៨. បុរិសិន្ទ្រិយញាណសុត្តំ

៦២. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា កោសលេសុ ចារិកំ ចរមានោ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ យេន ទណ្ឌកប្បកំ នាម កោសលានំ និគមោ តទវសរិ. អថ ខោ ភគវា មគ្គា ឱក្កម្ម អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. តេ ច ភិក្ខូ ទណ្ឌកប្បកំ បវិសិំសុ អាវសថំ បរិយេសិតុំ.

អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ យេន អចិរវតី នទី តេនុបសង្កមិ គត្តានិ បរិសិញ្ចិតុំ. អចិរវតិយា នទិយា គត្តានិ បរិសិញ្ចិត្វា បច្ចុត្តរិត្វា ឯកចីវរោ អដ្ឋាសិ គត្តានិ បុព្ពាបយមានោ. អថ ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ ឯតទវោច – ‘‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ អានន្ទ, សព្ពំ ចេតសោ សមន្នាហរិត្វា នុ ខោ ទេវទត្តោ ភគវតា ព្យាកតោ – ‘អាបាយិកោ ទេវទត្តោ នេរយិកោ កប្បដ្ឋោ អតេកិច្ឆោ’តិ [ចូឡវ. ៣៤៨; អ. និ. ៨.៧ បស្សិតព្ពំ], ឧទាហុ កេនចិទេវ បរិយាយេនា’តិ? ‘‘ឯវំ ខោ បនេតំ, អាវុសោ, ភគវតា ព្យាកត’’ន្តិ.

អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ យេន អចិរវតី នទី តេនុបសង្កមិំ គត្តានិ បរិសិញ្ចិតុំ. អចិរវតិយា នទិយា គត្តានិ បរិសិញ្ចិត្វា បច្ចុត្តរិត្វា ឯកចីវរោ អដ្ឋាសិំ គត្តានិ បុព្ពាបយមានោ. អថ ខោ, ភន្តេ, អញ្ញតរោ ភិក្ខុ យេនាហំ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា មំ ឯតទវោច – ‘កិំ នុ ខោ, អាវុសោ, អានន្ទ សព្ពំ ចេតសោ សមន្នាហរិត្វា នុ ខោ ទេវទត្តោ ភគវតា ព្យាកតោ – អាបាយិកោ ទេវទត្តោ នេរយិកោ កប្បដ្ឋោ អតេកិច្ឆោតិ, ឧទាហុ កេនចិទេវ បរិយាយេនា’តិ? ឯវំ វុត្តេ អហំ, ភន្តេ, តំ ភិក្ខុំ ឯតទវោចំ – ‘ឯវំ ខោ បនេតំ, អាវុសោ, ភគវតា ព្យាកត’’’ន្តិ.

