៣. ឧរុវេលវគ្គោ

១. បឋមឧរុវេលសុត្តំ

២១. ឯវំ មេ សុតំ [សំ. និ. ១.១៧៣ អាគតំ] – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘ឯកមិទាហំ, ភិក្ខវេ, សមយំ ឧរុវេលាយំ វិហរាមិ នជ្ជា នេរញ្ជរាយ តីរេ អជបាលនិគ្រោធេ បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ – ‘ទុក្ខំ ខោ អគារវោ វិហរតិ អប្បតិស្សោ. កិំ នុ ខោ អហំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា សក្កត្វា គរុំ កត្វា [គរុកត្វា (សី. បី.)] ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យ’’’ន្តិ?

‘‘តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – អបរិបូរស្ស ខោ អហំ សីលក្ខន្ធស្ស បារិបូរិយា អញ្ញំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យំ. ន ខោ បនាហំ បស្សាមិ សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ អញ្ញំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា អត្តនា សីលសម្បន្នតរំ, យមហំ សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យំ.

‘‘អបរិបូរស្ស ខោ អហំ សមាធិក្ខន្ធស្ស បារិបូរិយា អញ្ញំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យំ. ន ខោ បនាហំ បស្សាមិ សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ អញ្ញំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា អត្តនា សមាធិសម្បន្នតរំ, យមហំ សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យំ.

‘‘អបរិបូរស្ស ខោ អហំ បញ្ញាក្ខន្ធស្ស បារិបូរិយា អញ្ញំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យំ. ន ខោ បនាហំ បស្សាមិ សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ អញ្ញំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា អត្តនា បញ្ញាសម្បន្នតរំ, យមហំ សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យំ.

‘‘អបរិបូរស្ស ខោ អហំ វិមុត្តិក្ខន្ធស្ស បារិបូរិយា អញ្ញំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យំ. ន ខោ បនាហំ បស្សាមិ សទេវកេ លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ អញ្ញំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា អត្តនា វិមុត្តិសម្បន្នតរំ, យមហំ សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យ’’ន្តិ.

‘‘តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘យំនូនាហំ យ្វាយំ [យោបាយំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ធម្មោ មយា អភិសម្ពុទ្ធោ តមេវ ធម្មំ សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យ’’’ន្តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មា សហម្បតិ មម ចេតសា ចេតោបរិវិតក្កមញ្ញាយ – សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ [សម្មិញ្ជិតំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ, ឯវមេវំ – ព្រហ្មលោកេ អន្តរហិតោ មម បុរតោ បាតុរហោសិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មា សហម្បតិ ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា ទក្ខិណំ ជាណុមណ្ឌលំ បថវិយំ និហន្ត្វា យេនាហំ តេនញ្ជលិំ បណាមេត្វា មំ ឯតទវោច – ‘ឯវមេតំ ភគវា, ឯវមេតំ សុគត! យេបិ តេ, ភន្តេ, អហេសុំ អតីតមទ្ធានំ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា តេបិ ភគវន្តោ ធម្មំយេវ សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរិំសុ; យេបិ តេ, ភន្តេ, ភវិស្សន្តិ អនាគតមទ្ធានំ អរហន្តោ សម្មាសម្ពុទ្ធា តេបិ ភគវន្តោ ធម្មំយេវ សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរិស្សន្តិ; ភគវាបិ, ភន្តេ, ឯតរហិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ធម្មំយេវ សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរតូ’’’តិ. ឥទមវោច ព្រហ្មា សហម្បតិ. ឥទំ វត្វា អថាបរំ ឯតទវោច –

‘‘យេ ច អតីតា [យេ ចព្ភតីតា (សី. បី. ក.)] សម្ពុទ្ធា, យេ ច ពុទ្ធា អនាគតា;

យោ ចេតរហិ សម្ពុទ្ធោ, ពហូនំ [ពហុន្នំ (សី. ស្យា. កំ. បី.) សំ. និ. ១.១៧៣] សោកនាសនោ.

