(២០) ៥. ព្រាហ្មណវគ្គោ

១. សោណសុត្តំ

១៩១. ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, បោរាណា ព្រាហ្មណធម្មា ឯតរហិ សុនខេសុ សន្ទិស្សន្តិ, នោ ព្រាហ្មណេសុ. កតមេ បញ្ច? បុព្ពេ សុទំ [បុព្ពស្សុទំ (ក.)], ភិក្ខវេ, ព្រាហ្មណា ព្រាហ្មណិំយេវ គច្ឆន្តិ, នោ អព្រាហ្មណិំ. ឯតរហិ, ភិក្ខវេ, ព្រាហ្មណា ព្រាហ្មណិម្បិ គច្ឆន្តិ, អព្រាហ្មណិម្បិ គច្ឆន្តិ. ឯតរហិ, ភិក្ខវេ, សុនខា សុនខិំយេវ គច្ឆន្តិ, នោ អសុនខិំ. អយំ, ភិក្ខវេ, បឋមោ បោរាណោ ព្រាហ្មណធម្មោ ឯតរហិ សុនខេសុ សន្ទិស្សតិ, នោ ព្រាហ្មណេសុ.

‘‘បុព្ពេ សុទំ, ភិក្ខវេ, ព្រាហ្មណា ព្រាហ្មណិំ ឧតុនិំយេវ គច្ឆន្តិ, នោ អនុតុនិំ. ឯតរហិ, ភិក្ខវេ, ព្រាហ្មណា ព្រាហ្មណិំ ឧតុនិម្បិ គច្ឆន្តិ, អនុតុនិម្បិ គច្ឆន្តិ. ឯតរហិ, ភិក្ខវេ, សុនខា សុនខិំ ឧតុនិំយេវ គច្ឆន្តិ, នោ អនុតុនិំ. អយំ, ភិក្ខវេ, ទុតិយោ បោរាណោ ព្រាហ្មណធម្មោ ឯតរហិ សុនខេសុ សន្ទិស្សតិ, នោ ព្រាហ្មណេសុ.

‘‘បុព្ពេ សុទំ, ភិក្ខវេ, ព្រាហ្មណា ព្រាហ្មណិំ នេវ កិណន្តិ នោ វិក្កិណន្តិ, សម្បិយេនេវ សំវាសំ សំពន្ធាយ [សំសគ្គត្ថាយ (សី. បី.)] សំបវត្តេន្តិ. ឯតរហិ, ភិក្ខវេ, ព្រាហ្មណា ព្រាហ្មណិំ កិណន្តិបិ វិក្កិណន្តិបិ, សម្បិយេនបិ សំវាសំ សំពន្ធាយ សំបវត្តេន្តិ. ឯតរហិ, ភិក្ខវេ, សុនខា សុនខិំ នេវ កិណន្តិ នោ វិក្កិណន្តិ, សម្បិយេនេវ សំវាសំ សំពន្ធាយ សំបវត្តេន្តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, តតិយោ បោរាណោ ព្រាហ្មណធម្មោ ឯតរហិ សុនខេសុ សន្ទិស្សតិ, នោ ព្រាហ្មណេសុ.

‘‘បុព្ពេ សុទំ, ភិក្ខវេ, ព្រាហ្មណា ន សន្និធិំ ករោន្តិ ធនស្សបិ ធញ្ញស្សបិ រជតស្សបិ ជាតរូបស្សបិ. ឯតរហិ, ភិក្ខវេ, ព្រាហ្មណា សន្និធិំ ករោន្តិ ធនស្សបិ ធញ្ញស្សបិ រជតស្សបិ ជាតរូបស្សបិ. ឯតរហិ, ភិក្ខវេ, សុនខា ន សន្និធិំ ករោន្តិ ធនស្សបិ ធញ្ញស្សបិ រជតស្សបិ ជាតរូបស្សបិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ចតុត្ថោ បោរាណោ ព្រាហ្មណធម្មោ ឯតរហិ សុនខេសុ សន្ទិស្សតិ, នោ ព្រាហ្មណេសុ.

‘‘បុព្ពេ សុទំ, ភិក្ខវេ, ព្រាហ្មណា សាយំ សាយមាសាយ បាតោ បាតរាសាយ ភិក្ខំ បរិយេសន្តិ. ឯតរហិ, ភិក្ខវេ, ព្រាហ្មណា យាវទត្ថំ ឧទរាវទេហកំ ភុញ្ជិត្វា អវសេសំ អាទាយ បក្កមន្តិ. ឯតរហិ, ភិក្ខវេ, សុនខា សាយំ សាយមាសាយ បាតោ បាតរាសាយ ភិក្ខំ បរិយេសន្តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចមោ បោរាណោ ព្រាហ្មណធម្មោ ឯតរហិ សុនខេសុ សន្ទិស្សតិ, នោ ព្រាហ្មណេសុ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច បោរាណា ព្រាហ្មណធម្មា ឯតរហិ សុនខេសុ សន្ទិស្សន្តិ, នោ ព្រាហ្មណេសូ’’តិ. បឋមំ.

២. ទោណព្រាហ្មណសុត្តំ

១៩២. អថ ខោ ទោណោ ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ទោណោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘សុតំ មេតំ, ភោ គោតម – ‘ន សមណោ គោតមោ ព្រាហ្មណេ ជិណ្ណេ វុឌ្ឍេ មហល្លកេ អទ្ធគតេ វយោអនុប្បត្តេ អភិវាទេតិ វា បច្ចុដ្ឋេតិ វា អាសនេន វា និមន្តេតី’តិ. តយិទំ, ភោ គោតម, តថេវ. ន ហិ ភវំ គោតមោ ព្រាហ្មណេ ជិណ្ណេ វុឌ្ឍេ មហល្លកេ អទ្ធគតេ វយោអនុប្បត្តេ អភិវាទេតិ វា បច្ចុដ្ឋេតិ វា អាសនេន វា និមន្តេតិ. តយិទំ, ភោ គោតម, ន សម្បន្នមេវា’’តិ. ‘‘ត្វម្បិ នោ, ទោណ, ព្រាហ្មណោ បដិជានាសី’’តិ? ‘‘យញ្ហិ តំ, ភោ គោតម, សម្មា វទមានោ វទេយ្យ – ‘ព្រាហ្មណោ ឧភតោ សុជាតោ – មាតិតោ ច បិតិតោ ច, សំសុទ្ធគហណិកោ, យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា អក្ខិតោ អនុបក្កុដ្ឋោ ជាតិវាទេន, អជ្ឈាយកោ មន្តធរោ, តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ សនិឃណ្ឌុកេដុភានំ សាក្ខរប្បភេទានំ ឥតិហាសបញ្ចមានំ, បទកោ វេយ្យាករណោ លោកាយតមហាបុរិសលក្ខណេសុ អនវយោ’តិ, មមេវ តំ, ភោ គោតម, សម្មា វទមានោ វទេយ្យ. អហញ្ហិ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណោ ឧភតោ សុជាតោ – មាតិតោ ច បិតិតោ ច, សំសុទ្ធគហណិកោ, យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា អក្ខិត្តោ អនុបក្កុដ្ឋោ ជាតិវាទេន, អជ្ឈាយកោ មន្តធរោ, តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ សនិឃណ្ឌុកេដុភានំ សាក្ខរប្បភេទានំ ឥតិហាសបញ្ចមានំ, បទកោ វេយ្យាករណោ លោកាយតមហាបុរិសលក្ខណេសុ អនវយោ’’តិ.

‘‘យេ ខោ, តេ ទោណ, ព្រាហ្មណានំ បុព្ពកា ឥសយោ មន្តានំ កត្តារោ មន្តានំ បវត្តារោ, យេសមិទំ ឯតរហិ ព្រាហ្មណា បោរាណំ មន្តបទំ គីតំ បវុត្តំ សមិហិតំ តទនុគាយន្តិ តទនុភាសន្តិ ភាសិតមនុភាសន្តិ សជ្ឈាយិតមនុសជ្ឈាយន្តិ វាចិតមនុវាចេន្តិ, សេយ្យថិទំ – អដ្ឋកោ, វាមកោ, វាមទេវោ, វេស្សាមិត្តោ, យមទគ្គិ [យមតគ្គិ (សី.) ទី. និ. ១.២៨៤, ៥២៦, ៥៣៦; ម. និ. ២.៤២៧; មហាវ. ៣០០; អ. និ. ៥.១៩២ បស្សិតព្ពំ], អង្គីរសោ, ភារទ្វាជោ, វាសេដ្ឋោ, កស្សបោ, ភគុ; ត្យាស្សុ’មេ បញ្ច ព្រាហ្មណេ បញ្ញាបេន្តិ – ព្រហ្មសមំ, ទេវសមំ, មរិយាទំ, សម្ភិន្នមរិយាទំ, ព្រាហ្មណចណ្ឌាលំយេវ បញ្ចមំ. តេសំ ត្វំ ទោណ, កតមោ’’តិ?