‘‘សោ វា [សោ ច (ស្យា.)] ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ នវោ ភវិស្សតិ អចិរបព្ពជិតោ, ថេរោ វា បន ពាលោ អព្យត្តោ. កថញ្ហិ នាម យំ មយា ឯកំសេន ព្យាកតំ តត្ថ ទ្វេជ្ឈំ អាបជ្ជិស្សតិ! នាហំ, អានន្ទ, អញ្ញំ ឯកបុគ្គលម្បិ សមនុបស្សាមិ, យោ ឯវំ មយា សព្ពំ ចេតសោ សមន្នាហរិត្វា ព្យាកតោ, យថយិទំ ទេវទត្តោ. យាវកីវញ្ចាហំ, អានន្ទ, ទេវទត្តស្ស វាលគ្គកោដិនិត្តុទនមត្តម្បិ សុក្កធម្មំ អទ្ទសំ; នេវ តាវាហំ ទេវទត្តំ ព្យាកាសិំ – ‘អាបាយិកោ ទេវទត្តោ នេរយិកោ កប្បដ្ឋោ អតេកិច្ឆោ’តិ. យតោ ច ខោ អហំ, អានន្ទ, ទេវទត្តស្ស វាលគ្គកោដិនិត្តុទនមត្តម្បិ សុក្កធម្មំ ន អទ្ទសំ; អថាហំ ទេវទត្តំ ព្យាកាសិំ – ‘អាបាយិកោ ទេវទត្តោ នេរយិកោ កប្បដ្ឋោ អតេកិច្ឆោ’តិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, អានន្ទ, គូថកូបោ សាធិកបោរិសោ បូរោ គូថស្ស សមតិត្តិកោ. តត្រ បុរិសោ សសីសកោ និមុគ្គោ អស្ស. តស្ស កោចិទេវ បុរិសោ ឧប្បជ្ជេយ្យ អត្ថកាមោ ហិតកាមោ យោគក្ខេមកាមោ តម្ហា គូថកូបា ឧទ្ធរិតុកាមោ. សោ តំ គូថកូបំ សមន្តានុបរិគច្ឆន្តោ នេវ បស្សេយ្យ តស្ស បុរិសស្ស វាលគ្គកោដិនិត្តុទនមត្តម្បិ គូថេន អមក្ខិតំ, យត្ថ តំ គហេត្វា ឧទ្ធរេយ្យ. ឯវមេវំ ខោ អហំ, អានន្ទ, យតោ ទេវទត្តស្ស វាលគ្គកោដិនិត្តុទនមត្តម្បិ សុក្កធម្មំ ន អទ្ទសំ; អថាហំ ទេវទត្តំ ព្យាកាសិំ – ‘អាបាយិកោ ទេវទត្តោ នេរយិកោ កប្បដ្ឋោ អតេកិច្ឆោ’តិ. សចេ តុម្ហេ, អានន្ទ, សុណេយ្យាថ តថាគតស្ស បុរិសិន្ទ្រិយញាណានិ វិភជិស្សាមី’’តិ [វិភជន្តស្សាតិ (សី. ស្យា. បី.)]?

‘‘ឯតស្ស, ភគវា, កាលោ; ឯតស្ស, សុគត, កាលោ យំ ភគវា បុរិសិន្ទ្រិយញាណានិ វិភជេយ្យ. ភគវតោ សុត្វា ភិក្ខូ ធារេស្សន្តី’’តិ. ‘‘តេនហានន្ទ, សុណាហិ, សាធុកំ មនសិ ករោហិ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ បច្ចស្សោសិ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘ឥធាហំ, អានន្ទ, ឯកច្ចំ បុគ្គលំ ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘ឥមស្ស ខោ បុគ្គលស្ស វិជ្ជមានា កុសលាបិ ធម្មា អកុសលាបិ ធម្មា’តិ. តមេនំ អបរេន សមយេន ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘ឥមស្ស ខោ បុគ្គលស្ស កុសលា ធម្មា អន្តរហិតា, អកុសលា ធម្មា សម្មុខីភូតា. អត្ថិ ច ខ្វស្ស កុសលមូលំ អសមុច្ឆិន្នំ, តម្ហា តស្ស កុសលា កុសលំ បាតុភវិស្សតិ. ឯវមយំ បុគ្គលោ អាយតិំ អបរិហានធម្មោ ភវិស្សតី’តិ. សេយ្យថាបិ, អានន្ទ, ពីជានិ អខណ្ឌានិ អបូតីនិ អវាតាតបហតានិ សារទានិ សុខសយិតានិ សុខេត្តេ សុបរិកម្មកតាយ ភូមិយា និក្ខិត្តានិ. ជានេយ្យាសិ ត្វំ, អានន្ទ, ឥមានិ ពីជានិ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជិស្សន្តី’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯវមេវំ ខោ អហំ, អានន្ទ, ឥធេកច្ចំ បុគ្គលំ ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘ឥមស្ស ខោ បុគ្គលស្ស វិជ្ជមានា កុសលាបិ ធម្មា អកុសលាបិ ធម្មា’តិ. តមេនំ អបរេន សមយេន ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘ឥមស្ស ខោ បុគ្គលស្ស កុសលា ធម្មា អន្តរហិតា, អកុសលា ធម្មា សម្មុខីភូតា. អត្ថិ ច ខ្វស្ស កុសលមូលំ អសមុច្ឆិន្នំ, តម្ហា តស្ស កុសលា កុសលំ បាតុភវិស្សតិ. ឯវមយំ បុគ្គលោ អាយតិំ អបរិហានធម្មោ ភវិស្សតី’តិ. ឯវម្បិ ខោ, អានន្ទ, តថាគតស្ស បុរិសបុគ្គលោ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតោ ហោតិ. ឯវម្បិ ខោ, អានន្ទ, តថាគតស្ស បុរិសិន្ទ្រិយញាណំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតំ ហោតិ. ឯវម្បិ ខោ, អានន្ទ, តថាគតស្ស អាយតិំ ធម្មសមុប្បាទោ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតោ ហោតិ.

