២. សារណីយវគ្គោ

១. បឋមសារណីយសុត្តំ

១១. ‘‘ឆយិមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា សារណីយា [សារាណីយា (សី. ស្យា. កំ. បី.)]. កតមេ ឆ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ មេត្តំ កាយកម្មំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ សព្រហ្មចារីសុ អាវិ ចេវ រហោ ច, អយម្បិ ធម្មោ សារណីយោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ មេត្តំ វចីកម្មំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ សព្រហ្មចារីសុ អាវិ ចេវ រហោ ច, អយម្បិ ធម្មោ សារណីយោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ មេត្តំ មនោកម្មំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ សព្រហ្មចារីសុ អាវិ ចេវ រហោ ច, អយម្បិ ធម្មោ សារណីយោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យេ តេ លាភា ធម្មិកា ធម្មលទ្ធា អន្តមសោ បត្តបរិយាបន្នមត្តម្បិ តថារូបេហិ លាភេហិ អប្បដិវិភត្តភោគី ហោតិ សីលវន្តេហិ សព្រហ្មចារីហិ សាធារណភោគី, អយម្បិ ធម្មោ សារណីយោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យានិ តានិ សីលានិ អខណ្ឌានិ អច្ឆិទ្ទានិ អសពលានិ អកម្មាសានិ ភុជិស្សានិ វិញ្ញុប្បសត្ថានិ អបរាមដ្ឋានិ សមាធិសំវត្តនិកានិ តថារូបេហិ សីលេហិ សីលសាមញ្ញគតោ វិហរតិ សព្រហ្មចារីហិ អាវិ ចេវ រហោ ច, អយម្បិ ធម្មោ សារណីយោ.

២. ទុតិយសារណីយសុត្តំ

១២. ‘‘ឆយិមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា សារណីយា បិយករណា គរុករណា សង្គហាយ អវិវាទាយ សាមគ្គិយា ឯកីភាវាយ សំវត្តន្តិ. កតមេ ឆ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ មេត្តំ កាយកម្មំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ សព្រហ្មចារីសុ អាវិ ចេវ រហោ ច, អយម្បិ ធម្មោ សារណីយោ បិយករណោ គរុករណោ សង្គហាយ អវិវាទាយ សាមគ្គិយា ឯកីភាវាយ សំវត្តតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ មេត្តំ វចីកម្មំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ…បេ… មេត្តំ មនោកម្មំ បច្ចុបដ្ឋិតំ ហោតិ សព្រហ្មចារីសុ អាវិ ចេវ រហោ ច, អយម្បិ ធម្មោ សារណីយោ បិយករណោ គរុករណោ សង្គហាយ អវិវាទាយ សាមគ្គិយា ឯកីភាវាយ សំវត្តតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យាយំ ទិដ្ឋិ អរិយា និយ្យានិកា និយ្យាតិ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ តថារូបាយ ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋិសាមញ្ញគតោ វិហរតិ សព្រហ្មចារីហិ អាវិ ចេវ រហោ ច, អយម្បិ ធម្មោ សារណីយោ បិយករណោ គរុករណោ សង្គហាយ អវិវាទាយ សាមគ្គិយា ឯកីភាវាយ សំវត្តតិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ឆ ធម្មា សារណីយា បិយករណា គរុករណា សង្គហាយ អវិវាទាយ សាមគ្គិយា ឯកីភាវាយ សំវត្តន្តី’’តិ. ទុតិយំ.

៣. និស្សារណីយសុត្តំ

១៣. ‘‘ឆយិមា, ភិក្ខវេ, និស្សារណីយា ធាតុយោ. កតមា ឆ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ វទេយ្យ – ‘មេត្តា ហិ ខោ មេ ចេតោវិមុត្តិ ភាវិតា ពហុលីកតា យានីកតា វត្ថុកតា អនុដ្ឋិតា បរិចិតា សុសមារទ្ធា; អថ ច បន មេ ព្យាបាទោ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតី’តិ. សោ ‘មា ហេវ’ន្តិស្ស វចនីយោ – ‘មាយស្មា, ឯវំ អវច; មា ភគវន្តំ អព្ភាចិក្ខិ, ន ហិ សាធុ ភគវតោ អព្ភក្ខានំ, ន ហិ ភគវា ឯវំ វទេយ្យ. អដ្ឋានមេតំ, អាវុសោ, អនវកាសោ យំ មេត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា ភាវិតាយ ពហុលីកតាយ យានីកតាយ វត្ថុកតាយ អនុដ្ឋិតាយ បរិចិតាយ សុសមារទ្ធាយ; អថ ច បនស្ស ព្យាបាទោ ចិត្តំ បរិយាទាយ ឋស្សតិ [ឋស្សតីតិ (សព្ពត្ថ) ទី. និ. ៣.៣២៦ បស្សិតព្ពំ], នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. និស្សរណញ្ហេតំ, អាវុសោ, ព្យាបាទស្ស យទិទំ មេត្តាចេតោវិមុត្តី’’’តិ [មេត្តាចេតោវិមុត្តិ (សព្ពត្ថ)].