‘‘ន ខោ មយំ, ភោ គោតម, បញ្ច ព្រាហ្មណេ ជានាម, អថ ខោ មយំ ព្រាហ្មណាត្វេវ ជានាម. សាធុ មេ ភវំ គោតមោ តថា ធម្មំ ទេសេតុ យថា អហំ ឥមេ បញ្ច ព្រាហ្មណេ ជានេយ្យ’’ន្តិ. ‘‘តេន ហិ, ព្រាហ្មណ, សុណោហិ, សាធុកំ មនសិ ករោហិ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ ភោ’’តិ ខោ ទោណោ ព្រាហ្មណោ ភគវតោ បច្ចស្សោសិ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘កថញ្ច, ទោណ, ព្រាហ្មណោ ព្រហ្មសមោ ហោតិ? ឥធ, ទោណ, ព្រាហ្មណោ ឧភតោ សុជាតោ ហោតិ – មាតិតោ ច បិតិតោ ច, សំសុទ្ធគហណិកោ, យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា អក្ខិត្តោ អនុបក្កុដ្ឋោ ជាតិវាទេន. សោ អដ្ឋចត្តាលីសវស្សានិ កោមារព្រហ្មចរិយំ [កោធារំ ព្រហ្មចរិយំ (ស្យា. ក.)] ចរតិ មន្តេ អធីយមានោ. អដ្ឋចត្តាលីសវស្សានិ កោមារព្រហ្មចរិយំ ចរិត្វា មន្តេ អធីយិត្វា អាចរិយស្ស អាចរិយធនំ បរិយេសតិ ធម្មេនេវ, នោ អធម្មេន.

‘‘តត្ថ ច, ទោណ, កោ ធម្មោ? នេវ កសិយា ន វណិជ្ជាយ ន គោរក្ខេន ន ឥស្សត្ថេន [ន ឥស្សត្តេន (ក.)] ន រាជបោរិសេន ន សិប្បញ្ញតរេន, កេវលំ ភិក្ខាចរិយាយ កបាលំ អនតិមញ្ញមានោ. សោ អាចរិយស្ស អាចរិយធនំ និយ្យាទេត្វា [នីយ្យាទេត្វា (សី.), នីយាទេត្វា (បី.), និយ្យាតេត្វា (កត្ថចិ)] កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ. សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ, តថា ទុតិយំ តថា តតិយំ តថា ចតុត្ថំ [ចតុត្ថិំ (សី.)], ឥតិ ឧទ្ធមធោ តិរិយំ សព្ពធិ សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តំ លោកំ មេត្តាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាបជ្ជេន [អព្យាបជ្ឈេន (ក.) អព្យាពជ្ឈេន (?)] ផរិត្វា វិហរតិ. ករុណា…បេ… មុទិតា… ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ, តថា ទុតិយំ តថា តតិយំ តថា ចតុត្ថំ, ឥតិ ឧទ្ធមធោ តិរិយំ សព្ពធិ សព្ពត្តតាយ សព្ពាវន្តំ លោកំ ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមាណេន អវេរេន អព្យាបជ្ជេន ផរិត្វា វិហរតិ. សោ ឥមេ ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារេ ភាវេត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ ព្រហ្មលោកំ ឧបបជ្ជតិ. ឯវំ ខោ, ទោណ, ព្រាហ្មណោ ព្រហ្មសមោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ទោណ, ព្រាហ្មណោ ទេវសមោ ហោតិ? ឥធ, ទោណ, ព្រាហ្មណោ ឧភតោ សុជាតោ ហោតិ – មាតិតោ ច បិតិតោ ច, សំសុទ្ធគហណិកោ, យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា អក្ខិត្តោ អនុបក្កុដ្ឋោ ជាតិវាទេន. សោ អដ្ឋចត្តាលីសវស្សានិ កោមារព្រហ្មចរិយំ ចរតិ មន្តេ អធីយមានោ. អដ្ឋចត្តាលីសវស្សានិ កោមារព្រហ្មចរិយំ ចរិត្វា មន្តេ អធីយិត្វា អាចរិយស្ស អាចរិយធនំ បរិយេសតិ ធម្មេនេវ, នោ អធម្មេន. តត្ថ ច, ទោណ, កោ ធម្មោ? នេវ កសិយា ន វណិជ្ជាយ ន គោរក្ខេន ន ឥស្សត្ថេន ន រាជបោរិសេន ន សិប្បញ្ញតរេន, កេវលំ ភិក្ខាចរិយាយ កបាលំ អនតិមញ្ញមានោ. សោ អាចរិយស្ស អាចរិយធនំ និយ្យាទេត្វា ទារំ បរិយេសតិ ធម្មេនេវ, នោ អធម្មេន.

‘‘តត្ថ ច, ទោណ, កោ ធម្មោ? នេវ កយេន ន វិក្កយេន, ព្រាហ្មណិំយេវ ឧទកូបស្សដ្ឋំ. សោ ព្រាហ្មណិំយេវ គច្ឆតិ, ន ខត្តិយិំ ន វេស្សិំ ន សុទ្ទិំ ន ចណ្ឌាលិំ ន នេសាទិំ ន វេនិំ [ន វេណិំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ន រថការិំ ន បុក្កុសិំ គច្ឆតិ, ន គព្ភិនិំ គច្ឆតិ, ន បាយមានំ គច្ឆតិ, ន អនុតុនិំ គច្ឆតិ. កស្មា ច, ទោណ, ព្រាហ្មណោ ន គព្ភិនិំ គច្ឆតិ? សចេ, ទោណ, ព្រាហ្មណោ គព្ភិនិំ គច្ឆតិ, អតិមីឡ្ហជោ នាម សោ ហោតិ មាណវកោ វា មាណវិកា [មាណវកី (ក.)] វា. តស្មា, ទោណ, ព្រាហ្មណោ ន គព្ភិនិំ គច្ឆតិ. កស្មា ច, ទោណ, ព្រាហ្មណោ ន បាយមានំ គច្ឆតិ? សចេ, ទោណ, ព្រាហ្មណោ បាយមានំ គច្ឆតិ, អសុចិបដិបីឡិតោ នាម សោ ហោតិ មាណវកោ វា មាណវិកា វា. តស្មា, ទោណ, ព្រាហ្មណោ ន បាយមានំ គច្ឆតិ. តស្ស សា ហោតិ ព្រាហ្មណី នេវ កាមត្ថា ន ទវត្ថា ន រតត្ថា, បជត្ថាវ ព្រាហ្មណស្ស ព្រាហ្មណី ហោតិ. សោ មេថុនំ ឧប្បាទេត្វា កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ. សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សោ ឥមេ ចត្តារោ ឈានេ ភាវេត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ. ឯវំ ខោ, ទោណ, ព្រាហ្មណោ ទេវសមោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ទោណ, ព្រាហ្មណោ មរិយាទោ ហោតិ? ឥធ, ទោណ, ព្រាហ្មណោ ឧភតោ សុជាតោ ហោតិ – មាតិតោ ច បិតិតោ ច, សំសុទ្ធគហណិកោ, យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា អក្ខិត្តោ អនុបក្កុដ្ឋោ ជាតិវាទេន. សោ អដ្ឋចត្តាលីសវស្សានិ កោមារព្រហ្មចរិយំ ចរតិ មន្តេ អធីយមានោ. អដ្ឋចត្តាលីសវស្សានិ កោមារព្រហ្មចរិយំ ចរិត្វា មន្តេ អធីយិត្វា អាចរិយស្ស អាចរិយធនំ បរិយេសតិ ធម្មេនេវ, នោ អធម្មេន. តត្ថ ច, ទោណ, កោ ធម្មោ? នេវ កសិយា ន វណិជ្ជាយ ន គោរក្ខេន ន ឥស្សត្ថេន ន រាជបោរិសេន ន សិប្បញ្ញតរេន, កេវលំ ភិក្ខាចរិយាយ កបាលំ អនតិមញ្ញមានោ. សោ អាចរិយស្ស អាចរិយធនំ និយ្យាទេត្វា ទារំ បរិយេសតិ ធម្មេនេវ, នោ អធម្មេន.