‘‘ឥធ បនាហំ, អានន្ទ, ឯកច្ចំ បុគ្គលំ ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘ឥមស្ស ខោ បុគ្គលស្ស វិជ្ជមានា កុសលាបិ ធម្មា អកុសលាបិ ធម្មា’តិ. តមេនំ អបរេន សមយេន ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘ឥមស្ស ខោ បុគ្គលស្ស អកុសលា ធម្មា អន្តរហិតា, កុសលា ធម្មា សម្មុខីភូតា. អត្ថិ ច ខ្វស្ស អកុសលមូលំ អសមុច្ឆិន្នំ, តម្ហា តស្ស អកុសលា អកុសលំ បាតុភវិស្សតិ. ឯវមយំ បុគ្គលោ អាយតិំ បរិហានធម្មោ ភវិស្សតី’តិ. សេយ្យថាបិ, អានន្ទ, ពីជានិ អខណ្ឌានិ អបូតីនិ អវាតាតបហតានិ សារទានិ សុខសយិតានិ បុថុសិលាយ និក្ខិត្តានិ. ជានេយ្យាសិ ត្វំ, អានន្ទ, នយិមានិ ពីជានិ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជិស្សន្តី’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯវមេវំ ខោ អហំ, អានន្ទ, ឥធេកច្ចំ បុគ្គលំ ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘ឥមស្ស ខោ បុគ្គលស្ស វិជ្ជមានា កុសលាបិ ធម្មា អកុសលាបិ ធម្មា’តិ. តមេនំ អបរេន សមយេន ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘ឥមស្ស ខោ បុគ្គលស្ស អកុសលា ធម្មា អន្តរហិតា, កុសលា ធម្មា សម្មុខីភូតា. អត្ថិ ច ខ្វស្ស អកុសលមូលំ អសមុច្ឆិន្នំ, តម្ហា តស្ស អកុសលា អកុសលំ បាតុភវិស្សតិ. ឯវមយំ បុគ្គលោ អាយតិំ បរិហានធម្មោ ភវិស្សតី’តិ. ឯវម្បិ ខោ, អានន្ទ, តថាគតស្ស បុរិសបុគ្គលោ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតោ ហោតិ. ឯវម្បិ ខោ, អានន្ទ, តថាគតស្ស បុរិសិន្ទ្រិយញាណំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតំ ហោតិ. ឯវម្បិ ខោ, អានន្ទ, តថាគតស្ស អាយតិំ ធម្មសមុប្បាទោ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតោ ហោតិ.