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ វទេយ្យ – ‘ករុណា ហិ ខោ មេ ចេតោវិមុត្តិ ភាវិតា ពហុលីកតា យានីកតា វត្ថុកតា អនុដ្ឋិតា បរិចិតា សុសមារទ្ធា; អថ ច បន មេ វិហេសា ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតី’តិ. សោ ‘មា ហេវ’ន្តិស្ស វចនីយោ – ‘មាយស្មា, ឯវំ អវច; មា ភគវន្តំ អព្ភាចិក្ខិ, ន ហិ សាធុ ភគវតោ អព្ភក្ខានំ, ន ហិ ភគវា ឯវំ វទេយ្យ. អដ្ឋានមេតំ, អាវុសោ, អនវកាសោ យំ ករុណាយ ចេតោវិមុត្តិយា ភាវិតាយ ពហុលីកតាយ យានីកតាយ វត្ថុកតាយ អនុដ្ឋិតាយ បរិចិតាយ សុសមារទ្ធាយ; អថ ច បនស្ស វិហេសា ចិត្តំ បរិយាទាយ ឋស្សតិ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. និស្សរណញ្ហេតំ, អាវុសោ, វិហេសាយ យទិទំ ករុណាចេតោវិមុត្តី’’’តិ.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ វទេយ្យ – ‘មុទិតា ហិ ខោ មេ ចេតោវិមុត្តិ ភាវិតា ពហុលីកតា យានីកតា វត្ថុកតា អនុដ្ឋិតា បរិចិតា សុសមារទ្ធា; អថ ច បន មេ អរតិ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតី’តិ. សោ ‘មា ហេវ’ន្តិស្ស វចនីយោ – ‘មាយស្មា, ឯវំ អវច; មា ភគវន្តំ អព្ភាចិក្ខិ, ន ហិ សាធុ ភគវតោ អព្ភក្ខានំ, ន ហិ ភគវា ឯវំ វទេយ្យ. អដ្ឋានមេតំ, អាវុសោ, អនវកាសោ យំ មុទិតាយ ចេតោវិមុត្តិយា ភាវិតាយ ពហុលីកតាយ យានីកតាយ វត្ថុកតាយ អនុដ្ឋិតាយ បរិចិតាយ សុសមារទ្ធាយ; អថ ច បនស្ស អរតិ ចិត្តំ បរិយាទាយ ឋស្សតិ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. និស្សរណញ្ហេតំ, អាវុសោ, អរតិយា យទិទំ មុទិតាចេតោវិមុត្តី’’’តិ.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ វទេយ្យ – ‘ឧបេក្ខា ហិ ខោ មេ ចេតោវិមុត្តិ ភាវិតា ពហុលីកតា យានីកតា វត្ថុកតា អនុដ្ឋិតា បរិចិតា សុសមារទ្ធា; អថ ច បន មេ រាគោ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតី’តិ. សោ ‘មា ហេវ’ន្តិស្ស វចនីយោ – ‘មាយស្មា, ឯវំ អវច; មា ភគវន្តំ អព្ភាចិក្ខិ, ន ហិ សាធុ ភគវតោ អព្ភក្ខានំ, ន ហិ ភគវា ឯវំ វទេយ្យ. អដ្ឋានមេតំ, អាវុសោ, អនវកាសោ យំ ឧបេក្ខាយ ចេតោវិមុត្តិយា ភាវិតាយ ពហុលីកតាយ យានីកតាយ វត្ថុកតាយ អនុដ្ឋិតាយ បរិចិតាយ សុសមារទ្ធាយ; អថ ច បនស្ស រាគោ ចិត្តំ បរិយាទាយ ឋស្សតិ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. និស្សរណញ្ហេតំ, អាវុសោ, រាគស្ស យទិទំ ឧបេក្ខាចេតោវិមុត្តី’’’តិ.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អនិមិត្តា ហិ ខោ មេ ចេតោវិមុត្តិ ភាវិតា ពហុលីកតា យានីកតា វត្ថុកតា អនុដ្ឋិតា បរិចិតា សុសមារទ្ធា; អថ ច បន មេ និមិត្តានុសារិ វិញ្ញាណំ ហោតី’តិ. សោ ‘មា ហេវ’ន្តិស្ស វចនីយោ – ‘មាយស្មា, ឯវំ អវច; មា ភគវន្តំ អព្ភាចិក្ខិ, ន ហិ សាធុ ភគវតោ អព្ភក្ខានំ, ន ហិ ភគវា ឯវំ វទេយ្យ. អដ្ឋានមេតំ, អាវុសោ, អនវកាសោ យំ អនិមិត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា ភាវិតាយ ពហុលីកតាយ យានីកតាយ វត្ថុកតាយ អនុដ្ឋិតាយ បរិចិតាយ សុសមារទ្ធាយ; អថ ច បនស្ស និមិត្តានុសារិ វិញ្ញាណំ ភវិស្សតិ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. និស្សរណញ្ហេតំ, អាវុសោ, សព្ពនិមិត្តានំ យទិទំ អនិមិត្តាចេតោវិមុត្តី’’’តិ.

‘‘ឥធ បន ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ វទេយ្យ – ‘អស្មីតិ ខោ មេ វិគតំ [វិគតេ (ស្យា.)], អយមហមស្មីតិ ច [អយំ ចការោ ទី. និ. ៣.៣២៦ នត្ថិ] ន សមនុបស្សាមិ; អថ ច បន មេ វិចិកិច្ឆាកថំកថាសល្លំ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតី’តិ. សោ ‘មា ហេវ’ន្តិស្ស វចនីយោ – ‘មាយស្មា, ឯវំ អវច; មា ភគវន្តំ អព្ភាចិក្ខិ, ន ហិ សាធុ ភគវតោ អព្ភក្ខានំ, ន ហិ ភគវា ឯវំ វទេយ្យ. អដ្ឋានមេតំ, អាវុសោ, អនវកាសោ យំ អស្មីតិ វិគតេ អយមហមស្មីតិ ច ន សមនុបស្សតោ; អថ ច បនស្ស វិចិកិច្ឆាកថំកថាសល្លំ ចិត្តំ បរិយាទាយ ឋស្សតិ, នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. និស្សរណញ្ហេតំ, អាវុសោ, វិចិកិច្ឆាកថំកថាសល្លស្ស យទិទំ អស្មីតិ មានសមុគ្ឃាតោ’តិ. ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, ឆ និស្សារណីយា ធាតុយោ’’តិ. តតិយំ.

៤. ភទ្ទកសុត្តំ

១៤. តត្រ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អាវុសោ, ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘អាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស បច្ចស្សោសុំ. អាយស្មា សារិបុត្តោ ឯតទវោច –

‘‘តថា តថា, អាវុសោ, ភិក្ខុ វិហារំ កប្បេតិ យថា យថាស្ស វិហារំ កប្បយតោ ន ភទ្ទកំ មរណំ ហោតិ, ន ភទ្ទិកា កាលកិរិយា [កាលំកិរិយា (ក.) អ. និ. ៣.១១០]. កថញ្ចាវុសោ, ភិក្ខុ តថា តថា វិហារំ កប្បេតិ យថា យថាស្ស វិហារំ កប្បយតោ ន ភទ្ទកំ មរណំ ហោតិ, ន ភទ្ទិកា កាលកិរិយា?

‘‘ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ កម្មារាមោ ហោតិ កម្មរតោ កម្មារាមតំ អនុយុត្តោ, ភស្សារាមោ ហោតិ ភស្សរតោ ភស្សារាមតំ អនុយុត្តោ, និទ្ទារាមោ ហោតិ និទ្ទារតោ និទ្ទារាមតំ អនុយុត្តោ, សង្គណិការាមោ ហោតិ សង្គណិករតោ សង្គណិការាមតំ អនុយុត្តោ, សំសគ្គារាមោ ហោតិ សំសគ្គរតោ សំសគ្គារាមតំ អនុយុត្តោ, បបញ្ចារាមោ ហោតិ បបញ្ចរតោ បបញ្ចារាមតំ អនុយុត្តោ. ឯវំ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុ តថា តថា វិហារំ កប្បេតិ យថា យថាស្ស វិហារំ កប្បយតោ ន ភទ្ទកំ មរណំ ហោតិ, ន ភទ្ទិកា កាលកិរិយា. អយំ វុច្ចតាវុសោ – ‘ភិក្ខុ សក្កាយាភិរតោ នប្បជហាសិ [ន បហាសិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] សក្កាយំ សម្មា ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយ’’’.

‘‘តថា តថាវុសោ, ភិក្ខុ វិហារំ កប្បេតិ យថា យថាស្ស វិហារំ កប្បយតោ ភទ្ទកំ មរណំ ហោតិ, ភទ្ទិកា កាលកិរិយា. កថញ្ចាវុសោ, ភិក្ខុ តថា តថា វិហារំ កប្បេតិ យថា យថាស្ស វិហារំ កប្បយតោ ភទ្ទកំ មរណំ ហោតិ, ភទ្ទិកា កាលកិរិយា?