‘‘តត្ថ ច, ទោណ, កោ ធម្មោ? នេវ កយេន ន វិក្កយេន, ព្រាហ្មណិំយេវ ឧទកូបស្សដ្ឋំ. សោ ព្រាហ្មណិំយេវ គច្ឆតិ, ន ខត្តិយិំ ន វេស្សិំ ន សុទ្ទិំ ន ចណ្ឌាលិំ ន នេសាទិំ ន វេនិំ ន រថការិំ ន បុក្កុសិំ គច្ឆតិ, ន គព្ភិនិំ គច្ឆតិ, ន បាយមានំ គច្ឆតិ, ន អនុតុនិំ គច្ឆតិ. កស្មា ច, ទោណ, ព្រាហ្មណោ ន គព្ភិនិំ គច្ឆតិ? សចេ, ទោណ, ព្រាហ្មណោ គព្ភិនិំ គច្ឆតិ, អតិមីឡ្ហជោ នាម សោ ហោតិ មាណវកោ វា មាណវិកា វា. តស្មា, ទោណ, ព្រាហ្មណោ ន គព្ភិនិំ គច្ឆតិ. កស្មា ច, ទោណ, ព្រាហ្មណោ ន បាយមានំ គច្ឆតិ? សចេ, ទោណ, ព្រាហ្មណោ បាយមានំ គច្ឆតិ, អសុចិបដិបីឡិតោ នាម សោ ហោតិ មាណវកោ វា មាណវិកា វា. តស្មា, ទោណ, ព្រាហ្មណោ ន បាយមានំ គច្ឆតិ. តស្ស សា ហោតិ ព្រាហ្មណី នេវ កាមត្ថា ន ទវត្ថា ន រតត្ថា, បជត្ថាវ ព្រាហ្មណស្ស ព្រាហ្មណី ហោតិ. សោ មេថុនំ ឧប្បាទេត្វា តមេវ បុត្តស្សាទំ និកាមយមានោ កុដុម្ពំ អជ្ឈាវសតិ, ន អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ. យាវ បោរាណានំ ព្រាហ្មណានំ មរិយាទោ តត្ថ តិដ្ឋតិ, តំ ន វីតិក្កមតិ. ‘យាវ បោរាណានំ ព្រាហ្មណានំ មរិយាទោ តត្ថ ព្រាហ្មណោ ឋិតោ តំ ន វីតិក្កមតី’តិ, ខោ, ទោណ, តស្មា ព្រាហ្មណោ មរិយាទោតិ វុច្ចតិ. ឯវំ ខោ, ទោណ, ព្រាហ្មណោ មរិយាទោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ទោណ, ព្រាហ្មណោ សម្ភិន្នមរិយាទោ ហោតិ? ឥធ, ទោណ, ព្រាហ្មណោ ឧភតោ សុជាតោ ហោតិ – មាតិតោ ច បិតិតោ ច, សំសុទ្ធគហណិកោ, យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា អក្ខិត្តោ អនុបក្កុដ្ឋោ ជាតិវាទេន. សោ អដ្ឋចត្តាលីសវស្សានិ កោមារព្រហ្មចរិយំ ចរតិ មន្តេ អធីយមានោ. អដ្ឋចត្តាលីសវស្សានិ កោមារព្រហ្មចរិយំ ចរិត្វា មន្តេ អធីយិត្វា អាចរិយស្ស អាចរិយធនំ បរិយេសតិ ធម្មេនេវ, នោ អធម្មេន.

‘‘តត្ថ ច, ទោណ, កោ ធម្មោ? នេវ កសិយា ន វណិជ្ជាយ ន គោរក្ខេន ន ឥស្សត្ថេន ន រាជបោរិសេន ន សិប្បញ្ញតរេន, កេវលំ ភិក្ខាចរិយាយ កបាលំ អនតិមញ្ញមានោ. សោ អាចរិយស្ស អាចរិយធនំ និយ្យាទេត្វា ទារំ បរិយេសតិ ធម្មេនបិ អធម្មេនបិ កយេនបិ វិក្កយេនបិ ព្រាហ្មណិម្បិ ឧទកូបស្សដ្ឋំ. សោ ព្រាហ្មណិម្បិ គច្ឆតិ ខត្តិយិម្បិ គច្ឆតិ វេស្សិម្បិ គច្ឆតិ សុទ្ទិម្បិ គច្ឆតិ ចណ្ឌាលិម្បិ គច្ឆតិ នេសាទិម្បិ គច្ឆតិ វេនិម្បិ គច្ឆតិ រថការិម្បិ គច្ឆតិ បុក្កុសិម្បិ គច្ឆតិ គព្ភិនិម្បិ គច្ឆតិ បាយមានម្បិ គច្ឆតិ ឧតុនិម្បិ គច្ឆតិ អនុតុនិម្បិ គច្ឆតិ. តស្ស សា ហោតិ ព្រាហ្មណី កាមត្ថាបិ ទវត្ថាបិ រតត្ថាបិ បជត្ថាបិ ព្រាហ្មណស្ស ព្រាហ្មណី ហោតិ. យាវ បោរាណានំ ព្រាហ្មណានំ មរិយាទោ តត្ថ ន តិដ្ឋតិ, តំ វីតិក្កមតិ. ‘យាវ បោរាណានំ ព្រាហ្មណានំ មរិយាទោ តត្ថ ព្រាហ្មណោ ន ឋិតោ តំ វីតិក្កមតី’តិ ខោ, ទោណ, តស្មា ព្រាហ្មណោ សម្ភិន្នមរិយាទោតិ វុច្ចតិ. ឯវំ ខោ, ទោណ, ព្រាហ្មណោ សម្ភិន្នមរិយាទោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ទោណ, ព្រាហ្មណោ ព្រាហ្មណចណ្ឌាលោ ហោតិ? ឥធ, ទោណ, ព្រាហ្មណោ ឧភតោ សុជាតោ ហោតិ – មាតិតោ ច បិតិតោ ច, សំសុទ្ធគហណិកោ, យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា អក្ខិត្តោ អនុបក្កុដ្ឋោ ជាតិវាទេន. សោ អដ្ឋចត្តាលីសវស្សានិ កោមារព្រហ្មចរិយំ ចរតិ មន្តេ អធីយមានោ. អដ្ឋចត្តាលីសវស្សានិ កោមារព្រហ្មចរិយំ ចរិត្វា មន្តេ អធីយិត្វា អាចរិយស្ស អាចរិយធនំ បរិយេសតិ ធម្មេនបិ អធម្មេនបិ កសិយាបិ វណិជ្ជាយបិ គោរក្ខេនបិ ឥស្សត្ថេនបិ រាជបោរិសេនបិ សិប្បញ្ញតរេនបិ, កេវលម្បិ ភិក្ខាចរិយាយ, កបាលំ អនតិមញ្ញមានោ.

‘‘សោ អាចរិយស្ស អាចរិយធនំ និយ្យាទេត្វា ទារំ បរិយេសតិ ធម្មេនបិ អធម្មេនបិ កយេនបិ វិក្កយេនបិ ព្រាហ្មណិម្បិ ឧទកូបស្សដ្ឋំ. សោ ព្រាហ្មណិម្បិ គច្ឆតិ ខត្តិយិម្បិ គច្ឆតិ វេស្សិម្បិ គច្ឆតិ សុទ្ទិម្បិ គច្ឆតិ ចណ្ឌាលិម្បិ គច្ឆតិ នេសាទិម្បិ គច្ឆតិ វេនិម្បិ គច្ឆតិ រថការិម្បិ គច្ឆតិ បុក្កុសិម្បិ គច្ឆតិ គព្ភិនិម្បិ គច្ឆតិ បាយមានម្បិ គច្ឆតិ ឧតុនិម្បិ គច្ឆតិ អនុតុនិម្បិ គច្ឆតិ. តស្ស សា ហោតិ ព្រាហ្មណី កាមត្ថាបិ ទវត្ថាបិ រតត្ថាបិ បជត្ថាបិ ព្រាហ្មណស្ស ព្រាហ្មណី ហោតិ. សោ សព្ពកម្មេហិ ជីវិកំ [ជីវិតំ (ក.)] កប្បេតិ. តមេនំ ព្រាហ្មណា ឯវមាហំសុ – ‘កស្មា ភវំ ព្រាហ្មណោ បដិជានមានោ សព្ពកម្មេហិ ជីវិកំ កប្បេតី’តិ? សោ ឯវមាហ – ‘សេយ្យថាបិ, ភោ, អគ្គិ សុចិម្បិ ឌហតិ អសុចិម្បិ ឌហតិ, ន ច តេន អគ្គិ ឧបលិប្បតិ [ឧបលិម្បតិ (ក.)]; ឯវមេវំ ខោ, ភោ, សព្ពកម្មេហិ ចេបិ ព្រាហ្មណោ ជីវិកំ កប្បេតិ, ន ច តេន ព្រាហ្មណោ ឧបលិប្បតិ’. ‘សព្ពកម្មេហិ ជីវិកំ កប្បេតី’តិ ខោ, ទោណ, តស្មា ព្រាហ្មណោ ព្រាហ្មណចណ្ឌាលោតិ វុច្ចតិ. ឯវំ ខោ, ទោណ, ព្រាហ្មណោ ព្រាហ្មណចណ្ឌាលោ ហោតិ.

