២. ទុតិយបណ្ណាសកំ

(៦) ១. នីវរណវគ្គោ

១. អាវរណសុត្តំ

៥១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, អាវរណា នីវរណា ចេតសោ អជ្ឈារុហា បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណា. កតមេ បញ្ច? កាមច្ឆន្ទោ, ភិក្ខវេ, អាវរណោ នីវរណោ ចេតសោ អជ្ឈារុហោ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណោ. ព្យាបាទោ, ភិក្ខវេ, អាវរណោ នីវរណោ ចេតសោ អជ្ឈារុហោ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណោ. ថិនមិទ្ធំ, ភិក្ខវេ, អាវរណំ នីវរណំ ចេតសោ អជ្ឈារុហំ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណំ. ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ, ភិក្ខវេ, អាវរណំ នីវរណំ ចេតសោ អជ្ឈារុហំ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណំ. វិចិកិច្ឆា, ភិក្ខវេ, អាវរណា នីវរណា ចេតសោ អជ្ឈារុហា បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណា. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច អាវរណា នីវរណា ចេតសោ អជ្ឈារុហា បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណា.

‘‘សោ វត, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឥមេ បញ្ច អាវរណេ នីវរណេ ចេតសោ អជ្ឈារុហេ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេ អប្បហាយ, អពលាយ បញ្ញាយ ទុព្ពលាយ អត្តត្ថំ វា ញស្សតិ បរត្ថំ វា ញស្សតិ ឧភយត្ថំ វា ញស្សតិ ឧត្តរិ [ឧត្តរិំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] វា មនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសំ សច្ឆិករិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, នទី បព្ពតេយ្យា ទូរង្គមា [ទូរគមា (សី.)] សីឃសោតា ហារហារិនី. តស្សា បុរិសោ ឧភតោ នង្គលមុខានិ វិវរេយ្យ. ឯវញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, មជ្ឈេ នទិយា សោតោ វិក្ខិត្តោ វិសដោ ព្យាទិណ្ណោ នេវ [ន ចេវ (ក.)] ទូរង្គមោ អស្ស ន [ន ច (ក.)] សីឃសោតោ ន [ន ច (ក.)] ហារហារី [ហារហារិណី (សី.)]. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សោ វត ភិក្ខុ ឥមេ បញ្ច អាវរណេ នីវរណេ ចេតសោ អជ្ឈារុហេ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេ អប្បហាយ, អពលាយ បញ្ញាយ ទុព្ពលាយ អត្តត្ថំ វា ញស្សតិ បរត្ថំ វា ញស្សតិ ឧភយត្ថំ វា ញស្សតិ ឧត្តរិ វា មនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសំ សច្ឆិករិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ.

‘‘សោ វត, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឥមេ បញ្ច អាវរណេ នីវរណេ ចេតសោ អជ្ឈារុហេ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេ បហាយ, ពលវតិយា បញ្ញាយ អត្តត្ថំ វា ញស្សតិ បរត្ថំ វា ញស្សតិ ឧភយត្ថំ វា ញស្សតិ ឧត្តរិ វា មនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសំ សច្ឆិករិស្សតីតិ ឋានមេតំ វិជ្ជតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, នទី បព្ពតេយ្យា ទូរង្គមា សីឃសោតា ហារហារិនី. តស្សា បុរិសោ ឧភតោ នង្គលមុខានិ បិទហេយ្យ. ឯវញ្ហិ សោ, ភិក្ខវេ, មជ្ឈេ នទិយា សោតោ អវិក្ខិត្តោ អវិសដោ អព្យាទិណ្ណោ ទូរង្គមោ ចេវ អស្ស សីឃសោតោ ច ហារហារី ច. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, សោ វត ភិក្ខុ ឥមេ បញ្ច អាវរណេ នីវរណេ ចេតសោ អជ្ឈារុហេ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេ បហាយ, ពលវតិយា បញ្ញាយ អត្តត្ថំ វា ញស្សតិ បរត្ថំ វា ញស្សតិ ឧភយត្ថំ វា ញស្សតិ ឧត្តរិ វា មនុស្សធម្មា អលមរិយញាណទស្សនវិសេសំ សច្ឆិករិស្សតីតិ ឋានមេតំ វិជ្ជតី’’តិ. បឋមំ.

២. អកុសលរាសិសុត្តំ

៥២. ‘‘អកុសលរាសីតិ, ភិក្ខវេ, វទមានោ បញ្ច នីវរណេ [ឥមេ បញ្ច នីវរណេ (សី.)] សម្មា វទមានោ វទេយ្យ. កេវលោ ហាយំ [ហយំ (សី.), ចាយំ (ស្យា. កំ.), សាយំ (ក.)], ភិក្ខវេ, អកុសលរាសិ យទិទំ បញ្ច នីវរណា. កតមេ បញ្ច? កាមច្ឆន្ទនីវរណំ, ព្យាបាទនីវរណំ, ថិនមិទ្ធនីវរណំ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចនីវរណំ, វិចិកិច្ឆានីវរណំ. អកុសលរាសីតិ, ភិក្ខវេ, វទមានោ ឥមេ បញ្ច នីវរណេ សម្មា វទមានោ វទេយ្យ. កេវលោ ហាយំ, ភិក្ខវេ, អកុសលរាសិ យទិទំ បញ្ច នីវរណា’’តិ. ទុតិយំ.

៣. បធានិយង្គសុត្តំ

៥៣. ‘‘បញ្ចិមានិ, ភិក្ខវេ, បធានិយង្គានិ. កតមានិ បញ្ច? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សទ្ធោ ហោតិ, សទ្ទហតិ តថាគតស្ស ពោធិំ – ‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា’តិ. អប្បាពាធោ ហោតិ អប្បាតង្កោ; សមវេបាកិនិយា គហណិយា សមន្នាគតោ នាតិសីតាយ នាច្ចុណ្ហាយ មជ្ឈិមាយ បធានក្ខមាយ; អសឋោ ហោតិ អមាយាវី; យថាភូតំ អត្តានំ អាវិកត្តា សត្ថរិ វា វិញ្ញូសុ វា សព្រហ្មចារីសុ; អារទ្ធវីរិយោ វិហរតិ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទាយ, ថាមវា ទឡ្ហបរក្កមោ អនិក្ខិត្តធុរោ កុសលេសុ ធម្មេសុ; បញ្ញវា ហោតិ, ឧទយត្ថគាមិនិយា បញ្ញាយ សមន្នាគតោ អរិយាយ និព្ពេធិកាយ សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមិនិយា. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច បធានិយង្គានី’’តិ. តតិយំ.

៤. សមយសុត្តំ

៥៤. ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, អសមយា បធានាយ. កតមេ បញ្ច? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ជិណ្ណោ ហោតិ ជរាយាភិភូតោ. អយំ, ភិក្ខវេ, បឋមោ អសមយោ បធានាយ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ព្យាធិតោ ហោតិ ព្យាធិនាភិភូតោ. អយំ, ភិក្ខវេ, ទុតិយោ អសមយោ បធានាយ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ទុព្ភិក្ខំ ហោតិ ទុស្សស្សំ ទុល្លភបិណ្ឌំ, ន សុករំ ឧញ្ឆេន បគ្គហេន យាបេតុំ. អយំ, ភិក្ខវេ, តតិយោ អសមយោ បធានាយ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភយំ ហោតិ អដវិសង្កោបោ, ចក្កសមារូឡ្ហា ជានបទា បរិយាយន្តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ចតុត្ថោ អសមយោ បធានាយ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សង្ឃោ ភិន្នោ ហោតិ. សង្ឃេ ខោ បន, ភិក្ខវេ, ភិន្នេ អញ្ញមញ្ញំ អក្កោសា ច ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ បរិភាសា ច ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ បរិក្ខេបា ច ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ បរិច្ចជា ច ហោន្តិ. តត្ថ អប្បសន្នា ចេវ នប្បសីទន្តិ, បសន្នានញ្ច ឯកច្ចានំ អញ្ញថត្តំ ហោតិ. អយំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចមោ អសមយោ បធានាយ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច អសមយា បធានាយាតិ.

‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, សមយា បធានាយ. កតមេ បញ្ច? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ទហរោ ហោតិ យុវា សុសុ កាឡកេសោ ភទ្រេន យោព្ពនេន សមន្នាគតោ បឋមេន វយសា. អយំ, ភិក្ខវេ, បឋមោ សមយោ បធានាយ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អប្បាពាធោ ហោតិ អប្បាតង្កោ, សមវេបាកិនិយា គហណិយា សមន្នាគតោ នាតិសីតាយ នាច្ចុណ្ហាយ មជ្ឈិមាយ បធានក្ខមាយ. អយំ, ភិក្ខវេ, ទុតិយោ សមយោ បធានាយ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សុភិក្ខំ ហោតិ សុសស្សំ សុលភបិណ្ឌំ, សុករំ ឧញ្ឆេន បគ្គហេន យាបេតុំ. អយំ, ភិក្ខវេ, តតិយោ សមយោ បធានាយ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, មនុស្សា សមគ្គា សម្មោទមានា អវិវទមានា ខីរោទកីភូតា អញ្ញមញ្ញំ បិយចក្ខូហិ សម្បស្សន្តា វិហរន្តិ. អយំ, ភិក្ខវេ, ចតុត្ថោ សមយោ បធានាយ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, សង្ឃោ សមគ្គោ សម្មោទមានោ អវិវទមានោ ឯកុទ្ទេសោ ផាសុ វិហរតិ. សង្ឃេ ខោ បន, ភិក្ខវេ, សមគ្គេ ន ចេវ អញ្ញមញ្ញំ អក្កោសា ហោន្តិ, ន ច អញ្ញមញ្ញំ បរិភាសា ហោន្តិ, ន ច អញ្ញមញ្ញំ បរិក្ខេបា ហោន្តិ, ន ច អញ្ញមញ្ញំ បរិច្ចជា ហោន្តិ. តត្ថ អប្បសន្នា ចេវ បសីទន្តិ, បសន្នានញ្ច ភិយ្យោភាវោ [ភីយ្យោភាវាយ (ក.)] ហោតិ. អយំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចមោ សមយោ បធានាយ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច សមយា បធានាយា’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. មាតាបុត្តសុត្តំ

៥៥. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន សាវត្ថិយំ ឧភោ មាតាបុត្តា វស្សាវាសំ ឧបគមិំសុ [ឧបសង្កមិំសុ (ក.)] – ភិក្ខុ ច ភិក្ខុនី ច. តេ អញ្ញមញ្ញស្ស អភិណ្ហំ ទស្សនកាមា អហេសុំ. មាតាបិ បុត្តស្ស អភិណ្ហំ ទស្សនកាមា អហោសិ; បុត្តោបិ មាតរំ អភិណ្ហំ ទស្សនកាមោ អហោសិ. តេសំ អភិណ្ហំ ទស្សនា សំសគ្គោ អហោសិ. សំសគ្គេ សតិ វិស្សាសោ អហោសិ. វិស្សាសេ សតិ ឱតារោ អហោសិ. តេ ឱតិណ្ណចិត្តា សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិំសុ.

អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ – ‘‘ឥធ, ភន្តេ, សាវត្ថិយំ ឧភោ មាតាបុត្តា វស្សាវាសំ ឧបគមិំសុ – ភិក្ខុ ច ភិក្ខុនី ច, តេ អញ្ញមញ្ញស្ស អភិណ្ហំ ទស្សនកាមា អហេសុំ, មាតាបិ បុត្តស្ស អភិណ្ហំ ទស្សនកាមា អហោសិ, បុត្តោបិ មាតរំ អភិណ្ហំ ទស្សនកាមោ អហោសិ. តេសំ អភិណ្ហំ ទស្សនា សំសគ្គោ អហោសិ, សំសគ្គេ សតិ វិស្សាសោ អហោសិ, វិស្សាសេ សតិ ឱតារោ អហោសិ, តេ ឱតិណ្ណចិត្តា សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវិំសូ’’តិ.

‘‘កិំ នុ សោ, ភិក្ខវេ, មោឃបុរិសោ មញ្ញតិ – ‘ន មាតា បុត្តេ សារជ្ជតិ, បុត្តោ វា បន មាតរី’តិ? នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯករូបម្បិ សមនុបស្សាមិ ឯវំ [យំ ឯវំ (សី.)] រជនីយំ ឯវំ កមនីយំ ឯវំ មទនីយំ ឯវំ ពន្ធនីយំ ឯវំ មុច្ឆនីយំ ឯវំ អន្តរាយករំ អនុត្តរស្ស យោគក្ខេមស្ស អធិគមាយ យថយិទំ, ភិក្ខវេ, ឥត្ថិរូបំ. ឥត្ថិរូបេ, ភិក្ខវេ, សត្តា រត្តា គិទ្ធា គថិតា [គធិតា (ស្យា. បី. ក.)] មុច្ឆិតា អជ្ឈោសន្នា [អជ្ឈោបន្នា (ពហូសុ)]. តេ ទីឃរត្តំ សោចន្តិ ឥត្ថិរូបវសានុគា.

‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកសទ្ទម្បិ…បេ… ឯកគន្ធម្បិ… ឯករសម្បិ… ឯកផោដ្ឋព្ពម្បិ សមនុបស្សាមិ ឯវំ រជនីយំ ឯវំ កមនីយំ ឯវំ មទនីយំ ឯវំ ពន្ធនីយំ ឯវំ មុច្ឆនីយំ ឯវំ អន្តរាយករំ អនុត្តរស្ស យោគក្ខេមស្ស អធិគមាយ យថយិទំ, ភិក្ខវេ, ឥត្ថិផោដ្ឋព្ពំ. ឥត្ថិផោដ្ឋព្ពេ, ភិក្ខវេ, សត្តា រត្តា គិទ្ធា គថិតា មុច្ឆិតា អជ្ឈោសន្នា. តេ ទីឃរត្តំ សោចន្តិ ឥត្ថិផោដ្ឋព្ពវសានុគា.

‘‘ឥត្ថី, ភិក្ខវេ, គច្ឆន្តីបិ បុរិសស្ស ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ; ឋិតាបិ…បេ… និសិន្នាបិ… សយានាបិ… ហសន្តីបិ… ភណន្តីបិ… គាយន្តីបិ… រោទន្តីបិ… ឧគ្ឃាតិតាបិ [ឧគ្ឃានិតាបិ (សី.)] … មតាបិ បុរិសស្ស ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ. យញ្ហិ តំ, ភិក្ខវេ, សម្មា វទមានោ វទេយ្យ – ‘សមន្តបាសោ មារស្សា’តិ មាតុគាមំយេវ សម្មា វទមានោ វទេយ្យ – ‘សមន្តបាសោ មារស្សា’’’តិ.

‘‘សល្លបេ អសិហត្ថេន, បិសាចេនាបិ សល្លបេ;

អាសីវិសម្បិ អាសីទេ [អាសទ្ទេ (ស្យា. កំ.)], យេន ទដ្ឋោ ន ជីវតិ.

‘‘នត្វេវ ឯកោ ឯកាយ, មាតុគាមេន សល្លបេ;

មុដ្ឋស្សតិំ តា ពន្ធន្តិ, បេក្ខិតេន សិតេន ច [ម្ហិតេន ច (ស្យា. កំ.)].

‘‘អថោបិ ទុន្និវត្ថេន, មញ្ជុនា ភណិតេន ច;

នេសោ ជនោ ស្វាសីសទោ, អបិ ឧគ្ឃាតិតោ មតោ.

‘‘បញ្ច កាមគុណា ឯតេ, ឥត្ថិរូបស្មិំ ទិស្សរេ;

រូបា សទ្ទា រសា គន្ធា, ផោដ្ឋព្ពា ច មនោរមា.