‘‘ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ ន កម្មារាមោ ហោតិ ន កម្មរតោ ន កម្មារាមតំ អនុយុត្តោ, ន ភស្សារាមោ ហោតិ ន ភស្សរតោ ន ភស្សារាមតំ អនុយុត្តោ, ន និទ្ទារាមោ ហោតិ ន និទ្ទារតោ និទ្ទារាមតំ អនុយុត្តោ, ន សង្គណិការាមោ ហោតិ ន សង្គណិករតោ ន សង្គណិការាមតំ អនុយុត្តោ, ន សំសគ្គារាមោ ហោតិ ន សំសគ្គរតោ ន សំសគ្គារាមតំ អនុយុត្តោ, ន បបញ្ចារាមោ ហោតិ ន បបញ្ចរតោ ន បបញ្ចារាមតំ អនុយុត្តោ. ឯវំ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុ តថា តថា វិហារំ កប្បេតិ យថា យថាស្ស វិហារំ កប្បយតោ ភទ្ទកំ មរណំ ហោតិ, ភទ្ទិកា កាលកិរិយា. អយំ វុច្ចតាវុសោ – ‘ភិក្ខុ និព្ពានាភិរតោ បជហាសិ សក្កាយំ សម្មា ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយា’’’តិ.

‘‘យោ បបញ្ចមនុយុត្តោ, បបញ្ចាភិរតោ មគោ;

វិរាធយី សោ និព្ពានំ, យោគក្ខេមំ អនុត្តរំ.

‘‘យោ ច បបញ្ចំ ហិត្វាន, និប្បបញ្ចបទេ រតោ;

អារាធយី សោ និព្ពានំ, យោគក្ខេមំ អនុត្តរ’’ន្តិ. ចតុត្ថំ;

៥. អនុតប្បិយសុត្តំ

១៥. តត្រ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘តថា តថាវុសោ, ភិក្ខុ វិហារំ កប្បេតិ យថា យថាស្ស វិហារំ កប្បយតោ កាលកិរិយា អនុតប្បា ហោតិ. កថញ្ចាវុសោ, ភិក្ខុ តថា តថា វិហារំ កប្បេតិ យថា យថាស្ស វិហារំ កប្បយតោ កាលកិរិយា អនុតប្បា ហោតិ?

‘‘ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ កម្មារាមោ ហោតិ កម្មរតោ កម្មារាមតំ អនុយុត្តោ, ភស្សារាមោ ហោតិ…បេ… និទ្ទារាមោ ហោតិ… សង្គណិការាមោ ហោតិ… សំសគ្គារាមោ ហោតិ… បបញ្ចារាមោ ហោតិ បបញ្ចរតោ បបញ្ចារាមតំ អនុយុត្តោ. ឯវំ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុ តថា តថា វិហារំ កប្បេតិ យថា យថាស្ស វិហារំ កប្បយតោ កាលកិរិយា អនុតប្បា ហោតិ. អយំ វុច្ចតាវុសោ – ‘ភិក្ខុ សក្កាយាភិរតោ នប្បជហាសិ សក្កាយំ សម្មា ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយ’’’.

‘‘តថា តថាវុសោ, ភិក្ខុ វិហារំ កប្បេតិ យថា យថាស្ស វិហារំ កប្បយតោ កាលកិរិយា អននុតប្បា ហោតិ. កថញ្ចាវុសោ, ភិក្ខុ តថា តថា វិហារំ កប្បេតិ យថា យថាស្ស វិហារំ កប្បយតោ កាលកិរិយា អននុតប្បា ហោតិ?

‘‘ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ ន កម្មារាមោ ហោតិ ន កម្មរតោ ន កម្មារាមតំ អនុយុត្តោ, ន ភស្សារាមោ ហោតិ…បេ… ន និទ្ទារាមោ ហោតិ… ន សង្គណិការាមោ ហោតិ… ន សំសគ្គារាមោ ហោតិ… ន បបញ្ចារាមោ ហោតិ ន បបញ្ចរតោ ន បបញ្ចារាមតំ អនុយុត្តោ. ឯវំ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុ តថា តថា វិហារំ កប្បេតិ យថា យថាស្ស វិហារំ កប្បយតោ កាលកិរិយា អននុតប្បា ហោតិ. អយំ វុច្ចតាវុសោ – ‘ភិក្ខុ និព្ពានាភិរតោ បជហាសិ សក្កាយំ សម្មា ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយា’’’តិ.

‘‘យោ បបញ្ចមនុយុត្តោ, បបញ្ចាភិរតោ មគោ;

វិរាធយី សោ និព្ពានំ, យោគក្ខេមំ អនុត្តរំ.

‘‘យោ ច បបញ្ចំ ហិត្វាន, និប្បបញ្ចបទេ រតោ;

អារាធយី សោ និព្ពានំ, យោគក្ខេមំ អនុត្តរ’’ន្តិ. បញ្ចមំ;

៦. នកុលបិតុសុត្តំ

១៦. ឯកំ សមយំ ភគវា ភគ្គេសុ វិហរតិ សុសុមារគិរេ [សុំសុមារគិរេ (សី. បី.), សំសុមារគិរេ (កត្ថចិ)] ភេសកឡាវនេ មិគទាយេ. តេន ខោ បន សមយេន នកុលបិតា គហបតិ អាពាធិកោ ហោតិ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. អថ ខោ នកុលមាតា គហបតានី នកុលបិតរំ គហបតិំ ឯតទវោច –

‘‘មា ខោ ត្វំ, គហបតិ, សាបេក្ខោ [សាបេខោ (បី. ក.)] កាលមកាសិ. ទុក្ខា, គហបតិ, សាបេក្ខស្ស កាលកិរិយា; គរហិតា ច ភគវតា សាបេក្ខស្ស កាលកិរិយា. សិយា ខោ បន តេ, គហបតិ, ឯវមស្ស – ‘ន នកុលមាតា គហបតានី មមច្ចយេន សក្ខិស្សតិ [ន សក្ខិស្សតិ (សី. ស្យា. កំ.), សក្កោតិ (បី. ក.)] ទារកេ បោសេតុំ, ឃរាវាសំ សន្ធរិតុ’ន្តិ [សន្ធរិតុន្តិ (ក.), សណ្ឋរិតុំ (ស្យា.)]. ន ខោ បនេតំ, គហបតិ, ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. កុសលាហំ, គហបតិ, កប្បាសំ កន្តិតុំ វេណិំ ឱលិខិតុំ. សក្កោមហំ, គហបតិ, តវច្ចយេន ទារកេ បោសេតុំ, ឃរាវាសំ សន្ធរិតុំ. តស្មាតិហ ត្វំ, គហបតិ, មា សាបេក្ខោ កាលមកាសិ. ទុក្ខា, គហបតិ, សាបេក្ខស្ស កាលកិរិយា; គរហិតា ច ភគវតា សាបេក្ខស្ស កាលកិរិយា.