‘‘យេ ខោ តេ, ទោណ, ព្រាហ្មណានំ បុព្ពកា ឥសយោ មន្តានំ កត្តារោ មន្តានំ បវត្តារោ យេសមិទំ ឯតរហិ ព្រាហ្មណា បោរាណំ មន្តបទំ គីតំ បវុត្តំ សមីហិតំ តទនុគាយន្តិ តទនុភាសន្តិ ភាសិតមនុភាសន្តិ សជ្ឈាយិតមនុសជ្ឈាយន្តិ វាចិមនុវាចេន្តិ, សេយ្យថិទំ – អដ្ឋកោ, វាមកោ, វាមទេវោ, វេស្សាមិត្តោ, យមទគ្គិ, អង្គីរសោ, ភារទ្វាជោ, វាសេដ្ឋោ, កស្សបោ, ភគុ; ត្យាស្សុមេ បញ្ច ព្រាហ្មណេ បញ្ញាបេន្តិ – ព្រហ្មសមំ, ទេវសមំ, មរិយាទំ, សម្ភិន្នមរិយាទំ, ព្រាហ្មណចណ្ឌាលំយេវ បញ្ចមំ. តេសំ ត្វំ, ទោណ, កតមោ’’តិ?

‘‘ឯវំ សន្តេ មយំ, ភោ គោតម, ព្រាហ្មណចណ្ឌាលម្បិ ន បូរេម. អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម…បេ… ឧបាសកំ មំ ភវំ គោតមោ ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ. ទុតិយំ.

៣. សង្គារវសុត្តំ

១៩៣. អថ ខោ សង្គារវោ ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សង្គារវោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កោ នុ ខោ, ភោ គោតម, ហេតុ កោ បច្ចយោ, យេន កទាចិ ទីឃរត្តំ សជ្ឈាយកតាបិ មន្តា នប្បដិភន្តិ, បគេវ អសជ្ឈាយកតា? កោ បន, ភោ គោតម, ហេតុ កោ បច្ចយោ, យេន កទាចិ ទីឃរត្តំ អសជ្ឈាយកតាបិ មន្តា បដិភន្តិ, បគេវ សជ្ឈាយកតា’’តិ?

‘‘យស្មិំ, ព្រាហ្មណ, សមយេ កាមរាគបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា វិហរតិ កាមរាគបរេតេន, ឧប្បន្នស្ស ច កាមរាគស្ស និស្សរណំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, អត្តត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ នប្បជានាតិ ន បស្សតិ, បរត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ នប្បជានាតិ ន បស្សតិ, ឧភយត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ នប្បជានាតិ ន បស្សតិ, ទីឃរត្តំ សជ្ឈាយកតាបិ មន្តា នប្បដិភន្តិ, បគេវ អសជ្ឈាយកតា. សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, ឧទបត្តោ សំសដ្ឋោ លាខាយ វា ហលិទ្ទិយា វា នីលិយា វា មញ្ជិដ្ឋាយ វា. តត្ថ ចក្ខុមា បុរិសោ សកំ មុខនិមិត្តំ បច្ចវេក្ខមានោ យថាភូតំ នប្បជានេយ្យ ន បស្សេយ្យ. ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, យស្មិំ សមយេ កាមរាគបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា វិហរតិ កាមរាគបរេតេន, ឧប្បន្នស្ស ច កាមរាគស្ស និស្សរណំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, អត្តត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ នប្បជានាតិ ន បស្សតិ, បរត្ថម្បិ…បេ… ឧភយត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ នប្បជានាតិ ន បស្សតិ, ទីឃរត្តំ សជ្ឈាយកតាបិ មន្តា នប្បដិភន្តិ, បគេវ អសជ្ឈាយកតា.

‘‘បុន ចបរំ, ព្រាហ្មណ, យស្មិំ សមយេ ព្យាបាទបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា វិហរតិ ព្យាបាទបរេតេន, ឧប្បន្នស្ស ច ព្យាបាទស្ស និស្សរណំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, អត្តត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ នប្បជានាតិ ន បស្សតិ, បរត្ថម្បិ…បេ… ឧភយត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ នប្បជានាតិ ន បស្សតិ, ទីឃរត្តំ សជ្ឈាយកតាបិ មន្តា នប្បដិភន្តិ, បគេវ អសជ្ឈាយកតា. សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, ឧទបត្តោ អគ្គិនា សន្តត្តោ ឧក្កុធិតោ [ឧក្កដ្ឋិតោ (សី. បី.), ឧក្កុដ្ឋិតោ (ស្យា. កំ.)] ឧស្សទកជាតោ [ឧសុមកជាតោ (កត្ថចិ), ឧស្សុរកជាតោ (ក.), ឧស្មុទកជាតោ (ម. និ. ៣ មជ្ឈិមនិកាយេ)]. តត្ថ ចក្ខុមា បុរិសោ សកំ មុខនិមិត្តំ បច្ចវេក្ខមានោ យថាភូតំ នប្បជានេយ្យ ន បស្សេយ្យ. ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, យស្មិំ សមយេ ព្យាបាទបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា វិហរតិ ព្យាបាទបរេតេន, ឧប្បន្នស្ស ច ព្យាបាទស្ស និស្សរណំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, អត្តត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ នប្បជានាតិ ន បស្សតិ, បរត្ថម្បិ…បេ… ឧភយត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ នប្បជានាតិ ន បស្សតិ, ទីឃរត្តំ សជ្ឈាយកតាបិ មន្តា នប្បដិភន្តិ, បគេវ អសជ្ឈាយកតា.

‘‘បុន ចបរំ, ព្រាហ្មណ, យស្មិំ សមយេ ថិនមិទ្ធបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា វិហរតិ ថិនមិទ្ធបរេតេន, ឧប្បន្នស្ស ច ថិនមិទ្ធស្ស និស្សរណំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, អត្តត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ នប្បជានាតិ ន បស្សតិ, បរត្ថម្បិ…បេ… ឧភយត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ នប្បជានាតិ ន បស្សតិ, ទីឃរត្តំ សជ្ឈាយកតាបិ មន្តា នប្បដិភន្តិ, បគេវ អសជ្ឈាយកតា. សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, ឧទបត្តោ សេវាលបណកបរិយោនទ្ធោ. តត្ថ ចក្ខុមា បុរិសោ សកំ មុខនិមិត្តំ បច្ចវេក្ខមានោ យថាភូតំ នប្បជានេយ្យ ន បស្សេយ្យ. ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, យស្មិំ សមយេ ថិនមិទ្ធបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា វិហរតិ ថិនមិទ្ធបរេតេន, ឧប្បន្នស្ស ច ថិនមិទ្ធស្ស និស្សរណំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, អត្តត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ នប្បជានាតិ ន បស្សតិ, បរត្ថម្បិ…បេ… ឧភយត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ នប្បជានាតិ ន បស្សតិ, ទីឃរត្តំ សជ្ឈាយកតាបិ មន្តា នប្បដិភន្តិ, បគេវ អសជ្ឈាយកតា.

‘‘បុន ចបរំ, ព្រាហ្មណ, យស្មិំ សមយេ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា វិហរតិ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចបរេតេន, ឧប្បន្នស្ស ច ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស និស្សរណំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, អត្តត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ នប្បជានាតិ ន បស្សតិ, បរត្ថម្បិ…បេ… ឧភយត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ នប្បជានាតិ ន បស្សតិ, ទីឃរត្តំ សជ្ឈាយកតាបិ មន្តា នប្បដិភន្តិ, បគេវ អសជ្ឈាយកតា. សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, ឧទបត្តោ វាតេរិតោ ចលិតោ ភន្តោ ឩមិជាតោ [ឧម្មិជាតោ (បី.)]. តត្ថ ចក្ខុមា បុរិសោ សកំ មុខនិមិត្តំ បច្ចវេក្ខមានោ យថាភូតំ នប្បជានេយ្យ ន បស្សេយ្យ. ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, យស្មិំ សមយេ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា វិហរតិ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចបរេតេន, ឧប្បន្នស្ស ច ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស និស្សរណំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, អត្តត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ នប្បជានាតិ ន បស្សតិ, បរត្ថម្បិ…បេ… ឧភយត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ នប្បជានាតិ ន បស្សតិ, ទីឃរត្តំ សជ្ឈាយកតាបិ មន្តា នប្បដិភន្តិ, បគេវ អសជ្ឈាយកតា.