‘‘តេសំ កាមោឃវូឡ្ហានំ, កាមេ អបរិជានតំ;

កាលំ គតិ [គតិំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ភវាភវំ, សំសារស្មិំ បុរក្ខតា.

‘‘យេ ច កាមេ បរិញ្ញាយ, ចរន្តិ អកុតោភយា;

តេ វេ បារង្គតា លោកេ, យេ បត្តា អាសវក្ខយ’’ន្តិ. បញ្ចមំ;

៦. ឧបជ្ឈាយសុត្តំ

៥៦. អថ ខោ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ យេន សកោ ឧបជ្ឈាយោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា សកំ ឧបជ្ឈាយំ ឯតទវោច – ‘‘ឯតរហិ មេ, ភន្តេ, មធុរកជាតោ ចេវ កាយោ, ទិសា ច មេ ន បក្ខាយន្តិ, ធម្មា ច មំ នប្បដិភន្តិ, ថិនមិទ្ធញ្ច មេ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, អនភិរតោ ច ព្រហ្មចរិយំ ចរាមិ, អត្ថិ ច មេ ធម្មេសុ វិចិកិច្ឆា’’តិ.

អថ ខោ សោ ភិក្ខុ តំ សទ្ធិវិហារិកំ ភិក្ខុំ អាទាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អយំ, ភន្តេ, ភិក្ខុ ឯវមាហ – ‘ឯតរហិ មេ, ភន្តេ, មធុរកជាតោ ចេវ កាយោ, ទិសា ច មំ ន បក្ខាយន្តិ, ធម្មា ច មេ នប្បដិភន្តិ, ថិនមិទ្ធញ្ច មេ ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, អនភិរតោ ច ព្រហ្មចរិយំ ចរាមិ, អត្ថិ ច មេ ធម្មេសុ វិចិកិច្ឆា’’’តិ.

‘‘ឯវញ្ហេតំ, ភិក្ខុ, ហោតិ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារស្ស, ភោជនេ អមត្តញ្ញុនោ, ជាគរិយំ អននុយុត្តស្ស, អវិបស្សកស្ស កុសលានំ ធម្មានំ, បុព្ពរត្តាបររត្តំ ពោធិបក្ខិយានំ ធម្មានំ ភាវនានុយោគំ អននុយុត្តស្ស វិហរតោ, យំ មធុរកជាតោ ចេវ កាយោ ហោតិ, ទិសា ចស្ស ន បក្ខាយន្តិ, ធម្មា ច តំ នប្បដិភន្តិ, ថិនមិទ្ធញ្ចស្ស ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, អនភិរតោ ច ព្រហ្មចរិយំ ចរតិ, ហោតិ ចស្ស ធម្មេសុ វិចិកិច្ឆា. តស្មាតិហ តេ, ភិក្ខុ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ភវិស្សាមិ, ភោជនេ មត្តញ្ញូ, ជាគរិយំ អនុយុត្តោ, វិបស្សកោ កុសលានំ ធម្មានំ, បុព្ពរត្តាបររត្តំ ពោធិបក្ខិយានំ ធម្មានំ ភាវនានុយោគំ អនុយុត្តោ វិហរិស្សាមី’តិ. ឯវញ្ហិ តេ, ភិក្ខុ, សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ.

អថ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវតា ឥមិនា ឱវាទេន ឱវទិតោ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ. អថ ខោ សោ ភិក្ខុ ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ អាតាបី បហិតត្តោ វិហរន្តោ នចិរស្សេវ – យស្សត្ថាយ កុលបុត្តា សម្មទេវ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជន្តិ, តទនុត្តរំ – ព្រហ្មចរិយបរិយោសានំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហាសិ. ‘‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’’តិ អព្ភញ្ញាសិ. អញ្ញតរោ បន សោ ភិក្ខុ អរហតំ អហោសិ.

អថ ខោ សោ ភិក្ខុ អរហត្តំ បត្តោ យេន សកោ ឧបជ្ឈាយោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា សកំ ឧបជ្ឈាយំ ឯតទវោច – ‘‘ឯតរហិ មេ, ភន្តេ, ន ចេវ [ន ត្វេវ (សី.)] មធុរកជាតោ កាយោ, ទិសា ច មេ បក្ខាយន្តិ, ធម្មា ច មំ បដិភន្តិ, ថិនមិទ្ធញ្ច មេ ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, អភិរតោ ច ព្រហ្មចរិយំ ចរាមិ, នត្ថិ ច មេ ធម្មេសុ វិចិកិច្ឆា’’តិ. អថ ខោ សោ ភិក្ខុ តំ សទ្ធិវិហារិកំ ភិក្ខុំ អាទាយ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អយំ, ភន្តេ, ភិក្ខុ ឯវមាហ – ‘ឯតរហិ មេ, ភន្តេ, ន ចេវ មធុរកជាតោ កាយោ, ទិសា ច មេ បក្ខាយន្តិ, ធម្មា ច មំ បដិភន្តិ, ថិនមិទ្ធញ្ច មេ ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, អភិរតោ ច ព្រហ្មចរិយំ ចរាមិ, នត្ថិ ច មេ ធម្មេសុ វិចិកិច្ឆា’’’តិ.

‘‘ឯវញ្ហេតំ, ភិក្ខុ, ហោតិ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារស្ស, ភោជនេ មត្តញ្ញុនោ, ជាគរិយំ អនុយុត្តស្ស, វិបស្សកស្ស កុសលានំ ធម្មានំ, បុព្ពរត្តាបររត្តំ ពោធិបក្ខិយានំ ធម្មានំ ភាវនានុយោគំ អនុយុត្តស្ស វិហរតោ, យំ ន ចេវ មធុរកជាតោ កាយោ ហោតិ, ទិសា ចស្ស បក្ខាយន្តិ, ធម្មា ច តំ បដិភន្តិ, ថិនមិទ្ធញ្ចស្ស ចិត្តំ ន បរិយាទាយ តិដ្ឋតិ, អភិរតោ ច ព្រហ្មចរិយំ ចរតិ, ន ចស្ស ហោតិ ធម្មេសុ វិចិកិច្ឆា. តស្មាតិហ វោ, ភិក្ខវេ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារា ភវិស្សាម, ភោជនេ មត្តញ្ញុនោ, ជាគរិយំ អនុយុត្តា, វិបស្សកា កុសលានំ ធម្មានំ, បុព្ពរត្តាបររត្តំ ពោធិបក្ខិយានំ ធម្មានំ ភាវនានុយោគំ អនុយុត្តា វិហរិស្សាមា’តិ. ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. អភិណ្ហបច្ចវេក្ខិតព្ពឋានសុត្តំ

៥៧. ‘‘បញ្ចិមានិ, ភិក្ខវេ, ឋានានិ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពានិ ឥត្ថិយា វា បុរិសេន វា គហដ្ឋេន វា បព្ពជិតេន វា. កតមានិ បញ្ច? ‘ជរាធម្មោម្ហិ, ជរំ អនតីតោ’តិ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ ឥត្ថិយា វា បុរិសេន វា គហដ្ឋេន វា បព្ពជិតេន វា. ‘ព្យាធិធម្មោម្ហិ, ព្យាធិំ អនតីតោ’តិ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ ឥត្ថិយា វា បុរិសេន វា គហដ្ឋេន វា បព្ពជិតេន វា. ‘មរណធម្មោម្ហិ, មរណំ អនតីតោ’តិ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ ឥត្ថិយា វា បុរិសេន វា គហដ្ឋេន វា បព្ពជិតេន វា. ‘សព្ពេហិ មេ បិយេហិ មនាបេហិ នានាភាវោ វិនាភាវោ’តិ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ ឥត្ថិយា វា បុរិសេន វា គហដ្ឋេន វា បព្ពជិតេន វា. ‘កម្មស្សកោម្ហិ, កម្មទាយាទោ កម្មយោនិ កម្មពន្ធុ កម្មបដិសរណោ. យំ កម្មំ ករិស្សាមិ – កល្យាណំ វា បាបកំ វា – តស្ស ទាយាទោ ភវិស្សាមី’តិ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ ឥត្ថិយា វា បុរិសេន វា គហដ្ឋេន វា បព្ពជិតេន វា.

‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, អត្ថវសំ បដិច្ច ‘ជរាធម្មោម្ហិ, ជរំ អនតីតោ’តិ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ ឥត្ថិយា វា បុរិសេន វា គហដ្ឋេន វា បព្ពជិតេន វា? អត្ថិ, ភិក្ខវេ, សត្តានំ យោព្ពនេ យោព្ពនមទោ, យេន មទេន មត្តា កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរន្តិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរន្តិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរន្តិ. តស្ស តំ ឋានំ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខតោ យោ យោព្ពនេ យោព្ពនមទោ សោ សព្ពសោ វា បហីយតិ តនុ វា បន ហោតិ. ឥទំ ខោ, ភិក្ខវេ, អត្ថវសំ បដិច្ច ‘ជរាធម្មោម្ហិ, ជរំ អនតីតោ’តិ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ ឥត្ថិយា វា បុរិសេន វា គហដ្ឋេន វា បព្ពជិតេន វា.

‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, អត្ថវសំ បដិច្ច ‘ព្យាធិធម្មោម្ហិ, ព្យាធិំ អនតីតោ’តិ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ ឥត្ថិយា វា បុរិសេន វា គហដ្ឋេន វា បព្ពជិតេន វា? អត្ថិ, ភិក្ខវេ, សត្តានំ អារោគ្យេ អារោគ្យមទោ, យេន មទេន មត្តា កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរន្តិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរន្តិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរន្តិ. តស្ស តំ ឋានំ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខតោ យោ អារោគ្យេ អារោគ្យមទោ សោ សព្ពសោ វា បហីយតិ តនុ វា បន ហោតិ. ឥទំ ខោ, ភិក្ខវេ, អត្ថវសំ បដិច្ច ‘ព្យាធិធម្មោម្ហិ, ព្យាធិំ អនតីតោ’តិ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ ឥត្ថិយា វា បុរិសេន វា គហដ្ឋេន វា បព្ពជិតេន វា.

‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, អត្ថវសំ បដិច្ច ‘មរណធម្មោម្ហិ, មរណំ អនតីតោ’តិ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ ឥត្ថិយា វា បុរិសេន វា គហដ្ឋេន វា បព្ពជិតេន វា? អត្ថិ, ភិក្ខវេ, សត្តានំ ជីវិតេ ជីវិតមទោ, យេន មទេន មត្តា កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរន្តិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរន្តិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរន្តិ. តស្ស តំ ឋានំ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខតោ យោ ជីវិតេ ជីវិតមទោ សោ សព្ពសោ វា បហីយតិ តនុ វា បន ហោតិ. ឥទំ ខោ, ភិក្ខវេ, អត្ថវសំ បដិច្ច ‘មរណធម្មោម្ហិ, មរណំ អនតីតោ’តិ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ ឥត្ថិយា វា បុរិសេន វា គហដ្ឋេន វា បព្ពជិតេន វា.

‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, អត្ថវសំ បដិច្ច ‘សព្ពេហិ មេ បិយេហិ មនាបេហិ នានាភាវោ វិនាភាវោ’តិ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ ឥត្ថិយា វា បុរិសេន វា គហដ្ឋេន វា បព្ពជិតេន វា? អត្ថិ, ភិក្ខវេ, សត្តានំ បិយេសុ មនាបេសុ យោ ឆន្ទរាគោ យេន រាគេន រត្តា កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរន្តិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរន្តិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរន្តិ. តស្ស តំ ឋានំ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខតោ យោ បិយេសុ មនាបេសុ ឆន្ទរាគោ សោ សព្ពសោ វា បហីយតិ តនុ វា បន ហោតិ. ឥទំ ខោ, ភិក្ខវេ, អត្ថវសំ បដិច្ច ‘សព្ពេហិ មេ បិយេហិ មនាបេហិ នានាភាវោ វិនាភាវោ’តិ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ ឥត្ថិយា វា បុរិសេន វា គហដ្ឋេន វា បព្ពជិតេន វា.

‘‘កិញ្ច, ភិក្ខវេ, អត្ថវសំ បដិច្ច ‘កម្មស្សកោម្ហិ, កម្មទាយាទោ កម្មយោនិ កម្មពន្ធុ កម្មបដិសរណោ, យំ កម្មំ ករិស្សាមិ – កល្យាណំ វា បាបកំ វា – តស្ស ទាយាទោ ភវិស្សាមី’តិ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ ឥត្ថិយា វា បុរិសេន វា គហដ្ឋេន វា បព្ពជិតេន វា? អត្ថិ, ភិក្ខវេ, សត្តានំ កាយទុច្ចរិតំ វចីទុច្ចរិតំ មនោទុច្ចរិតំ. តស្ស តំ ឋានំ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខតោ សព្ពសោ វា ទុច្ចរិតំ បហីយតិ តនុ វា បន ហោតិ. ឥទំ ខោ, ភិក្ខវេ, អត្ថវសំ បដិច្ច ‘កម្មស្សកោម្ហិ, កម្មទាយាទោ កម្មយោនិ កម្មពន្ធុ កម្មបដិសរណោ, យំ កម្មំ ករិស្សាមិ – កល្យាណំ វា បាបកំ វា – តស្ស ទាយាទោ ភវិស្សាមី’តិ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ ឥត្ថិយា វា បុរិសេន វា គហដ្ឋេន វា បព្ពជិតេន វា.

‘‘ស ខោ [សចេ (បី. ក.)] សោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ន ខោ អហញ្ញេវេកោ ជរាធម្មោ [អហញ្ចេវេកោ ជរាធម្មោម្ហិ (ក.)] ជរំ អនតីតោ, អថ ខោ យាវតា សត្តានំ អាគតិ គតិ ចុតិ ឧបបត្តិ សព្ពេ សត្តា ជរាធម្មា ជរំ អនតីតា’តិ. តស្ស តំ ឋានំ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខតោ មគ្គោ សញ្ជាយតិ. សោ តំ មគ្គំ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតិ. តស្ស តំ មគ្គំ អាសេវតោ ភាវយតោ ពហុលីករោតោ សំយោជនានិ សព្ពសោ បហីយន្តិ អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ.

‘‘ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ន ខោ អហញ្ញេវេកោ ព្យាធិធម្មោ ព្យាធិំ អនតីតោ, អថ ខោ យាវតា សត្តានំ អាគតិ គតិ ចុតិ ឧបបត្តិ សព្ពេ សត្តា ព្យាធិធម្មា ព្យាធិំ អនតីតា’តិ. តស្ស តំ ឋានំ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខតោ មគ្គោ សញ្ជាយតិ. សោ តំ មគ្គំ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតិ. តស្ស តំ មគ្គំ អាសេវតោ ភាវយតោ ពហុលីករោតោ សំយោជនានិ សព្ពសោ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ.

‘‘ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ន ខោ អហញ្ញេវេកោ មរណធម្មោ មរណំ អនតីតោ, អថ ខោ យាវតា សត្តានំ អាគតិ គតិ ចុតិ ឧបបត្តិ សព្ពេ សត្តា មរណធម្មា មរណំ អនតីតា’តិ. តស្ស តំ ឋានំ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខតោ មគ្គោ សញ្ជាយតិ. សោ តំ មគ្គំ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតិ. តស្ស តំ មគ្គំ អាសេវតោ ភាវយតោ ពហុលីករោតោ សំយោជនានិ សព្ពសោ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ.

