(២០) ៥. មហាវគ្គោ

១. សោតានុគតសុត្តំ

១៩១. ‘‘សោតានុគតានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ, វចសា បរិចិតានំ, មនសានុបេក្ខិតានំ, ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធានំ ចត្តារោ អានិសំសា បាដិកង្ខា. កតមេ ចត្តារោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ធម្មំ បរិយាបុណាតិ – សុត្តំ, គេយ្យំ, វេយ្យាករណំ, គាថំ, ឧទានំ, ឥតិវុត្តកំ, ជាតកំ, អព្ភុតធម្មំ, វេទល្លំ. តស្ស តេ ធម្មា សោតានុគតា ហោន្តិ, វចសា បរិចិតា, មនសានុបេក្ខិតា, ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា. សោ មុដ្ឋស្សតិ [មុដ្ឋស្សតី (សី.)] កាលំ កុរុមានោ អញ្ញតរំ ទេវនិកាយំ ឧបបជ្ជតិ. តស្ស តត្ថ សុខិនោ ធម្មបទា ប្លវន្តិ [បិលបន្តិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]. ទន្ធោ, ភិក្ខវេ, សតុប្បាទោ; អថ សោ សត្តោ ខិប្បំយេវ វិសេសគាមី ហោតិ. សោតានុគតានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ, វចសា បរិចិតានំ, មនសានុបេក្ខិតានំ, ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធានំ អយំ បឋមោ អានិសំសោ បាដិកង្ខោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ធម្មំ បរិយាបុណាតិ – សុត្តំ, គេយ្យំ, វេយ្យាករណំ, គាថំ, ឧទានំ, ឥតិវុត្តកំ, ជាតកំ, អព្ភុតធម្មំ, វេទល្លំ. តស្ស តេ ធម្មា សោតានុគតា ហោន្តិ, វចសា បរិចិតា, មនសានុបេក្ខិតា, ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា. សោ មុដ្ឋស្សតិ កាលំ កុរុមានោ អញ្ញតរំ ទេវនិកាយំ ឧបបជ្ជតិ. តស្ស តត្ថ ន ហេវ ខោ សុខិនោ ធម្មបទា ប្លវន្តិ; អបិ ច ខោ ភិក្ខុ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ ទេវបរិសាយំ ធម្មំ ទេសេតិ. តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘អយំ វា សោ ធម្មវិនយោ, យត្ថាហំ បុព្ពេ ព្រហ្មចរិយំ អចរិ’ន្តិ. ទន្ធោ, ភិក្ខវេ, សតុប្បាទោ; អថ សោ សត្តោ ខិប្បមេវ វិសេសគាមី ហោតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ កុសលោ ភេរិសទ្ទស្ស. សោ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ ភេរិសទ្ទំ សុណេយ្យ. តស្ស ន ហេវ ខោ អស្ស កង្ខា វា វិមតិ វា – ‘ភេរិសទ្ទោ នុ ខោ, ន នុ ខោ ភេរិសទ្ទោ’តិ! អថ ខោ ភេរិសទ្ទោត្វេវ និដ្ឋំ គច្ឆេយ្យ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ធម្មំ បរិយាបុណាតិ – សុត្តំ, គេយ្យំ, វេយ្យាករណំ, គាថំ, ឧទានំ, ឥតិវុត្តកំ, ជាតកំ, អព្ភុតធម្មំ, វេទល្លំ. តស្ស តេ ធម្មា សោតានុគតា ហោន្តិ, វចសា បរិចិតា, មនសានុបេក្ខិតា, ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា. សោ មុដ្ឋស្សតិ កាលំ កុរុមានោ អញ្ញតរំ ទេវនិកាយំ ឧបបជ្ជតិ. តស្ស តត្ថ ន ហេវ ខោ សុខិនោ ធម្មបទា ប្លវន្តិ; អបិ ច ខោ ភិក្ខុ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ ទេវបរិសាយំ ធម្មំ ទេសេតិ. តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘អយំ វា សោ ធម្មវិនយោ, យត្ថាហំ បុព្ពេ ព្រហ្មចរិយំ អចរិ’ន្តិ. ទន្ធោ, ភិក្ខវេ, សតុប្បាទោ; អថ សោ សត្តោ ខិប្បំយេវ វិសេសគាមី ហោតិ. សោតានុគតានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ, វចសា បរិចិតានំ, មនសានុបេក្ខិតានំ, ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធានំ អយំ ទុតិយោ អានិសំសោ បាដិកង្ខោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ធម្មំ បរិយាបុណាតិ – សុត្តំ, គេយ្យំ, វេយ្យាករណំ, គាថំ, ឧទានំ, ឥតិវុត្តកំ, ជាតកំ, អព្ភុតធម្មំ, វេទល្លំ. តស្ស តេ ធម្មា សោតានុគតា ហោន្តិ, វចសា បរិចិតា, មនសានុបេក្ខិតា, ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា. សោ មុដ្ឋស្សតិ កាលំ កុរុមានោ អញ្ញតរំ ទេវនិកាយំ ឧបបជ្ជតិ. តស្ស តត្ថ ន ហេវ ខោ សុខិនោ ធម្មបទា ប្លវន្តិ, នបិ ភិក្ខុ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ ទេវបរិសាយំ ធម្មំ ទេសេតិ; អបិ ច ខោ ទេវបុត្តោ ទេវបរិសាយំ ធម្មំ ទេសេតិ. តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘អយំ វា សោ ធម្មវិនយោ, យត្ថាហំ បុព្ពេ ព្រហ្មចរិយំ អចរិ’ន្តិ. ទន្ធោ, ភិក្ខវេ, សតុប្បាទោ; អថ សោ សត្តោ ខិប្បំយេវ វិសេសគាមី ហោតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសោ កុសលោ សង្ខសទ្ទស្ស. សោ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ សង្ខសទ្ទំ សុណេយ្យ. តស្ស ន ហេវ ខោ អស្ស កង្ខា វា វិមតិ វា – ‘សង្ខសទ្ទោ នុ ខោ, ន នុ ខោ សង្ខសទ្ទោ’តិ! អថ ខោ សង្ខសទ្ទោត្វេវ និដ្ឋំ គច្ឆេយ្យ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ធម្មំ បរិយាបុណាតិ – សុត្តំ, គេយ្យំ, វេយ្យាករណំ, គាថំ, ឧទានំ, ឥតិវុត្តកំ, ជាតកំ, អព្ភុតធម្មំ, វេទល្លំ. តស្ស តេ ធម្មា សោតានុគតា ហោន្តិ, វចសា បរិចិតា, មនសានុបេក្ខិតា, ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា. សោ មុដ្ឋស្សតិ កាលំ កុរុមានោ អញ្ញតរំ ទេវនិកាយំ ឧបបជ្ជតិ. តស្ស តត្ថ ន ហេវ ខោ សុខិនោ ធម្មបទា ប្លវន្តិ, នបិ ភិក្ខុ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ ទេវបរិសាយំ ធម្មំ ទេសេតិ; អបិ ច ខោ ទេវបុត្តោ ទេវបរិសាយំ ធម្មំ ទេសេតិ. តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘អយំ វា សោ ធម្មវិនយោ, យត្ថាហំ បុព្ពេ ព្រហ្មចរិយំ អចរិ’ន្តិ. ទន្ធោ, ភិក្ខវេ, សតុប្បាទោ; អថ សោ សត្តោ ខិប្បំយេវ វិសេសគាមី ហោតិ. សោតានុគតានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ, វចសា បរិចិតានំ, មនសានុបេក្ខិតានំ, ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធានំ អយំ តតិយោ អានិសំសោ បាដិកង្ខោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ធម្មំ បរិយាបុណាតិ – សុត្តំ, គេយ្យំ, វេយ្យាករណំ, គាថំ, ឧទានំ, ឥតិវុត្តកំ, ជាតកំ, អព្ភុតធម្មំ, វេទល្លំ. តស្ស តេ ធម្មា សោតានុគតា ហោន្តិ, វចសា បរិចិតា, មនសានុបេក្ខិតា, ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា. សោ មុដ្ឋស្សតិ កាលំ កុរុមានោ អញ្ញតរំ ទេវនិកាយំ ឧបបជ្ជតិ. តស្ស តត្ថ ន ហេវ ខោ សុខិនោ ធម្មបទា ប្លវន្តិ, នបិ ភិក្ខុ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ ទេវបរិសាយំ ធម្មំ ទេសេតិ, នបិ ទេវបុត្តោ ទេវបរិសាយំ ធម្មំ ទេសេតិ; អបិ ច ខោ ឱបបាតិកោ ឱបបាតិកំ សារេតិ – ‘សរសិ ត្វំ, មារិស, សរសិ ត្វំ, មារិស, យត្ថ មយំ បុព្ពេ ព្រហ្មចរិយំ អចរិម្ហា’តិ. សោ ឯវមាហ – ‘សរាមិ, មារិស, សរាមិ, មារិសា’តិ. ទន្ធោ, ភិក្ខវេ, សតុប្បាទោ; អថ សោ សត្តោ ខិប្បំយេវ វិសេសគាមី ហោតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ទ្វេ សហាយកា សហបំសុកីឡិកា [សហបំសុកីឡកា (ស្យា. កំ.)]. តេ កទាចិ ករហចិ អញ្ញមញ្ញំ សមាគច្ឆេយ្យុំ. អញ្ញោ បន [សមាគច្ឆេយ្យុំ, តមេនំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] សហាយកោ សហាយកំ ឯវំ វទេយ្យ – ‘ឥទម្បិ, សម្ម, សរសិ, ឥទម្បិ, សម្ម, សរសី’តិ. សោ ឯវំ វទេយ្យ – ‘សរាមិ, សម្ម, សរាមិ, សម្មា’តិ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ធម្មំ បរិយាបុណាតិ – សុត្តំ, គេយ្យំ, វេយ្យាករណំ, គាថំ, ឧទានំ, ឥតិវុត្តកំ, ជាតកំ, អព្ភុតធម្មំ, វេទល្លំ. តស្ស តេ ធម្មា សោតានុគតា ហោន្តិ, វចសា បរិចិតា, មនសានុបេក្ខិតា, ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា. សោ មុដ្ឋស្សតិ កាលំ កុរុមានោ អញ្ញតរំ ទេវនិកាយំ ឧបបជ្ជតិ. តស្ស តត្ថ ន ហេវ ខោ សុខិនោ ធម្មបទា ប្លវន្តិ, នបិ ភិក្ខុ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ ទេវបរិសាយំ ធម្មំ ទេសេតិ, នបិ ទេវបុត្តោ ទេវបរិសាយំ ធម្មំ ទេសេតិ; អបិ ច ខោ ឱបបាតិកោ ឱបបាតិកំ សារេតិ – ‘សរសិ ត្វំ, មារិស, សរសិ ត្វំ, មារិស, យត្ថ មយំ បុព្ពេ ព្រហ្មចរិយំ អចរិម្ហា’តិ. សោ ឯវមាហ – ‘សរាមិ, មារិស, សរាមិ, មារិសា’តិ. ទន្ធោ, ភិក្ខវេ, សតុប្បាទោ; អថ ខោ សោ សត្តោ ខិប្បំយេវ វិសេសគាមី ហោតិ. សោតានុគតានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ, វចសា បរិចិតានំ, មនសានុបេក្ខិតានំ, ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធានំ អយំ ចតុត្ថោ អានិសំសោ បាដិកង្ខោ. សោតានុគតានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ, វចសា បរិចិតានំ, មនសានុបេក្ខិតានំ ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធានំ ឥមេ ចត្តារោ អានិសំសា បាដិកង្ខា’’តិ. បឋមំ.

២. ឋានសុត្តំ

១៩២. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ឋានានិ ចតូហិ ឋានេហិ វេទិតព្ពានិ. កតមានិ ចត្តារិ? សំវាសេន, ភិក្ខវេ, សីលំ វេទិតព្ពំ, តញ្ច ខោ ទីឃេន អទ្ធុនា, ន ឥត្តរំ; មនសិករោតា, នោ អមនសិករោតា; បញ្ញវតា, នោ ទុប្បញ្ញេន. សំវោហារេន, ភិក្ខវេ, សោចេយ្យំ វេទិតព្ពំ, តញ្ច ខោ ទីឃេន អទ្ធុនា, ន ឥត្តរំ; មនសិករោតា, នោ អមនសិករោតា; បញ្ញវតា, នោ ទុប្បញ្ញេន. អាបទាសុ, ភិក្ខវេ, ថាមោ វេទិតព្ពោ, សោ ច ខោ ទីឃេន អទ្ធុនា, ន ឥត្តរំ; មនសិករោតា, នោ អមនសិករោតា; បញ្ញវតា, នោ ទុប្បញ្ញេន. សាកច្ឆាយ, ភិក្ខវេ, បញ្ញា វេទិតព្ពា, សា ច ខោ ទីឃេន អទ្ធុនា, ន ឥត្តរំ; មនសិករោតា, នោ អមនសិករោតា; បញ្ញវតា, នោ ទុប្បញ្ញេនាតិ.

[សំ. និ. ១.១២២] ‘‘‘សំវាសេន, ភិក្ខវេ, សីលំ វេទិតព្ពំ, តញ្ច ខោ ទីឃេន អទ្ធុនា, ន ឥត្តរំ; មនសិករោតា, នោ អមនសិករោតា; បញ្ញវតា, នោ ទុប្បញ្ញេនា’តិ, ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ បុគ្គលេន សទ្ធិំ សំវសមានោ ឯវំ ជានាតិ – ‘ទីឃរត្តំ ខោ អយមាយស្មា ខណ្ឌការី ឆិទ្ទការី សពលការី កម្មាសការី, ន សន្តតការី ន សន្តតវុត្តិ [សតតវុត្តិ (ស្យា. កំ.)]; សីលេសុ ទុស្សីលោ អយមាយស្មា, នាយមាយស្មា សីលវា’’’តិ.