‘‘បុន ចបរំ, ព្រាហ្មណ, យស្មិំ សមយេ វិចិកិច្ឆាបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា វិហរតិ វិចិកិច្ឆាបរេតេន, ឧប្បន្នាយ ច វិចិកិច្ឆាយ និស្សរណំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, អត្តត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ នប្បជានាតិ ន បស្សតិ, បរត្ថម្បិ…បេ… ឧភយត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ នប្បជានាតិ ន បស្សតិ, ទីឃរត្តំ សជ្ឈាយកតាបិ មន្តា នប្បដិភន្តិ, បគេវ អសជ្ឈាយកតា. សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, ឧទបត្តោ អាវិលោ លុឡិតោ កលលីភូតោ អន្ធការេ និក្ខិត្តោ. តត្ថ ចក្ខុមា បុរិសោ សកំ មុខនិមិត្តំ បច្ចវេក្ខមានោ យថាភូតំ នប្បជានេយ្យ ន បស្សេយ្យ. ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, យស្មិំ សមយេ វិចិកិច្ឆាបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា វិហរតិ វិចិកិច្ឆាបរេតេន, ឧប្បន្នាយ ច វិចិកិច្ឆាយ និស្សរណំ យថាភូតំ នប្បជានាតិ, អត្តត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ នប្បជានាតិ ន បស្សតិ, បរត្ថម្បិ…បេ… ឧភយត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ នប្បជានាតិ ន បស្សតិ, ទីឃរត្តំ សជ្ឈាយកតាបិ មន្តា នប្បដិភន្តិ, បគេវ អសជ្ឈាយកតា.

‘‘យស្មិញ្ច ខោ, ព្រាហ្មណ, សមយេ ន កាមរាគបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា វិហរតិ ន កាមរាគបរេតេន, ឧប្បន្នស្ស ច កាមរាគស្ស និស្សរណំ យថាភូតំ បជានាតិ, អត្តត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ បជានាតិ បស្សតិ, បរត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ បជានាតិ បស្សតិ, ឧភយត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ បជានាតិ បស្សតិ, ទីឃរត្តំ អសជ្ឈាយកតាបិ មន្តា បដិភន្តិ, បគេវ សជ្ឈាយកតា. សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, ឧទបត្តោ អសំសដ្ឋោ លាខាយ វា ហលិទ្ទិយា វា នីលិយា វា មញ្ជិដ្ឋាយ វា. តត្ថ ចក្ខុមា បុរិសោ សកំ មុខនិមិត្តំ បច្ចវេក្ខមានោ យថាភូតំ បជានេយ្យ បស្សេយ្យ. ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, យស្មិំ សមយេ ន កាមរាគបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា វិហរតិ…បេ….

‘‘បុន ចបរំ, ព្រាហ្មណ, យស្មិំ សមយេ ន ព្យាបាទបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា វិហរតិ…បេ… សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, ឧទបត្តោ អគ្គិនា អសន្តត្តោ អនុក្កុធិតោ អនុស្សទកជាតោ. តត្ថ ចក្ខុមា បុរិសោ សកំ មុខនិមិត្តំ បច្ចវេក្ខមានោ យថាភូតំ បជានេយ្យ បស្សេយ្យ. ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, យស្មិំ សមយេ ន ព្យាបាទបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា វិហរតិ…បេ….

‘‘បុន ចបរំ, ព្រាហ្មណ, យស្មិំ សមយេ ន ថិនមិទ្ធបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា វិហរតិ…បេ… សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, ឧទបត្តោ ន សេវាលបណកបរិយោនទ្ធោ. តត្ថ ចក្ខុមា បុរិសោ សកំ មុខនិមិត្តំ បច្ចវេក្ខមានោ យថាភូតំ បជានេយ្យ បស្សេយ្យ. ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, យស្មិំ សមយេ ន ថិនមិទ្ធបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា វិហរតិ…បេ….

‘‘បុន ចបរំ, ព្រាហ្មណ, យស្មិំ សមយេ ន ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា វិហរតិ…បេ… សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, ឧទបត្តោ ន វាតេរិតោ ន ចលិតោ ន ភន្តោ ន ឩមិជាតោ. តត្ថ ចក្ខុមា បុរិសោ សកំ មុខនិមិត្តំ បច្ចវេក្ខមានោ យថាភូតំ បជានេយ្យ បស្សេយ្យ. ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, យស្មិំ សមយេ ន ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា វិហរតិ …បេ….

‘‘បុន ចបរំ, ព្រាហ្មណ, យស្មិំ សមយេ ន វិចិកិច្ឆាបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា វិហរតិ ន វិចិកិច្ឆាបរេតេន, ឧប្បន្នាយ ច វិចិកិច្ឆាយ និស្សរណំ យថាភូតំ បជានាតិ, អត្តត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ បជានាតិ បស្សតិ, បរត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ បជានាតិ បស្សតិ, ឧភយត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ បជានាតិ បស្សតិ, ទីឃរត្តំ អសជ្ឈាយកតាបិ មន្តា បដិភន្តិ, បគេវ សជ្ឈាយកតា. សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, ឧទបត្តោ អច្ឆោ វិប្បសន្នោ អនាវិលោ អាលោកេ និក្ខិត្តោ. តត្ថ ចក្ខុមា បុរិសោ សកំ មុខនិមិត្តំ បច្ចវេក្ខមានោ យថាភូតំ បជានេយ្យ បស្សេយ្យ. ឯវមេវំ ខោ, ព្រាហ្មណ, យស្មិំ សមយេ ន វិចិកិច្ឆាបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា វិហរតិ ន វិចិកិច្ឆាបរេតេន, ឧប្បន្នាយ ច វិចិកិច្ឆាយ និស្សរណំ យថាភូតំ បជានាតិ, អត្តត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ បជានាតិ បស្សតិ, បរត្ថម្បិ…បេ… ឧភយត្ថម្បិ តស្មិំ សមយេ យថាភូតំ បជានាតិ បស្សតិ, ទីឃរត្តំ អសជ្ឈាយកតាបិ មន្តា បដិភន្តិ, បគេវ សជ្ឈាយកតា.

‘‘អយំ ខោ, ព្រាហ្មណ, ហេតុ អយំ បច្ចយោ, យេន កទាចិ ទីឃរត្តំ សជ្ឈាយកតាបិ មន្តា នប្បដិភន្តិ, បគេវ អសជ្ឈាយកតា. អយំ បន, ព្រាហ្មណ, ហេតុ អយំ បច្ចយោ, យេន កទាចិ ទីឃរត្តំ អសជ្ឈាយកតាបិ មន្តា បដិភន្តិ, បគេវ សជ្ឈាយកតា’’តិ.

‘‘អភិក្កន្តំ, ភោ គោតម…បេ… ឧបាសកំ មំ ភវំ គោតមោ ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ. តតិយំ.

៤. ការណបាលីសុត្តំ

១៩៤. ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ. តេន ខោ បន សមយេន ការណបាលី [ករណបាលី (ក.)] ព្រាហ្មណោ លិច្ឆវីនំ កម្មន្តំ ការេតិ. អទ្ទសា ខោ ការណបាលី ព្រាហ្មណោ បិង្គិយានិំ ព្រាហ្មណំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ; ទិស្វា បិង្គិយានិំ ព្រាហ្មណំ ឯតទវោច –

‘‘ហន្ទ, កុតោ នុ ភវំ បិង្គិយានី អាគច្ឆតិ ទិវា ទិវស្សា’’តិ? ‘‘ឥតោហំ [ឥធាហំ (ស្យា. កំ.), ឥតោ ហិ ខោ អហំ (ម. និ. ១.២៨៨)], ភោ, អាគច្ឆាមិ សមណស្ស គោតមស្ស សន្តិកា’’តិ. ‘‘តំ កិំ មញ្ញតិ ភវំ, បិង្គិយានី, សមណស្ស គោតមស្ស បញ្ញាវេយ្យត្តិយំ? បណ្ឌិតោ មញ្ញេ’’តិ? ‘‘កោ ចាហំ, ភោ, កោ ច សមណស្ស គោតមស្ស បញ្ញាវេយ្យត្តិយំ ជានិស្សាមិ! សោបិ នូនស្ស តាទិសោវ យោ សមណស្ស គោតមស្ស បញ្ញាវេយ្យត្តិយំ ជានេយ្យា’’តិ! ‘‘ឧឡារាយ ខលុ ភវំ, បិង្គិយានី, សមណំ គោតមំ បសំសាយ បសំសតី’’តិ. ‘‘កោ ចាហំ, ភោ, កោ ច សមណំ គោតមំ បសំសិស្សាមិ! បសត្ថប្បសត្ថោវ [បសដ្ឋបសដ្ឋោ ច (ស្យា. កំ. ក.)] សោ ភវំ គោតមោ សេដ្ឋោ ទេវមនុស្សាន’’ន្តិ. ‘‘កិំ បន ភវំ, បិង្គិយានី, អត្ថវសំ សម្បស្សមានោ សមណេ គោតមេ ឯវំ អភិប្បសន្នោ’’តិ?