‘‘សព្ពេ សទ្ធម្មគរុនោ, វិហំសុ [វិហរិំសុ (ស្យា. កំ.)] វិហរន្តិ ច;

អថោបិ វិហរិស្សន្តិ, ឯសា ពុទ្ធាន ធម្មតា.

‘‘តស្មា ហិ អត្តកាមេន [អត្ថកាមេន (សី. ក.)], មហត្តមភិកង្ខតា;

សទ្ធម្មោ គរុកាតព្ពោ, សរំ ពុទ្ធាន សាសន’’ន្តិ.

‘‘ឥទមវោច, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មា សហម្បតិ. ឥទំ វត្វា មំ អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា តត្ថេវន្តរធាយិ. អថ ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មុនោ ច អជ្ឈេសនំ វិទិត្វា អត្តនោ ច បតិរូបំ យ្វាយំ [យោបាយំ (សព្ពត្ថ)] ធម្មោ មយា អភិសម្ពុទ្ធោ តមេវ ធម្មំ សក្កត្វា គរុំ កត្វា ឧបនិស្សាយ វិហាសិំ. យតោ ច ខោ, ភិក្ខវេ, សង្ឃោបិ មហត្តេន សមន្នាគតោ, អថ មេ សង្ឃេបិ គារវោ’’តិ. បឋមំ.

២. ទុតិយឧរុវេលសុត្តំ

២២. ‘‘ឯកមិទាហំ, ភិក្ខវេ, សមយំ ឧរុវេលាយំ វិហរាមិ នជ្ជា នេរញ្ជរាយ តីរេ អជបាលនិគ្រោធេ បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សម្ពហុលា ព្រាហ្មណា ជិណ្ណា វុទ្ធា មហល្លកា អទ្ធគតា វយោអនុប្បត្តា យេនាហំ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា មយា សទ្ធិំ សម្មោទិំសុ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ, ភិក្ខវេ, តេ ព្រាហ្មណា មំ ឯតទវោចុំ – ‘សុតំ នេតំ [មេតំ (សី. ស្យា. កំ. ក.)], ភោ គោតម – ន សមណោ គោតមោ ព្រាហ្មណេ ជិណ្ណេ វុទ្ធេ មហល្លកេ អទ្ធគតេ វយោអនុប្បត្តេ អភិវាទេតិ វា បច្ចុដ្ឋេតិ វា អាសនេន វា និមន្តេតីតិ. តយិទំ, ភោ គោតម, តថេវ. ន ហិ ភវំ គោតមោ ព្រាហ្មណេ ជិណ្ណេ វុទ្ធេ មហល្លកេ អទ្ធគតេ វយោអនុប្បត្តេ អភិវាទេតិ វា បច្ចុដ្ឋេតិ វា អាសនេន វា និមន្តេតិ. តយិទំ, ភោ គោតម, ន សម្បន្នមេវា’’’តិ.

‘‘តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯតទហោសិ – ‘នយិមេ [ន វត មេ (សី. បី.), ន ចយិមេ (ស្យា. កំ.), ន វតិមេ (?)] អាយស្មន្តោ ជានន្តិ ថេរំ វា ថេរករណេ វា ធម្មេ’តិ. វុទ្ធោ ចេបិ, ភិក្ខវេ, ហោតិ អាសីតិកោ វា នាវុតិកោ វា វស្សសតិកោ វា ជាតិយា. សោ ច ហោតិ អកាលវាទី អភូតវាទី អនត្ថវាទី អធម្មវាទី អវិនយវាទី, អនិធានវតិំ វាចំ ភាសិតា អកាលេន អនបទេសំ អបរិយន្តវតិំ អនត្ថសំហិតំ. អថ ខោ សោ ‘ពាលោ ថេរោ’ត្វេវ [តេវ (សី. បី.)] សង្ខំ គច្ឆតិ.