‘‘ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ន ខោ មយ្ហេវេកស្ស សព្ពេហិ បិយេហិ មនាបេហិ នានាភាវោ វិនាភាវោ, អថ ខោ យាវតា សត្តានំ អាគតិ គតិ ចុតិ ឧបបត្តិ សព្ពេសំ សត្តានំ បិយេហិ មនាបេហិ នានាភាវោ វិនាភាវោ’តិ. តស្ស តំ ឋានំ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខតោ មគ្គោ សញ្ជាយតិ. សោ តំ មគ្គំ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតិ. តស្ស តំ មគ្គំ អាសេវតោ ភាវយតោ ពហុលីករោតោ សំយោជនានិ សព្ពសោ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តិ.

‘‘ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ន ខោ អហញ្ញេវេកោ កម្មស្សកោ កម្មទាយាទោ កម្មយោនិ កម្មពន្ធុ កម្មប្បដិសរណោ, យំ កម្មំ ករិស្សាមិ – កល្យាណំ វា បាបកំ វា – តស្ស ទាយាទោ ភវិស្សាមិ; អថ ខោ យាវតា សត្តានំ អាគតិ គតិ ចុតិ ឧបបត្តិ សព្ពេ សត្តា កម្មស្សកា កម្មទាយាទា កម្មយោនិ កម្មពន្ធុ កម្មប្បដិសរណា, យំ កម្មំ ករិស្សន្តិ – កល្យាណំ វា បាបកំ វា – តស្ស ទាយាទា ភវិស្សន្តី’តិ. តស្ស តំ ឋានំ អភិណ្ហំ បច្ចវេក្ខតោ មគ្គោ សញ្ជាយតិ. សោ តំ មគ្គំ អាសេវតិ ភាវេតិ ពហុលីករោតិ. តស្ស តំ មគ្គំ អាសេវតោ ភាវយតោ ពហុលីករោតោ សំយោជនានិ សព្ពសោ បហីយន្តិ, អនុសយា ព្យន្តីហោន្តី’’តិ.

‘‘ព្យាធិធម្មា ជរាធម្មា, អថោ មរណធម្មិនោ;

យថា ធម្មា តថា សត្តា [សន្តា (ស្យា. កំ.)], ជិគុច្ឆន្តិ បុថុជ្ជនា.

‘‘អហញ្ចេ តំ ជិគុច្ឆេយ្យំ, ឯវំ ធម្មេសុ បាណិសុ;

ន មេតំ បតិរូបស្ស, មម ឯវំ វិហារិនោ.

‘‘សោហំ ឯវំ វិហរន្តោ, ញត្វា ធម្មំ និរូបធិំ;

អារោគ្យេ យោព្ពនស្មិញ្ច, ជីវិតស្មិញ្ច យេ មទា.

‘‘សព្ពេ មទេ អភិភោស្មិ, នេក្ខម្មំ ទដ្ឋុ ខេមតោ [នេក្ខម្មេ ទដ្ឋុ ខេមតំ (អ. និ. ៣.៣៩) ឧភយត្ថបិ អដ្ឋកថាយ សមេតិ];

តស្ស មេ អហុ ឧស្សាហោ, និព្ពានំ អភិបស្សតោ.

‘‘នាហំ ភព្ពោ ឯតរហិ, កាមានិ បដិសេវិតុំ;

អនិវត្តិ [អនិវត្តី (?)] ភវិស្សាមិ, ព្រហ្មចរិយបរាយណោ’’តិ. សត្តមំ;

៨. លិច្ឆវិកុមារកសុត្តំ

៥៨. ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ. អថ ខោ ភគវា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ វេសាលិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. វេសាលិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ មហាវនំ អជ្ឈោគាហេត្វា អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារំ និសីទិ.

តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា លិច្ឆវិកុមារកា សជ្ជានិ ធនូនិ អាទាយ កុក្កុរសង្ឃបរិវុតា មហាវនេ អនុចង្កមមានា អនុវិចរមានា អទ្ទសុ ភគវន្តំ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសិន្នំ; ទិស្វាន សជ្ជានិ ធនូនិ និក្ខិបិត្វា កុក្កុរសង្ឃំ ឯកមន្តំ ឧយ្យោជេត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា តុណ្ហីភូតា តុណ្ហីភូតា បញ្ជលិកា ភគវន្តំ បយិរុបាសន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន មហានាមោ លិច្ឆវិ មហាវនេ ជង្ឃាវិហារំ អនុចង្កមមានោ អទ្ទស តេ លិច្ឆវិកុមារកេ តុណ្ហីភូតេ តុណ្ហីភូតេ បញ្ជលិកេ ភគវន្តំ បយិរុបាសន្តេ; ទិស្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ មហានាមោ លិច្ឆវិ ឧទានំ ឧទានេសិ – ‘ភវិស្សន្តិ វជ្ជី, ភវិស្សន្តិ វជ្ជី’’’តិ!

‘‘កិំ បន ត្វំ, មហានាម, ឯវំ វទេសិ – ‘ភវិស្សន្តិ វជ្ជី, ភវិស្សន្តិ វជ្ជី’’’តិ? ‘‘ឥមេ, ភន្តេ, លិច្ឆវិកុមារកា ចណ្ឌា ផរុសា អបានុភា [អបជហាតិ (សី.), អបាដុភា (ស្យា. កំ.), អបជហា (បី.), អបានុតា (កត្ថចិ)]. យានិបិ តានិ កុលេសុ បហេណកានិ [បហីនកានិ (សី.), បហីណកានិ (ស្យា. កំ. បី.)] បហីយន្តិ, ឧច្ឆូតិ វា ពទរាតិ វា បូវាតិ វា មោទកាតិ វា សំកុលិកាតិ វា [សក្ខលិកាតិ វា (សី. បី.)], តានិ វិលុម្បិត្វា វិលុម្បិត្វា ខាទន្តិ; កុលិត្ថីនម្បិ កុលកុមារីនម្បិ បច្ឆាលិយំ ខិបន្តិ. តេ ទានិមេ តុណ្ហីភូតា តុណ្ហីភូតា បញ្ជលិកា ភគវន្តំ បយិរុបាសន្តី’’តិ.

‘‘យស្ស កស្សចិ, មហានាម, កុលបុត្តស្ស បញ្ច ធម្មា សំវិជ្ជន្តិ – យទិ វា រញ្ញោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស, យទិ វា រដ្ឋិកស្ស បេត្តនិកស្ស [មុទ្ធាភិសិត្តស្ស (ក.) អ. និ. ៥.១៣៥, ១៣៦ បស្សិតព្ពំ], យទិ វា សេនាយ សេនាបតិកស្ស, យទិ វា គាមគាមណិកស្ស, យទិ វា បូគគាមណិកស្ស, យេ វា បន កុលេសុ បច្ចេកាធិបច្ចំ ការេន្តិ, វុទ្ធិយេវ បាដិកង្ខា, នោ បរិហានិ.

‘‘កតមេ បញ្ច? ឥធ, មហានាម, កុលបុត្តោ ឧដ្ឋានវីរិយាធិគតេហិ ភោគេហិ ពាហាពលបរិចិតេហិ សេទាវក្ខិត្តេហិ ធម្មិកេហិ ធម្មលទ្ធេហិ មាតាបិតរោ សក្ករោតិ គរុំ ករោតិ មានេតិ បូជេតិ. តមេនំ មាតាបិតរោ សក្កតា គរុកតា មានិតា បូជិតា កល្យាណេន មនសា អនុកម្បន្តិ – ‘ចិរំ ជីវ, ទីឃមាយុំ បាលេហី’តិ. មាតាបិតានុកម្បិតស្ស, មហានាម, កុលបុត្តស្ស វុទ្ធិយេវ បាដិកង្ខា, នោ បរិហានិ.