‘‘សេយ្យថាបិ, ភោ, បុរិសោ អគ្គរសបរិតិត្តោ ន អញ្ញេសំ ហីនានំ រសានំ បិហេតិ; ឯវមេវំ ខោ, ភោ, យតោ យតោ តស្ស ភោតោ គោតមស្ស ធម្មំ សុណាតិ – យទិ សុត្តសោ, យទិ គេយ្យសោ, យទិ វេយ្យាករណសោ, យទិ អព្ភុតធម្មសោ – តតោ តតោ ន អញ្ញេសំ បុថុសមណព្រាហ្មណប្បវាទានំ បិហេតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភោ, បុរិសោ ជិឃច្ឆាទុព្ពល្យបរេតោ មធុបិណ្ឌិកំ អធិគច្ឆេយ្យ. សោ យតោ យតោ សាយេថ, លភតេវ [សាយេយ្យ, លភេថេវ (ម. និ. ១.២០៥)] សាទុរសំ អសេចនកំ; ឯវមេវំ ខោ, ភោ, យតោ យតោ តស្ស ភោតោ គោតមស្ស ធម្មំ សុណាតិ – យទិ សុត្តសោ, យទិ គេយ្យសោ, យទិ វេយ្យាករណសោ, យទិ អព្ភុតធម្មសោ – តតោ តតោ លភតេវ អត្តមនតំ, លភតិ ចេតសោ បសាទំ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភោ, បុរិសោ ចន្ទនឃដិកំ អធិគច្ឆេយ្យ – ហរិចន្ទនស្ស វា លោហិតចន្ទនស្ស វា. សោ យតោ យតោ ឃាយេថ – យទិ មូលតោ, យទិ មជ្ឈតោ, យទិ អគ្គតោ – អធិគច្ឆតេវ [អធិគច្ឆេថេវ (?)] សុរភិគន្ធំ អសេចនកំ; ឯវមេវំ ខោ, ភោ, យតោ យតោ តស្ស ភោតោ គោតមស្ស ធម្មំ សុណាតិ – យទិ សុត្តសោ, យទិ គេយ្យសោ, យទិ វេយ្យាករណសោ, យទិ អព្ភុតធម្មសោ – តតោ តតោ អធិគច្ឆតិ បាមោជ្ជំ អធិគច្ឆតិ សោមនស្សំ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភោ, បុរិសោ អាពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. តស្ស កុសលោ ភិសក្កោ ឋានសោ អាពាធំ នីហរេយ្យ; ឯវមេវំ ខោ, ភោ, យតោ យតោ តស្ស ភោតោ គោតមស្ស ធម្មំ សុណាតិ – យទិ សុត្តសោ, យទិ គេយ្យសោ, យទិ វេយ្យាករណសោ, យទិ អព្ភុតធម្មសោ – តតោ តតោ សោកបរិទេវទុក្ខទោមនស្សុបាយាសា អព្ភត្ថំ គច្ឆន្តិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភោ, បោក្ខរណី អច្ឆោទកា សាតោទកា សីតោទកា សេតកា សុបតិត្ថា រមណីយា. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ ឃម្មាភិតត្តោ ឃម្មបរេតោ កិលន្តោ តសិតោ បិបាសិតោ. សោ តំ បោក្ខរណិំ ឱគាហេត្វា ន្ហាត្វា ច បិវិត្វា ច សព្ពទរថកិលមថបរិឡាហំ បដិប្បស្សម្ភេយ្យ. ឯវមេវំ ខោ, ភោ, យតោ យតោ តស្ស ភោតោ គោតមស្ស ធម្មំ សុណាតិ – យទិ សុត្តសោ, យទិ គេយ្យសោ, យទិ វេយ្យាករណសោ, យទិ អព្ភុតធម្មសោ – តតោ តតោ សព្ពទរថកិលមថបរិឡាហា បដិប្បស្សម្ភន្តី’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ ការណបាលី ព្រាហ្មណោ ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា ទក្ខិណំ ជាណុមណ្ឌលំ បថវិយំ និហន្ត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា តិក្ខត្តុំ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស;

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស;

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិ.

‘‘អភិក្កន្តំ, ភោ បិង្គិយានិ, អភិក្កន្តំ, ភោ បិង្គិយានិ! សេយ្យថាបិ, ភោ បិង្គិយានិ, និក្កុជ្ជិតំ [និកុជ្ជិតំ (ក.)] វា ឧក្កុជ្ជេយ្យ បដិច្ឆន្នំ វា វិវរេយ្យ, មូឡ្ហស្ស វា មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ អន្ធការេ វា តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ – ចក្ខុមន្តោ រូបានិ ទក្ខន្តីតិ; ឯវមេវំ ភោតា បិង្គិយានិនា អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ. ឯសាហំ, ភោ បិង្គិយានិ, តំ ភវន្តំ គោតមំ សរណំ គច្ឆាមិ ធម្មញ្ច ភិក្ខុសង្ឃញ្ច. ឧបាសកំ មំ ភវំ បិង្គិយានី ធារេតុ, អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ. ចតុត្ថំ.

៥. បិង្គិយានីសុត្តំ

១៩៥. ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ. តេន ខោ បន សមយេន បញ្ចមត្តានិ លិច្ឆវិសតានិ ភគវន្តំ បយិរុបាសន្តិ. អប្បេកច្ចេ លិច្ឆវី នីលា ហោន្តិ នីលវណ្ណា នីលវត្ថា នីលាលង្ការា, អប្បេកច្ចេ លិច្ឆវី បីតា ហោន្តិ បីតវណ្ណា បីតវត្ថា បីតាលង្ការា, អប្បេកច្ចេ លិច្ឆវី លោហិតកា ហោន្តិ លោហិតកវណ្ណា លោហិតកវត្ថា លោហិតកាលង្ការា, អប្បេកច្ចេ លិច្ឆវី ឱទាតា ហោន្តិ ឱទាតវណ្ណា ឱទាតវត្ថា ឱទាតាលង្ការា. ត្យស្សុទំ ភគវា អតិរោចតិ វណ្ណេន ចេវ យសសា ច.

អថ ខោ បិង្គិយានី ព្រាហ្មណោ ឧដ្ឋាយាសនា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា យេន ភគវា តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘បដិភាតិ មំ, ភគវា, បដិភាតិ មំ, សុគតា’’តិ. ‘‘បដិភាតុ តំ បិង្គិយានី’’តិ ភគវា អវោច. អថ ខោ បិង្គិយានី ព្រាហ្មណោ ភគវតោ សម្មុខា សារុប្បាយ គាថាយ អភិត្ថវិ –

‘‘បទ្មំ [បទុមំ (ក.) សំ. និ. ១.១៣២] យថា កោកនទំ [កោកនុទំ (ស្យា. កំ.)] សុគន្ធំ,

បាតោ សិយា ផុល្លមវីតគន្ធំ;

អង្គីរសំ បស្ស វិរោចមានំ,

តបន្តមាទិច្ចមិវន្តលិក្ខេ’’តិ.

អថ ខោ តេ លិច្ឆវី បញ្ចហិ ឧត្តរាសង្គសតេហិ បិង្គិយានិំ ព្រាហ្មណំ អច្ឆាទេសុំ. អថ ខោ បិង្គិយានី ព្រាហ្មណោ តេហិ បញ្ចហិ ឧត្តរាសង្គសតេហិ ភគវន្តំ អច្ឆាទេសិ.

អថ ខោ ភគវា តេ លិច្ឆវី ឯតទវោច – ‘‘បញ្ចន្នំ, លិច្ឆវី, រតនានំ បាតុភាវោ ទុល្លភោ លោកស្មិំ. កតមេសំ បញ្ចន្នំ? តថាគតស្ស អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បាតុភាវោ ទុល្លភោ លោកស្មិំ. តថាគតប្បវេទិតស្ស ធម្មវិនយស្ស ទេសេតា បុគ្គលោ ទុល្លភោ លោកស្មិំ. តថាគតប្បវេទិតស្ស ធម្មវិនយស្ស ទេសិតស្ស វិញ្ញាតា បុគ្គលោ ទុល្លភោ លោកស្មិំ. តថាគតប្បវេទិតស្ស ធម្មវិនយស្ស ទេសិតស្ស វិញ្ញាតា ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ បុគ្គលោ ទុល្លភោ លោកស្មិំ. កតញ្ញូ កតវេទី បុគ្គលោ ទុល្លភោ លោកស្មិំ. ឥមេសំ ខោ, លិច្ឆវី, បញ្ចន្នំ រតនានំ បាតុភាវោ ទុល្លភោ លោកស្មិ’’ន្តិ [អ. និ. ៥.១៤៣]. បញ្ចមំ.