‘‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ បុគ្គលេន សទ្ធិំ សំវសមានោ ឯវំ ជានាតិ – ‘ទីឃរត្តំ ខោ អយមាយស្មា អខណ្ឌការី អច្ឆិទ្ទការី អសពលការី អកម្មាសការី សន្តតការី សន្តតវុត្តិ; សីលេសុ សីលវា អយមាយស្មា, នាយមាយស្មា ទុស្សីលោ’តិ. ‘សំវាសេន, ភិក្ខវេ, សីលំ វេទិតព្ពំ, តញ្ច ខោ ទីឃេន អទ្ធុនា, ន ឥត្តរំ; មនសិករោតា, នោ អមនសិករោតា; បញ្ញវតា, នោ ទុប្បញ្ញេនា’តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘‘សំវោហារេន, ភិក្ខវេ, សោចេយ្យំ វេទិតព្ពំ, តញ្ច ខោ ទីឃេន អទ្ធុនា, ន ឥត្តរំ; មនសិករោតា, នោ អមនសិករោតា; បញ្ញវតា, នោ ទុប្បញ្ញេនា’តិ, ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ បុគ្គលេន សទ្ធិំ សំវោហរមានោ ឯវំ ជានាតិ – ‘អញ្ញថា ខោ អយមាយស្មា ឯកេន ឯកោ វោហរតិ, អញ្ញថា ទ្វីហិ, អញ្ញថា តីហិ, អញ្ញថា សម្ពហុលេហិ; វោក្កមតិ អយមាយស្មា បុរិមវោហារា បច្ឆិមវោហារំ; អបរិសុទ្ធវោហារោ អយមាយស្មា, នាយមាយស្មា បរិសុទ្ធវោហារោ’’’តិ.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ បុគ្គលេន សទ្ធិំ សំវោហរមានោ ឯវំ ជានាតិ – ‘យថេវ ខោ អយមាយស្មា ឯកេន ឯកោ វោហរតិ, តថា ទ្វីហិ, តថា តីហិ, តថា សម្ពហុលេហិ. នាយមាយស្មា វោក្កមតិ បុរិមវោហារា បច្ឆិមវោហារំ; បរិសុទ្ធវោហារោ អយមាយស្មា, នាយមាយស្មា អបរិសុទ្ធវោហារោ’តិ. ‘សំវោហារេន, ភិក្ខវេ, សោចេយ្យំ វេទិតព្ពំ, តញ្ច ខោ ទីឃេន អទ្ធុនា, ន ឥត្តរំ; មនសិករោតា, នោ អមនសិករោតា; បញ្ញវតា, នោ ទុប្បញ្ញេនា’តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘‘អាបទាសុ, ភិក្ខវេ, ថាមោ វេទិតព្ពោ, សោ ច ខោ ទីឃេន អទ្ធុនា, ន ឥត្តរំ; មនសិករោតា, នោ អមនសិករោតា; បញ្ញវតា, នោ ទុប្បញ្ញេនា’តិ, ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ ញាតិព្យសនេន វា ផុដ្ឋោ សមានោ, ភោគព្យសនេន វា ផុដ្ឋោ សមានោ, រោគព្យសនេន វា ផុដ្ឋោ សមានោ ន ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘តថាភូតោ ខោ អយំ លោកសន្និវាសោ តថាភូតោ អយំ អត្តភាវបដិលាភោ យថាភូតេ លោកសន្និវាសេ យថាភូតេ អត្តភាវបដិលាភេ អដ្ឋ លោកធម្មា លោកំ អនុបរិវត្តន្តិ លោកោ ច អដ្ឋ លោកធម្មេ អនុបរិវត្តតិ – លាភោ ច, អលាភោ ច, យសោ ច, អយសោ ច, និន្ទា ច, បសំសា ច, សុខញ្ច, ទុក្ខញ្ចា’តិ. សោ ញាតិព្យសនេន វា ផុដ្ឋោ សមានោ ភោគព្យសនេន វា ផុដ្ឋោ សមានោ រោគព្យសនេន វា ផុដ្ឋោ សមានោ សោចតិ កិលមតិ បរិទេវតិ, ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ, សម្មោហំ អាបជ្ជតិ.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ ញាតិព្យសនេន វា ផុដ្ឋោ សមានោ ភោគព្យសនេន វា ផុដ្ឋោ សមានោ រោគព្យសនេន វា ផុដ្ឋោ សមានោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘តថាភូតោ ខោ អយំ លោកសន្និវាសោ តថាភូតោ អយំ អត្តភាវបដិលាភោ យថាភូតេ លោកសន្និវាសេ យថាភូតេ អត្តភាវបដិលាភេ អដ្ឋ លោកធម្មា លោកំ អនុបរិវត្តន្តិ លោកោ ច អដ្ឋ លោកធម្មេ អនុបរិវត្តតិ – លាភោ ច, អលាភោ ច, យសោ ច, អយសោ ច, និន្ទា ច, បសំសា ច, សុខញ្ច, ទុក្ខញ្ចា’តិ. សោ ញាតិព្យសនេន វា ផុដ្ឋោ សមានោ ភោគព្យសនេន វា ផុដ្ឋោ សមានោ រោគព្យសនេន វា ផុដ្ឋោ សមានោ ន សោចតិ ន កិលមតិ ន បរិទេវតិ, ន ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ, ន សម្មោហំ អាបជ្ជតិ. ‘អាបទាសុ, ភិក្ខវេ, ថាមោ វេទិតព្ពោ, សោ ច ខោ ទីឃេន អទ្ធុនា, ន ឥត្តរំ; មនសិករោតា, នោ អមនសិករោតា; បញ្ញវតា, នោ ទុប្បញ្ញេនា’តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘‘សាកច្ឆាយ, ភិក្ខវេ, បញ្ញា វេទិតព្ពា, សា ច ខោ ទីឃេន អទ្ធុនា, ន ឥត្តរំ; មនសិករោតា, នោ អមនសិករោតា; បញ្ញវតា, នោ ទុប្បញ្ញេនា’តិ, ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ បុគ្គលេន សទ្ធិំ សាកច្ឆាយមានោ ឯវំ ជានាតិ – ‘យថា ខោ ឥមស្ស អាយស្មតោ ឧម្មគ្គោ យថា ច អភិនីហារោ យថា ច បញ្ហាសមុទាហារោ, ទុប្បញ្ញោ អយមាយស្មា, នាយមាយស្មា បញ្ញវា. តំ កិស្ស ហេតុ? តថា ហិ អយមាយស្មា ន ចេវ គម្ភីរំ អត្ថបទំ ឧទាហរតិ សន្តំ បណីតំ អតក្កាវចរំ និបុណំ បណ្ឌិតវេទនីយំ. យញ្ច អយមាយស្មា ធម្មំ ភាសតិ តស្ស ច នប្បដិពលោ សំខិត្តេន វា វិត្ថារេន វា អត្ថំ អាចិក្ខិតុំ ទេសេតុំ បញ្ញាបេតុំ បដ្ឋបេតុំ វិវរិតុំ វិភជិតុំ ឧត្តានីកាតុំ. ទុប្បញ្ញោ អយមាយស្មា, នាយមាយស្មា បញ្ញវា’’’តិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ចក្ខុមា បុរិសោ ឧទករហទស្ស តីរេ ឋិតោ បស្សេយ្យ បរិត្តំ មច្ឆំ ឧម្មុជ្ជមានំ. តស្ស ឯវមស្ស – ‘យថា ខោ ឥមស្ស មច្ឆស្ស ឧម្មគ្គោ យថា ច ឩមិឃាតោ យថា ច វេគាយិតត្តំ, បរិត្តោ អយំ មច្ឆោ, នាយំ មច្ឆោ មហន្តោ’តិ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ បុគ្គលេន សទ្ធិំ សាកច្ឆាយមានោ ឯវំ ជានាតិ – ‘យថា ខោ ឥមស្ស អាយស្មតោ ឧម្មគ្គោ យថា ច អភិនីហារោ យថា ច បញ្ហាសមុទាហារោ, ទុប្បញ្ញោ អយមាយស្មា, នាយមាយស្មា បញ្ញវា. តំ កិស្ស ហេតុ? តថា ហិ អយមាយស្មា ន ចេវ គម្ភីរំ អត្ថបទំ ឧទាហរតិ សន្តំ បណីតំ អតក្កាវចរំ និបុណំ បណ្ឌិតវេទនីយំ. យញ្ច អយមាយស្មា ធម្មំ ភាសតិ, តស្ស ច ន បដិពលោ សំខិត្តេន វា វិត្ថារេន វា អត្ថំ អាចិក្ខិតុំ ទេសេតុំ បញ្ញាបេតុំ បដ្ឋបេតុំ វិវរិតុំ វិភជិតុំ ឧត្តានីកាតុំ. ទុប្បញ្ញោ អយមាយស្មា, នាយមាយស្មា បញ្ញវា’’’តិ.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ បុគ្គលេន សទ្ធិំ សាកច្ឆាយមានោ ឯវំ ជានាតិ – ‘យថា ខោ ឥមស្ស អាយស្មតោ ឧម្មគ្គោ យថា ច អភិនីហារោ យថា ច បញ្ហាសមុទាហារោ, បញ្ញវា អយមាយស្មា, នាយមាយស្មា ទុប្បញ្ញោ. តំ កិស្ស ហេតុ? តថា ហិ អយមាយស្មា គម្ភីរញ្ចេវ អត្ថបទំ ឧទាហរតិ សន្តំ បណីតំ អតក្កាវចរំ និបុណំ បណ្ឌិតវេទនីយំ. យញ្ច អយមាយស្មា ធម្មំ ភាសតិ, តស្ស ច បដិពលោ សំខិត្តេន វា វិត្ថារេន វា អត្ថំ អាចិក្ខិតុំ ទេសេតុំ បញ្ញាបេតុំ បដ្ឋបេតុំ វិវរិតុំ វិភជិតុំ ឧត្តានីកាតុំ. បញ្ញវា អយមាយស្មា, នាយមាយស្មា ទុប្បញ្ញោ’’’តិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ចក្ខុមា បុរិសោ ឧទករហទស្ស តីរេ ឋិតោ បស្សេយ្យ មហន្តំ មច្ឆំ ឧម្មុជ្ជមានំ. តស្ស ឯវមស្ស – ‘យថា ខោ ឥមស្ស មច្ឆស្ស ឧម្មគ្គោ យថា ច ឩមិឃាតោ យថា ច វេគាយិតត្តំ, មហន្តោ អយំ មច្ឆោ, នាយំ មច្ឆោ បរិត្តោ’តិ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ បុគ្គលេន សទ្ធិំ សាកច្ឆាយមានោ ឯវំ ជានាតិ – ‘យថា ខោ ឥមស្ស អាយស្មតោ ឧម្មគ្គោ យថា ច អភិនីហារោ យថា ច បញ្ហាសមុទាហារោ, បញ្ញវា អយមាយស្មា, នាយមាយស្មា ទុប្បញ្ញោ. តំ កិស្ស ហេតុ? តថា ហិ អយមាយស្មា គម្ភីរញ្ចេវ អត្ថបទំ ឧទាហរតិ សន្តំ បណីតំ អតក្កាវចរំ និបុណំ បណ្ឌិតវេទនីយំ. យញ្ច អយមាយស្មា ធម្មំ ភាសតិ, តស្ស ច បដិពលោ សំខិត្តេន វា វិត្ថារេន វា អត្ថំ អាចិក្ខិតុំ ទេសេតុំ បញ្ញាបេតុំ បដ្ឋបេតុំ វិវរិតុំ វិភជិតុំ ឧត្តានីកាតុំ. បញ្ញវា អយមាយស្មា, នាយមាយស្មា ទុប្បញ្ញោ’តិ.

‘‘‘សាកច្ឆាយ, ភិក្ខវេ, បញ្ញា វេទិតព្ពា, សា ច ខោ ទីឃេន អទ្ធុនា, ន ឥត្តរំ; មនសិករោតា, នោ អមនសិករោតា; បញ្ញវតា, នោ ទុប្បញ្ញេនា’តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ ឋានានិ ឥមេហិ ចតូហិ ឋានេហិ វេទិតព្ពានី’’តិ. ទុតិយំ.

៣. ភទ្ទិយសុត្តំ

១៩៣. ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ. អថ ខោ ភទ្ទិយោ លិច្ឆវិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ភទ្ទិយោ លិច្ឆវិ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘សុតំ មេតំ, ភន្តេ – ‘មាយាវី សមណោ គោតមោ អាវដ្ដនិំ មាយំ [អាវដ្ដនីមាយំ (សី.), អាវដ្ដនិមាយំ (ស្យា. កំ. ក.) ម. និ. ២.៦០ បស្សិតព្ពំ] ជានាតិ យាយ អញ្ញតិត្ថិយានំ សាវកេ អាវដ្ដេតី’តិ. យេ តេ, ភន្តេ, ឯវមាហំសុ – ‘មាយាវី សមណោ គោតមោ អាវដ្ដនិំ មាយំ ជានាតិ យាយ អញ្ញតិត្ថិយានំ សាវកេ អាវដ្ដេតី’តិ, កច្ចិ តេ, ភន្តេ, ភគវតោ វុត្តវាទិនោ, ន ច ភគវន្តំ អភូតេន អព្ភាចិក្ខន្តិ, ធម្មស្ស ច អនុធម្មំ ព្យាករោន្តិ, ន ច កោចិ សហធម្មិកោ វាទានុបាតោ គារយ្ហំ ឋានំ អាគច្ឆតិ, អនព្ភក្ខាតុកាមា ហិ មយំ, ភន្តេ, ភគវន្ត’’ន្តិ?

‘‘ឯថ តុម្ហេ, ភទ្ទិយ, មា អនុស្សវេន, មា បរម្បរាយ, មា ឥតិកិរាយ, មា បិដកសម្បទានេន, មា តក្កហេតុ, មា នយហេតុ, មា អាការបរិវិតក្កេន, មា ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា, មា ភព្ពរូបតាយ, មា ‘សមណោ នោ គរូ’តិ. យទា តុម្ហេ, ភទ្ទិយ, អត្តនាវ ជានេយ្យាថ – ‘ឥមេ ធម្មា អកុសលា, ឥមេ ធម្មា សាវជ្ជា, ឥមេ ធម្មា វិញ្ញុគរហិតា, ឥមេ ធម្មា សមត្តា សមាទិន្នា អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តន្តី’តិ, អថ តុម្ហេ, ភទ្ទិយ, បជហេយ្យាថ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភទ្ទិយ, លោភោ បុរិសស្ស អជ្ឈត្តំ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ ហិតាយ វា អហិតាយ វា’’តិ? ‘‘អហិតាយ, ភន្តេ’’. ‘‘លុទ្ធោ បនាយំ, ភទ្ទិយ, បុរិសបុគ្គលោ លោភេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ បាណម្បិ ហនតិ, អទិន្នម្បិ អាទិយតិ, បរទារម្បិ គច្ឆតិ, មុសាបិ ភណតិ, បរម្បិ តថត្តាយ [តទត្ថាយ (ក.) អ. និ. ៣.៦៦] សមាទបេតិ យំស ហោតិ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភទ្ទិយ, ទោសោ បុរិសស្ស…បេ… មោហោ បុរិសស្ស…បេ… សារម្ភោ បុរិសស្ស អជ្ឈត្តំ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ ហិតាយ វា អហិតាយ វា’’តិ? ‘‘អហិតាយ, ភន្តេ’’. ‘‘សារទ្ធោ បនាយំ, ភទ្ទិយ, បុរិសបុគ្គលោ សារម្ភេន អភិភូតោ បរិយាទិន្នចិត្តោ បាណម្បិ ហនតិ, អទិន្នម្បិ អាទិយតិ, បរទារម្បិ គច្ឆតិ, មុសាបិ ភណតិ, បរម្បិ តថត្តាយ សមាទបេតិ យំស ហោតិ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភទ្ទិយ, ឥមេ ធម្មា កុសលា វា អកុសលា វា’’តិ? ‘‘អកុសលា, ភន្តេ’’. ‘‘សាវជ្ជា វា អនវជ្ជា វា’’តិ? ‘‘សាវជ្ជា, ភន្តេ’’. ‘‘វិញ្ញុគរហិតា វា វិញ្ញុប្បសត្ថា វា’’តិ? ‘‘វិញ្ញុគរហិតា, ភន្តេ’’. ‘‘សមត្តា សមាទិន្នា អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តន្តិ, នោ វា? កថំ វា ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘សមត្តា, ភន្តេ, សមាទិន្នា អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តន្តិ. ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតី’’តិ.