‘‘បុន ចបរំ, មហានាម, កុលបុត្តោ ឧដ្ឋានវីរិយាធិគតេហិ ភោគេហិ ពាហាពលបរិចិតេហិ សេទាវក្ខិត្តេហិ ធម្មិកេហិ ធម្មលទ្ធេហិ បុត្តទារទាសកម្មករបោរិសេ [… សាមន្តសំវោហារេ (សី. បី.)] សក្ករោតិ គរុំ ករោតិ មានេតិ បូជេតិ. តមេនំ បុត្តទារទាសកម្មករបោរិសា សក្កតា គរុកតា មានិតា បូជិតា កល្យាណេន មនសា អនុកម្បន្តិ – ‘ចិរំ ជីវ, ទីឃមាយុំ បាលេហី’តិ. បុត្តទារទាសកម្មករបោរិសានុកម្បិតស្ស, មហានាម, កុលបុត្តស្ស វុទ្ធិយេវ បាដិកង្ខា, នោ បរិហានិ.

‘‘បុន ចបរំ, មហានាម, កុលបុត្តោ ឧដ្ឋានវីរិយាធិគតេហិ ភោគេហិ ពាហាពលបរិចិតេហិ សេទាវក្ខិត្តេហិ ធម្មិកេហិ ធម្មលទ្ធេហិ ខេត្តកម្មន្តសាមន្តសព្យោហារេ សក្ករោតិ គរុំ ករោតិ មានេតិ បូជេតិ. តមេនំ ខេត្តកម្មន្តសាមន្តសព្យោហារា សក្កតា គរុកតា មានិតា បូជិតា កល្យាណេន មនសា អនុកម្បន្តិ – ‘ចិរំ ជីវ, ទីឃមាយុំ បាលេហី’តិ. ខេត្តកម្មន្តសាមន្តសព្យោហារានុកម្បិតស្ស, មហានាម, កុលបុត្តស្ស វុទ្ធិយេវ បាដិកង្ខា, នោ បរិហានិ.

‘‘បុន ចបរំ, មហានាម, កុលបុត្តោ ឧដ្ឋានវីរិយាធិគតេហិ ភោគេហិ ពាហាពលបរិចិតេហិ សេទាវក្ខិត្តេហិ ធម្មិកេហិ ធម្មលទ្ធេហិ យាវតា ពលិបដិគ្គាហិកា ទេវតា សក្ករោតិ គរុំ ករោតិ មានេតិ បូជេតិ. តមេនំ ពលិបដិគ្គាហិកា ទេវតា សក្កតា គរុកតា មានិតា បូជិតា កល្យាណេន មនសា អនុកម្បន្តិ – ‘ចិរំ ជីវ, ទីឃមាយុំ បាលេហី’តិ. ទេវតានុកម្បិតស្ស, មហានាម, កុលបុត្តស្ស វុទ្ធិយេវ បាដិកង្ខា, នោ បរិហានិ.

‘‘បុន ចបរំ, មហានាម, កុលបុត្តោ ឧដ្ឋានវីរិយាធិគតេហិ ភោគេហិ ពាហាពលបរិចិតេហិ សេទាវក្ខិត្តេហិ ធម្មិកេហិ ធម្មលទ្ធេហិ សមណព្រាហ្មណេ សក្ករោតិ គរុំ ករោតិ មានេតិ បូជេតិ. តមេនំ សមណព្រាហ្មណា សក្កតា គរុកតា មានិតា បូជិតា កល្យាណេន មនសា អនុកម្បន្តិ – ‘ចិរំ ជីវ, ទីឃមាយុំ បាលេហី’តិ. សមណព្រាហ្មណានុកម្បិតស្ស, មហានាម, កុលបុត្តស្ស វុទ្ធិយេវ បាដិកង្ខា, នោ បរិហានិ.

‘‘យស្ស កស្សចិ, មហានាម, កុលបុត្តស្ស ឥមេ បញ្ច ធម្មា សំវិជ្ជន្តិ – យទិ វា រញ្ញោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស, យទិ វា រដ្ឋិកស្ស បេត្តនិកស្ស, យទិ វា សេនាយ សេនាបតិកស្ស, យទិ វា គាមគាមណិកស្ស, យទិ វា បូគគាមណិកស្ស, យេ វា បន កុលេសុ បច្ចេកាធិបច្ចំ ការេន្តិ, វុទ្ធិយេវ បាដិកង្ខា, នោ បរិហានី’’តិ.

‘‘មាតាបិតុកិច្ចករោ, បុត្តទារហិតោ សទា;

អន្តោជនស្ស អត្ថាយ, យេ ចស្ស អនុជីវិនោ.

‘‘ឧភិន្នញ្ចេវ អត្ថាយ, វទញ្ញូ ហោតិ សីលវា;

ញាតីនំ បុព្ពបេតានំ, ទិដ្ឋេ ធម្មេ ច ជីវតំ [ជីវិនំ (សី.), ជីវិតំ (ស្យា. កំ. បី. ក.)].

‘‘សមណានំ ព្រាហ្មណានំ, ទេវតានញ្ច បណ្ឌិតោ;

វិត្តិសញ្ជននោ ហោតិ, ធម្មេន ឃរមាវសំ.

‘‘សោ ករិត្វាន កល្យាណំ, បុជ្ជោ ហោតិ បសំសិយោ;

ឥធេវ នំ បសំសន្តិ, បេច្ច សគ្គេ បមោទតី’’តិ. អដ្ឋមំ;

៩. បឋមវុឌ្ឍបព្ពជិតសុត្តំ

៥៩. ‘‘បញ្ចហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ទុល្លភោ វុឌ្ឍបព្ពជិតោ. កតមេហិ បញ្ចហិ? ទុល្លភោ, ភិក្ខវេ, វុឌ្ឍបព្ពជិតោ និបុណោ, ទុល្លភោ អាកប្បសម្បន្នោ, ទុល្លភោ ពហុស្សុតោ, ទុល្លភោ ធម្មកថិកោ, ទុល្លភោ វិនយធរោ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ទុល្លភោ វុឌ្ឍបព្ពជិតោ’’តិ. នវមំ.

១០. ទុតិយវុឌ្ឍបព្ពជិតសុត្តំ

៦០. ‘‘បញ្ចហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ទុល្លភោ វុឌ្ឍបព្ពជិតោ. កតមេហិ បញ្ចហិ? ទុល្លភោ, ភិក្ខវេ, វុឌ្ឍបព្ពជិតោ សុវចោ, ទុល្លភោ សុគ្គហិតគ្គាហី, ទុល្លភោ បទក្ខិណគ្គាហី, ទុល្លភោ ធម្មកថិកោ, ទុល្លភោ វិនយធរោ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ទុល្លភោ វុឌ្ឍបព្ពជិតោ’’តិ. ទសមំ.

នីវរណវគ្គោ បឋមោ.

តស្សុទ្ទានំ –

អាវរណំ រាសិ អង្គានិ, សមយំ មាតុបុត្តិកា;

ឧបជ្ឈា ឋានា លិច្ឆវិ, កុមារា អបរា ទុវេតិ.

(៧) ២. សញ្ញាវគ្គោ

១. បឋមសញ្ញាសុត្តំ

៦១. ‘‘បញ្ចិមា, ភិក្ខវេ, សញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោន្តិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា. កតមា បញ្ច? អសុភសញ្ញា, មរណសញ្ញា, អាទីនវសញ្ញា, អាហារេ បដិកូលសញ្ញា, សព្ពលោកេ អនភិរតសញ្ញា [អនភិរតិសញ្ញា (ក.) អ. និ. ៥.១២១-១២២, ៣០៣-៣០៤ បស្សិតព្ពំ] – ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច សញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោន្តិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា’’តិ. បឋមំ.

២. ទុតិយសញ្ញាសុត្តំ

៦២. ‘‘បញ្ចិមា, ភិក្ខវេ, សញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោន្តិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា. កតមា បញ្ច? អនិច្ចសញ្ញា, អនត្តសញ្ញា, មរណសញ្ញា, អាហារេ បដិកូលសញ្ញា, សព្ពលោកេ អនភិរតសញ្ញា – ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច សញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោន្តិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា’’តិ. ទុតិយំ.

៣. បឋមវឌ្ឍិសុត្តំ

៦៣. ‘‘បញ្ចហិ, ភិក្ខវេ, វឌ្ឍីហិ វឌ្ឍមានោ អរិយសាវកោ អរិយាយ វឌ្ឍិយា វឌ្ឍតិ, សារាទាយី ច ហោតិ វរាទាយី ច កាយស្ស. កតមាហិ បញ្ចហិ? សទ្ធាយ វឌ្ឍតិ, សីលេន វឌ្ឍតិ, សុតេន វឌ្ឍតិ, ចាគេន វឌ្ឍតិ, បញ្ញាយ វឌ្ឍតិ – ឥមាហិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ វឌ្ឍីហិ វឌ្ឍមានោ អរិយសាវកោ អរិយាយ វឌ្ឍិយា វឌ្ឍតិ, សារាទាយី ច ហោតិ វរាទាយី ច កាយស្សា’’តិ.

‘‘សទ្ធាយ សីលេន ច យោ បវឌ្ឍតិ [យោធ វឌ្ឍតិ (សី.)],

បញ្ញាយ ចាគេន សុតេន ចូភយំ;

សោ តាទិសោ សប្បុរិសោ វិចក្ខណោ,

អាទីយតី សារមិធេវ អត្តនោ’’តិ. តតិយំ;

៤. ទុតិយវឌ្ឍិសុត្តំ

៦៤. ‘‘បញ្ចហិ, ភិក្ខវេ, វឌ្ឍីហិ វឌ្ឍមានា អរិយសាវិកា អរិយាយ វឌ្ឍិយា វឌ្ឍតិ, សារាទាយិនី ច ហោតិ វរាទាយិនី ច កាយស្ស. កតមាហិ បញ្ចហិ? សទ្ធាយ វឌ្ឍតិ, សីលេន វឌ្ឍតិ, សុតេន វឌ្ឍតិ, ចាគេន វឌ្ឍតិ, បញ្ញាយ វឌ្ឍតិ – ឥមាហិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ វឌ្ឍីហិ វឌ្ឍមានា អរិយសាវិកា អរិយាយ វឌ្ឍិយា វឌ្ឍតិ, សារាទាយិនី ច ហោតិ វរាទាយិនី ច កាយស្សា’’តិ.

‘‘សទ្ធាយ សីលេន ច យា បវឌ្ឍតិ [យាធ វឌ្ឍតិ (សី.)],

បញ្ញាយ ចាគេន សុតេន ចូភយំ;

សា តាទិសី សីលវតី ឧបាសិកា,

អាទីយតី សារមិធេវ អត្តនោ’’តិ. ចតុត្ថំ;

៥. សាកច្ឆសុត្តំ

៦៥. [អ. និ. ៥.១៦៤] ‘‘បញ្ចហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អលំសាកច្ឆោ សព្រហ្មចារីនំ. កតមេហិ បញ្ចហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អត្តនា ច សីលសម្បន្នោ ហោតិ, សីលសម្បទាយ កថាយ ច អាគតំ បញ្ហំ ព្យាកត្តា ហោតិ; អត្តនា ច សមាធិសម្បន្នោ ហោតិ, សមាធិសម្បទាយ កថាយ ច អាគតំ បញ្ហំ ព្យាកត្តា ហោតិ; អត្តនា ច បញ្ញាសម្បន្នោ ហោតិ, បញ្ញាសម្បទាយ កថាយ ច អាគតំ បញ្ហំ ព្យាកត្តា ហោតិ; អត្តនា ច វិមុត្តិសម្បន្នោ ហោតិ, វិមុត្តិសម្បទាយ កថាយ ច អាគតំ បញ្ហំ ព្យាកត្តា ហោតិ; អត្តនា ច វិមុត្តិញាណទស្សនសម្បន្នោ ហោតិ, វិមុត្តិញាណទស្សនសម្បទាយ កថាយ ច អាគតំ បញ្ហំ ព្យាកត្តា ហោតិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អលំសាកច្ឆោ សព្រហ្មចារីន’’ន្តិ. បញ្ចមំ.

៦. សាជីវសុត្តំ

៦៦. [អ. និ. ៥.១៦៤] ‘‘បញ្ចហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អលំសាជីវោ សព្រហ្មចារីនំ. កតមេហិ បញ្ចហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អត្តនា ច សីលសម្បន្នោ ហោតិ, សីលសម្បទាយ កថាយ ច កតំ បញ្ហំ ព្យាកត្តា ហោតិ; អត្តនា ច សមាធិសម្បន្នោ ហោតិ, សមាធិសម្បទាយ កថាយ ច កតំ បញ្ហំ ព្យាកត្តា ហោតិ; អត្តនា ច បញ្ញាសម្បន្នោ ហោតិ, បញ្ញាសម្បទាយ កថាយ ច កតំ បញ្ហំ ព្យាកត្តា ហោតិ; អត្តនា ច វិមុត្តិសម្បន្នោ ហោតិ, វិមុត្តិសម្បទាយ កថាយ ច កតំ បញ្ហំ ព្យាកត្តា ហោតិ; អត្តនា ច វិមុត្តិញាណទស្សនសម្បន្នោ ហោតិ, វិមុត្តិញាណទស្សនសម្បទាយ កថាយ ច កតំ បញ្ហំ ព្យាកត្តា ហោតិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អលំសាជីវោ សព្រហ្មចារីន’’ន្តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. បឋមឥទ្ធិបាទសុត្តំ

៦៧. ‘‘យោ ហិ កោចិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វា ភិក្ខុនី វា បញ្ច ធម្មេ [ឥមេ បញ្ច ធម្មេ (ក.)] ភាវេតិ, បញ្ច ធម្មេ [ឥមេ បញ្ច ធម្មេ (ក.)] ពហុលីករោតិ, តស្ស ទ្វិន្នំ ផលានំ អញ្ញតរំ ផលំ បាដិកង្ខំ – ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អញ្ញា, សតិ វា ឧបាទិសេសេ អនាគាមិតា.

‘‘កតមេ បញ្ច? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឆន្ទសមាធិបធានសង្ខារសមន្នាគតំ ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតិ, វីរិយសមាធិ…បេ… ចិត្តសមាធិ… វីមំសាសមាធិបធានសង្ខារសមន្នាគតំ ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតិ, ឧស្សោឡ្ហិញ្ញេវ បញ្ចមិំ [ឧស្សោឡ្ហីយេវ បញ្ចមី (សី.)]. យោ ហិ កោចិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វា ភិក្ខុនី វា ឥមេ បញ្ច ធម្មេ ភាវេតិ, ឥមេ បញ្ច ធម្មេ ពហុលីករោតិ, តស្ស ទ្វិន្នំ ផលានំ អញ្ញតរំ ផលំ បាដិកង្ខំ – ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អញ្ញា, សតិ វា ឧបាទិសេសេ អនាគាមិតា’’តិ. សត្តមំ.

៨. ទុតិយឥទ្ធិបាទសុត្តំ

៦៨. ‘‘បុព្ពេវាហំ, ភិក្ខវេ, សម្ពោធា អនភិសម្ពុទ្ធោ ពោធិសត្តោវ សមានោ បញ្ច ធម្មេ ភាវេសិំ, បញ្ច ធម្មេ ពហុលីកាសិំ [ពហុលិមកាសិំ (ក.), ពហុលមកាសិំ (ក.)]. កតមេ បញ្ច? ឆន្ទសមាធិបធានសង្ខារសមន្នាគតំ ឥទ្ធិបាទំ ភាវេសិំ, វីរិយសមាធិ… ចិត្តសមាធិ… វីមំសាសមាធិបធានសង្ខារសមន្នាគតំ ឥទ្ធិបាទំ ភាវេសិំ, ឧស្សោឡ្ហិញ្ញេវ បញ្ចមិំ. សោ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, ឥមេសំ ឧស្សោឡ្ហិបញ្ចមានំ ធម្មានំ ភាវិតត្តា ពហុលីកតត្តា យស្ស យស្ស អភិញ្ញាសច្ឆិករណីយស្ស ធម្មស្ស ចិត្តំ អភិនិន្នាមេសិំ អភិញ្ញាសច្ឆិកិរិយាយ, តត្រ តត្រេវ សក្ខិភព្ពតំ បាបុណិំ សតិ សតិ អាយតនេ.