‘‘សិយា ខោ បន តេ, គហបតិ, ឯវមស្ស – ‘នកុលមាតា គហបតានី មមច្ចយេន អញ្ញំ ឃរំ [ភត្តារំ (ស្យា. កំ.), វីរំ (សី.)] គមិស្សតី’តិ. ន ខោ បនេតំ, គហបតិ, ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. ត្វញ្ចេវ ខោ, គហបតិ, ជានាសិ អហញ្ច, យំ នោ [យទា តេ (សី.), យថា (ស្យា.), យថា នោ (បី.)] សោឡសវស្សានិ គហដ្ឋកំ ព្រហ្មចរិយំ សមាចិណ្ណំ [សមាទិន្នំ (សី.)]. តស្មាតិហ ត្វំ, គហបតិ, មា សាបេក្ខោ កាលមកាសិ. ទុក្ខា, គហបតិ, សាបេក្ខស្ស កាលកិរិយា; គរហិតា ច ភគវតា សាបេក្ខស្ស កាលកិរិយា.

‘‘សិយា ខោ បន តេ, គហបតិ, ឯវមស្ស – ‘នកុលមាតា គហបតានី មមច្ចយេន ន ទស្សនកាមា ភវិស្សតិ ភគវតោ ន ទស្សនកាមា ភិក្ខុសង្ឃស្សា’តិ. ន ខោ បនេតំ, គហបតិ, ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. អហញ្ហិ, គហបតិ, តវច្ចយេន ទស្សនកាមតរា ចេវ ភវិស្សាមិ ភគវតោ, ទស្សនកាមតរា ច ភិក្ខុសង្ឃស្ស. តស្មាតិហ ត្វំ, គហបតិ, មា សាបេក្ខោ កាលមកាសិ. ទុក្ខា, គហបតិ, សាបេក្ខស្ស កាលកិរិយា; គរហិតា ច ភគវតា សាបេក្ខស្ស កាលកិរិយា.

‘‘សិយា ខោ បន តេ, គហបតិ, ឯវមស្ស – ‘ន នកុលមាតា គហបតានី មមច្ចយេន សីលេសុ [នកុលមាតា… ន សីលេសុ (សី. បី.)] បរិបូរការិនី’តិ. ន ខោ បនេតំ, គហបតិ, ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. យាវតា ខោ, គហបតិ, តស្ស ភគវតោ សាវិកា គិហី ឱទាតវសនា សីលេសុ បរិបូរការិនិយោ, អហំ តាសំ អញ្ញតរា. យស្ស ខោ បនស្ស កង្ខា វា វិមតិ វា – អយំ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគ្គេសុ វិហរតិ សុសុមារគិរេ ភេសកឡាវនេ មិគទាយេ – តំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆតុ. តស្មាតិហ ត្វំ, គហបតិ, មា សាបេក្ខោ កាលមកាសិ. ទុក្ខា, គហបតិ, សាបេក្ខស្ស កាលកិរិយា; គរហិតា ច ភគវតា សាបេក្ខស្ស កាលកិរិយា.

‘‘សិយា ខោ បន តេ, គហបតិ, ឯវមស្ស – ‘ន នកុលមាតា គហបតានី លាភិនី [នកុលមាតា គហបតានី ន លាភិនី (បី.)] អជ្ឈត្តំ ចេតោសមថស្សា’តិ. ន ខោ បនេតំ, គហបតិ, ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. យាវតា ខោ, គហបតិ, តស្ស ភគវតោ សាវិកា គិហី ឱទាតវសនា លាភិនិយោ អជ្ឈត្តំ ចេតោសមថស្ស, អហំ តាសំ អញ្ញតរា. យស្ស ខោ បនស្ស កង្ខា វា វិមតិ វា – អយំ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគ្គេសុ វិហរតិ សុសុមារគិរេ ភេសកឡាវនេ មិគទាយេ – តំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆតុ. តស្មាតិហ ត្វំ, គហបតិ, មា សាបេក្ខោ កាលមកាសិ. ទុក្ខា, គហបតិ, សាបេក្ខស្ស កាលកិរិយា; គរហិតា ច ភគវតា សាបេក្ខស្ស កាលកិរិយា.

‘‘សិយា ខោ បន តេ, គហបតិ, ឯវមស្ស – ‘ន នកុលមាតា គហបតានី ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ ឱគាធប្បត្តា បតិគាធប្បត្តា អស្សាសប្បត្តា តិណ្ណវិចិកិច្ឆា វិគតកថំកថា វេសារជ្ជប្បត្តា អបរប្បច្ចយា សត្ថុសាសនេ វិហរតី’តិ. ន ខោ បនេតំ, គហបតិ, ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. យាវតា ខោ, គហបតិ, តស្ស ភគវតោ សាវិកា គិហី ឱទាតវសនា ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ ឱគាធប្បត្តា បតិគាធប្បត្តា អស្សាសប្បត្តា តិណ្ណវិចិកិច្ឆា វិគតកថំកថា វេសារជ្ជប្បត្តា អបរប្បច្ចយា សត្ថុសាសនេ វិហរន្តិ, អហំ តាសំ អញ្ញតរា. យស្ស ខោ បនស្ស កង្ខា វា វិមតិ វា – អយំ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគ្គេសុ វិហរតិ សុសុមារគិរេ ភេសកឡាវនេ មិគទាយេ – តំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆតុ. តស្មាតិហ ត្វំ, គហបតិ, មា សាបេក្ខោ កាលមកាសិ. ទុក្ខា គហបតិ សាបេក្ខស្ស កាលកិរិយា; គរហិតា ច ភគវតា សាបេក្ខស្ស កាលកិរិយា’’តិ.

អថ ខោ នកុលបិតុនោ គហបតិស្ស នកុលមាតរា [នកុលមាតាយ (សី. ស្យា.), នកុលមាតុយា (ក.)] គហបតានិយា ឥមិនា ឱវាទេន ឱវទិយមានស្ស សោ អាពាធោ ឋានសោ បដិប្បស្សម្ភិ. វុដ្ឋហិ [វុដ្ឋាតិ (ក.)] ច នកុលបិតា គហបតិ តម្ហា អាពាធា; តថា បហីនោ ច បន នកុលបិតុនោ គហបតិស្ស សោ អាពាធោ អហោសិ. អថ ខោ នកុលបិតា គហបតិ គិលានា វុដ្ឋិតោ [‘‘គិលានភាវតោ វុដ្ឋាយ ឋិតោ, ភាវប្បធានោ ហិ អយំ និទ្ទេសោ’’តិ ដីកាសំវណ្ណនា] អចិរវុដ្ឋិតោ គេលញ្ញា ទណ្ឌមោលុព្ភ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ នកុលបិតរំ គហបតិំ ភគវា ឯតទវោច –