‘‘ឥតិ ខោ, ភទ្ទិយ, យំ តំ តេ អវោចុម្ហា – ឯថ តុម្ហេ, ភទ្ទិយ, មា អនុស្សវេន, មា បរម្បរាយ, មា ឥតិកិរាយ, មា បិដកសម្បទានេន, មា តក្កហេតុ, មា នយហេតុ, មា អាការបរិវិតក្កេន, មា ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា, មា ភព្ពរូបតាយ, មា ‘សមណោ នោ គរូ’តិ. យទា តុម្ហេ, ភទ្ទិយ, អត្តនាវ ជានេយ្យាថ – ‘ឥមេ ធម្មា អកុសលា, ឥមេ ធម្មា សាវជ្ជា, ឥមេ ធម្មា វិញ្ញុគរហិតា, ឥមេ ធម្មា សមត្តា សមាទិន្នា អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តន្តីតិ, អថ តុម្ហេ, ភទ្ទិយ, បជហេយ្យាថា’តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘ឯថ តុម្ហេ, ភទ្ទិយ, មា អនុស្សវេន, មា បរម្បរាយ, មា ឥតិកិរាយ, មា បិដកសម្បទានេន, មា តក្កហេតុ, មា នយហេតុ, មា អាការបរិវិតក្កេន, មា ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា, មា ភព្ពរូបតាយ, មា ‘សមណោ នោ គរូ’តិ. យទា តុម្ហេ, ភទ្ទិយ, អត្តនាវ ជានេយ្យាថ – ‘ឥមេ ធម្មា កុសលា, ឥមេ ធម្មា អនវជ្ជា, ឥមេ ធម្មា វិញ្ញុប្បសត្ថា, ឥមេ ធម្មា សមត្តា សមាទិន្នា ហិតាយ សុខាយ សំវត្តន្តី’តិ, អថ តុម្ហេ, ភទ្ទិយ, ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យាថា’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភទ្ទិយ, អលោភោ បុរិសស្ស អជ្ឈត្តំ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ ហិតាយ វា អហិតាយ វា’’តិ? ‘‘ហិតាយ, ភន្តេ’’. ‘‘អលុទ្ធោ បនាយំ, ភទ្ទិយ, បុរិសបុគ្គលោ លោភេន អនភិភូតោ អបរិយាទិន្នចិត្តោ នេវ បាណំ ហនតិ, ន អទិន្នំ អាទិយតិ, ន បរទារំ គច្ឆតិ, ន មុសា ភណតិ, បរម្បិ តថត្តាយ ន សមាទបេតិ យំ’ស ហោតិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភទ្ទិយ, អទោសោ បុរិសស្ស…បេ… អមោហោ បុរិសស្ស…បេ… អសារម្ភោ បុរិសស្ស អជ្ឈត្តំ ឧប្បជ្ជមានោ ឧប្បជ្ជតិ ហិតាយ វា អហិតាយ វា’’តិ? ‘‘ហិតាយ, ភន្តេ’’. ‘‘អសារទ្ធោ បនាយំ, ភទ្ទិយ, បុរិសបុគ្គលោ សារម្ភេន អនភិភូតោ អបរិយាទិន្នចិត្តោ នេវ បាណំ ហនតិ, ន អទិន្នំ អាទិយតិ, ន បរទារំ គច្ឆតិ, ន មុសា ភណតិ, បរម្បិ តថត្តាយ ន សមាទបេតិ យំ’ស ហោតិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភទ្ទិយ, ឥមេ ធម្មា កុសលា វា អកុសលា វា’’តិ? ‘‘កុសលា, ភន្តេ’’. ‘‘សាវជ្ជា វា អនវជ្ជា វា’’តិ? ‘‘អនវជ្ជា, ភន្តេ’’. ‘‘វិញ្ញុគរហិតា វា វិញ្ញុប្បសត្ថា វា’’តិ? ‘‘វិញ្ញុប្បសត្ថា, ភន្តេ’’. ‘‘សមត្តា សមាទិន្នា ហិតាយ សុខាយ សំវត្តន្តិ នោ វា? កថំ វា ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘សមត្តា, ភន្តេ, សមាទិន្នា ហិតាយ សុខាយ សំវត្តន្តិ. ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតី’’តិ.

‘‘ឥតិ ខោ, ភទ្ទិយ, យំ តំ តេ អវោចុម្ហា – ឯថ តុម្ហេ, ភទ្ទិយ, មា អនុស្សវេន, មា បរម្បរាយ, មា ឥតិកិរាយ, មា បិដកសម្បទានេន, មា តក្កហេតុ, មា នយហេតុ, មា អាការបរិវិតក្កេន, មា ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយា, មា ភព្ពរូបតាយ, មា ‘សមណោ នោ គរូ’តិ. យទា តុម្ហេ, ភទ្ទិយ, អត្តនាវ ជានេយ្យាថ – ‘ឥមេ ធម្មា កុសលា, ឥមេ ធម្មា អនវជ្ជា, ឥមេ ធម្មា វិញ្ញុប្បសត្ថា, ឥមេ ធម្មា សមត្តា សមាទិន្នា ហិតាយ សុខាយ សំវត្តន្តីតិ, អថ តុម្ហេ, ភទ្ទិយ, ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យាថា’តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘យេ ខោ តេ, ភទ្ទិយ, លោកេ សន្តោ សប្បុរិសា តេ សាវកំ ឯវំ សមាទបេន្តិ – ‘ឯហិ ត្វំ, អម្ភោ បុរិស, លោភំ វិនេយ្យ [វិនេយ្យ វិនេយ្យ (សី. ស្យា. កំ.)] វិហរាហិ. លោភំ វិនេយ្យ វិហរន្តោ ន លោភជំ កម្មំ ករិស្សសិ កាយេន វាចាយ មនសា. ទោសំ វិនេយ្យ វិហរាហិ. ទោសំ វិនេយ្យ វិហរន្តោ ន ទោសជំ កម្មំ ករិស្សសិ កាយេន វាចាយ មនសា. មោហំ វិនេយ្យ វិហរាហិ. មោហំ វិនេយ្យ វិហរន្តោ ន មោហជំ កម្មំ ករិស្សសិ កាយេន វាចាយ មនសា. សារម្ភំ វិនេយ្យ វិហរាហិ. សារម្ភំ វិនេយ្យ វិហរន្តោ ន សារម្ភជំ កម្មំ ករិស្សសិ កាយេន វាចាយ មនសា’’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ ភទ្ទិយោ លិច្ឆវិ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘អភិក្កន្តំ, ភន្តេ…បេ… ឧបាសកំ មំ, ភន្តេ, ភគវា ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ.

‘‘អបិ នុ តាហំ, ភទ្ទិយ, ឯវំ អវចំ – ‘ឯហិ មេ ត្វំ, ភទ្ទិយ, សាវកោ ហោហិ; អហំ សត្ថា ភវិស្សាមី’’’តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឯវំវាទិំ ខោ មំ, ភទ្ទិយ, ឯវមក្ខាយិំ ឯកេ សមណព្រាហ្មណា អសតា តុច្ឆា មុសា អភូតេន អព្ភាចិក្ខន្តិ – ‘មាយាវី សមណោ គោតមោ អាវដ្ដនិំ មាយំ ជានាតិ យាយ អញ្ញតិត្ថិយានំ សាវកេ អាវដ្ដេតី’’’តិ. ‘‘ភទ្ទិកា, ភន្តេ, អាវដ្ដនី មាយា. កល្យាណី, ភន្តេ, អាវដ្ដនី មាយា. បិយា មេ, ភន្តេ, ញាតិសាលោហិតា ឥមាយ អាវដ្ដនិយា អាវដ្ដេយ្យុំ, បិយានម្បិ មេ អស្ស ញាតិសាលោហិតានំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ. សព្ពេ ចេបិ, ភន្តេ, ខត្តិយា ឥមាយ អាវដ្ដនិយា អាវដ្ដេយ្យុំ, សព្ពេសម្បិស្ស ខត្តិយានំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ. សព្ពេ ចេបិ, ភន្តេ, ព្រាហ្មណា… វេស្សា … សុទ្ទា ឥមាយ អាវដ្ដនិយា អាវដ្ដេយ្យុំ, សព្ពេសម្បិស្ស សុទ្ទានំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ.

‘‘ឯវមេតំ, ភទ្ទិយ, ឯវមេតំ, ភទ្ទិយ! សព្ពេ ចេបិ, ភទ្ទិយ, ខត្តិយា ឥមាយ អាវដ្ដនិយា អាវដ្ដេយ្យុំ អកុសលធម្មប្បហានាយ កុសលធម្មូបសម្បទាយ, សព្ពេសម្បិស្ស ខត្តិយានំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ. សព្ពេ ចេបិ, ភទ្ទិយ, ព្រាហ្មណា… វេស្សា… សុទ្ទា អាវដ្ដេយ្យុំ អកុសលធម្មប្បហានាយ កុសលធម្មូបសម្បទាយ, សព្ពេសម្បិស្ស សុទ្ទានំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ. សទេវកោ ចេបិ, ភទ្ទិយ, លោកោ សមារកោ សព្រហ្មកោ សស្សមណព្រាហ្មណី បជា សទេវមនុស្សា ឥមាយ អាវដ្ដនិយា អាវដ្ដេយ្យុំ [អាវដ្ដេយ្យ (?)] អកុសលធម្មប្បហានាយ កុសលធម្មូបសម្បទាយ, សទេវកស្សបិស្ស លោកស្ស សមារកស្ស សព្រហ្មកស្ស សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ. ឥមេ ចេបិ, ភទ្ទិយ, មហាសាលា ឥមាយ អាវដ្ដនិយា អាវដ្ដេយ្យុំ អកុសលធម្មប្បហានាយ កុសលធម្មូបសម្បទាយ, ឥមេសម្បិស្ស មហាសាលានំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ( ) [(សចេ ចេតេយ្យុំ) (សី. ស្យា. កំ. បី.), (អាវដ្ដេយ្យុំ) (ក.) អ. និ. ៨.៤៤]. កោ បន វាទោ មនុស្សភូតស្សា’’តិ! តតិយំ.

៤. សាមុគិយសុត្តំ

១៩៤. ឯកំ សមយំ អាយស្មា អានន្ទោ កោលិយេសុ វិហរតិ សាមុគំ នាម [សាបូគំ នាម (សី. ស្យា. កំ. បី.)] កោលិយានំ និគមោ. អថ ខោ សម្ពហុលា សាមុគិយា កោលិយបុត្តា យេនាយស្មា អានន្ទោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ អានន្ទំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នេ ខោ តេ សាមុគិយេ កោលិយបុត្តេ អាយស្មា អានន្ទោ ឯតទវោច –

‘‘ចត្តារិមានិ, ព្យគ្ឃបជ្ជា, បារិសុទ្ធិបធានិយង្គានិ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សម្មទក្ខាតានិ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា សោកបរិទេវានំ [សោកបរិទ្ទវានំ (សី.)] សមតិក្កមាយ ទុក្ខទោមនស្សានំ អត្ថង្គមាយ ញាយស្ស អធិគមាយ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយ. កតមានិ ចត្តារិ? សីលបារិសុទ្ធិបធានិយង្គំ, ចិត្តបារិសុទ្ធិបធានិយង្គំ, ទិដ្ឋិបារិសុទ្ធិបធានិយង្គំ, វិមុត្តិបារិសុទ្ធិបធានិយង្គំ.

‘‘កតមញ្ច, ព្យគ្ឃបជ្ជា, សីលបារិសុទ្ធិបធានិយង្គំ? ឥធ, ព្យគ្ឃបជ្ជា, ភិក្ខុ សីលវា ហោតិ…បេ… សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ. អយំ វុច្ចតិ, ព្យគ្ឃបជ្ជា, សីលបារិសុទ្ធិ. ឥតិ ឯវរូបិំ សីលបារិសុទ្ធិំ អបរិបូរំ វា បរិបូរេស្សាមិ បរិបូរំ វា តត្ថ តត្ថ បញ្ញាយ អនុគ្គហេស្សាមីតិ, យោ តត្ថ ឆន្ទោ ច វាយាមោ ច ឧស្សាហោ ច ឧស្សោឡ្ហី ច អប្បដិវានី ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច, ឥទំ វុច្ចតិ, ព្យគ្ឃបជ្ជា, សីលបារិសុទ្ធិបធានិយង្គំ.

‘‘កតមញ្ច, ព្យគ្ឃបជ្ជា, ចិត្តបារិសុទ្ធិបធានិយង្គំ? ឥធ, ព្យគ្ឃបជ្ជា, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយំ វុច្ចតិ, ព្យគ្ឃបជ្ជា, ចិត្តបារិសុទ្ធិ. ឥតិ ឯវរូបិំ ចិត្តបារិសុទ្ធិំ អបរិបូរំ វា បរិបូរេស្សាមិ បរិបូរំ វា តត្ថ តត្ថ បញ្ញាយ អនុគ្គហេស្សាមីតិ, យោ តត្ថ ឆន្ទោ ច វាយាមោ ច ឧស្សាហោ ច ឧស្សោឡ្ហី ច អប្បដិវានី ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច, ឥទំ វុច្ចតិ, ព្យគ្ឃបជ្ជា, ចិត្តបារិសុទ្ធិបធានិយង្គំ.