៦. មហាសុបិនសុត្តំ

១៩៦. ‘‘តថាគតស្ស, ភិក្ខវេ, អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បុព្ពេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ បញ្ច មហាសុបិនា បាតុរហេសុំ. កតមេ បញ្ច? តថាគតស្ស, ភិក្ខវេ, អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បុព្ពេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ អយំ មហាបថវី មហាសយនំ អហោសិ, ហិមវា បព្ពតរាជា ពិព្ពោហនំ [ពិព្ពោហនំ (សី. ស្យា. កំ. បី.), ពិម្ព + ឱហនំ = ឥតិ បទវិភាគោ] អហោសិ, បុរត្ថិមេ សមុទ្ទេ វាមោ ហត្ថោ ឱហិតោ អហោសិ, បច្ឆិមេ សមុទ្ទេ ទក្ខិណោ ហត្ថោ ឱហិតោ អហោសិ, ទក្ខិណេ សមុទ្ទេ ឧភោ បាទា ឱហិតា អហេសុំ. តថាគតស្ស, ភិក្ខវេ, អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បុព្ពេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ អយំ បឋមោ មហាសុបិនោ បាតុរហោសិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្ស អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បុព្ពេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ តិរិយា នាម តិណជាតិ នាភិយា ឧគ្គន្ត្វា នភំ អាហច្ច ឋិតា អហោសិ. តថាគតស្ស, ភិក្ខវេ, អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បុព្ពេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ អយំ ទុតិយោ មហាសុបិនោ បាតុរហោសិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្ស អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បុព្ពេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ សេតា កិមី កណ្ហសីសា បាទេហិ ឧស្សក្កិត្វា ( ) [(អគ្គនខតោ) កត្ថចិ ទិស្សតិ] យាវ ជាណុមណ្ឌលា បដិច្ឆាទេសុំ. តថាគតស្ស, ភិក្ខវេ, អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បុព្ពេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ អយំ តតិយោ មហាសុបិនោ បាតុរហោសិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្ស អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បុព្ពេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ ចត្តារោ សកុណា នានាវណ្ណា ចតូហិ ទិសាហិ អាគន្ត្វា បាទមូលេ និបតិត្វា សព្ពសេតា សម្បជ្ជិំសុ. តថាគតស្ស, ភិក្ខវេ, អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បុព្ពេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ អយំ ចតុត្ថោ មហាសុបិនោ បាតុរហោសិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ បុព្ពេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធោ ពោធិសត្តោវ សមានោ មហតោ មីឡ្ហបព្ពតស្ស ឧបរូបរិ ចង្កមតិ អលិប្បមានោ មីឡ្ហេន. តថាគតស្ស, ភិក្ខវេ, អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បុព្ពេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ អយំ បញ្ចមោ មហាសុបិនោ បាតុរហោសិ.

‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្ស អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បុព្ពេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ អយំ មហាបថវី មហាសយនំ អហោសិ, ហិមវា បព្ពតរាជា ពិព្ពោហនំ អហោសិ, បុរត្ថិមេ សមុទ្ទេ វាមោ ហត្ថោ ឱហិតោ អហោសិ, បច្ឆិមេ សមុទ្ទេ ទក្ខិណោ ហត្ថោ ឱហិតោ អហោសិ, ទក្ខិណេ សមុទ្ទេ ឧភោ បាទា ឱហិតា អហេសុំ; តថាគតេន, ភិក្ខវេ, អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន អនុត្តរា សម្មាសម្ពោធិ អភិសម្ពុទ្ធា. តស្សា អភិសម្ពោធាយ អយំ បឋមោ មហាសុបិនោ បាតុរហោសិ.

‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្ស អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បុព្ពេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ តិរិយា នាម តិណជាតិ នាភិយា ឧគ្គន្ត្វា នភំ អាហច្ច ឋិតា អហោសិ; តថាគតេន, ភិក្ខវេ, អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ អភិសម្ពុជ្ឈិត្វា យាវ ទេវមនុស្សេហិ សុប្បកាសិតោ. តស្ស អភិសម្ពោធាយ អយំ ទុតិយោ មហាសុបិនោ បាតុរហោសិ.

‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្ស អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បុព្ពេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ សេតា កិមី កណ្ហសីសា បាទេហិ ឧស្សក្កិត្វា យាវ ជាណុមណ្ឌលា បដិច្ឆាទេសុំ; ពហូ, ភិក្ខវេ, គិហី ឱទាតវសនា តថាគតំ បាណុបេតា [បាណុបេតំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] សរណំ គតា. តស្ស អភិសម្ពោធាយ អយំ តតិយោ មហាសុបិនោ បាតុរហោសិ.

‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, តថាគតស្ស អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បុព្ពេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ ចត្តារោ សកុណា នានាវណ្ណា ចតូហិ ទិសាហិ អាគន្ត្វា បាទមូលេ និបតិត្វា សព្ពសេតា សម្បជ្ជិំសុ; ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, វណ្ណា ខត្តិយា ព្រាហ្មណា វេស្សា សុទ្ទា តេ តថាគតប្បវេទិតេ ធម្មវិនយេ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិត្វា អនុត្តរំ វិមុត្តិំ សច្ឆិករោន្តិ. តស្ស អភិសម្ពោធាយ អយំ ចតុត្ថោ មហាសុបិនោ បាតុរហោសិ.

‘‘យម្បិ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ បុព្ពេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធោ ពោធិសត្តោវ សមានោ មហតោ មីឡ្ហបព្ពតស្ស ឧបរូបរិ ចង្កមតិ អលិប្បមានោ មីឡ្ហេន; លាភី, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានំ, តំ [តត្ថ ច (សី. ស្យា. កំ. បី.)] តថាគតោ អគថិតោ [អគធិតោ (ស្យា. បី. ក.)] អមុច្ឆិតោ អនជ្ឈោសន្នោ [អនជ្ឈាបន្នោ (ក.) អនជ្ឈោបន្នោ (សី. ស្យា.)] អាទីនវទស្សាវី និស្សរណបញ្ញោ បរិភុញ្ជតិ. តស្ស អភិសម្ពោធាយ អយំ បញ្ចមោ មហាសុបិនោ បាតុរហោសិ.

‘‘តថាគតស្ស, ភិក្ខវេ, អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បុព្ពេវ សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធស្ស ពោធិសត្តស្សេវ សតោ ឥមេ បញ្ច មហាសុបិនា បាតុរហេសុ’’ន្តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. វស្សសុត្តំ

១៩៧. ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, វស្សស្ស អន្តរាយា, យំ នេមិត្តា [នេមិត្តកា (កត្ថចិ)] ន ជានន្តិ, យត្ថ នេមិត្តានំ ចក្ខុ ន កមតិ. កតមេ បញ្ច? ឧបរិ, ភិក្ខវេ, អាកាសេ តេជោធាតុ បកុប្បតិ. តេន ឧប្បន្នា មេឃា បដិវិគច្ឆន្តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, បឋមោ វស្សស្ស អន្តរាយោ, យំ នេមិត្តា ន ជានន្តិ, យត្ថ នេមិត្តានំ ចក្ខុ ន កមតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ឧបរិ អាកាសេ វាយោធាតុ បកុប្បតិ. តេន ឧប្បន្នា មេឃា បដិវិគច្ឆន្តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ទុតិយោ វស្សស្ស អន្តរាយោ, យំ នេមិត្តា ន ជានន្តិ, យត្ថ នេមិត្តានំ ចក្ខុ ន កមតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, រាហុ អសុរិន្ទោ បាណិនា ឧទកំ សម្បដិច្ឆិត្វា មហាសមុទ្ទេ ឆឌ្ឌេតិ. អយំ, ភិក្ខវេ, តតិយោ វស្សស្ស អន្តរាយោ, យំ នេមិត្តា ន ជានន្តិ, យត្ថ នេមិត្តានំ ចក្ខុ ន កមតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, វស្សវលាហកា ទេវា បមត្តា ហោន្តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ចតុត្ថោ វស្សស្ស អន្តរាយោ, យំ នេមិត្តា ន ជានន្តិ, យត្ថ នេមិត្តានំ ចក្ខុ ន កមតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, មនុស្សា អធម្មិកា ហោន្តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចមោ វស្សស្ស អន្តរាយោ, យំ នេមិត្តា ន ជានន្តិ, យត្ថ នេមិត្តានំ ចក្ខុ ន កមតិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច វស្សស្ស អន្តរាយា, យំ នេមិត្តា ន ជានន្តិ, យត្ថ នេមិត្តានំ ចក្ខុ ន កមតី’’តិ. សត្តមំ.

៨. វាចាសុត្តំ

១៩៨. ‘‘បញ្ចហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតា វាចា សុភាសិតា ហោតិ, នោ ទុព្ភាសិតា, អនវជ្ជា ច អននុវជ្ជា ច វិញ្ញូនំ [អននុវជ្ជា វិញ្ញូនំ (ស្យា. កំ.)]. កតមេហិ បញ្ចហិ? កាលេន ច ភាសិតា ហោតិ, សច្ចា ច ភាសិតា ហោតិ, សណ្ហា ច ភាសិតា ហោតិ, អត្ថសំហិតា ច ភាសិតា ហោតិ, មេត្តចិត្តេន ច ភាសិតា ហោតិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ អង្គេហិ សមន្នាគតា វាចា សុភាសិតា ហោតិ, នោ ទុព្ភាសិតា, អនវជ្ជា ច អននុវជ្ជា ច វិញ្ញូន’’ន្តិ. អដ្ឋមំ.

