១០. នារទសុត្តំ

៥០. ឯកំ សមយំ អាយស្មា នារទោ បាដលិបុត្តេ វិហរតិ កុក្កុដារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន មុណ្ឌស្ស រញ្ញោ ភទ្ទា ទេវី កាលង្កតា ហោតិ បិយា មនាបា. សោ ភទ្ទាយ ទេវិយា កាលង្កតាយ បិយាយ មនាបាយ នេវ ន្ហាយតិ [នហាយតិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ន វិលិម្បតិ ន ភត្តំ ភុញ្ជតិ ន កម្មន្តំ បយោជេតិ – រត្តិន្ទិវំ [រត្តិទិវំ (ក.)] ភទ្ទាយ ទេវិយា សរីរេ អជ្ឈោមុច្ឆិតោ. អថ ខោ មុណ្ឌោ រាជា បិយកំ កោសារក្ខំ [សោការក្ខំ (ស្យា.)] អាមន្តេសិ – ‘‘តេន ហិ, សម្ម បិយក, ភទ្ទាយ ទេវិយា សរីរំ អាយសាយ តេលទោណិយា បក្ខិបិត្វា អញ្ញិស្សា អាយសាយ ទោណិយា បដិកុជ្ជថ, យថា មយំ ភទ្ទាយ ទេវិយា សរីរំ ចិរតរំ បស្សេយ្យាមា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ បិយកោ កោសារក្ខោ មុណ្ឌស្ស រញ្ញោ បដិស្សុត្វា ភទ្ទាយ ទេវិយា សរីរំ អាយសាយ តេលទោណិយា បក្ខិបិត្វា អញ្ញិស្សា អាយសាយ ទោណិយា បដិកុជ្ជិ.

អថ ខោ បិយកស្ស កោសារក្ខស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘ឥមស្ស ខោ មុណ្ឌស្ស រញ្ញោ ភទ្ទា ទេវី កាលង្កតា បិយា មនាបា. សោ ភទ្ទាយ ទេវិយា កាលង្កតាយ បិយាយ មនាបាយ នេវ ន្ហាយតិ ន វិលិម្បតិ ន ភត្តំ ភុញ្ជតិ ន កម្មន្តំ បយោជេតិ – រត្តិន្ទិវំ ភទ្ទាយ ទេវិយា សរីរេ អជ្ឈោមុច្ឆិតោ. កំ [កិំ (ក.)] នុ ខោ មុណ្ឌោ រាជា សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា បយិរុបាសេយ្យ, យស្ស ធម្មំ សុត្វា សោកសល្លំ បជហេយ្យា’’តិ!

អថ ខោ បិយកស្ស កោសារក្ខស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ ខោ អាយស្មា នារទោ បាដលិបុត្តេ វិហរតិ កុក្កុដារាមេ. តំ ខោ បនាយស្មន្តំ នារទំ ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ – ‘បណ្ឌិតោ វិយត្តោ [វ្យត្តោ (សី. បី.), ព្យត្តោ (ស្យា. កំ., ទី. និ. ២.៤០៧)] មេធាវី ពហុស្សុតោ ចិត្តកថី កល្យាណបដិភានោ វុទ្ធោ ចេវ [ពុទ្ធោ ចេវ (ក.)] អរហា ច’ [អរហា ចា’តិ (?)]. យំនូន មុណ្ឌោ រាជា អាយស្មន្តំ នារទំ បយិរុបាសេយ្យ, អប្បេវ នាម មុណ្ឌោ រាជា អាយស្មតោ នារទស្ស ធម្មំ សុត្វា សោកសល្លំ បជហេយ្យា’’តិ.

អថ ខោ បិយកោ កោសារក្ខោ យេន មុណ្ឌោ រាជា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា មុណ្ឌំ រាជានំ ឯតទវោច – ‘‘អយំ ខោ, ទេវ, អាយស្មា នារទោ បាដលិបុត្តេ វិហរតិ កុក្កុដារាមេ. តំ ខោ បនាយស្មន្តំ នារទំ ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ – ‘បណ្ឌិតោ វិយត្តោ មេធាវី ពហុស្សុតោ ចិត្តកថី កល្យាណបដិភានោ វុទ្ធោ ចេវ អរហា ច’ [អរហា ចា’តិ (?)]. យទិ បន ទេវោ អាយស្មន្តំ នារទំ បយិរុបាសេយ្យ, អប្បេវ នាម ទេវោ អាយស្មតោ នារទស្ស ធម្មំ សុត្វា សោកសល្លំ បជហេយ្យា’’តិ. ‘‘តេន ហិ, សម្ម បិយក, អាយស្មន្តំ នារទំ បដិវេទេហិ. កថញ្ហិ នាម មាទិសោ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា វិជិតេ វសន្តំ បុព្ពេ អប្បដិសំវិទិតោ ឧបសង្កមិតព្ពំ មញ្ញេយ្យា’’តិ! ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ បិយកោ កោសារក្ខោ មុណ្ឌស្ស រញ្ញោ បដិស្សុត្វា យេនាយស្មា នារទោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ នារទំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ បិយកោ កោសារក្ខោ អាយស្មន្តំ នារទំ ឯតទវោច –