‘‘កតមញ្ច, ព្យគ្ឃបជ្ជា, ទិដ្ឋិបារិសុទ្ធិបធានិយង្គំ? ឥធ, ព្យគ្ឃបជ្ជា, ភិក្ខុ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. អយំ វុច្ចតិ, ព្យគ្ឃបជ្ជា, ទិដ្ឋិបារិសុទ្ធិ. ឥតិ ឯវរូបិំ ទិដ្ឋិបារិសុទ្ធិំ អបរិបូរំ វា…បេ… តត្ថ តត្ថ បញ្ញាយ អនុគ្គហេស្សាមីតិ, យោ តត្ថ ឆន្ទោ ច វាយាមោ ច ឧស្សាហោ ច ឧស្សោឡ្ហី ច អប្បដិវានី ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច, ឥទំ វុច្ចតិ, ព្យគ្ឃបជ្ជា, ទិដ្ឋិបារិសុទ្ធិបធានិយង្គំ.

‘‘កតមញ្ច, ព្យគ្ឃបជ្ជា, វិមុត្តិបារិសុទ្ធិបធានិយង្គំ? ស ខោ សោ, ព្យគ្ឃបជ្ជា, អរិយសាវកោ ឥមិនា ច សីលបារិសុទ្ធិបធានិយង្គេន សមន្នាគតោ ឥមិនា ច ចិត្តបារិសុទ្ធិបធានិយង្គេន សមន្នាគតោ ឥមិនា ច ទិដ្ឋិបារិសុទ្ធិបធានិយង្គេន សមន្នាគតោ រជនីយេសុ ធម្មេសុ ចិត្តំ វិរាជេតិ, វិមោចនីយេសុ ធម្មេសុ ចិត្តំ វិមោចេតិ. សោ រជនីយេសុ ធម្មេសុ ចិត្តំ វិរាជេត្វា, វិមោចនីយេសុ ធម្មេសុ ចិត្តំ វិមោចេត្វា សម្មាវិមុត្តិំ ផុសតិ. អយំ វុច្ចតិ, ព្យគ្ឃបជ្ជា, វិមុត្តិបារិសុទ្ធិ. ឥតិ ឯវរូបិំ វិមុត្តិបារិសុទ្ធិំ អបរិបូរំ វា បរិបូរេស្សាមិ បរិបូរំ វា តត្ថ តត្ថ បញ្ញាយ អនុគ្គហេស្សាមីតិ, យោ តត្ថ ឆន្ទោ ច វាយាមោ ច ឧស្សាហោ ច ឧស្សោឡ្ហី ច អប្បដិវានី ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច, ឥទំ វុច្ចតិ, ព្យគ្ឃបជ្ជា, វិមុត្តិបារិសុទ្ធិបធានិយង្គំ.

‘‘ឥមានិ ខោ, ព្យគ្ឃបជ្ជា, ចត្តារិ បារិសុទ្ធិបធានិយង្គានិ តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សម្មទក្ខាតានិ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា សោកបរិទេវានំ សមតិក្កមាយ ទុក្ខទោមនស្សានំ អត្ថង្គមាយ ញាយស្ស អធិគមាយ និព្ពានស្ស សច្ឆិកិរិយាយា’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. វប្បសុត្តំ

១៩៥. ឯកំ សមយំ ភគវា សក្កេសុ វិហរតិ កបិលវត្ថុស្មិំ និគ្រោធារាមេ. អថ ខោ វប្បោ សក្កោ និគណ្ឋសាវកោ យេនាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ វប្បំ សក្កំ និគណ្ឋសាវកំ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ ឯតទវោច –

‘‘ឥធស្ស, វប្ប, កាយេន សំវុតោ វាចាយ សំវុតោ មនសា សំវុតោ អវិជ្ជាវិរាគា វិជ្ជុប្បាទា. បស្សសិ នោ ត្វំ, វប្ប, តំ ឋានំ យតោនិទានំ បុរិសំ ទុក្ខវេទនិយា អាសវា អស្សវេយ្យុំ [អន្វាស្សវេយ្យុំ (ក.)] អភិសម្បរាយ’’ន្តិ? ‘‘បស្សាមហំ, ភន្តេ, តំ ឋានំ. ឥធស្ស, ភន្តេ, បុព្ពេ បាបកម្មំ កតំ អវិបក្កវិបាកំ. តតោនិទានំ បុរិសំ ទុក្ខវេទនិយា អាសវា អស្សវេយ្យុំ អភិសម្បរាយ’’ន្តិ. អយញ្ចេវ ខោ បន អាយស្មតោ មហាមោគ្គល្លានស្ស វប្បេន សក្កេន និគណ្ឋសាវកេន សទ្ធិំ អន្តរាកថា វិប្បកតា ហោតិ.

អថ ខោ ភគវា សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេន ឧបដ្ឋានសាលា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. និសជ្ជ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ មហាមោគ្គល្លានំ ឯតទវោច –

‘‘កាយ នុត្ថ, មោគ្គល្លាន, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា; កា ច បន វោ អន្តរាកថា វិប្បកតា’’តិ? ‘‘ឥធាហំ, ភន្តេ, វប្បំ សក្កំ និគណ្ឋសាវកំ ឯតទវោចំ – ‘ឥធស្ស, វប្ប, កាយេន សំវុតោ វាចាយ សំវុតោ មនសា សំវុតោ អវិជ្ជាវិរាគា វិជ្ជុប្បាទា. បស្សសិ នោ ត្វំ, វប្ប, តំ ឋានំ យតោនិទានំ បុរិសំ ទុក្ខវេទនិយា អាសវា អស្សវេយ្យុំ អភិសម្បរាយ’ន្តិ? ឯវំ វុត្តេ, ភន្តេ, វប្បោ សក្កោ និគណ្ឋសាវកោ មំ ឯតទវោច – ‘បស្សាមហំ, ភន្តេ, តំ ឋានំ. ឥធស្ស, ភន្តេ, បុព្ពេ បាបកម្មំ កតំ អវិបក្កវិបាកំ. តតោនិទានំ បុរិសំ ទុក្ខវេទនិយា អាសវា អស្សវេយ្យុំ អភិសម្បរាយ’ន្តិ. អយំ ខោ នោ, ភន្តេ, វប្បេន សក្កេន និគណ្ឋសាវកេន សទ្ធិំ អន្តរាកថា វិប្បកតា; អថ ភគវា អនុប្បត្តោ’’តិ.

អថ ខោ ភគវា វប្បំ សក្កំ និគណ្ឋសាវកំ ឯតទវោច – ‘‘សចេ មេ ត្វំ, វប្ប, អនុញ្ញេយ្យញ្ចេវ អនុជានេយ្យាសិ, បដិក្កោសិតព្ពញ្ច បដិក្កោសេយ្យាសិ, យស្ស ច មេ ភាសិតស្ស អត្ថំ ន ជានេយ្យាសិ មមេវេត្ថ ឧត្តរិ បដិបុច្ឆេយ្យាសិ – ‘ឥទំ, ភន្តេ, កថំ, ឥមស្ស កោ អត្ថោ’តិ, សិយា នោ ឯត្ថ កថាសល្លាបោ’’តិ. ‘‘អនុញ្ញេយ្យញ្ចេវាហំ, ភន្តេ, ភគវតោ អនុជានិស្សាមិ, បដិក្កោសិតព្ពញ្ច បដិក្កោសិស្សាមិ, យស្ស ចាហំ ភគវតោ ភាសិតស្ស អត្ថំ ន ជានិស្សាមិ ភគវន្តំយេវេត្ថ ឧត្តរិ បដិបុច្ឆិស្សាមិ – ‘ឥទំ ភន្តេ, កថំ, ឥមស្ស កោ អត្ថោ’តិ? ហោតុ នោ ឯត្ថ កថាសល្លាបោ’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, វប្ប, យេ កាយសមារម្ភបច្ចយា ឧប្បជ្ជន្តិ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា, កាយសមារម្ភា បដិវិរតស្ស ឯវំស តេ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា ន ហោន្តិ. សោ នវញ្ច កម្មំ ន ករោតិ, បុរាណញ្ច កម្មំ ផុស្ស ផុស្ស ព្យន្តីករោតិ, សន្ទិដ្ឋិកា និជ្ជរា អកាលិកា ឯហិបស្សិកា ឱបនេយ្យិកា បច្ចត្តំ វេទិតព្ពា វិញ្ញូហិ [វិញ្ញូហីតិ (សី. បី. ក.) សំ. និ. ៤.៣៦៤ បស្សិតព្ពំ]. បស្សសិ នោ ត្វំ, វប្ប, តំ ឋានំ យតោនិទានំ បុរិសំ ទុក្ខវេទនិយា អាសវា អស្សវេយ្យុំ អភិសម្បរាយ’’ន្តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, វប្ប, យេ វចីសមារម្ភបច្ចយា ឧប្បជ្ជន្តិ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា, វចីសមារម្ភា បដិវិរតស្ស ឯវំស តេ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា ន ហោន្តិ. សោ នវញ្ច កម្មំ ន ករោតិ, បុរាណញ្ច កម្មំ ផុស្ស ផុស្ស ព្យន្តីករោតិ. សន្ទិដ្ឋិកា និជ្ជរា អកាលិកា ឯហិបស្សិកា ឱបនេយ្យិកា បច្ចត្តំ វេទិតព្ពា វិញ្ញូហិ. បស្សសិ នោ ត្វំ, វប្ប, តំ ឋានំ យតោនិទានំ បុរិសំ ទុក្ខវេទនិយា អាសវា អស្សវេយ្យុំ អភិសម្បរាយ’’ន្តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, វប្ប, យេ មនោសមារម្ភបច្ចយា ឧប្បជ្ជន្តិ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា, មនោសមារម្ភា បដិវិរតស្ស ឯវំស តេ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា ន ហោន្តិ. សោ នវញ្ច កម្មំ ន ករោតិ, បុរាណញ្ច កម្មំ ផុស្ស ផុស្ស ព្យន្តីករោតិ. សន្ទិដ្ឋិកា និជ្ជរា អកាលិកា ឯហិបស្សិកា ឱបនេយ្យិកា បច្ចត្តំ វេទិតព្ពា វិញ្ញូហិ. បស្សសិ នោ ត្វំ, វប្ប, តំ ឋានំ យតោនិទានំ បុរិសំ ទុក្ខវេទនិយា អាសវា អស្សវេយ្យុំ អភិសម្បរាយ’’ន្តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, វប្ប, យេ អវិជ្ជាបច្ចយា ឧប្បជ្ជន្តិ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា, អវិជ្ជាវិរាគា វិជ្ជុប្បាទា ឯវំស តេ អាសវា វិឃាតបរិឡាហា ន ហោន្តិ. សោ នវញ្ច កម្មំ ន ករោតិ, បុរាណញ្ច កម្មំ ផុស្ស ផុស្ស ព្យន្តីករោតិ. សន្ទិដ្ឋិកា និជ្ជរា អកាលិកា ឯហិបស្សិកា ឱបនេយ្យិកា បច្ចត្តំ វេទិតព្ពា វិញ្ញូហិ. បស្សសិ នោ ត្វំ, វប្ប, តំ ឋានំ យតោនិទានំ បុរិសំ ទុក្ខវេទនិយា អាសវា អស្សវេយ្យុំ អភិសម្បរាយ’’ន្តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’.

‘‘ឯវំ សម្មា វិមុត្តចិត្តស្ស ខោ, វប្ប, ភិក្ខុនោ ឆ សតតវិហារា អធិគតា ហោន្តិ. សោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា នេវ សុមនោ ហោតិ ន ទុម្មនោ; ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា…បេ... ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញា នេវ សុមនោ ហោតិ ន ទុម្មនោ; ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ. សោ កាយបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទិយមានោ ‘កាយបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទិយាមី’តិ បជានាតិ; ជីវិតបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទិយមានោ ‘ជីវិតបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទិយាមី’តិ បជានាតិ; ‘កាយស្ស ភេទា ឧទ្ធំ ជីវិតបរិយាទានា ឥធេវ សព្ពវេទយិតានិ អនភិនន្ទិតានិ សីតី ភវិស្សន្តី’តិ បជានាតិ’’.

‘‘សេយ្យថាបិ, វប្ប, ថូណំ បដិច្ច ឆាយា បញ្ញាយតិ. អថ បុរិសោ អាគច្ឆេយ្យ កុទ្ទាលបិដកំ អាទាយ. សោ តំ ថូណំ មូលេ ឆិន្ទេយ្យ; មូលេ ឆិន្ទិត្វា បលិខណេយ្យ; បលិខណិត្វា មូលានិ ឧទ្ធរេយ្យ, អន្តមសោ ឧសីរនាឡិមត្តានិបិ [ឧសីរនាឡមត្តានិបិ (សី.)]. សោ តំ ថូណំ ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆិន្ទេយ្យ. ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆេត្វា ផាលេយ្យ. ផាលេត្វា សកលិកំ សកលិកំ ករេយ្យ. សកលិកំ សកលិកំ កត្វា វាតាតបេ វិសោសេយ្យ. វាតាតបេ វិសោសេត្វា អគ្គិនា ឌហេយ្យ. អគ្គិនា ឌហេត្វា មសិំ ករេយ្យ. មសិំ ករិត្វា មហាវាតេ វា ឱផុណេយ្យ នទិយា វា សីឃសោតាយ បវាហេយ្យ. ឯវំ ហិស្ស, វប្ប, យា ថូណំ បដិច្ច ឆាយា សា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា.

‘‘ឯវមេវំ ខោ, វប្ប, ឯវំ សម្មា វិមុត្តចិត្តស្ស ភិក្ខុនោ ឆ សតតវិហារា អធិគតា ហោន្តិ. សោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា នេវ សុមនោ ហោតិ ន ទុម្មនោ; ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា…បេ… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ នេវ សុមនោ ហោតិ ន ទុម្មនោ; ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ. សោ កាយបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទិយមានោ ‘កាយបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទិយាមី’តិ បជានាតិ; ជីវិតបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទិយមានោ ‘ជីវិតបរិយន្តិកំ វេទនំ វេទិយាមី’តិ បជានាតិ; ‘កាយស្ស ភេទា ឧទ្ធំ ជីវិតបរិយាទានា ឥធេវ សព្ពវេទយិតានិ អនភិនន្ទិតានិ សីតី ភវិស្សន្តី’តិ បជានាតិ’’.