‘‘ទហរោ ចេបិ, ភិក្ខវេ, ហោតិ យុវា សុសុកាឡកេសោ ភទ្រេន យោព្ពនេន សមន្នាគតោ បឋមេន វយសា. សោ ច ហោតិ កាលវាទី ភូតវាទី អត្ថវាទី ធម្មវាទី វិនយវាទី និធានវតិំ វាចំ ភាសិតា កាលេន សាបទេសំ បរិយន្តវតិំ អត្ថសំហិតំ. អថ ខោ សោ ‘បណ្ឌិតោ ថេរោ’ត្វេវ សង្ខំ គច្ឆតិ.

‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, ថេរករណា ធម្មា. កតមេ ចត្តារោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលវា ហោតិ, បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ អាចារគោចរសម្បន្នោ អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី, សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ, ពហុស្សុតោ ហោតិ សុតធរោ សុតសន្និចយោ, យេ តេ ធម្មា អាទិកល្យាណា មជ្ឈេកល្យាណា បរិយោសានកល្យាណា សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ [សាត្ថា សព្យញ្ជនា (សី. បី.)] កេវលបរិបុណ្ណំ [កេវលបរិបុណ្ណា (សី.)] បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ អភិវទន្តិ, តថារូបាស្ស ធម្មា ពហុស្សុតា ហោន្តិ ធាតា [ធតា (សី. ស្យា. កំ. បី.)] វចសា បរិចិតា មនសានុបេក្ខិតា, ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា, ចតុន្នំ ឈានានំ អាភិចេតសិកានំ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារានំ និកាមលាភី ហោតិ អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី, អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ ថេរករណា ធម្មា’’តិ.

‘‘យោ ឧទ្ធតេន ចិត្តេន, សម្ផញ្ច ពហុ ភាសតិ;

អសមាហិតសង្កប្បោ, អសទ្ធម្មរតោ មគោ;

អារា សោ ថាវរេយ្យម្ហា, បាបទិដ្ឋិ អនាទរោ.

‘‘យោ ច សីលេន សម្បន្នោ, សុតវា បដិភានវា;

សញ្ញតោ ធីរោ ធម្មេសុ [សញ្ញតោ ធីរធម្មេសុ (សី.), សំយុត្តោ ថិរធម្មេសុ (ស្យា. កំ.)], បញ្ញាយត្ថំ វិបស្សតិ.

‘‘បារគូ សព្ពធម្មានំ, អខិលោ បដិភានវា;

បហីនជាតិមរណោ, ព្រហ្មចរិយស្ស កេវលី.

‘‘តមហំ វទាមិ ថេរោតិ, យស្ស នោ សន្តិ អាសវា;

អាសវានំ ខយា ភិក្ខុ, សោ ថេរោតិ បវុច្ចតី’’តិ. ទុតិយំ;

៣. លោកសុត្តំ

២៣. ‘‘លោកោ, ភិក្ខវេ, តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធោ. លោកស្មា តថាគតោ វិសំយុត្តោ. លោកសមុទយោ, ភិក្ខវេ, តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធោ. លោកសមុទយោ តថាគតស្ស បហីនោ. លោកនិរោធោ, ភិក្ខវេ, តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធោ. លោកនិរោធោ តថាគតស្ស សច្ឆិកតោ. លោកនិរោធគាមិនី បដិបទា, ភិក្ខវេ, តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធា. លោកនិរោធគាមិនី បដិបទា តថាគតស្ស ភាវិតា.

‘‘យំ, ភិក្ខវេ, សទេវកស្ស លោកស្ស សមារកស្ស សព្រហ្មកស្ស សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាតំ បត្តំ បរិយេសិតំ អនុវិចរិតំ មនសា, សព្ពំ តំ តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធំ. តស្មា ‘តថាគតោ’តិ វុច្ចតិ.