‘‘ឥមស្ស, ភន្តេ, មុណ្ឌស្ស រញ្ញោ ភទ្ទា ទេវី កាលង្កតា បិយា មនាបា. សោ ភទ្ទាយ ទេវិយា កាលង្កតាយ បិយាយ មនាបាយ នេវ ន្ហាយតិ ន វិលិម្បតិ ន ភត្តំ ភុញ្ជតិ ន កម្មន្តំ បយោជេតិ – រត្តិន្ទិវំ ភទ្ទាយ ទេវិយា សរីរេ អជ្ឈោមុច្ឆិតោ. សាធុ, ភន្តេ, អាយស្មា នារទោ មុណ្ឌស្ស រញ្ញោ តថា ធម្មំ ទេសេតុ យថា មុណ្ឌោ រាជា អាយស្មតោ នារទស្ស ធម្មំ សុត្វា សោកសល្លំ បជហេយ្យា’’តិ. ‘‘យស្សទានិ, បិយក, មុណ្ឌោ រាជា កាលំ មញ្ញតី’’តិ.

អថ ខោ បិយកោ កោសារក្ខោ ឧដ្ឋាយាសនា អាយស្មន្តំ នារទំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា យេន មុណ្ឌោ រាជា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា មុណ្ឌំ រាជានំ ឯតទវោច – ‘‘កតាវកាសោ ខោ, ទេវ, អាយស្មតា នារទេន. យស្សទានិ ទេវោ កាលំ មញ្ញតី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, សម្ម បិយក, ភទ្រានិ ភទ្រានិ យានានិ យោជាបេហី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ទេវា’’តិ ខោ បិយកោ កោសារក្ខោ មុណ្ឌស្ស រញ្ញោ បដិស្សុត្វា ភទ្រានិ ភទ្រានិ យានានិ យោជាបេត្វា មុណ្ឌំ រាជានំ ឯតទវោច – ‘‘យុត្តានិ ខោ តេ, ទេវ, ភទ្រានិ ភទ្រានិ យានានិ. យស្សទានិ ទេវោ កាលំ មញ្ញតី’’តិ.

អថ ខោ មុណ្ឌោ រាជា ភទ្រំ យានំ [ភទ្រំ ភទ្រំ យានំ (ស្យា. កំ. ក.), ភទ្ទំ យានំ (បី.)] អភិរុហិត្វា ភទ្រេហិ ភទ្រេហិ យានេហិ យេន កុក្កុដារាមោ តេន បាយាសិ មហច្ចា [មហច្ច (ពហូសុ)] រាជានុភាវេន អាយស្មន្តំ នារទំ ទស្សនាយ. យាវតិកា យានស្ស ភូមិ យានេន គន្ត្វា, យានា បច្ចោរោហិត្វា បត្តិកោវ អារាមំ បាវិសិ. អថ ខោ មុណ្ឌោ រាជា យេន អាយស្មា នារទោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ នារទំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ មុណ្ឌំ រាជានំ អាយស្មា នារទោ ឯតទវោច –

‘‘បញ្ចិមានិ, មហារាជ, អលព្ភនីយានិ ឋានានិ សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា ទេវេន វា មារេន វា ព្រហ្មុនា វា កេនចិ វា លោកស្មិំ. កតមានិ បញ្ច? ‘ជរាធម្មំ មា ជីរី’តិ អលព្ភនីយំ ឋានំ សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា ទេវេន វា មារេន វា ព្រហ្មុនា វា កេនចិ វា លោកស្មិំ. ‘ព្យាធិធម្មំ មា ព្យាធីយី’តិ…បេ… ‘មរណធម្មំ មា មីយី’តិ… ‘ខយធម្មំ មា ខីយី’តិ… ‘នស្សនធម្មំ មា នស្សី’តិ អលព្ភនីយំ ឋានំ សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា ទេវេន វា មារេន វា ព្រហ្មុនា វា កេនចិ វា លោកស្មិំ.