ឯវំ វុត្តេ វប្បោ សក្កោ និគណ្ឋសាវកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សេយ្យថាបិ, ភន្តេ, បុរិសោ ឧទយត្ថិកោ អស្សបណិយំ បោសេយ្យ. សោ ឧទយញ្ចេវ នាធិគច្ឆេយ្យ, ឧត្តរិញ្ច កិលមថស្ស វិឃាតស្ស ភាគី អស្ស. ឯវមេវំ ខោ អហំ, ភន្តេ, ឧទយត្ថិកោ ពាលេ និគណ្ឋេ បយិរុបាសិំ. ស្វាហំ ឧទយញ្ចេវ នាធិគច្ឆិំ, ឧត្តរិញ្ច កិលមថស្ស វិឃាតស្ស ភាគី អហោសិំ. ឯសាហំ, ភន្តេ, អជ្ជតគ្គេ យោ មេ ពាលេសុ និគណ្ឋេសុ បសាទោ តំ មហាវាតេ វា ឱផុណាមិ នទិយា វា សីឃសោតាយ បវាហេមិ. អភិក្កន្តំ, ភន្តេ…បេ… ឧបាសកំ មំ, ភន្តេ, ភគវា ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ. បញ្ចមំ.

៦. សាឡ្ហសុត្តំ

១៩៦. ឯកំ សមយំ ភគវា វេសាលិយំ វិហរតិ មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ. អថ ខោ សាឡ្ហោ ច លិច្ឆវិ អភយោ ច លិច្ឆវិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ សាឡ្ហោ លិច្ឆវិ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘សន្តិ, ភន្តេ, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា ទ្វយេន ឱឃស្ស និត្ថរណំ បញ្ញបេន្តិ – សីលវិសុទ្ធិហេតុ ច តបោជិគុច្ឆាហេតុ ច. ឥធ, ភន្តេ, ភគវា កិមាហា’’តិ?

‘‘សីលវិសុទ្ធិំ ខោ អហំ, សាឡ្ហ, អញ្ញតរំ សាមញ្ញង្គន្តិ វទាមិ. យេ តេ, សាឡ្ហ, សមណព្រាហ្មណា តបោជិគុច្ឆាវាទា តបោជិគុច្ឆាសារា តបោជិគុច្ឆាអល្លីនា វិហរន្តិ, អភព្ពា តេ ឱឃស្ស និត្ថរណាយ. យេបិ តេ, សាឡ្ហ, សមណព្រាហ្មណា អបរិសុទ្ធកាយសមាចារា អបរិសុទ្ធវចីសមាចារា អបរិសុទ្ធមនោសមាចារា អបរិសុទ្ធាជីវា, អភព្ពា តេ ញាណទស្សនាយ អនុត្តរាយ សម្ពោធាយ.

‘‘សេយ្យថាបិ, សាឡ្ហ, បុរិសោ នទិំ តរិតុកាមោ តិណ្ហំ កុឋារិំ [កុធារិំ (ក.)] អាទាយ វនំ បវិសេយ្យ. សោ តត្ថ បស្សេយ្យ មហតិំ សាលលដ្ឋិំ ឧជុំ នវំ អកុក្កុច្ចកជាតំ. តមេនំ មូលេ ឆិន្ទេយ្យ; មូលេ ឆេត្វា អគ្គេ ឆិន្ទេយ្យ; អគ្គេ ឆេត្វា សាខាបលាសំ សុវិសោធិតំ វិសោធេយ្យ; សាខាបលាសំ សុវិសោធិតំ វិសោធេត្វា កុឋារីហិ តច្ឆេយ្យ; កុឋារីហិ តច្ឆេត្វា វាសីហិ តច្ឆេយ្យ; វាសីហិ តច្ឆេត្វា លេខណិយា លិខេយ្យ; លេខណិយា លិខិត្វា បាសាណគុឡេន ធោវេយ្យ [ធោបេយ្យ (សី. ស្យា. កំ. បី.)]; បាសាណគុឡេន ធោវេត្វា នទិំ បតារេយ្យ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, សាឡ្ហ, ភព្ពោ នុ ខោ សោ បុរិសោ នទិំ តរិតុ’’ន្តិ? ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’. ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ’’? ‘‘អសុ ហិ, ភន្តេ, សាលលដ្ឋិ ពហិទ្ធា សុបរិកម្មកតា អន្តោ អវិសុទ្ធា. តស្សេតំ បាដិកង្ខំ – សាលលដ្ឋិ សំសីទិស្សតិ, បុរិសោ អនយព្យសនំ អាបជ្ជិស្សតី’’តិ.

‘‘ឯវមេវំ ខោ, សាឡ្ហ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា តបោជិគុច្ឆាវាទា តបោជិគុច្ឆាសារា តបោជិគុច្ឆាអល្លីនា វិហរន្តិ, អភព្ពា តេ ឱឃស្ស និត្ថរណាយ. យេបិ តេ, សាឡ្ហ, សមណព្រាហ្មណា អបរិសុទ្ធកាយសមាចារា អបរិសុទ្ធវចីសមាចារា អបរិសុទ្ធមនោសមាចារា អបរិសុទ្ធាជីវា, អភព្ពា តេ ញាណទស្សនាយ អនុត្តរាយ សម្ពោធាយ.

‘‘យេ ច ខោ តេ, សាឡ្ហ, សមណព្រាហ្មណា ន តបោជិគុច្ឆាវាទា ន តបោជិគុច្ឆាសារា ន តបោជិគុច្ឆាអល្លីនា វិហរន្តិ, ភព្ពា តេ ឱឃស្ស និត្ថរណាយ. យេបិ តេ, សាឡ្ហ, សមណព្រាហ្មណា បរិសុទ្ធកាយសមាចារា បរិសុទ្ធវចីសមាចារា បរិសុទ្ធមនោសមាចារា បរិសុទ្ធាជីវា, ភព្ពា តេ ញាណទស្សនាយ អនុត្តរាយ សម្ពោធាយ.

‘‘សេយ្យថាបិ, សាឡ្ហ, បុរិសោ នទិំ តរិតុកាមោ តិណ្ហំ កុឋារិំ អាទាយ វនំ បវិសេយ្យ. សោ តត្ថ បស្សេយ្យ មហតិំ សាលលដ្ឋិំ ឧជុំ នវំ អកុក្កុច្ចកជាតំ. តមេនំ មូលេ ឆិន្ទេយ្យ; មូលេ ឆិន្ទិត្វា អគ្គេ ឆិន្ទេយ្យ; អគ្គេ ឆិន្ទិត្វា សាខាបលាសំ សុវិសោធិតំ វិសោធេយ្យ; សាខាបលាសំ សុវិសោធិតំ វិសោធេត្វា កុឋារីហិ តច្ឆេយ្យ; កុឋារីហិ តច្ឆេត្វា វាសីហិ តច្ឆេយ្យ; វាសីហិ តច្ឆេត្វា និខាទនំ អាទាយ អន្តោ សុវិសោធិតំ វិសោធេយ្យ; អន្តោ សុវិសោធិតំ វិសោធេត្វា លេខណិយា លិខេយ្យ; លេខណិយា លិខិត្វា បាសាណគុឡេន ធោវេយ្យ; បាសាណគុឡេន ធោវេត្វា នាវំ ករេយ្យ; នាវំ កត្វា ផិយារិត្តំ [បិយារិត្តំ (សី. បី.)] ពន្ធេយ្យ; ផិយារិត្តំ ពន្ធិត្វា នទិំ បតារេយ្យ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, សាឡ្ហ, ភព្ពោ នុ ខោ សោ បុរិសោ នទិំ តរិតុ’’ន្តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘តំ កិស្ស ហេតុ’’? ‘‘អសុ ហិ, ភន្តេ, សាលលដ្ឋិ ពហិទ្ធា សុបរិកម្មកតា, អន្តោ សុវិសុទ្ធា នាវាកតា [សុវិសុទ្ធកតា (ក.)] ផិយារិត្តពទ្ធា. តស្សេតំ បាដិកង្ខំ – ‘នាវា ន សំសីទិស្សតិ, បុរិសោ សោត្ថិនា បារំ គមិស្សតី’’’តិ.

‘‘ឯវមេវំ ខោ, សាឡ្ហ, យេ តេ សមណព្រាហ្មណា ន តបោជិគុច្ឆាវាទា ន តបោជិគុច្ឆាសារា ន តបោជិគុច្ឆាអល្លីនា វិហរន្តិ, ភព្ពា តេ ឱឃស្ស និត្ថរណាយ. យេបិ តេ, សាឡ្ហ, សមណព្រាហ្មណា បរិសុទ្ធកាយសមាចារា បរិសុទ្ធវចីសមាចារា បរិសុទ្ធមនោសមាចារា បរិសុទ្ធាជីវា, ភព្ពា តេ ញាណទស្សនាយ អនុត្តរាយ សម្ពោធាយ. សេយ្យថាបិ, សាឡ្ហ, យោធាជីវោ ពហូនិ ចេបិ កណ្ឌចិត្រកានិ ជានាតិ; អថ ខោ សោ តីហិ ឋានេហិ រាជារហោ ហោតិ រាជភោគ្គោ, រញ្ញោ អង្គន្តេវ សង្ខំ គច្ឆតិ. កតមេហិ តីហិ? ទូរេបាតី ច, អក្ខណវេធី ច, មហតោ ច កាយស្ស បទាលេតា.

‘‘សេយ្យថាបិ, សាឡ្ហ, យោធាជីវោ ទូរេបាតី; ឯវមេវំ ខោ, សាឡ្ហ, អរិយសាវកោ សម្មាសមាធិ ហោតិ. សម្មាសមាធិ, សាឡ្ហ, អរិយសាវកោ យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា សព្ពំ រូបំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ. យា កាចិ វេទនា…បេ… យា កាចិ សញ្ញា… យេ កេចិ សង្ខារា… យំ កិញ្ចិ វិញ្ញាណំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វា ពហិទ្ធា វា ឱឡារិកំ វា សុខុមំ វា ហីនំ វា បណីតំ វា យំ ទូរេ សន្តិកេ វា, សព្ពំ វិញ្ញាណំ ‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេសោ អត្តា’តិ ឯវមេតំ យថាភូតំ សម្មប្បញ្ញាយ បស្សតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, សាឡ្ហ, យោធាជីវោ អក្ខណវេធី; ឯវមេវំ ខោ, សាឡ្ហ, អរិយសាវកោ សម្មាទិដ្ឋិ ហោតិ. សម្មាទិដ្ឋិ, សាឡ្ហ, អរិយសាវកោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, សាឡ្ហ, យោធាជីវោ មហតោ កាយស្ស បទាលេតា; ឯវមេវំ ខោ, សាឡ្ហ, អរិយសាវកោ សម្មាវិមុត្តិ ហោតិ. សម្មាវិមុត្តិ, សាឡ្ហ, អរិយសាវកោ មហន្តំ អវិជ្ជាក្ខន្ធំ បទាលេតី’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. មល្លិកាទេវីសុត្តំ

១៩៧. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. អថ ខោ មល្លិកា ទេវី យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ មល្លិកា ទេវី ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ហេតុ កោ បច្ចយោ, យេន មិធេកច្ចោ មាតុគាមោ ទុព្ពណ្ណា ច ហោតិ ទុរូបា សុបាបិកា [ស្យា. បី. បោត្ថកេសុ ‘‘ទុព្ពណោ ច ហោតិ ទុរូបោ សុបាបកោ’’តិ ឯវមាទិនា បុល្លិង្គិកវសេន ទិស្សតិ] ទស្សនាយ; ទលិទ្ទា ច ហោតិ អប្បស្សកា អប្បភោគា អប្បេសក្ខា ច?

‘‘កោ បន, ភន្តេ, ហេតុ កោ បច្ចយោ, យេន មិធេកច្ចោ មាតុគាមោ ទុព្ពណ្ណា ច ហោតិ ទុរូបា សុបាបិកា ទស្សនាយ; អឌ្ឍា ច ហោតិ មហទ្ធនា មហាភោគា មហេសក្ខា ច?

‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ហេតុ កោ បច្ចយោ, យេន មិធេកច្ចោ មាតុគាមោ អភិរូបា ច ហោតិ ទស្សនីយា បាសាទិកា បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតា; ទលិទ្ទា ច ហោតិ អប្បស្សកា អប្បភោគា អប្បេសក្ខា ច?

‘‘កោ បន, ភន្តេ, ហេតុ កោ បច្ចយោ, យេន មិធេកច្ចោ មាតុគាមោ អភិរូបា ច ហោតិ ទស្សនីយា បាសាទិកា បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតា, អឌ្ឍា ច ហោតិ មហទ្ធនា មហាភោគា មហេសក្ខា ចា’’តិ?

‘‘ឥធ, មល្លិកេ, ឯកច្ចោ មាតុគាមោ កោធនា ហោតិ ឧបាយាសពហុលា. អប្បម្បិ វុត្តា សមានា អភិសជ្ជតិ កុប្បតិ ព្យាបជ្ជតិ បតិត្ថីយតិ, កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាតុករោតិ. សា [សោ (ស្យា.)] ន ទាតា ហោតិ សមណស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា អន្នំ បានំ វត្ថំ យានំ មាលាគន្ធវិលេបនំ សេយ្យាវសថបទីបេយ្យំ. ឥស្សាមនិកា [ឥស្សាមនកោ (ស្យា.)] ខោ បន ហោតិ; បរលាភសក្ការគរុការមាននវន្ទនបូជនាសុ ឥស្សតិ ឧបទុស្សតិ ឥស្សំ ពន្ធតិ. សា ចេ តតោ ចុតា ឥត្ថត្តំ អាគច្ឆតិ, សា [សោ (ស្យា.)] យត្ថ យត្ថ បច្ចាជាយតិ ទុព្ពណ្ណា ច ហោតិ ទុរូបា សុបាបិកា ទស្សនាយ; ទលិទ្ទា ច ហោតិ អប្បស្សកា អប្បភោគា អប្បេសក្ខា ច.