‘‘លាភា តេ, គហបតិ, សុលទ្ធំ តេ, គហបតិ! យស្ស តេ នកុលមាតា គហបតានី អនុកម្បិកា អត្ថកាមា ឱវាទិកា អនុសាសិកា. យាវតា ខោ, គហបតិ, មម សាវិកា គិហី ឱទាតវសនា សីលេសុ បរិបូរការិនិយោ, នកុលមាតា គហបតានី តាសំ អញ្ញតរា. យាវតា ខោ, គហបតិ, មម សាវិកា គិហី ឱទាតវសនា លាភិនិយោ អជ្ឈត្តំ ចេតោសមថស្ស, នកុលមាតា គហបតានី តាសំ អញ្ញតរា. យាវតា ខោ, គហបតិ, មម សាវិកា គិហី ឱទាតវសនា ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ ឱគាធប្បត្តា បតិគាធប្បត្តា អស្សាសប្បត្តា តិណ្ណវិចិកិច្ឆា វិគតកថំកថា វេសារជ្ជប្បត្តា អបរប្បច្ចយា សត្ថុសាសនេ វិហរន្តិ, នកុលមាតា គហបតានី តាសំ អញ្ញតរា. លាភា តេ, គហបតិ, សុលទ្ធំ តេ, គហបតិ! យស្ស តេ នកុលមាតា គហបតានី អនុកម្បិកា អត្ថកាមា ឱវាទិកា អនុសាសិកា’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. សោប្បសុត្តំ

១៧. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. អថ ខោ ភគវា សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេនុបដ្ឋានសាលា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. អាយស្មាបិ ខោ សារិបុត្តោ សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេនុបដ្ឋានសាលា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. អាយស្មាបិ ខោ មហាមោគ្គល្លានោ…បេ… អាយស្មាបិ ខោ មហាកស្សបោ… អាយស្មាបិ ខោ មហាកច្ចាយនោ… អាយស្មាបិ ខោ មហាកោដ្ឋិកោ [មហាកោដ្ឋិតោ (សី. បី.)] … អាយស្មាបិ ខោ មហាចុន្ទោ… អាយស្មាបិ ខោ មហាកប្បិនោ… អាយស្មាបិ ខោ អនុរុទ្ធោ… អាយស្មាបិ ខោ រេវតោ… អាយស្មាបិ ខោ អានន្ទោ សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេនុបដ្ឋានសាលា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. អថ ខោ ភគវា ពហុទេវ រត្តិំ និសជ្ជាយ វីតិនាមេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បាវិសិ. តេបិ ខោ អាយស្មន្តោ អចិរបក្កន្តស្ស ភគវតោ ឧដ្ឋាយាសនា យថាវិហារំ អគមំសុ. យេ បន តត្ថ ភិក្ខូ នវា អចិរបព្ពជិតា អធុនាគតា ឥមំ ធម្មវិនយំ តេ យាវ សូរិយុគ្គមនា កាកច្ឆមានា សុបិំសុ. អទ្ទសា ខោ ភគវា ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន អតិក្កន្តមានុសកេន តេ ភិក្ខូ យាវ សូរិយុគ្គមនា កាកច្ឆមានេ សុបន្តេ. ទិស្វា យេនុបដ្ឋានសាលា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. និសជ្ជ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ –

‘‘កហំ នុ ខោ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ? កហំ មហាមោគ្គល្លានោ? កហំ មហាកស្សបោ? កហំ មហាកច្ចាយនោ? កហំ មហាកោដ្ឋិកោ? កហំ មហាចុន្ទោ? កហំ មហាកប្បិនោ? កហំ អនុរុទ្ធោ? កហំ រេវតោ? កហំ អានន្ទោ? កហំ នុ ខោ តេ, ភិក្ខវេ, ថេរា សាវកា គតា’’តិ? ‘‘តេបិ ខោ, ភន្តេ, អាយស្មន្តោ អចិរបក្កន្តស្ស ភគវតោ ឧដ្ឋាយាសនា យថាវិហារំ អគមំសូ’’តិ. ‘‘កេន នោ [កេន នោ (ក.), កេ នុ (កត្ថចិ)] តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ថេរា ភិក្ខូ នាគតាតិ [ភិក្ខូ នវា (សី. ស្យា. កំ. បី.), ភិក្ខូ គតាតិ (?)] យាវ សូរិយុគ្គមនា កាកច្ឆមានា សុបថ? តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ តុម្ហេហិ ទិដ្ឋំ វា សុតំ វា – ‘រាជា ខត្តិយោ មុទ្ធាភិសិត្តោ [មុទ្ធាភិសិត្តោ (ក.)] យាវទត្ថំ សេយ្យសុខំ បស្សសុខំ មិទ្ធសុខំ អនុយុត្តោ វិហរន្តោ យាវជីវំ រជ្ជំ ការេន្តោ ជនបទស្ស វា បិយោ មនាបោ’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ! មយាបិ ខោ ឯតំ, ភិក្ខវេ, នេវ ទិដ្ឋំ ន សុតំ – ‘រាជា ខត្តិយោ មុទ្ធាភិសិត្តោ យាវទត្ថំ សេយ្យសុខំ បស្សសុខំ មិទ្ធសុខំ អនុយុត្តោ វិហរន្តោ យាវជីវំ រជ្ជំ ការេន្តោ ជនបទស្ស វា បិយោ មនាបោ’’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ តុម្ហេហិ ទិដ្ឋំ វា សុតំ វា – ‘រដ្ឋិកោ…បេ… បេត្តណិកោ… សេនាបតិកោ… គាមគាមណិកោ [គាមគាមិកោ (សី. បី.)] … បូគគាមណិកោ យាវទត្ថំ សេយ្យសុខំ បស្សសុខំ មិទ្ធសុខំ អនុយុត្តោ វិហរន្តោ យាវជីវំ បូគគាមណិកត្តំ ការេន្តោ បូគស្ស វា បិយោ មនាបោ’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ! មយាបិ ខោ ឯតំ, ភិក្ខវេ, នេវ ទិដ្ឋំ ន សុតំ – ‘បូគគាមណិកោ យាវទត្ថំ សេយ្យសុខំ បស្សសុខំ មិទ្ធសុខំ អនុយុត្តោ វិហរន្តោ យាវជីវំ បូគគាមណិកត្តំ វា ការេន្តោ បូគស្ស វា បិយោ មនាបោ’’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ តុម្ហេហិ ទិដ្ឋំ វា សុតំ វា – ‘សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា យាវទត្ថំ សេយ្យសុខំ បស្សសុខំ មិទ្ធសុខំ អនុយុត្តោ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារោ ភោជនេ អមត្តញ្ញូ ជាគរិយំ អននុយុត្តោ អវិបស្សកោ កុសលានំ ធម្មានំ បុព្ពរត្តាបររត្តំ ពោធិបក្ខិយានំ [ពោធបក្ខិយានំ (សី.), ពោធបក្ខិកានំ (បី.)] ធម្មានំ ភាវនានុយោគំ អននុយុត្តោ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តោ’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ! មយាបិ ខោ ឯតំ, ភិក្ខវេ, នេវ ទិដ្ឋំ ន សុតំ – ‘សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា យាវទត្ថំ សេយ្យសុខំ បស្សសុខំ មិទ្ធសុខំ អនុយុត្តោ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារោ ភោជនេ អមត្តញ្ញូ ជាគរិយំ អននុយុត្តោ អវិបស្សកោ កុសលានំ ធម្មានំ បុព្ពរត្តាបររត្តំ ពោធិបក្ខិយានំ ធម្មានំ ភាវនានុយោគំ អននុយុត្តោ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តោ’’’តិ.

‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារា ភវិស្សាម, ភោជនេ មត្តញ្ញុនោ, ជាគរិយំ អនុយុត្តា, វិបស្សកា កុសលានំ ធម្មានំ, បុព្ពរត្តាបររត្តំ ពោធិបក្ខិយានំ ធម្មានំ, ភាវនានុយោគមនុយុត្តា វិហរិស្សាមា’តិ. ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ. សត្តមំ.

៨. មច្ឆពន្ធសុត្តំ

១៨. ឯកំ សមយំ ភគវា កោសលេសុ ចារិកំ ចរតិ មហតា ភិក្ខុសង្ឃេន សទ្ធិំ. អទ្ទសា ខោ ភគវា អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ អញ្ញតរស្មិំ បទេសេ មច្ឆិកំ មច្ឆពន្ធំ មច្ឆេ វធិត្វា វធិត្វា វិក្កិណមានំ. ទិស្វា មគ្គា ឱក្កម្ម អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. និសជ្ជ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘បស្សថ នោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, អមុំ មច្ឆិកំ មច្ឆពន្ធំ មច្ឆេ វធិត្វា វធិត្វា វិក្កិណមាន’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ តុម្ហេហិ ទិដ្ឋំ វា សុតំ វា – ‘មច្ឆិកោ មច្ឆពន្ធោ មច្ឆេ វធិត្វា វធិត្វា វិក្កិណមានោ តេន កម្មេន តេន អាជីវេន ហត្ថិយាយី វា អស្សយាយី វា រថយាយី វា យានយាយី វា ភោគភោគី វា មហន្តំ វា ភោគក្ខន្ធំ អជ្ឈាវសន្តោ’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ! មយាបិ ខោ ឯតំ, ភិក្ខវេ, នេវ ទិដ្ឋំ ន សុតំ – ‘មច្ឆិកោ មច្ឆពន្ធោ មច្ឆេ វធិត្វា វធិត្វា វិក្កិណមានោ តេន កម្មេន តេន អាជីវេន ហត្ថិយាយី វា អស្សយាយី វា រថយាយី វា យានយាយី វា ភោគភោគី វា មហន្តំ វា ភោគក្ខន្ធំ អជ្ឈាវសន្តោ’តិ. តំ កិស្ស ហេតុ? តេ ហិ សោ, ភិក្ខវេ, មច្ឆេ វជ្ឈេ វធាយុបនីតេ [វធាយានីតេ (ស្យា. កំ.), វធាយ នីតេ (ក.)] បាបកេន មនសានុបេក្ខតិ, តស្មា សោ នេវ ហត្ថិយាយី ហោតិ ន អស្សយាយី ន រថយាយី ន យានយាយី ន ភោគភោគី, ន មហន្តំ ភោគក្ខន្ធំ អជ្ឈាវសតិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ តុម្ហេហិ ទិដ្ឋំ វា សុតំ វា – ‘គោឃាតកោ គាវោ វធិត្វា វធិត្វា វិក្កិណមានោ តេន កម្មេន តេន អាជីវេន ហត្ថិយាយី វា អស្សយាយី វា រថយាយី វា យានយាយី វា ភោគភោគី វា មហន្តំ វា ភោគក្ខន្ធំ អជ្ឈាវសន្តោ’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ! មយាបិ ខោ ឯតំ, ភិក្ខវេ, នេវ ទិដ្ឋំ ន សុតំ – ‘គោឃាតកោ គាវោ វធិត្វា វធិត្វា វិក្កិណមានោ តេន កម្មេន តេន អាជីវេន ហត្ថិយាយី វា អស្សយាយី វា រថយាយី វា យានយាយី វា ភោគភោគី វា មហន្តំ វា ភោគក្ខន្ធំ អជ្ឈាវសន្តោ’តិ. តំ កិស្ស ហេតុ? តេ ហិ សោ, ភិក្ខវេ, គាវោ វជ្ឈេ វធាយុបនីតេ បាបកេន មនសានុបេក្ខតិ, តស្មា សោ នេវ ហត្ថិយាយី ហោតិ ន អស្សយាយី ន រថយាយី ន យានយាយី ន ភោគភោគី, ន មហន្តំ ភោគក្ខន្ធំ អជ្ឈាវសតិ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, អបិ នុ តុម្ហេហិ ទិដ្ឋំ វា សុតំ វា – ‘ឱរព្ភិកោ…បេ… សូករិកោ [សោករិកោ (ស្យា.)] …បេ… សាកុណិកោ…បេ… មាគវិកោ មគេ [មិគេ (ស្យា. កំ.)] វធិត្វា វធិត្វា វិក្កិណមានោ តេន កម្មេន តេន អាជីវេន ហត្ថិយាយី វា អស្សយាយី វា រថយាយី វា យានយាយី វា ភោគភោគី វា មហន្តំ វា ភោគក្ខន្ធំ អជ្ឈាវសន្តោ’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ! មយាបិ ខោ ឯតំ, ភិក្ខវេ, នេវ ទិដ្ឋំ ន សុតំ – ‘មាគវិកោ មគេ វធិត្វា វធិត្វា វិក្កិណមានោ តេន កម្មេន តេន អាជីវេន ហត្ថិយាយី វា អស្សយាយី វា រថយាយី វា យានយាយី វា ភោគភោគី វា មហន្តំ វា ភោគក្ខន្ធំ អជ្ឈាវសន្តោ’តិ. តំ កិស្ស ហេតុ? តេ ហិ សោ, ភិក្ខវេ, មគេ វជ្ឈេ វធាយុបនីតេ បាបកេន មនសានុបេក្ខតិ, តស្មា សោ នេវ ហត្ថិយាយី ហោតិ ន អស្សយាយី ន រថយាយី ន យានយាយី ន ភោគភោគី, ន មហន្តំ ភោគក្ខន្ធំ អជ្ឈាវសតិ. តេ ហិ (នាម) [( ) ពហូសុ នត្ថិ] សោ, ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានគតេ បាណេ វជ្ឈេ វធាយុបនីតេ បាបកេន មនសានុបេក្ខមានោ [មនសានុបេក្ខតិ, តស្មា សោ (ស្យា. ក.)] នេវ ហត្ថិយាយី ភវិស្សតិ [ហោតិ (ស្យា. ក.)] ន អស្សយាយី ន រថយាយី ន យានយាយី ន ភោគភោគី, ន មហន្តំ ភោគក្ខន្ធំ អជ្ឈាវសិស្សតិ [អជ្ឈាវសតិ (ស្យា. ក.)]. កោ បន វាទោ យំ មនុស្សភូតំ វជ្ឈំ វធាយុបនីតំ បាបកេន មនសានុបេក្ខតិ! តញ្ហិ តស្ស [តំ ហិស្ស (បី. ក.)], ភិក្ខវេ, ហោតិ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ. កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតី’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. បឋមមរណស្សតិសុត្តំ

១៩. ឯកំ សមយំ ភគវា នាតិកេ [នាទិកេ (សី. ស្យា. កំ. បី.) អ. និ. ៨.៧៣] វិហរតិ គិញ្ជកាវសថេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច – ‘‘មរណស្សតិ, ភិក្ខវេ, ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោតិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា. ភាវេថ នោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, មរណស្សតិ’’ន្តិ?