‘‘ឥធ បនាហំ, អានន្ទ, ឯកច្ចំ បុគ្គលំ ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘ឥមស្ស ខោ បុគ្គលស្ស វិជ្ជមានា កុសលាបិ ធម្មា អកុសលាបិ ធម្មា’តិ. តមេនំ អបរេន សមយេន ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘នត្ថិ ឥមស្ស បុគ្គលស្ស វាលគ្គកោដិនិត្តុទនមត្តោបិ សុក្កោ ធម្មោ, សមន្នាគតោយំ បុគ្គលោ ឯកន្តកាឡកេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហិ, កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជិស្សតី’តិ. សេយ្យថាបិ, អានន្ទ, ពីជានិ ខណ្ឌានិ បូតីនិ វាតាតបហតានិ សុខេត្តេ សុបរិកម្មកតាយ ភូមិយា និក្ខិត្តានិ. ជានេយ្យាសិ ត្វំ, អានន្ទ, នយិមានិ ពីជានិ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជិស្សន្តី’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯវមេវំ ខោ អហំ, អានន្ទ, ឥធេកច្ចំ បុគ្គលំ ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘ឥមស្ស ខោ បុគ្គលស្ស វិជ្ជមានា កុសលាបិ ធម្មា អកុសលាបិ ធម្មា’តិ. តមេនំ អបរេន សមយេន ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘នត្ថិ ឥមស្ស បុគ្គលស្ស វាលគ្គកោដិនិត្តុទនមត្តោបិ សុក្កោ ធម្មោ, សមន្នាគតោយំ បុគ្គលោ ឯកន្តកាឡកេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហិ, កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជិស្សតី’តិ. ឯវម្បិ ខោ, អានន្ទ, តថាគតស្ស បុរិសបុគ្គលោ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតោ ហោតិ. ឯវម្បិ ខោ, អានន្ទ, តថាគតស្ស បុរិសិន្ទ្រិយញាណំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតំ ហោតិ. ឯវម្បិ ខោ, អានន្ទ, តថាគតស្ស អាយតិំ ធម្មសមុប្បាទោ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតោ ហោតី’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សក្កា នុ ខោ, ភន្តេ, ឥមេសំ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ អបរេបិ តយោ បុគ្គលា សប្បដិភាគា បញ្ញាបេតុ’’ន្តិ? ‘‘សក្កា, អានន្ទា’’តិ ភគវា អវោច – ‘‘ឥធាហំ, អានន្ទ, ឯកច្ចំ បុគ្គលំ ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘ឥមស្ស ខោ បុគ្គលស្ស វិជ្ជមានា កុសលាបិ ធម្មា អកុសលាបិ ធម្មា’តិ. តមេនំ អបរេន សមយេន ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘ឥមស្ស ខោ បុគ្គលស្ស កុសលា ធម្មា អន្តរហិតា, អកុសលា ធម្មា សម្មុខីភូតា. អត្ថិ ច ខ្វស្ស កុសលមូលំ អសមុច្ឆិន្នំ, តម្បិ សព្ពេន សព្ពំ សមុគ្ឃាតំ គច្ឆតិ. ឯវមយំ បុគ្គលោ អាយតិំ បរិហានធម្មោ ភវិស្សតី’តិ. សេយ្យថាបិ, អានន្ទ, អង្គារានិ អាទិត្តានិ សម្បជ្ជលិតានិ សជោតិភូតានិ បុថុសិលាយ និក្ខិត្តានិ. ជានេយ្យាសិ ត្វំ, អានន្ទ, នយិមានិ អង្គារានិ វុទ្ធិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជិស្សន្តី’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘សេយ្យថាបិ វា បន, អានន្ទ, សាយន្ហសមយំ [សាយន្ហសមយេ (ស្យា. ក.)] សូរិយេ ឱគច្ឆន្តេ, ជានេយ្យាសិ ត្វំ, អានន្ទ, អាលោកោ អន្តរធាយិស្សតិ អន្ធការោ បាតុភវិស្សតី’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘សេយ្យថាបិ វា, បនានន្ទ, អភិទោ អទ្ធរត្តំ ភត្តកាលសមយេ, ជានេយ្យាសិ ត្វំ, អានន្ទ, អាលោកោ អន្តរហិតោ អន្ធការោ បាតុភូតោ’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯវមេវំ ខោ អហំ, អានន្ទ, ឥធេកច្ចំ បុគ្គលំ ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘ឥមស្ស ខោ បុគ្គលស្ស វិជ្ជមានា កុសលាបិ ធម្មា អកុសលាបិ ធម្មា’តិ. តមេនំ អបរេន សមយេន ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘ឥមស្ស ខោ បុគ្គលស្ស កុសលា ធម្មា អន្តរហិតា, អកុសលា ធម្មា សម្មុខីភូតា. អត្ថិ ច ខ្វស្ស កុសលមូលំ អសមុច្ឆិន្នំ, តម្បិ សព្ពេន សព្ពំ សមុគ្ឃាតំ គច្ឆតិ. ឯវមយំ បុគ្គលោ អាយតិំ បរិហានធម្មោ ភវិស្សតី’តិ. ឯវម្បិ ខោ, អានន្ទ, តថាគតស្ស បុរិសបុគ្គលោ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតោ ហោតិ. ឯវម្បិ ខោ, អានន្ទ, តថាគតស្ស បុរិសិន្ទ្រិយញាណំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតំ ហោតិ. ឯវម្បិ ខោ, អានន្ទ, តថាគតស្ស អាយតិំ ធម្មសមុប្បាទោ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតោ ហោតិ.

‘‘ឥធ បនាហំ, អានន្ទ, ឯកច្ចំ បុគ្គលំ ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘ឥមស្ស ខោ បុគ្គលស្ស វិជ្ជមានា កុសលាបិ ធម្មា អកុសលាបិ ធម្មា’តិ. តមេនំ អបរេន សមយេន ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘ឥមស្ស ខោ បុគ្គលស្ស អកុសលា ធម្មា អន្តរហិតា, កុសលា ធម្មា សម្មុខីភូតា. អត្ថិ ច ខ្វស្ស អកុសលមូលំ អសមុច្ឆិន្នំ, តម្បិ សព្ពេន សព្ពំ សមុគ្ឃាតំ គច្ឆតិ. ឯវមយំ បុគ្គលោ អាយតិំ អបរិហានធម្មោ ភវិស្សតី’តិ. សេយ្យថាបិ, អានន្ទ, អង្គារានិ អាទិត្តានិ សម្បជ្ជលិតានិ សជោតិភូតានិ សុក្ខេ តិណបុញ្ជេ វា កដ្ឋបុញ្ជេ វា និក្ខិត្តានិ. ជានេយ្យាសិ ត្វំ, អានន្ទ, ឥមានិ អង្គារានិ វុឌ្ឍិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជិស្សន្តី’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘សេយ្យថាបិ វា បនានន្ទ, រត្តិយា បច្ចូសសមយំ [រត្តិបច្ចូសសមយេ (ក.)] សូរិយេ ឧគ្គច្ឆន្តេ, ជានេយ្យាសិ ត្វំ, អានន្ទ, អន្ធការោ អន្តរធាយិស្សតិ, អាលោកោ បាតុភវិស្សតី’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘សេយ្យថាបិ វា បនានន្ទ, អភិទោ មជ្ឈន្ហិកេ ភត្តកាលសមយេ, ជានេយ្យាសិ ត្វំ, អានន្ទ, អន្ធការោ អន្តរហិតោ អាលោកោ បាតុភូតោ’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯវមេវំ ខោ អហំ, អានន្ទ, ឥធេកច្ចំ បុគ្គលំ ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘ឥមស្ស ខោ បុគ្គលស្ស វិជ្ជមានា កុសលាបិ ធម្មា អកុសលាបិ ធម្មា’តិ. តមេនំ អបរេន សមយេន ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘ឥមស្ស ខោ បុគ្គលស្ស អកុសលា ធម្មា អន្តរហិតា, កុសលា ធម្មា សម្មុខីភូតា. អត្ថិ ច ខ្វស្ស អកុសលមូលំ អសមុច្ឆិន្នំ, តម្បិ សព្ពេន សព្ពំ សមុគ្ឃាតំ គច្ឆតិ. ឯវមយំ បុគ្គលោ អាយតិំ អបរិហានធម្មោ ភវិស្សតី’តិ. ឯវម្បិ ខោ, អានន្ទ, តថាគតស្ស បុរិសបុគ្គលោ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតោ ហោតិ. ឯវម្បិ ខោ, អានន្ទ, តថាគតស្ស បុរិសិន្ទ្រិយញាណំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតំ ហោតិ. ឯវម្បិ ខោ, អានន្ទ, តថាគតស្ស អាយតិំ ធម្មសមុប្បាទោ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតោ ហោតិ.