‘‘ឥធ បន, មល្លិកេ, ឯកច្ចោ មាតុគាមោ កោធនា ហោតិ ឧបាយាសពហុលា. អប្បម្បិ វុត្តា សមានា អភិសជ្ជតិ កុប្បតិ ព្យាបជ្ជតិ បតិត្ថីយតិ, កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាតុករោតិ. សា ទាតា ហោតិ សមណស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា អន្នំ បានំ វត្ថំ យានំ មាលាគន្ធវិលេបនំ សេយ្យាវសថបទីបេយ្យំ. អនិស្សាមនិកា ខោ បន ហោតិ; បរលាភសក្ការគរុការមាននវន្ទនបូជនាសុ ន ឥស្សតិ ន ឧបទុស្សតិ ន ឥស្សំ ពន្ធតិ. សា ចេ តតោ ចុតា ឥត្ថត្តំ អាគច្ឆតិ, សា យត្ថ យត្ថ បច្ចាជាយតិ ទុព្ពណ្ណា ច ហោតិ ទុរូបា សុបាបិកា ទស្សនាយ; អឌ្ឍា ច ហោតិ មហទ្ធនា មហាភោគា មហេសក្ខា ច.

‘‘ឥធ បន, មល្លិកេ, ឯកច្ចោ មាតុគាមោ អក្កោធនា ហោតិ អនុបាយាសពហុលា. ពហុម្បិ វុត្តា សមានា នាភិសជ្ជតិ ន កុប្បតិ ន ព្យាបជ្ជតិ ន បតិត្ថីយតិ, ន កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាតុករោតិ. សា ន ទាតា ហោតិ សមណស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា អន្នំ បានំ វត្ថំ យានំ មាលាគន្ធវិលេបនំ សេយ្យាវសថបទីបេយ្យំ. ឥស្សាមនិកា ខោ បន ហោតិ; បរលាភសក្ការគរុការមាននវន្ទនបូជនាសុ ឥស្សតិ ឧបទុស្សតិ ឥស្សំ ពន្ធតិ. សា ចេ តតោ ចុតា ឥត្ថត្តំ អាគច្ឆតិ, សា យត្ថ យត្ថ បច្ចាជាយតិ អភិរូបា ច ហោតិ ទស្សនីយា បាសាទិកា បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតា; ទលិទ្ទា ច ហោតិ អប្បស្សកា អប្បភោគា អប្បេសក្ខា ច.

‘‘ឥធ បន, មល្លិកេ, ឯកច្ចោ មាតុគាមោ អក្កោធនា ហោតិ អនុបាយាសពហុលា. ពហុម្បិ វុត្តា សមានា នាភិសជ្ជតិ ន កុប្បតិ ន ព្យាបជ្ជតិ ន បតិត្ថីយតិ, ន កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាតុករោតិ. សា ទាតា ហោតិ សមណស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា អន្នំ បានំ វត្ថំ យានំ មាលាគន្ធវិលេបនំ សេយ្យាវសថបទីបេយ្យំ. អនិស្សាមនិកា ខោ បន ហោតិ; បរលាភសក្ការគរុការមាននវន្ទនបូជនាសុ ន ឥស្សតិ ន ឧបទុស្សតិ ន ឥស្សំ ពន្ធតិ. សា ចេ តតោ ចុតា ឥត្ថត្តំ អាគច្ឆតិ, សា យត្ថ យត្ថ បច្ចាជាយតិ អភិរូបា ច ហោតិ ទស្សនីយា បាសាទិកា បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតា; អឌ្ឍា ច ហោតិ មហទ្ធនា មហាភោគា មហេសក្ខា ច.

‘‘អយំ ខោ, មល្លិកេ, ហេតុ អយំ បច្ចយោ, យេន មិធេកច្ចោ មាតុគាមោ ទុព្ពណ្ណា ច ហោតិ ទុរូបា សុបាបិកា ទស្សនាយ; ទលិទ្ទា ច ហោតិ អប្បស្សកា អប្បភោគា អប្បេសក្ខា ច. អយំ បន, មល្លិកេ, ហេតុ អយំ បច្ចយោ, យេន មិធេកច្ចោ មាតុគាមោ ទុព្ពណ្ណា ច ហោតិ ទុរូបា សុបាបិកា ទស្សនាយ; អឌ្ឍា ច ហោតិ មហទ្ធនា មហាភោគា មហេសក្ខា ច. អយំ ខោ, មល្លិកេ, ហេតុ អយំ បច្ចយោ, យេន មិធេកច្ចោ មាតុគាមោ អភិរូបា ច ហោតិ ទស្សនីយា បាសាទិកា បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតា; ទលិទ្ទា ច ហោតិ អប្បស្សកា អប្បភោគា អប្បេសក្ខា ច. អយំ បន, មល្លិកេ, ហេតុ អយំ បច្ចយោ, យេន មិធេកច្ចោ មាតុគាមោ អភិរូបា ច ហោតិ ទស្សនីយា បាសាទិកា បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ សមន្នាគតា; អឌ្ឍា ច ហោតិ មហទ្ធនា មហាភោគា មហេសក្ខា ចា’’តិ.

ឯវំ វុត្តេ មល្លិកា ទេវី ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘យា នូនាហំ [សា នូនាហំ (ស្យា.), យំ នូនាហំ (ក.)] ភន្តេ, អញ្ញំ ជាតិំ [អញ្ញាយ ជាតិយា (ស្យា.)] កោធនា អហោសិំ ឧបាយាសពហុលា, អប្បម្បិ វុត្តា សមានា អភិសជ្ជិំ កុប្បិំ ព្យាបជ្ជិំ បតិត្ថីយិំ កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាត្វាកាសិំ, សាហំ, ភន្តេ, ឯតរហិ ទុព្ពណ្ណា ទុរូបា សុបាបិកា ទស្សនាយ.

‘‘យា នូនាហំ, ភន្តេ, អញ្ញំ ជាតិំ ទាតា អហោសិំ សមណស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា អន្នំ បានំ វត្ថំ យានំ មាលាគន្ធវិលេបនំ សេយ្យាវសថបទីបេយ្យំ, សាហំ, ភន្តេ, ឯតរហិ អឌ្ឍា [អឌ្ឍា ច (សី. បី. ក.)] មហទ្ធនា មហាភោគា.

‘‘យា នូនាហំ, ភន្តេ, អញ្ញំ ជាតិំ អនិស្សាមនិកា អហោសិំ, បរលាភសក្ការគរុការមាននវន្ទនបូជនាសុ ន ឥស្សិំ ន ឧបទុស្សិំ ន ឥស្សំ ពន្ធិំ, សាហំ, ភន្តេ, ឯតរហិ មហេសក្ខា. សន្តិ ខោ បន, ភន្តេ, ឥមស្មិំ រាជកុលេ ខត្តិយកញ្ញាបិ ព្រាហ្មណកញ្ញាបិ គហបតិកញ្ញាបិ, តាសាហំ ឥស្សរាធិបច្ចំ ការេមិ. ឯសាហំ, ភន្តេ, អជ្ជតគ្គេ អក្កោធនា ភវិស្សាមិ អនុបាយាសពហុលា, ពហុម្បិ វុត្តា សមានា នាភិសជ្ជិស្សាមិ ន កុប្បិស្សាមិ ន ព្យាបជ្ជិស្សាមិ ន បតិត្ថីយិស្សាមិ, កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច ន បាតុករិស្សាមិ; ទស្សាមិ សមណស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា អន្នំ បានំ វត្ថំ យានំ មាលាគន្ធវិលេបនំ សេយ្យាវសថបទីបេយ្យំ. អនិស្សាមនិកា ភវិស្សាមិ, បរលាភសក្ការគរុការមាននវន្ទនបូជនាសុ ន ឥស្សិស្សាមិ ន ឧបទុស្សិស្សាមិ ន ឥស្សំ ពន្ធិស្សាមិ. អភិក្កន្តំ, ភន្តេ…បេ… ឧបាសិកំ មំ, ភន្តេ, ភគវា ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គត’’ន្តិ. សត្តមំ.

៨. អត្តន្តបសុត្តំ

១៩៨. ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ ចត្តារោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ [បុ. ប. ១៧៤; ម. និ. ២.៧; ទី. និ. ៣.៣១៤; អ. និ. ៣.១៥៧-១៦៣] បុគ្គលោ អត្តន្តបោ ហោតិ អត្តបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តោ. ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ បរន្តបោ ហោតិ បរបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តោ. ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ អត្តន្តបោ ច ហោតិ អត្តបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តោ, បរន្តបោ ច បរបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តោ. ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ នេវត្តន្តបោ ហោតិ នាត្តបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តោ ន បរន្តបោ ន បរបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តោ. សោ នេវ អត្តន្តបោ ន បរន្តបោ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ និច្ឆាតោ និព្ពុតោ សីតីភូតោ សុខប្បដិសំវេទី ព្រហ្មភូតេន អត្តនា វិហរតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ អត្តន្តបោ ហោតិ អត្តបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ អចេលកោ ហោតិ មុត្តាចារោ ហត្ថាបលេខនោ នឯហិភទ្ទន្តិកោ នតិដ្ឋភទ្ទន្តិកោ នាភិហដំ ន ឧទ្ទិស្សកតំ ន និមន្តនំ សាទិយតិ. សោ ន កុម្ភិមុខា បដិគ្គណ្ហាតិ, ន កឡោបិមុខា បដិគ្គណ្ហាតិ, ន ឯឡកមន្តរំ ន ទណ្ឌមន្តរំ ន មុសលមន្តរំ ន ទ្វិន្នំ ភុញ្ជមានានំ ន គព្ភិនិយា ន បាយមានាយ ន បុរិសន្តរគតាយ ន សង្កិត្តីសុ ន យត្ថ សា ឧបដ្ឋិតោ ហោតិ ន យត្ថ មក្ខិកា សណ្ឌសណ្ឌចារិនី ន មច្ឆំ ន មំសំ ន សុរំ ន មេរយំ ន ថុសោទកំ បិវតិ. សោ ឯកាគារិកោ វា ហោតិ ឯកាលោបិកោ ទ្វាគារិកោ វា ហោតិ ទ្វាលោបិកោ…បេ… សត្តាគារិកោ វា ហោតិ សត្តាលោបិកោ; ឯកិស្សាបិ ទត្តិយា យាបេតិ ទ្វីហិបិ ទត្តីហិ យាបេតិ…បេ… សត្តហិបិ ទត្តីហិ យាបេតិ; ឯកាហិកម្បិ អាហារំ អាហារេតិ ទ្វាហិកម្បិ អាហារំ អាហារេតិ…បេ… សត្តាហិកម្បិ អាហារំ អាហារេតិ. ឥតិ ឯវរូបំ អឌ្ឍមាសិកម្បិ បរិយាយភត្តភោជនានុយោគមនុយុត្តោ វិហរតិ.

‘‘សោ សាកភក្ខោបិ ហោតិ សាមាកភក្ខោបិ ហោតិ នីវារភក្ខោបិ ហោតិ ទទ្ទុលភក្ខោបិ ហោតិ ហដភក្ខោបិ ហោតិ កណភក្ខោបិ ហោតិ អាចាមភក្ខោបិ ហោតិ បិញ្ញាកភក្ខោបិ ហោតិ តិណភក្ខោបិ ហោតិ គោមយភក្ខោបិ ហោតិ; វនមូលផលាហារោបិ យាបេតិ បវត្តផលភោជី.

‘‘សោ សាណានិបិ ធារេតិ មសាណានិបិ ធារេតិ ឆវទុស្សានិបិ ធារេតិ បំសុកូលានិបិ ធារេតិ តិរីដានិបិ ធារេតិ អជិនម្បិ ធារេតិ អជិនក្ខិបម្បិ ធារេតិ កុសចីរម្បិ ធារេតិ វាកចីរម្បិ ធារេតិ ផលកចីរម្បិ ធារេតិ កេសកម្ពលម្បិ ធារេតិ វាឡកម្ពលម្បិ ធារេតិ ឧលូកបក្ខម្បិ ធារេតិ; កេសមស្សុលោចកោបិ ហោតិ កេសមស្សុលោចនានុយោគមនុយុត្តោ; ឧព្ភដ្ឋកោបិ ហោតិ អាសនប្បដិក្ខិត្តោ; ឧក្កុដិកោបិ ហោតិ ឧក្កុដិកប្បធានមនុយុត្តោ; កណ្ដកាបស្សយិកោបិ ហោតិ កណ្ដកាបស្សយេ សេយ្យំ កប្បេតិ; សាយតតិយកម្បិ ឧទកោរោហនានុយោគមនុយុត្តោ វិហរតិ. ឥតិ ឯវរូបំ អនេកវិហិតំ កាយស្ស អាតាបនបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តោ វិហរតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ អត្តន្តបោ ហោតិ អត្តបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តោ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ បរន្តបោ ហោតិ បរបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ ឱរព្ភិកោ ហោតិ សូករិកោ សាកុណិកោ មាគវិកោ លុទ្ទោ មច្ឆឃាតកោ ចោរោ ចោរឃាតកោ គោឃាតកោ ពន្ធនាគារិកោ, យេ វា បនញ្ញេបិ កេចិ កុរូរកម្មន្តា. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ បរន្តបោ ហោតិ បរបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តោ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ អត្តន្តបោ ច ហោតិ អត្តបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តោ បរន្តបោ ច បរបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ រាជា វា ហោតិ ខត្តិយោ មុទ្ធាវសិត្តោ, ព្រាហ្មណោ វា ហោតិ មហាសាលោ. សោ បុរត្ថិមេន នគរស្ស នវំ សន្ថាគារំ ការាបេត្វា កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា ខរាជិនំ និវាសេត្វា សប្បិតេលេន កាយំ អព្ភញ្ជិត្វា មគវិសាណេន បិដ្ឋិំ កណ្ឌុវមានោ នវំ សន្ថាគារំ បវិសតិ, សទ្ធិំ មហេសិយា ព្រាហ្មណេន ច បុរោហិតេន. សោ តត្ថ អនន្តរហិតាយ ភូមិយា ហរិតុបលិត្តាយ សេយ្យំ កប្បេតិ. ឯកិស្សាយ គាវិយា សរូបវច្ឆាយ យំ ឯកស្មិំ ថនេ ខីរំ ហោតិ តេន រាជា យាបេតិ; យំ ទុតិយស្មិំ ថនេ ខីរំ ហោតិ តេន មហេសី យាបេតិ; យំ តតិយស្មិំ ថនេ ខីរំ ហោតិ តេន ព្រាហ្មណោ បុរោហិតោ យាបេតិ; យំ ចតុត្ថស្មិំ ថនេ ខីរំ ហោតិ តេន អគ្គិំ ជុហតិ [ជុហន្តិ (សី. បី.)]; អវសេសេន វច្ឆកោ យាបេតិ. សោ ឯវមាហ – ‘ឯត្តកា ឧសភា ហញ្ញន្តុ យញ្ញត្ថាយ, ឯត្តកា វច្ឆតរា ហញ្ញន្តុ យញ្ញត្ថាយ, ឯត្តកា វច្ឆតរិយោ ហញ្ញន្តុ យញ្ញត្ថាយ, ឯត្តកា អជា ហញ្ញន្តុ យញ្ញត្ថាយ, ឯត្តកា ឧរព្ភា ហញ្ញន្តុ យញ្ញត្ថាយ, (ឯត្តកា អស្សា ហញ្ញន្តុ យញ្ញត្ថាយ,) [( ) នត្ថិ សី. ស្យា. កំ. បី. បោត្ថកេសុ] ឯត្តកា រុក្ខា ឆិជ្ជន្តុ យូបត្ថាយ, ឯត្តកា ទព្ភា លូយន្តុ ពរិហិសត្ថាយា’តិ [បរិកម្មត្ថាយាតិ (ក.)]. យេបិស្ស តេ ហោន្តិ ទាសាតិ វា បេស្សាតិ វា កម្មករាតិ វា តេបិ ទណ្ឌតជ្ជិតា ភយតជ្ជិតា អស្សុមុខា រុទមានា បរិកម្មានិ ករោន្តិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ អត្តន្តបោ ច ហោតិ អត្តបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តោ បរន្តបោ ច បរបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តោ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ នេវត្តន្តបោ ហោតិ នាត្តបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តោ ន បរន្តបោ ន បរបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តោ? សោ អនត្តន្តបោ អបរន្តបោ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ និច្ឆាតោ និព្ពុតោ សីតីភូតោ សុខប្បដិសំវេទី ព្រហ្មភូតេន អត្តនា វិហរតិ. ឥធ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា. សោ ឥមំ លោកំ សទេវកំ សមារកំ សព្រហ្មកំ សស្សមណព្រាហ្មណិំ បជំ សទេវមនុស្សំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេតិ. សោ ធម្មំ ទេសេតិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ, កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតិ. តំ ធម្មំ សុណាតិ គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា អញ្ញតរស្មិំ វា កុលេ បច្ចាជាតោ. សោ តំ ធម្មំ សុត្វា តថាគតេ សទ្ធំ បដិលភតិ. សោ តេន សទ្ធាបដិលាភេន សមន្នាគតោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘សម្ពាធោ ឃរាវាសោ រជាបថោ, អព្ភោកាសោ បព្ពជ្ជា; នយិទំ សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា ឯកន្តបរិបុណ្ណំ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ សង្ខលិខិតំ ព្រហ្មចរិយំ ចរិតុំ; យំនូនាហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យ’ន្តិ. សោ អបរេន សមយេន អប្បំ វា ភោគក្ខន្ធំ បហាយ, មហន្តំ វា ភោគក្ខន្ធំ បហាយ, អប្បំ វា ញាតិបរិវដ្ដំ បហាយ, មហន្តំ វា ញាតិបរិវដ្ដំ បហាយ, កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជតិ.