ឯវំ វុត្តេ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អហំ ខោ, ភន្តេ, ភាវេមិ មរណស្សតិ’’ន្តិ. ‘‘យថា កថំ បន ត្វំ, ភិក្ខុ, ភាវេសិ មរណស្សតិ’’ន្តិ? ‘‘ឥធ មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯវំ ហោតិ – ‘អហោ វតាហំ រត្តិន្ទិវំ ជីវេយ្យំ, ភគវតោ សាសនំ មនសិ ករេយ្យំ, ពហុ វត មេ កតំ អស្សា’តិ. ឯវំ ខោ អហំ, ភន្តេ, ភាវេមិ មរណស្សតិ’’ន្តិ.

អញ្ញតរោបិ ខោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អហម្បិ ខោ, ភន្តេ, ភាវេមិ មរណស្សតិ’’ន្តិ. ‘‘យថា កថំ បន ត្វំ, ភិក្ខុ, ភាវេសិ មរណស្សតិ’’ន្តិ? ‘‘ឥធ មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯវំ ហោតិ – ‘អហោ វតាហំ ទិវសំ ជីវេយ្យំ, ភគវតោ សាសនំ មនសិ ករេយ្យំ, ពហុ វត មេ កតំ អស្សា’តិ. ឯវំ ខោ អហំ, ភន្តេ, ភាវេមិ មរណស្សតិ’’ន្តិ.

អញ្ញតរោបិ ខោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អហម្បិ ខោ, ភន្តេ, ភាវេមិ មរណស្សតិ’’ន្តិ. ‘‘យថា កថំ បន ត្វំ, ភិក្ខុ, ភាវេសិ មរណស្សតិ’’ន្តិ? ‘‘ឥធ មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯវំ ហោតិ – ‘អហោ វតាហំ តទន្តរំ ជីវេយ្យំ យទន្តរំ ឯកបិណ្ឌបាតំ ភុញ្ជាមិ, ភគវតោ សាសនំ មនសិ ករេយ្យំ, ពហុ វត មេ កតំ អស្សា’តិ. ឯវំ ខោ អហំ, ភន្តេ, ភាវេមិ មរណស្សតិ’’ន្តិ.

អញ្ញតរោបិ ខោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អហម្បិ ខោ, ភន្តេ, ភាវេមិ មរណស្សតិ’’ន្តិ. ‘‘យថា កថំ បន ត្វំ, ភិក្ខុ, ភាវេសិ មរណស្សតិ’’ន្តិ? ‘‘ឥធ មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯវំ ហោតិ – ‘អហោ វតាហំ តទន្តរំ ជីវេយ្យំ យទន្តរំ ចត្តារោ បញ្ច អាលោបេ សង្ខាទិត្វា [សង្ខរិត្វា (ក.)] អជ្ឈោហរាមិ, ភគវតោ សាសនំ មនសិ ករេយ្យំ, ពហុ វត មេ កតំ អស្សា’តិ. ឯវំ ខោ អហំ, ភន្តេ, ភាវេមិ មរណស្សតិ’’ន្តិ.

អញ្ញតរោបិ ខោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អហម្បិ ខោ, ភន្តេ, ភាវេមិ មរណស្សតិ’’ន្តិ. ‘‘យថា កថំ បន ត្វំ, ភិក្ខុ, ភាវេសិ មរណស្សតិ’’ន្តិ? ‘‘ឥធ មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯវំ ហោតិ – ‘អហោ វតាហំ តទន្តរំ ជីវេយ្យំ យទន្តរំ ឯកំ អាលោបំ សង្ខាទិត្វា [សំហរិត្វា (ក.)] អជ្ឈោហរាមិ, ភគវតោ សាសនំ មនសិ ករេយ្យំ, ពហុ វត មេ កតំ អស្សា’តិ. ឯវំ ខោ អហំ, ភន្តេ, ភាវេមិ មរណស្សតិ’’ន្តិ.

អញ្ញតរោបិ ខោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អហម្បិ ខោ, ភន្តេ, ភាវេមិ មរណស្សតិ’’ន្តិ. ‘‘យថា កថំ បន ត្វំ, ភិក្ខុ, ភាវេសិ មរណស្សតិ’’ន្តិ? ‘‘ឥធ មយ្ហំ, ភន្តេ, ឯវំ ហោតិ – ‘អហោ វតាហំ តទន្តរំ ជីវេយ្យំ យទន្តរំ អស្សសិត្វា វា បស្សសាមិ បស្សសិត្វា វា អស្សសាមិ, ភគវតោ សាសនំ មនសិ ករេយ្យំ, ពហុ វត មេ កតំ អស្សា’តិ. ឯវំ ខោ អហំ, ភន្តេ, ភាវេមិ មរណស្សតិ’’ន្តិ.

ឯវំ វុត្តេ ភគវា តេ ភិក្ខូ ឯតទវោច – ‘‘យោ ចាយំ [យ្វាយំ (បី. ក.)], ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ មរណស្សតិំ ភាវេតិ – ‘អហោ វតាហំ រត្តិន្ទិវំ ជីវេយ្យំ, ភគវតោ សាសនំ មនសិ ករេយ្យំ, ពហុ វត មេ កតំ អស្សា’’’តិ.

‘‘យោ ចាយំ [យោបាយំ (ក.)], ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ មរណស្សតិំ ភាវេតិ – ‘អហោ វតាហំ ទិវសំ ជីវេយ្យំ, ភគវតោ សាសនំ មនសិ ករេយ្យំ, ពហុ វត មេ កតំ អស្សា’’’តិ.

‘‘យោ ចាយំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ មរណស្សតិំ ភាវេតិ – ‘អហោ វតាហំ តទន្តរំ ជីវេយ្យំ យទន្តរំ ឯកបិណ្ឌបាតំ ភុញ្ជាមិ, ភគវតោ សាសនំ មនសិ ករេយ្យំ, ពហុ វត មេ កតំ អស្សា’’’តិ.

‘‘យោ ចាយំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ មរណស្សតិំ ភាវេតិ – ‘អហោ វតាហំ តទន្តរំ ជីវេយ្យំ យទន្តរំ ចត្តារោ បញ្ច អាលោបេ សង្ខាទិត្វា អជ្ឈោហរាមិ, ភគវតោ សាសនំ មនសិ ករេយ្យំ, ពហុ វត មេ កតំ អស្សា’តិ. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ បមត្តា វិហរន្តិ ទន្ធំ មរណស្សតិំ ភាវេន្តិ អាសវានំ ខយាយ.

‘‘យោ ច ខ្វាយំ [យោបាយំ (ក.)], ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ មរណស្សតិំ ភាវេតិ – ‘អហោ វតាហំ តទន្តរំ ជីវេយ្យំ យទន្តរំ ឯកំ អាលោបំ សង្ខាទិត្វា អជ្ឈោហរាមិ, ភគវតោ សាសនំ មនសិ ករេយ្យំ, ពហុ វត មេ កតំ អស្សា’’’តិ.