៩. កុលសុត្តំ

១៩៩. ‘‘យំ, ភិក្ខវេ, សីលវន្តោ បព្ពជិតា កុលំ ឧបសង្កមន្តិ, តត្ថ មនុស្សា បញ្ចហិ ឋានេហិ ពហុំ បុញ្ញំ បសវន្តិ. កតមេហិ បញ្ចហិ? យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ សីលវន្តេ បព្ពជិតេ កុលំ ឧបសង្កមន្តេ មនុស្សា ទិស្វា ចិត្តានិ បសាទេន្តិ [បសីទន្តិ (ស្យា. កំ. ក.)], សគ្គសំវត្តនិកំ, ភិក្ខវេ, តំ កុលំ តស្មិំ សមយេ បដិបទំ បដិបន្នំ ហោតិ.

‘‘យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ សីលវន្តេ បព្ពជិតេ កុលំ ឧបសង្កមន្តេ មនុស្សា បច្ចុដ្ឋេន្តិ អភិវាទេន្តិ អាសនំ ទេន្តិ, ឧច្ចាកុលីនសំវត្តនិកំ, ភិក្ខវេ, តំ កុលំ តស្មិំ សមយេ បដិបទំ បដិបន្នំ ហោតិ.

‘‘យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ សីលវន្តេ បព្ពជិតេ កុលំ ឧបសង្កមន្តេ មនុស្សា មច្ឆេរមលំ បដិវិនេន្តិ [បដិវិនោទេន្តិ (សី. បី.)], មហេសក្ខសំវត្តនិកំ, ភិក្ខវេ, តំ កុលំ តស្មិំ សមយេ បដិបទំ បដិបន្នំ ហោតិ.

‘‘យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ សីលវន្តេ បព្ពជិតេ កុលំ ឧបសង្កមន្តេ មនុស្សា យថាសត្តិ យថាពលំ សំវិភជន្តិ, មហាភោគសំវត្តនិកំ, ភិក្ខវេ, តំ កុលំ តស្មិំ សមយេ បដិបទំ បដិបន្នំ ហោតិ.

‘‘យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ សីលវន្តេ បព្ពជិតេ កុលំ ឧបសង្កមន្តេ មនុស្សា បរិបុច្ឆន្តិ បរិបញ្ហន្តិ ធម្មំ សុណន្តិ, មហាបញ្ញាសំវត្តនិកំ, ភិក្ខវេ, តំ កុលំ តស្មិំ សមយេ បដិបទំ បដិបន្នំ ហោតិ. យំ, ភិក្ខវេ, សីលវន្តោ បព្ពជិតា កុលំ ឧបសង្កមន្តិ, តត្ថ មនុស្សា ឥមេហិ បញ្ចហិ ឋានេហិ ពហុំ បុញ្ញំ បសវន្តី’’តិ. នវមំ.

១០. និស្សារណីយសុត្តំ

២០០. ‘‘បញ្ចិមា, ភិក្ខវេ, និស្សារណីយា [និស្សរណីយា (បី.), និស្សរណិយា (ទី. និ. ៣.៣២១)] ធាតុយោ. កតមា បញ្ច? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ កាមំ [កាមេ (ស្យា. កំ.) ទី. និ. ៣.៣២១] មនសិករោតោ កាមេសុ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ នប្បសីទតិ ន សន្តិដ្ឋតិ ន វិមុច្ចតិ. នេក្ខម្មំ ខោ បនស្ស មនសិករោតោ នេក្ខម្មេ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ បសីទតិ សន្តិដ្ឋតិ វិមុច្ចតិ. តស្ស តំ ចិត្តំ សុគតំ [សុកតំ (បី. ក.)] សុភាវិតំ សុវុដ្ឋិតំ សុវិមុត្តំ សុវិសំយុត្តំ [វិសំយុត្តំ (កត្ថចិ, ទី. និ. ៣.៣២១)] កាមេហិ; យេ ច កាមបច្ចយា ឧប្បជ្ជន្តិ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា, មុត្តោ សោ តេហិ, ន សោ តំ វេទនំ វេទិយតិ. ឥទមក្ខាតំ កាមានំ និស្សរណំ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ ព្យាបាទំ មនសិករោតោ ព្យាបាទេ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ នប្បសីទតិ ន សន្តិដ្ឋតិ ន វិមុច្ចតិ. អព្យាបាទំ ខោ បនស្ស មនសិករោតោ អព្យាបាទេ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ បសីទតិ សន្តិដ្ឋតិ វិមុច្ចតិ. តស្ស តំ ចិត្តំ សុគតំ សុភាវិតំ សុវុដ្ឋិតំ សុវិមុត្តំ សុវិសំយុត្តំ ព្យាបាទេន; យេ ច ព្យាបាទបច្ចយា ឧប្បជ្ជន្តិ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា, មុត្តោ សោ តេហិ, ន សោ តំ វេទនំ វេទិយតិ. ឥទមក្ខាតំ ព្យាបាទស្ស និស្សរណំ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ វិហេសំ មនសិករោតោ វិហេសាយ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ នប្បសីទតិ ន សន្តិដ្ឋតិ ន វិមុច្ចតិ. អវិហេសំ ខោ បនស្ស មនសិករោតោ អវិហេសាយ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ បសីទតិ សន្តិដ្ឋតិ វិមុច្ចតិ. តស្ស តំ ចិត្តំ សុគតំ សុភាវិតំ សុវុដ្ឋិតំ សុវិមុត្តំ សុវិសំយុត្តំ វិហេសាយ; យេ ច វិហេសាបច្ចយា ឧប្បជ្ជន្តិ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា, មុត្តោ សោ តេហិ, ន សោ តំ វេទនំ វេទិយតិ. ឥទមក្ខាតំ វិហេសាយ និស្សរណំ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ រូបំ មនសិករោតោ រូបេ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ នប្បសីទតិ ន សន្តិដ្ឋតិ ន វិមុច្ចតិ. អរូបំ ខោ បនស្ស មនសិករោតោ អរូបេ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ បសីទតិ សន្តិដ្ឋតិ វិមុច្ចតិ. តស្ស តំ ចិត្តំ សុគតំ សុភាវិតំ សុវុដ្ឋិតំ សុវិមុត្តំ សុវិសំយុត្តំ រូបេហិ; យេ ច រូបបច្ចយា ឧប្បជ្ជន្តិ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា, មុត្តោ សោ តេហិ, ន សោ តំ វេទនំ វេទិយតិ. ឥទមក្ខាតំ រូបានំ និស្សរណំ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ សក្កាយំ មនសិករោតោ សក្កាយេ ចិត្តំ ន បក្ខន្ទតិ នប្បសីទតិ ន សន្តិដ្ឋតិ ន វិមុច្ចតិ. សក្កាយនិរោធំ ខោ បនស្ស មនសិករោតោ សក្កាយនិរោធេ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ បសីទតិ សន្តិដ្ឋតិ វិមុច្ចតិ. តស្ស តំ ចិត្តំ សុគតំ សុភាវិតំ សុវុដ្ឋិតំ សុវិមុត្តំ សុវិសំយុត្តំ សក្កាយេន; យេ ច សក្កាយបច្ចយា ឧប្បជ្ជន្តិ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា, មុត្តោ សោ តេហិ, ន សោ តំ វេទនំ វេទិយតិ. ឥទមក្ខាតំ សក្កាយស្ស និស្សរណំ.

‘‘តស្ស កាមនន្ទីបិ នានុសេតិ, ព្យាបាទនន្ទីបិ នានុសេតិ, វិហេសានន្ទីបិ នានុសេតិ, រូបនន្ទីបិ នានុសេតិ, សក្កាយនន្ទីបិ នានុសេតិ (សោ) [( ) កត្ថចិ នត្ថិ] កាមនន្ទិយាបិ អននុសយា, ព្យាបាទនន្ទិយាបិ អននុសយា, វិហេសានន្ទិយាបិ អននុសយា, រូបនន្ទិយាបិ អននុសយា, សក្កាយនន្ទិយាបិ អននុសយា. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ និរនុសយោ, អច្ឆេច្ឆិ [អច្ឆេជ្ជិ (ស្យា. កំ. ក.)] តណ្ហំ, វិវត្តយិ [វាវត្តយិ (សី.)] សំយោជនំ, សម្មា មានាភិសមយា អន្តមកាសិ ទុក្ខស្ស. ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច និស្សារណីយា ធាតុយោ’’តិ. ទសមំ.

ព្រាហ្មណវគ្គោ បញ្ចមោ.