‘‘ឥធ បនាហំ, អានន្ទ, ឯកច្ចំ បុគ្គលំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘ឥមស្ស ខោ បុគ្គលស្ស វិជ្ជមានា កុសលាបិ ធម្មា អកុសលាបិ ធម្មា’តិ. តមេនំ អបរេន សមយេន ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘នត្ថិ ឥមស្ស បុគ្គលស្ស វាលគ្គកោដិនិត្តុទនមត្តោបិ អកុសលោ ធម្មោ, សមន្នាគតោយំ បុគ្គលោ ឯកន្តសុក្កេហិ អនវជ្ជេហិ ធម្មេហិ, ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បរិនិព្ពាយិស្សតី’តិ. សេយ្យថាបិ, អានន្ទ, អង្គារានិ សីតានិ និព្ពុតានិ សុក្ខេ តិណបុញ្ជេ វា កដ្ឋបុញ្ជេ វា និក្ខិត្តានិ. ជានេយ្យាសិ ត្វំ, អានន្ទ, នយិមានិ អង្គារានិ វុឌ្ឍិំ វិរូឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជិស្សន្តី’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯវមេវំ ខោ អហំ, អានន្ទ, ឥធេកច្ចំ បុគ្គលំ ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘ឥមស្ស ខោ បុគ្គលស្ស វិជ្ជមានា កុសលាបិ ធម្មា អកុសលាបិ ធម្មា’តិ. តមេនំ អបរេន សមយេន ឯវំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច បជានាមិ – ‘នត្ថិ ឥមស្ស បុគ្គលស្ស វាលគ្គកោដិនិត្តុទនមត្តោបិ អកុសលោ ធម្មោ, សមន្នាគតោយំ បុគ្គលោ ឯកន្តសុក្កេហិ អនវជ្ជេហិ ធម្មេហិ, ទិដ្ឋេវ ធម្មេ បរិនិព្ពាយិស្សតី’តិ. ឯវម្បិ ខោ, អានន្ទ, តថាគតស្ស បុរិសបុគ្គលោ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតោ ហោតិ. ឯវម្បិ ខោ, អានន្ទ, តថាគតស្ស បុរិសិន្ទ្រិយញាណំ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតំ ហោតិ. ឯវម្បិ ខោ, អានន្ទ, តថាគតស្ស អាយតិំ ធម្មសមុប្បាទោ ចេតសា ចេតោ បរិច្ច វិទិតោ ហោតិ.

‘‘តត្រានន្ទ, យេ តេ បុរិមា តយោ បុគ្គលា តេសំ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ ឯកោ អបរិហានធម្មោ, ឯកោ បរិហានធម្មោ, ឯកោ អាបាយិកោ នេរយិកោ. តត្រានន្ទ, យេមេ បច្ឆិមា តយោ បុគ្គលា ឥមេសំ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ ឯកោ បរិហានធម្មោ, ឯកោ អបរិហានធម្មោ, ឯកោ បរិនិព្ពានធម្មោ’’តិ. អដ្ឋមំ.