‘‘សោ សចេ អាកង្ខិំ – ‘អនេកវិហិតំ ឥទ្ធិវិធំ បច្ចនុភវេយ្យំ…បេ… យាវ ព្រហ្មលោកាបិ កាយេន វសំ វត្តេយ្យ’ន្តិ, តត្រ តត្រេវ សក្ខិភព្ពតំ បាបុណិំ សតិ សតិ អាយតនេ.

‘‘សោ សចេ អាកង្ខិំ…បេ… ‘អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យ’ន្តិ, តត្រ តត្រេវ សក្ខិភព្ពតំ បាបុណិំ សតិ សតិ អាយតនេ’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. និព្ពិទាសុត្តំ

៦៩. ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា ភាវិតា ពហុលីកតា ឯកន្តនិព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ ឧបសមាយ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តន្តិ.

‘‘កតមេ បញ្ច? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អសុភានុបស្សី កាយេ វិហរតិ, អាហារេ បដិកូលសញ្ញី, សព្ពលោកេ អនភិរតសញ្ញី [អនភិរតិសញ្ញី (ក.) អ. និ. ៥.១២១-១២២, ៣០៣-៣០៤ បស្សិតព្ពំ], សព្ពសង្ខារេសុ អនិច្ចានុបស្សី, មរណសញ្ញា ខោ បនស្ស អជ្ឈត្តំ សូបដ្ឋិតា ហោតិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច ធម្មា ភាវិតា ពហុលីកតា ឯកន្តនិព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ ឧបសមាយ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តន្តី’’តិ. នវមំ.

១០. អាសវក្ខយសុត្តំ

៧០. ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា ភាវិតា ពហុលីកតា អាសវានំ ខយាយ សំវត្តន្តិ. កតមេ បញ្ច? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អសុភានុបស្សី កាយេ វិហរតិ, អាហារេ បដិកូលសញ្ញី, សព្ពលោកេ អនភិរតសញ្ញី, សព្ពសង្ខារេសុ អនិច្ចានុបស្សី, មរណសញ្ញា ខោ បនស្ស អជ្ឈត្តំ សូបដ្ឋិតា ហោតិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច ធម្មា ភាវិតា ពហុលីកតា អាសវានំ ខយាយ សំវត្តន្តី’’តិ. ទសមំ.

សញ្ញាវគ្គោ ទុតិយោ.

តស្សុទ្ទានំ –

ទ្វេ ច សញ្ញា ទ្វេ វឌ្ឍី ច, សាកច្ឆេន ច សាជីវំ;

ឥទ្ធិបាទា ច ទ្វេ វុត្តា, និព្ពិទា ចាសវក្ខយាតិ.

(៨) ៣. យោធាជីវវគ្គោ

១. បឋមចេតោវិមុត្តិផលសុត្តំ

៧១. ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា ភាវិតា ពហុលីកតា ចេតោវិមុត្តិផលា ច ហោន្តិ ចេតោវិមុត្តិផលានិសំសា ច, បញ្ញាវិមុត្តិផលា ច ហោន្តិ បញ្ញាវិមុត្តិផលានិសំសា ច.

‘‘កតមេ បញ្ច? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អសុភានុបស្សី កាយេ វិហរតិ, អាហារេ បដិកូលសញ្ញី [បដិក្កូលសញ្ញី (សី. ស្យា. កំ. បី.)], សព្ពលោកេ អនភិរតសញ្ញី, សព្ពសង្ខារេសុ អនិច្ចានុបស្សី, មរណសញ្ញា ខោ បនស្ស អជ្ឈត្តំ សូបដ្ឋិតា ហោតិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច ធម្មា ភាវិតា ពហុលីកតា ចេតោវិមុត្តិផលា ច ហោន្តិ ចេតោវិមុត្តិផលានិសំសា ច, បញ្ញាវិមុត្តិផលា ច ហោន្តិ បញ្ញាវិមុត្តិផលានិសំសា ច. យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចេតោវិមុត្តោ ច ហោតិ បញ្ញាវិមុត្តោ ច ហោតិ – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ‘ភិក្ខុ ឧក្ខិត្តបលិឃោ ឥតិបិ, សំកិណ្ណបរិខោ [សំកិណ្ណបរិក្ខោ (ស្យា. កំ.)] ឥតិបិ, អព្ពូឡ្ហេសិកោ ឥតិបិ, និរគ្គឡោ ឥតិបិ, អរិយោ បន្នទ្ធជោ បន្នភារោ វិសំយុត្តោ ឥតិបិ’’’.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឧក្ខិត្តបលិឃោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អវិជ្ជា បហីនា ហោតិ ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឧក្ខិត្តបលិឃោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សំកិណ្ណបរិខោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បោនោភវិកោ [បោនោព្ភវិកោ (ស្យា. ក.)] ជាតិសំសារោ បហីនោ ហោតិ ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលាវត្ថុកតោ អនភាវំកតោ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សំកិណ្ណបរិខោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អព្ពូឡ្ហេសិកោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ តណ្ហា បហីនា ហោតិ ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អព្ពូឡ្ហេសិកោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ និរគ្គឡោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ បហីនានិ ហោន្តិ ឧច្ឆិន្នមូលានិ តាលាវត្ថុកតានិ អនភាវំកតានិ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មានិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ និរគ្គឡោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អរិយោ បន្នទ្ធជោ បន្នភារោ វិសំយុត្តោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អស្មិមានោ បហីនោ ហោតិ ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលាវត្ថុកតោ អនភាវំកតោ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អរិយោ បន្នទ្ធជោ បន្នភារោ វិសំយុត្តោ ហោតី’’តិ. បឋមំ.

២. ទុតិយចេតោវិមុត្តិផលសុត្តំ

៧២. ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា ភាវិតា ពហុលីកតា ចេតោវិមុត្តិផលា ច ហោន្តិ ចេតោវិមុត្តិផលានិសំសា ច, បញ្ញាវិមុត្តិផលា ច ហោន្តិ បញ្ញាវិមុត្តិផលានិសំសា ច. កតមេ បញ្ច? អនិច្ចសញ្ញា, អនិច្ចេ ទុក្ខសញ្ញា, ទុក្ខេ អនត្តសញ្ញា, បហានសញ្ញា, វិរាគសញ្ញា – ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ច ធម្មា ភាវិតា ពហុលីកតា ចេតោវិមុត្តិផលា ច ហោន្តិ ចេតោវិមុត្តិផលានិសំសា ច, បញ្ញាវិមុត្តិផលា ច ហោន្តិ បញ្ញាវិមុត្តិផលានិសំសា ច. យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចេតោវិមុត្តោ ច ហោតិ បញ្ញាវិមុត្តោ ច – អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ‘ភិក្ខុ ឧក្ខិត្តបលិឃោ ឥតិបិ, សំកិណ្ណបរិខោ ឥតិបិ, អព្ពូឡ្ហេសិកោ ឥតិបិ, និរគ្គឡោ ឥតិបិ, អរិយោ បន្នទ្ធជោ បន្នភារោ វិសំយុត្តោ ឥតិបិ’’’.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សំកិណ្ណបរិខោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បោនោភវិកោ ជាតិសំសារោ បហីនោ ហោតិ ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលាវត្ថុកតោ អនភាវំកតោ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សំកិណ្ណបរិខោ ហោតិ.