‘‘យញ្ច, ភិក្ខវេ, រត្តិំ តថាគតោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈតិ យញ្ច រត្តិំ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយតិ, យំ ឯតស្មិំ អន្តរេ ភាសតិ លបតិ និទ្ទិសតិ សព្ពំ តំ តថេវ ហោតិ, នោ អញ្ញថា. តស្មា ‘តថាគតោ’តិ វុច្ចតិ.

‘‘យថាវាទី, ភិក្ខវេ, តថាគតោ តថាការី, យថាការី តថាវាទី. ឥតិ យថាវាទី តថាការី, យថាការី តថាវាទី. តស្មា ‘តថាគតោ’តិ វុច្ចតិ.

‘‘សទេវកេ, ភិក្ខវេ, លោកេ សមារកេ សព្រហ្មកេ សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ តថាគតោ អភិភូ អនភិភូតោ អញ្ញទត្ថុ ទសោ វសវត្តី. តស្មា ‘តថាគតោ’តិ វុច្ចតិ’’.

‘‘សព្ពំ លោកំ អភិញ្ញាយ, សព្ពំ លោកេ យថាតថំ;

សព្ពំ លោកំ [សព្ពលោក (សី. ស្យា. កំ. បី.)] វិសំយុត្តោ, សព្ពលោកេ អនូបយោ.

‘‘ស វេ សព្ពាភិភូ ធីរោ, សព្ពគន្ថប្បមោចនោ;

ផុដ្ឋ’ស្ស បរមា សន្តិ, និព្ពានំ អកុតោភយំ.

‘‘ឯស ខីណាសវោ ពុទ្ធោ, អនីឃោ ឆិន្នសំសយោ;

សព្ពកម្មក្ខយំ បត្តោ, វិមុត្តោ ឧបធិសង្ខយេ.

‘‘ឯស សោ ភគវា ពុទ្ធោ, ឯស សីហោ អនុត្តរោ;

សទេវកស្ស លោកស្ស, ព្រហ្មចក្កំ បវត្តយី.

‘‘ឥតិ ទេវា មនុស្សា ច, យេ ពុទ្ធំ សរណំ គតា;

សង្គម្ម តំ នមស្សន្តិ, មហន្តំ វីតសារទំ.

‘‘ទន្តោ ទមយតំ សេដ្ឋោ, សន្តោ សមយតំ ឥសិ;

មុត្តោ មោចយតំ អគ្គោ, តិណ្ណោ តារយតំ វរោ.

‘‘ឥតិ ហេតំ នមស្សន្តិ, មហន្តំ វីតសារទំ;

សទេវកស្មិំ លោកស្មិំ, នត្ថិ តេ [នត្ថិ តេ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] បដិបុគ្គលោ’’តិ. តតិយំ;

៤. កាឡការាមសុត្តំ

២៤. ឯកំ សមយំ ភគវា សាកេតេ វិហរតិ កាឡការាមេ [កោឡិការាមេ (ក.)]. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘យំ, ភិក្ខវេ, សទេវកស្ស លោកស្ស សមារកស្ស សព្រហ្មកស្ស សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាតំ បត្តំ បរិយេសិតំ អនុវិចរិតំ មនសា, តមហំ ជានាមិ.

‘‘យំ, ភិក្ខវេ, សទេវកស្ស លោកស្ស សមារកស្ស សព្រហ្មកស្ស សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាតំ បត្តំ បរិយេសិតំ អនុវិចរិតំ មនសា, តមហំ អព្ភញ្ញាសិំ. តំ តថាគតស្ស វិទិតំ, តំ តថាគតោ ន ឧបដ្ឋាសិ.

‘‘យំ, ភិក្ខវេ, សទេវកស្ស លោកស្ស សមារកស្ស សព្រហ្មកស្ស សស្សមណព្រាហ្មណិយា បជាយ សទេវមនុស្សាយ ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាតំ បត្តំ បរិយេសិតំ អនុវិចរិតំ មនសា, តមហំ ន ជានាមីតិ វទេយ្យំ, តំ មមស្ស មុសា.