‘‘អស្សុតវតោ, មហារាជ, បុថុជ្ជនស្ស ជរាធម្មំ ជីរតិ. សោ ជរាធម្មេ ជិណ្ណេ ន ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ន ខោ មយ្ហេវេកស្ស ជរាធម្មំ ជីរតិ, អថ ខោ យាវតា សត្តានំ អាគតិ គតិ ចុតិ ឧបបត្តិ សព្ពេសំ សត្តានំ ជរាធម្មំ ជីរតិ. អហញ្ចេវ ខោ បន ជរាធម្មេ ជិណ្ណេ សោចេយ្យំ កិលមេយ្យំ បរិទេវេយ្យំ, ឧរត្តាឡិំ កន្ទេយ្យំ, សម្មោហំ អាបជ្ជេយ្យំ, ភត្តម្បិ មេ នច្ឆាទេយ្យ, កាយេបិ ទុព្ពណ្ណិយំ ឱក្កមេយ្យ, កម្មន្តាបិ នប្បវត្តេយ្យុំ, អមិត្តាបិ អត្តមនា អស្សុ, មិត្តាបិ ទុម្មនា អស្សូ’តិ. សោ ជរាធម្មេ ជិណ្ណេ សោចតិ កិលមតិ បរិទេវតិ, ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ, សម្មោហំ អាបជ្ជតិ. អយំ វុច្ចតិ, មហារាជ – ‘អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ វិទ្ធោ សវិសេន សោកសល្លេន អត្តានំយេវ បរិតាបេតិ’’’.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស ព្យាធិធម្មំ ព្យាធីយតិ…បេ… មរណធម្មំ មីយតិ… ខយធម្មំ ខីយតិ… នស្សនធម្មំ នស្សតិ. សោ នស្សនធម្មេ នដ្ឋេ ន ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ន ខោ មយ្ហេវេកស្ស នស្សនធម្មំ នស្សតិ, អថ ខោ យាវតា សត្តានំ អាគតិ គតិ ចុតិ ឧបបត្តិ សព្ពេសំ សត្តានំ នស្សនធម្មំ នស្សតិ. អហញ្ចេវ ខោ បន នស្សនធម្មេ នដ្ឋេ សោចេយ្យំ កិលមេយ្យំ បរិទេវេយ្យំ, ឧរត្តាឡិំ កន្ទេយ្យំ, សម្មោហំ អាបជ្ជេយ្យំ, ភត្តម្បិ មេ នច្ឆាទេយ្យ, កាយេបិ ទុព្ពណ្ណិយំ ឱក្កមេយ្យ, កម្មន្តាបិ នប្បវត្តេយ្យុំ, អមិត្តាបិ អត្តមនា អស្សុ, មិត្តាបិ ទុម្មនា អស្សូ’តិ. សោ នស្សនធម្មេ នដ្ឋេ សោចតិ កិលមតិ បរិទេវតិ, ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ, សម្មោហំ អាបជ្ជតិ. អយំ វុច្ចតិ, មហារាជ – ‘អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ វិទ្ធោ សវិសេន សោកសល្លេន អត្តានំយេវ បរិតាបេតិ’’’.

‘‘សុតវតោ ច ខោ, មហារាជ, អរិយសាវកស្ស ជរាធម្មំ ជីរតិ. សោ ជរាធម្មេ ជិណ្ណេ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ន ខោ មយ្ហេវេកស្ស ជរាធម្មំ ជីរតិ, អថ ខោ យាវតា សត្តានំ អាគតិ គតិ ចុតិ ឧបបត្តិ សព្ពេសំ សត្តានំ ជរាធម្មំ ជីរតិ. អហញ្ចេវ ខោ បន ជរាធម្មេ ជិណ្ណេ សោចេយ្យំ កិលមេយ្យំ បរិទេវេយ្យំ, ឧរត្តាឡិំ កន្ទេយ្យំ, សម្មោហំ អាបជ្ជេយ្យំ, ភត្តម្បិ មេ នច្ឆាទេយ្យ, កាយេបិ ទុព្ពណ្ណិយំ ឱក្កមេយ្យ, កម្មន្តាបិ នប្បវត្តេយ្យុំ, អមិត្តាបិ អត្តមនា អស្សុ, មិត្តាបិ ទុម្មនា អស្សូ’តិ. សោ ជរាធម្មេ ជិណ្ណេ ន សោចតិ ន កិលមតិ ន បរិទេវតិ, ន ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ, ន សម្មោហំ អាបជ្ជតិ. អយំ វុច្ចតិ, មហារាជ – ‘សុតវា អរិយសាវកោ អព្ពុហិ សវិសំ សោកសល្លំ, យេន វិទ្ធោ អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អត្តានំយេវ បរិតាបេតិ. អសោកោ វិសល្លោ អរិយសាវកោ អត្តានំយេវ បរិនិព្ពាបេតិ’’’.

