ គហដ្ឋានំ, ចាគោ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតី’’តិ. បញ្ចមំ;