‘‘យំ, ភិក្ខវេ…បេ… តមហំ ជានាមិ ច ន ច ជានាមីតិ វទេយ្យំ, តំបស្ស [តំ បិស្ស (ស្យា. កំ.), តំ មមស្ស (ក.)] តាទិសមេវ.

‘‘យំ, ភិក្ខវេ…បេ… តមហំ នេវ ជានាមិ ន ន ជានាមីតិ វទេយ្យំ, តំ មមស្ស កលិ.

‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ទដ្ឋា ទដ្ឋព្ពំ, ទិដ្ឋំ ន មញ្ញតិ, អទិដ្ឋំ ន មញ្ញតិ, ទដ្ឋព្ពំ ន មញ្ញតិ, ទដ្ឋារំ ន មញ្ញតិ; សុត្វា សោតព្ពំ, សុតំ ន មញ្ញតិ, អសុតំ ន មញ្ញតិ, សោតព្ពំ ន មញ្ញតិ, សោតារំ ន មញ្ញតិ; មុត្វា មោតព្ពំ, មុតំ ន មញ្ញតិ, អមុតំ ន មញ្ញតិ, មោតព្ពំ ន មញ្ញតិ, មោតារំ ន មញ្ញតិ; វិញ្ញត្វា វិញ្ញាតព្ពំ, វិញ្ញាតំ ន មញ្ញតិ, អវិញ្ញាតំ ន មញ្ញតិ, វិញ្ញាតព្ពំ ន មញ្ញតិ, វិញ្ញាតារំ ន មញ្ញតិ. ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតព្ពេសុ ធម្មេសុ តាទីយេវ តាទី [តាទិសោវ តាទី (ស្យា. កំ.), តាទិសេ យេវ តាទី (បី.), តាទីយេវ តាទីយេវេកា (ក.)]. តម្ហា ច បន តាទិម្ហា [តាទិតម្ហា (សី. បី.)] អញ្ញោ តាទី ឧត្តរិតរោ វា បណីតតរោ វា នត្ថីតិ វទាមី’’តិ.

‘‘យំ កិញ្ចិ ទិដ្ឋំវ សុតំ មុតំ វា,

អជ្ឈោសិតំ សច្ចមុតំ បរេសំ;

ន តេសុ តាទី សយសំវុតេសុ,

សច្ចំ មុសា វាបិ បរំ ទហេយ្យ.

‘‘ឯតញ្ច សល្លំ បដិកច្ច [បដិគច្ច (សី. បី.)] ទិស្វា,

អជ្ឈោសិតា យត្ថ បជា វិសត្តា;

ជានាមិ បស្សាមិ តថេវ ឯតំ,

អជ្ឈោសិតំ នត្ថិ តថាគតាន’’ន្តិ. ចតុត្ថំ;

៥. ព្រហ្មចរិយសុត្តំ

២៥. ‘‘នយិទំ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតិ ជនកុហនត្ថំ, ន ជនលបនត្ថំ, ន លាភសក្ការសិលោកានិសំសត្ថំ, ន ឥតិវាទប្បមោក្ខានិសំសត្ថំ, ន ‘ឥតិ មំ ជនោ ជានាតូ’តិ. អថ ខោ ឥទំ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតិ សំវរត្ថំ បហានត្ថំ វិរាគត្ថំ និរោធត្ថ’’ន្តិ.

‘‘សំវរត្ថំ បហានត្ថំ, ព្រហ្មចរិយំ អនីតិហំ;

អទេសយិ សោ ភគវា, និព្ពានោគធគាមិនំ;

ឯស មគ្គោ មហន្តេហិ [មហត្តេភិ (ក.) ឥតិវុ. ៣៥], អនុយាតោ មហេសិភិ.