‘‘បុន ចបរំ, មហារាជ, សុតវតោ អរិយសាវកស្ស ព្យាធិធម្មំ ព្យាធីយតិ…បេ… មរណធម្មំ មីយតិ… ខយធម្មំ ខីយតិ… នស្សនធម្មំ នស្សតិ. សោ នស្សនធម្មេ នដ្ឋេ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ន ខោ មយ្ហេវេកស្ស នស្សនធម្មំ នស្សតិ, អថ ខោ យាវតា សត្តានំ អាគតិ គតិ ចុតិ ឧបបត្តិ សព្ពេសំ សត្តានំ នស្សនធម្មំ នស្សតិ. អហញ្ចេវ ខោ បន នស្សនធម្មេ នដ្ឋេ សោចេយ្យំ កិលមេយ្យំ បរិទេវេយ្យំ, ឧរត្តាឡិំ កន្ទេយ្យំ, សម្មោហំ អាបជ្ជេយ្យំ, ភត្តម្បិ មេ នច្ឆាទេយ្យ, កាយេបិ ទុព្ពណ្ណិយំ ឱក្កមេយ្យ, កម្មន្តាបិ នប្បវត្តេយ្យុំ, អមិត្តាបិ អត្តមនា អស្សុ, មិត្តាបិ ទុម្មនា អស្សូ’តិ. សោ នស្សនធម្មេ នដ្ឋេ ន សោចតិ ន កិលមតិ ន បរិទេវតិ, ន ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ, ន សម្មោហំ អាបជ្ជតិ. អយំ វុច្ចតិ, មហារាជ – ‘សុតវា អរិយសាវកោ អព្ពុហិ សវិសំ សោកសល្លំ, យេន វិទ្ធោ អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អត្តានំយេវ បរិតាបេតិ. អសោកោ វិសល្លោ អរិយសាវកោ អត្តានំយេវ បរិនិព្ពាបេតិ ’’’.

‘‘ឥមានិ ខោ, មហារាជ, បញ្ច អលព្ភនីយានិ ឋានានិ សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា ទេវេន វា មារេន វា ព្រហ្មុនា វា កេនចិ វា លោកស្មិ’’ន្តិ.

‘‘ន សោចនាយ បរិទេវនាយ,

អត្ថោធ លព្ភា អបិ អប្បកោបិ;

សោចន្តមេនំ ទុខិតំ វិទិត្វា,

បច្ចត្ថិកា អត្តមនា ភវន្តិ.

‘‘យតោ ច ខោ បណ្ឌិតោ អាបទាសុ,

ន វេធតី អត្ថវិនិច្ឆយញ្ញូ;

បច្ចត្ថិកាស្ស ទុខិតា ភវន្តិ,

ទិស្វា មុខំ អវិការំ បុរាណំ.

‘‘ជប្បេន មន្តេន សុភាសិតេន,

អនុប្បទានេន បវេណិយា វា;

យថា យថា យត្ថ លភេថ អត្ថំ,

តថា តថា តត្ថ បរក្កមេយ្យ.

‘‘សចេ បជានេយ្យ អលព្ភនេយ្យោ,

មយាវ អញ្ញេន វា ឯស អត្ថោ;

អសោចមានោ អធិវាសយេយ្យ,

កម្មំ ទឡ្ហំ កិន្តិ ករោមិ ទានី’’តិ [ជា. ១ ជាតកេបិ].

ឯវំ វុត្តេ មុណ្ឌោ រាជា អាយស្មន្តំ នារទំ ឯតទវោច – ‘‘កោ នាមោ [កោ នុ ខោ (សី. បី.)] អយំ, ភន្តេ, ធម្មបរិយាយោ’’តិ? ‘‘សោកសល្លហរណោ នាម អយំ, មហារាជ, ធម្មបរិយាយោ’’តិ. ‘‘តគ្ឃ, ភន្តេ, សោកសល្លហរណោ [តគ្ឃ ភន្តេ សោកសល្លហរណោ, តគ្ឃ ភន្តេ សោកសល្លហរណោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]! ឥមញ្ហិ មេ, ភន្តេ, ធម្មបរិយាយំ សុត្វា សោកសល្លំ បហីន’’ន្តិ.

អថ ខោ មុណ្ឌោ រាជា បិយកំ កោសារក្ខំ អាមន្តេសិ – ‘‘តេន ហិ, សម្ម បិយក, ភទ្ទាយ ទេវិយា សរីរំ ឈាបេថ; ថូបញ្ចស្សា ករោថ. អជ្ជតគ្គេ ទានិ មយំ ន្ហាយិស្សាម ចេវ វិលិម្បិស្សាម ភត្តញ្ច ភុញ្ជិស្សាម កម្មន្តេ ច បយោជេស្សាមា’’តិ. ទសមំ.

មុណ្ឌរាជវគ្គោ បញ្ចមោ.