‘‘យោ ចាយំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឯវំ មរណស្សតិំ ភាវេតិ – ‘អហោ វតាហំ តទន្តរំ ជីវេយ្យំ យទន្តរំ អស្សសិត្វា វា បស្សសាមិ បស្សសិត្វា វា អស្សសាមិ, ភគវតោ សាសនំ មនសិ ករេយ្យំ, ពហុ វត មេ កតំ អស្សា’តិ. ឥមេ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ អប្បមត្តា វិហរន្តិ តិក្ខំ មរណស្សតិំ ភាវេន្តិ អាសវានំ ខយាយ.

‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘អប្បមត្តា វិហរិស្សាម, តិក្ខំ មរណស្សតិំ ភាវេស្សាម អាសវានំ ខយាយា’តិ. ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ. នវមំ.

១០. ទុតិយមរណស្សតិសុត្តំ

២០. ឯកំ សមយំ ភគវា នាតិកេ វិហរតិ គិញ្ជកាវសថេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘មរណស្សតិ, ភិក្ខវេ, ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោតិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា. កថំ ភាវិតា ច, ភិក្ខវេ, មរណស្សតិ កថំ ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោតិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា?

‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ទិវសេ និក្ខន្តេ រត្តិយា បតិហិតាយ [បដិគតាយ (ក.) អ. និ. ៨.៧៤] ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ពហុកា ខោ មេ បច្ចយា មរណស្ស – អហិ វា មំ ឌំសេយ្យ, វិច្ឆិកោ វា មំ ឌំសេយ្យ, សតបទី វា មំ ឌំសេយ្យ; តេន មេ អស្ស កាលកិរិយា, សោ មមស្ស អន្តរាយោ. ឧបក្ខលិត្វា វា បបតេយ្យំ, ភត្តំ វា មេ ភុត្តំ ព្យាបជ្ជេយ្យ, បិត្តំ វា មេ កុប្បេយ្យ, សេម្ហំ វា មេ កុប្បេយ្យ, សត្ថកា វា មេ វាតា កុប្បេយ្យុំ; តេន មេ អស្ស កាលកិរិយា, សោ មមស្ស អន្តរាយោ’តិ. តេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខិតព្ពំ – ‘អត្ថិ នុ ខោ មេ បាបកា អកុសលា ធម្មា អប្បហីនា, យេ មេ អស្សុ រត្តិំ កាលំ ករោន្តស្ស អន្តរាយាយា’’’តិ.

‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បច្ចវេក្ខមានោ ឯវំ ជានាតិ – ‘អត្ថិ មេ បាបកា អកុសលា ធម្មា អប្បហីនា, យេ មេ អស្សុ រត្តិំ កាលំ ករោន្តស្ស អន្តរាយាយា’តិ, តេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា តេសំយេវ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ អធិមត្តោ ឆន្ទោ ច វាយាមោ ច ឧស្សាហោ ច ឧស្សោឡ្ហី ច អប្បដិវានី ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច ករណីយំ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អាទិត្តចេលោ វា អាទិត្តសីសោ វា តស្សេវ ចេលស្ស វា សីសស្ស វា និព្ពាបនាយ អធិមត្តំ ឆន្ទញ្ច វាយាមញ្ច ឧស្សាហញ្ច ឧស្សោឡ្ហិញ្ច អប្បដិវានិញ្ច សតិញ្ច សម្បជញ្ញញ្ច ករេយ្យ; ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, តេន ភិក្ខុនា តេសំយេវ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ អធិមត្តោ ឆន្ទោ ច វាយាមោ ច ឧស្សាហោ ច ឧស្សោឡ្ហី ច អប្បដិវានី ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច ករណីយំ.

‘‘សចេ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បច្ចវេក្ខមានោ ឯវំ ជានាតិ – ‘នត្ថិ មេ បាបកា អកុសលា ធម្មា អប្បហីនា, យេ មេ អស្សុ រត្តិំ កាលំ ករោន្តស្ស អន្តរាយាយា’តិ, តេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា តេនេវ បីតិបាមោជ្ជេន វិហាតព្ពំ អហោរត្តានុសិក្ខិនា កុសលេសុ ធម្មេសុ.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ រត្តិយា និក្ខន្តាយ ទិវសេ បតិហិតេ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ពហុកា ខោ មេ បច្ចយា មរណស្ស – អហិ វា មំ ឌំសេយ្យ, វិច្ឆិកោ វា មំ ឌំសេយ្យ, សតបទី វា មំ ឌំសេយ្យ; តេន មេ អស្ស កាលកិរិយា សោ មមស្ស អន្តរាយោ. ឧបក្ខលិត្វា វា បបតេយ្យំ, ភត្តំ វា មេ ភុត្តំ ព្យាបជ្ជេយ្យ, បិត្តំ វា មេ កុប្បេយ្យ, សេម្ហំ វា មេ កុប្បេយ្យ, សត្ថកា វា មេ វាតា កុប្បេយ្យុំ; តេន មេ អស្ស កាលកិរិយា សោ មមស្ស អន្តរាយោ’តិ. តេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខិតព្ពំ – ‘អត្ថិ នុ ខោ មេ បាបកា អកុសលា ធម្មា អប្បហីនា, យេ មេ អស្សុ ទិវា កាលំ ករោន្តស្ស អន្តរាយាយា’’’តិ.

‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បច្ចវេក្ខមានោ ឯវំ ជានាតិ – ‘អត្ថិ មេ បាបកា អកុសលា ធម្មា អប្បហីនា, យេ មេ អស្សុ ទិវា កាលំ ករោន្តស្ស អន្តរាយាយា’តិ, តេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា តេសំយេវ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ អធិមត្តោ ឆន្ទោ ច វាយាមោ ច ឧស្សាហោ ច ឧស្សោឡ្ហី ច អប្បដិវានី ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច ករណីយំ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អាទិត្តចេលោ វា អាទិត្តសីសោ វា តស្សេវ ចេលស្ស វា សីសស្ស វា និព្ពាបនាយ អធិមត្តំ ឆន្ទញ្ច វាយាមញ្ច ឧស្សាហញ្ច ឧស្សោឡ្ហិញ្ច អប្បដិវានិញ្ច សតិញ្ច សម្បជញ្ញញ្ច ករេយ្យ; ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, តេន ភិក្ខុនា តេសំយេវ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ អធិមត្តោ ឆន្ទោ ច វាយាមោ ច ឧស្សាហោ ច ឧស្សោឡ្ហី ច អប្បដិវានី ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច ករណីយំ.

‘‘សចេ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បច្ចវេក្ខមានោ ឯវំ ជានាតិ – ‘នត្ថិ មេ បាបកា អកុសលា ធម្មា អប្បហីនា, យេ មេ អស្សុ ទិវា កាលំ ករោន្តស្ស អន្តរាយាយា’តិ, តេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា តេនេវ បីតិបាមោជ្ជេន វិហាតព្ពំ អហោរត្តានុសិក្ខិនា កុសលេសុ ធម្មេសុ. ឯវំ ភាវិតា ខោ, ភិក្ខវេ, មរណស្សតិ ឯវំ ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោតិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា’’តិ. ទសមំ.

សារណីយវគ្គោ ទុតិយោ.