‘‘សោ ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ បាណាតិបាតំ បហាយ បាណាតិបាតា បដិវិរតោ ហោតិ និហិតទណ្ឌោ និហិតសត្ថោ លជ្ជី ទយាបន្នោ, សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី វិហរតិ. អទិន្នាទានំ បហាយ អទិន្នាទានា បដិវិរតោ ហោតិ ទិន្នាទាយី ទិន្នបាដិកង្ខី, អថេនេន សុចិភូតេន អត្តនា វិហរតិ. អព្រហ្មចរិយំ បហាយ ព្រហ្មចារី ហោតិ អារាចារី វិរតោ អសទ្ធម្មា គាមធម្មា. មុសាវាទំ បហាយ មុសាវាទា បដិវិរតោ ហោតិ សច្ចវាទី សច្ចសន្ធោ ថេតោ បច្ចយិកោ អវិសំវាទកោ លោកស្ស. បិសុណំ វាចំ បហាយ បិសុណាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ, ន ឥតោ សុត្វា អមុត្រ អក្ខាតា ឥមេសំ ភេទាយ, ន អមុត្រ វា សុត្វា ឥមេសំ អក្ខាតា អមូសំ ភេទាយ; ឥតិ ភិន្នានំ វា សន្ធាតា, សហិតានំ វា អនុប្បទាតា, សមគ្គារាមោ សមគ្គរតោ សមគ្គនន្ទី សមគ្គករណិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ. ផរុសំ វាចំ បហាយ ផរុសាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ; យា សា វាចា នេលា កណ្ណសុខា បេមនីយា ហទយង្គមា បោរី ពហុជនកន្តា ពហុជនមនាបា តថារូបិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ. សម្ផប្បលាបំ បហាយ សម្ផប្បលាបា បដិវិរតោ ហោតិ កាលវាទី ភូតវាទី អត្តវាទី ធម្មវាទី វិនយវាទី; និធានវតិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ កាលេន សាបទេសំ បរិយន្តវតិំ អត្ថសំហិតំ.

‘‘សោ ពីជគាមភូតគាមសមារម្ភា បដិវិរតោ ហោតិ. ឯកភត្តិកោ ហោតិ រត្តូបរតោ វិរតោ វិកាលភោជនា. នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនា បដិវិរតោ ហោតិ. មាលាគន្ធវិលេបនធារណមណ្ឌនវិភូសនដ្ឋានា បដិវិរតោ ហោតិ. ឧច្ចាសយនមហាសយនា បដិវិរតោ ហោតិ. ជាតរូបរជតបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ. អាមកធញ្ញបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ. អាមកមំសបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ. ឥត្ថិកុមារិកបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ. ទាសិទាសបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ. អជេឡកបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ. កុក្កុដសូករបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ. ហត្ថិគវាស្សវឡវបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ. ខេត្តវត្ថុបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតិ. ទូតេយ្យបហិណគមនានុយោគា បដិវិរតោ ហោតិ. កយវិក្កយា បដិវិរតោ ហោតិ. តុលាកូដកំសកូដមានកូដា បដិវិរតោ ហោតិ. ឧក្កោដនវញ្ចននិកតិសាចិយោគា បដិវិរតោ ហោតិ. ឆេទនវធពន្ធនវិបរាមោសអាលោបសហសាការា បដិវិរតោ ហោតិ.

‘‘សោ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ កាយបរិហារិកេន ចីវរេន កុច្ឆិបរិហារិកេន បិណ្ឌបាតេន. សោ យេន យេនេវ បក្កមតិ សមាទាយេវ បក្កមតិ. សេយ្យថាបិ នាម បក្ខី សកុណោ យេន យេនេវ ឌេតិ, សបត្តភារោវ ឌេតិ; ឯវមេវំ ភិក្ខុ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ កាយបរិហារិកេន ចីវរេន កុច្ឆិបរិហារិកេន បិណ្ឌបាតេន. សោ យេន យេនេវ បក្កមតិ, សមាទាយេវ បក្កមតិ. សោ ឥមិនា អរិយេន សីលក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ អជ្ឈត្តំ អនវជ្ជសុខំ បដិសំវេទេតិ.

‘‘សោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ; រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ; ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ មនិន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ; រក្ខតិ មនិន្ទ្រិយំ; មនិន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ. សោ ឥមិនា អរិយេន ឥន្ទ្រិយសំវរេន សមន្នាគតោ អជ្ឈត្តំ អព្យាសេកសុខំ បដិសំវេទេតិ.

‘‘សោ អភិក្កន្តេ បដិក្កន្តេ សម្បជានការី ហោតិ, អាលោកិតេ វិលោកិតេ សម្បជានការី ហោតិ, សមិញ្ជិតេ បសារិតេ សម្បជានការី ហោតិ, សង្ឃាដិបត្តចីវរធារណេ សម្បជានការី ហោតិ, អសិតេ បីតេ ខាយិតេ សាយិតេ សម្បជានការី ហោតិ, ឧច្ចារបស្សាវកម្មេ សម្បជានការី ហោតិ, គតេ ឋិតេ និសិន្នេ សុត្តេ ជាគរិតេ ភាសិតេ តុណ្ហីភាវេ សម្បជានការី ហោតិ.

‘‘សោ ឥមិនា ច អរិយេន សីលក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ, (ឥមាយ ច អរិយាយ សន្តុដ្ឋិយា សមន្នាគតោ,) [( ) នត្ថិ សី. ស្យា. បោត្ថកេសុ. ម. និ. ១.២៩៦; ម. និ. ២.១៣ បស្សិតព្ពំ] ឥមិនា ច អរិយេន ឥន្ទ្រិយសំវរេន សមន្នាគតោ, ឥមិនា ច អរិយេន សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោ [សមន្នាគតោ. សោ (ក.)] វិវិត្តំ សេនាសនំ ភជតិ អរញ្ញំ រុក្ខមូលំ បព្ពតំ កន្ទរំ គិរិគុហំ សុសានំ វនប្បត្ថំ អព្ភោកាសំ បលាលបុញ្ជំ. សោ បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ និសីទតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧជុំ កាយំ បណិធាយ បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា. សោ អភិជ្ឈំ លោកេ បហាយ វិគតាភិជ្ឈេន ចេតសា វិហរតិ, អភិជ្ឈាយ ចិត្តំ បរិសោធេតិ. ព្យាបាទបទោសំ បហាយ អព្យាបន្នចិត្តោ វិហរតិ សព្ពបាណភូតហិតានុកម្បី, ព្យាបាទបទោសា ចិត្តំ បរិសោធេតិ. ថិនមិទ្ធំ បហាយ វិគតថិនមិទ្ធោ វិហរតិ អាលោកសញ្ញី សតោ សម្បជានោ, ថិនមិទ្ធា ចិត្តំ បរិសោធេតិ. ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហាយ អនុទ្ធតោ វិហរតិ អជ្ឈត្តំ វូបសន្តចិត្តោ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចា ចិត្តំ បរិសោធេតិ. វិចិកិច្ឆំ បហាយ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ វិហរតិ អកថំកថី កុសលេសុ ធម្មេសុ, វិចិកិច្ឆាយ ចិត្តំ បរិសោធេតិ. សោ ឥមេ បញ្ច នីវរណេ បហាយ ចេតសោ ឧបក្កិលេសេ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ.

‘‘សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អនង្គណេ វិគតូបក្កិលេសេ មុទុភូតេ កម្មនិយេ ឋិតេ អានេញ្ជប្បត្តេ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណាយ…បេ… សត្តានំ ចុតូបបាតញាណាយ…បេ… (សោ ឯវំ សមាហិតេ ចិត្តេ បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អនង្គណេ វិគតូបក្កិលេសេ មុទុភូតេ កម្មនិយេ ឋិតេ អានេញ្ជប្បត្តេ) អាសវានំ ខយញាណាយ ចិត្តំ អភិនិន្នាមេតិ. សោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ‘ឥមេ អាសវា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ អាសវសមុទយោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ អាសវនិរោធោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ អាសវនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ.

‘‘តស្ស ឯវំ ជានតោ ឯវំ បស្សតោ កាមាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ, ភវាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ, អវិជ្ជាសវាបិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ; វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតិ. ‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយំ, កតំ ករណីយំ, នាបរំ ឥត្ថត្តាយា’តិ បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ នេវត្តន្តបោ ហោតិ នាត្តបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តោ ន បរន្តបោ ន បរបរិតាបនានុយោគមនុយុត្តោ. សោ ន អត្តន្តបោ ន បរន្តបោ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ និច្ឆាតោ និព្ពុតោ សីតីភូតោ សុខប្បដិសំវេទី ព្រហ្មភូតេន អត្តនា វិហរតិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ. អដ្ឋមំ.

៩. តណ្ហាសុត្តំ

១៩៩. ភគវា ឯតទវោច – ‘‘តណ្ហំ វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ ជាលិនិំ សរិតំ វិសដំ វិសត្តិកំ, យាយ អយំ លោកោ ឧទ្ធស្តោ បរិយោនទ្ធោ តន្តាកុលកជាតោ គុលាគុណ្ឋិកជាតោ [កុលាគុណ្ឋិកជាតោ (សី. ស្យា. កំ. បី.) អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.១៩៩] មុញ្ជបព្ពជភូតោ អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ សំសារំ នាតិវត្តតិ. តំ សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘កតមា ច សា, ភិក្ខវេ, តណ្ហា ជាលិនី សរិតា វិសដា វិសត្តិកា, យាយ អយំ លោកោ ឧទ្ធស្តោ បរិយោនទ្ធោ តន្តាកុលកជាតោ គុលាគុណ្ឋិកជាតោ មុញ្ជបព្ពជភូតោ អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ សំសារំ នាតិវត្តតិ? អដ្ឋារស ខោ បនិមានិ, ភិក្ខវេ, តណ្ហាវិចរិតានិ អជ្ឈត្តិកស្ស ឧបាទាយ, អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានិ ពាហិរស្ស ឧបាទាយ.

‘‘កតមានិ អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានិ អជ្ឈត្តិកស្ស ឧបាទាយ? អស្មីតិ, ភិក្ខវេ, សតិ ឥត្ថស្មីតិ ហោតិ, ឯវំស្មីតិ [ឯវមស្មិ (សី.), ឯវស្មិ (ស្យា. កំ. បី.) វិភ. ៩៧៣ បស្សិតព្ពំ] ហោតិ, អញ្ញថាស្មីតិ ហោតិ, អសស្មីតិ ហោតិ, សតស្មីតិ ហោតិ, សន្តិ ហោតិ, ឥត្ថំ សន្តិ ហោតិ, ឯវំ សន្តិ ហោតិ, អញ្ញថា សន្តិ ហោតិ, អបិហំ [អបិហ (សី. បី.), អបិ (ស្យា. កំ.)] សន្តិ ហោតិ, អបិហំ [អបិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ឥត្ថំ សន្តិ ហោតិ, អបិហំ [អបិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ឯវំ សន្តិ ហោតិ, អបិហំ [អបិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] អញ្ញថា សន្តិ ហោតិ, ភវិស្សន្តិ ហោតិ, ឥត្ថំ ភវិស្សន្តិ ហោតិ, ឯវំ ភវិស្សន្តិ ហោតិ, អញ្ញថា ភវិស្សន្តិ ហោតិ. ឥមានិ អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានិ អជ្ឈត្តិកស្ស ឧបាទាយ.

‘‘កតមានិ អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានិ ពាហិរស្ស ឧបាទាយ? ឥមិនាស្មីតិ, ភិក្ខវេ, សតិ ឥមិនា ឥត្ថស្មីតិ ហោតិ, ឥមិនា ឯវំស្មីតិ ហោតិ, ឥមិនា អញ្ញថាស្មីតិ ហោតិ, ឥមិនា អសស្មីតិ ហោតិ, ឥមិនា សតស្មីតិ ហោតិ, ឥមិនា សន្តិ ហោតិ, ឥមិនា ឥត្ថំ សន្តិ ហោតិ, ឥមិនា ឯវំ សន្តិ ហោតិ, ឥមិនា អញ្ញថា សន្តិ ហោតិ, ឥមិនា អបិហំ សន្តិ ហោតិ, ឥមិនា អបិហំ ឥត្ថំ សន្តិ ហោតិ, ឥមិនា អបិហំ ឯវំ សន្តិ ហោតិ, ឥមិនា អបិហំ អញ្ញថា សន្តិ ហោតិ, ឥមិនា ភវិស្សន្តិ ហោតិ, ឥមិនា ឥត្ថំ ភវិស្សន្តិ ហោតិ, ឥមិនា ឯវំ ភវិស្សន្តិ ហោតិ, ឥមិនា អញ្ញថា ភវិស្សន្តិ ហោតិ. ឥមានិ អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានិ ពាហិរស្ស ឧបាទាយ.

‘‘ឥតិ អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានិ អជ្ឈត្តិកស្ស ឧបាទាយ, អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានិ ពាហិរស្ស ឧបាទាយ. ឥមានិ វុច្ចន្តិ, ភិក្ខវេ, ឆត្តិំស តណ្ហាវិចរិតានិ. ឥតិ ឯវរូបានិ អតីតានិ ឆត្តិំស តណ្ហាវិចរិតានិ, អនាគតានិ ឆត្តិំស តណ្ហាវិចរិតានិ, បច្ចុប្បន្នានិ ឆត្តិំស តណ្ហាវិចរិតានិ. ឯវំ អដ្ឋសតំ តណ្ហាវិចរិតំ ហោន្តិ.

‘‘អយំ ខោ សា, ភិក្ខវេ, តណ្ហា ជាលិនី សរិតា វិសដា វិសត្តិកា, យាយ អយំ លោកោ ឧទ្ធស្តោ បរិយោនទ្ធោ តន្តាកុលកជាតោ គុលាគុណ្ឋិកជាតោ មុញ្ជបព្ពជភូតោ អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ សំសារំ នាតិវត្តតី’’តិ. នវមំ.

១០. បេមសុត្តំ

២០០. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, (បេមានិ) [( ) នត្ថិ សី. ស្យា. កំ. បី. បោត្ថកេសុ] ជាយន្តិ. កតមានិ ចត្តារិ? បេមា បេមំ ជាយតិ, បេមា ទោសោ ជាយតិ, ទោសា បេមំ ជាយតិ, ទោសា ទោសោ ជាយតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បេមា បេមំ ជាយតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ បុគ្គលស្ស ឥដ្ឋោ ហោតិ កន្តោ មនាបោ. តំ បរេ ឥដ្ឋេន កន្តេន មនាបេន សមុទាចរន្តិ. តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘យោ ខោ ម្យាយំ បុគ្គលោ ឥដ្ឋោ កន្តោ មនាបោ, តំ បរេ ឥដ្ឋេន កន្តេន មនាបេន សមុទាចរន្តី’តិ. សោ តេសុ បេមំ ជនេតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បេមា បេមំ ជាយតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បេមា ទោសោ ជាយតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ បុគ្គលស្ស ឥដ្ឋោ ហោតិ កន្តោ មនាបោ. តំ បរេ អនិដ្ឋេន អកន្តេន អមនាបេន សមុទាចរន្តិ. តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘យោ ខោ ម្យាយំ បុគ្គលោ ឥដ្ឋោ កន្តោ មនាបោ, តំ បរេ អនិដ្ឋេន អកន្តេន អមនាបេន សមុទាចរន្តី’តិ. សោ តេសុ ទោសំ ជនេតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បេមា ទោសោ ជាយតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ទោសា បេមំ ជាយតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ បុគ្គលស្ស អនិដ្ឋោ ហោតិ អកន្តោ អមនាបោ. តំ បរេ អនិដ្ឋេន អកន្តេន អមនាបេន សមុទាចរន្តិ. តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘យោ ខោ ម្យាយំ បុគ្គលោ អនិដ្ឋោ អកន្តោ អមនាបោ, តំ បរេ អនិដ្ឋេន អកន្តេន អមនាបេន សមុទាចរន្តី’តិ. សោ តេសុ បេមំ ជនេតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ទោសា បេមំ ជាយតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ទោសា ទោសោ ជាយតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ បុគ្គលស្ស អនិដ្ឋោ ហោតិ អកន្តោ អមនាបោ. តំ បរេ ឥដ្ឋេន កន្តេន មនាបេន សមុទាចរន្តិ. តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘យោ ខោ ម្យាយំ បុគ្គលោ អនិដ្ឋោ អកន្តោ អមនាបោ, តំ បរេ ឥដ្ឋេន កន្តេន មនាបេន សមុទាចរន្តី’តិ. សោ តេសុ ទោសំ ជនេតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ទោសា ទោសោ ជាយតិ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ បេមានិ ជាយន្តិ.

‘‘យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, យម្បិស្ស បេមា បេមំ ជាយតិ តម្បិស្ស តស្មិំ សមយេ ន ហោតិ, យោបិស្ស បេមា ទោសោ ជាយតិ សោបិស្ស តស្មិំ សមយេ ន ហោតិ, យម្បិស្ស ទោសា បេមំ ជាយតិ តម្បិស្ស តស្មិំ សមយេ ន ហោតិ, យោបិស្ស ទោសា ទោសោ ជាយតិ សោបិស្ស តស្មិំ សមយេ ន ហោតិ.

‘‘យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ ភិក្ខុ វិតក្កវិចារានំ វូបសមា…បេ… ទុតិយំ ឈានំ…បេ… តតិយំ ឈានំ…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, យម្បិស្ស បេមា បេមំ ជាយតិ តម្បិស្ស តស្មិំ សមយេ ន ហោតិ, យោបិស្ស បេមា ទោសោ ជាយតិ សោបិស្ស តស្មិំ សមយេ ន ហោតិ, យម្បិស្ស ទោសា បេមំ ជាយតិ តម្បិស្ស តស្មិំ សមយេ ន ហោតិ, យោបិស្ស ទោសា ទោសោ ជាយតិ សោបិស្ស តស្មិំ សមយេ ន ហោតិ.

‘‘យស្មិំ, ភិក្ខវេ, សមយេ ភិក្ខុ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, យម្បិស្ស បេមា បេមំ ជាយតិ តម្បិស្ស បហីនំ ហោតិ ឧច្ឆិន្នមូលំ តាលាវត្ថុកតំ អនភាវំកតំ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មំ, យោបិស្ស បេមា ទោសោ ជាយតិ សោបិស្ស បហីនោ ហោតិ ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលាវត្ថុកតោ អនភាវំកតោ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ, យម្បិស្ស ទោសា បេមំ ជាយតិ តម្បិស្ស បហីនំ ហោតិ ឧច្ឆិន្នមូលំ តាលាវត្ថុកតំ អនភាវំកតំ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មំ, យោបិស្ស ទោសា ទោសោ ជាយតិ សោបិស្ស បហីនោ ហោតិ ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលាវត្ថុកតោ អនភាវំកតោ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ នេវ ឧស្សេនេតិ ន បដិសេនេតិ [ន បដិស្សេនេតិ (សី. បី.)] ន ធូបាយតិ ន បជ្ជលតិ ន សម្បជ្ឈាយតិ [ន អបជ្ឈាយតិ (សី.), ន បជ្ឈាយតិ (ស្យា. កំ. បី.)].

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឧស្សេនេតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, រូបវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា រូបំ, រូបស្មិំ វា អត្តានំ; វេទនំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, វេទនាវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា វេទនំ, វេទនាយ វា អត្តានំ; សញ្ញំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, សញ្ញាវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា សញ្ញំ, សញ្ញាយ វា អត្តានំ; សង្ខារេ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, សង្ខារវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា សង្ខារេ, សង្ខារេសុ វា អត្តានំ; វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឧស្សេនេតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន ឧស្សេនេតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន រូបវន្តំ វា អត្តានំ, ន អត្តនិ វា រូបំ, ន រូបស្មិំ វា អត្តានំ; ន វេទនំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន វេទនាវន្តំ វា អត្តានំ, ន អត្តនិ វា វេទនំ, ន វេទនាយ វា អត្តានំ; ន សញ្ញំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន សញ្ញាវន្តំ វា អត្តានំ, ន អត្តនិ វា សញ្ញំ, ន សញ្ញាយ វា អត្តានំ; ន សង្ខារេ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន សង្ខារវន្តំ វា អត្តានំ, ន អត្តនិ វា សង្ខារេ, ន សង្ខារេសុ វា អត្តានំ; ន វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ, ន វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ, ន អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ, ន វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន ឧស្សេនេតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បដិសេនេតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អក្កោសន្តំ បច្ចក្កោសតិ, រោសន្តំ បដិរោសតិ, ភណ្ឌន្តំ បដិភណ្ឌតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បដិសេនេតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន បដិសេនេតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អក្កោសន្តំ ន បច្ចក្កោសតិ, រោសន្តំ ន បដិរោសតិ, ភណ្ឌន្តំ ន បដិភណ្ឌតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន បដិសេនេតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ធូបាយតិ? អស្មីតិ, ភិក្ខវេ, សតិ ឥត្ថស្មីតិ ហោតិ, ឯវំស្មីតិ ហោតិ, អញ្ញថាស្មីតិ ហោតិ, អសស្មីតិ ហោតិ, សតស្មីតិ ហោតិ, សន្តិ ហោតិ, ឥត្ថំ សន្តិ ហោតិ, ឯវំ សន្តិ ហោតិ, អញ្ញថា សន្តិ ហោតិ, អបិហំ សន្តិ ហោតិ, អបិហំ ឥត្ថំ សន្តិ ហោតិ, អបិហំ ឯវំ សន្តិ ហោតិ, អបិហំ អញ្ញថា សន្តិ ហោតិ, ភវិស្សន្តិ ហោតិ, ឥត្ថំ ភវិស្សន្តិ ហោតិ, ឯវំ ភវិស្សន្តិ ហោតិ, អញ្ញថា ភវិស្សន្តិ ហោតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ធូបាយតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន ធូបាយតិ? អស្មីតិ, ភិក្ខវេ, អសតិ ឥត្ថស្មីតិ ន ហោតិ, ឯវំស្មីតិ ន ហោតិ, អញ្ញថាស្មីតិ ន ហោតិ, អសស្មីតិ ន ហោតិ, សតស្មីតិ ន ហោតិ, សន្តិ ន ហោតិ, ឥត្ថំ សន្តិ ន ហោតិ, ឯវំ សន្តិ ន ហោតិ, អញ្ញថា សន្តិ ន ហោតិ, អបិហំ សន្តិ ន ហោតិ, អបិហំ ឥត្ថំ សន្តិ ន ហោតិ, អបិហំ ឯវំ សន្តិ ន ហោតិ, អបិហំ អញ្ញថា សន្តិ ន ហោតិ, ភវិស្សន្តិ ន ហោតិ, ឥត្ថំ ភវិស្សន្តិ ន ហោតិ, ឯវំ ភវិស្សន្តិ ន ហោតិ, អញ្ញថា ភវិស្សន្តិ ន ហោតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន ធូបាយតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បជ្ជលតិ? ឥមិនា អស្មីតិ, ភិក្ខវេ, សតិ ឥមិនា ឥត្ថស្មីតិ ហោតិ, ឥមិនា ឯវំស្មីតិ ហោតិ, ឥមិនា អញ្ញថាស្មីតិ ហោតិ, ឥមិនា អសស្មីតិ ហោតិ, ឥមិនា សតស្មីតិ ហោតិ, ឥមិនា សន្តិ ហោតិ, ឥមិនា ឥត្ថំ សន្តិ ហោតិ, ឥមិនា ឯវំ សន្តិ ហោតិ, ឥមិនា អញ្ញថា សន្តិ ហោតិ, ឥមិនា អបិហំ សន្តិ ហោតិ, ឥមិនា អបិហំ ឥត្ថំ សន្តិ ហោតិ, ឥមិនា អបិហំ ឯវំ សន្តិ ហោតិ, ឥមិនា អបិហំ អញ្ញថា សន្តិ ហោតិ, ឥមិនា ភវិស្សន្តិ ហោតិ, ឥមិនា ឥត្ថំ ភវិស្សន្តិ ហោតិ, ឥមិនា ឯវំ ភវិស្សន្តិ ហោតិ, ឥមិនា អញ្ញថា ភវិស្សន្តិ ហោតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បជ្ជលតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន បជ្ជលតិ? ឥមិនា អស្មីតិ, ភិក្ខវេ, អសតិ ឥមិនា ឥត្ថស្មីតិ ន ហោតិ, ឥមិនា ឯវំស្មីតិ ន ហោតិ, ឥមិនា អញ្ញថាស្មីតិ ន ហោតិ, ឥមិនា អសស្មីតិ ន ហោតិ, ឥមិនា សតស្មីតិ ន ហោតិ, ឥមិនា សន្តិ ន ហោតិ, ឥមិនា ឥត្ថំ សន្តិ ន ហោតិ, ឥមិនា ឯវំ សន្តិ ន ហោតិ, ឥមិនា អញ្ញថា សន្តិ ន ហោតិ, ឥមិនា អបិហំ សន្តិ ន ហោតិ, ឥមិនា អបិហំ ឥត្ថំ សន្តិ ន ហោតិ, ឥមិនា អបិហំ ឯវំ សន្តិ ន ហោតិ, ឥមិនា អបិហំ អញ្ញថា សន្តិ ន ហោតិ, ឥមិនា ភវិស្សន្តិ ន ហោតិ, ឥមិនា ឥត្ថំ ភវិស្សន្តិ ន ហោតិ, ឥមិនា ឯវំ ភវិស្សន្តិ ន ហោតិ, ឥមិនា អញ្ញថា ភវិស្សន្តិ ន ហោតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន បជ្ជលតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សម្បជ្ឈាយតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អស្មិមានោ បហីនោ ន ហោតិ ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលាវត្ថុកតោ អនភាវំកតោ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សម្បជ្ឈាយតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន សម្បជ្ឈាយតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អស្មិមានោ បហីនោ ហោតិ ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលាវត្ថុកតោ អនភាវំកតោ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ន សម្បជ្ឈាយតី’’តិ. ទសមំ.

មហាវគ្គោ បញ្ចមោ.