‘‘យេ ច តំ បដិបជ្ជន្តិ, យថា ពុទ្ធេន ទេសិតំ;

ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សន្តិ, សត្ថុសាសនការិនោ’’តិ. បញ្ចមំ;

៦. កុហសុត្តំ

២៦. [ឥតិវុ. ១០៨ ឥតិវុត្តកេបិ] ‘‘យេ តេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ កុហា ថទ្ធា លបា សិង្គី ឧន្នឡា អសមាហិតា, ន មេ តេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ មាមកា. អបគតា ច តេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ ឥមស្មា ធម្មវិនយា, ន ច តេ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ វុទ្ធិំ វិរុឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជន្តិ. យេ ច ខោ តេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ និក្កុហា និល្លបា ធីរា អត្ថទ្ធា សុសមាហិតា, តេ ខោ មេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ មាមកា. អនបគតា ច តេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ ឥមស្មា ធម្មវិនយា. តេ ច ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ វុទ្ធិំ វិរុឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជន្តី’’តិ.

[ឥតិវុ. ១០៨ ឥតិវុត្តកេបិ] ‘‘កុហា ថទ្ធា លបា សិង្គី, ឧន្នឡា អសមាហិតា;

ន តេ ធម្មេ វិរូហន្តិ, សម្មាសម្ពុទ្ធទេសិតេ.

‘‘និក្កុហា និល្លបា ធីរា, អត្ថទ្ធា សុសមាហិតា;

តេ វេ ធម្មេ វិរូហន្តិ, សម្មាសម្ពុទ្ធទេសិតេ’’តិ. ឆដ្ឋំ;

៧. សន្តុដ្ឋិសុត្តំ

២៧. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, អប្បានិ ច [ចេវ (ក.)] សុលភានិ ច, តានិ ច អនវជ្ជានិ. កតមានិ ចត្តារិ? បំសុកូលំ, ភិក្ខវេ, ចីវរានំ អប្បញ្ច សុលភញ្ច, តញ្ច អនវជ្ជំ. បិណ្ឌិយាលោបោ, ភិក្ខវេ, ភោជនានំ អប្បញ្ច សុលភញ្ច, តញ្ច អនវជ្ជំ. រុក្ខមូលំ, ភិក្ខវេ, សេនាសនានំ អប្បញ្ច សុលភញ្ច, តញ្ច អនវជ្ជំ. បូតិមុត្តំ, ភិក្ខវេ, ភេសជ្ជានំ អប្បញ្ច សុលភញ្ច, តញ្ច អនវជ្ជំ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ អប្បានិ ច សុលភានិ ច, តានិ ច អនវជ្ជានិ. យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អប្បេន ច តុដ្ឋោ ហោតិ សុលភេន ច, ឥទមស្សាហំ អញ្ញតរំ សាមញ្ញង្គន្តិ [សាមញ្ញន្តិ (ក.)] វទាមី’’តិ.

‘‘អនវជ្ជេន តុដ្ឋស្ស, អប្បេន សុលភេន ច;

ន សេនាសនមារព្ភ, ចីវរំ បានភោជនំ;

វិឃាតោ ហោតិ ចិត្តស្ស, ទិសា នប្បដិហញ្ញតិ.

‘‘យេ ចស្ស ធម្មា អក្ខាតា, សាមញ្ញស្សានុលោមិកា;

អធិគ្គហិតា តុដ្ឋស្ស, អប្បមត្តស្ស សិក្ខតោ’’តិ. សត្តមំ;

៨. អរិយវំសសុត្តំ

២៨. ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, អរិយវំសា អគ្គញ្ញា រត្តញ្ញា វំសញ្ញា បោរាណា អសំកិណ្ណា អសំកិណ្ណបុព្ពា, ន សំកីយន្តិ ន សំកីយិស្សន្តិ, អប្បដិកុដ្ឋា សមណេហិ ព្រាហ្មណេហិ វិញ្ញូហិ. កតមេ ចត្តារោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ ឥតរីតរេន ចីវរេន, ឥតរីតរចីវរសន្តុដ្ឋិយា ច វណ្ណវាទី, ន ច ចីវរហេតុ អនេសនំ អប្បតិរូបំ អាបជ្ជតិ, អលទ្ធា ច ចីវរំ ន បរិតស្សតិ, លទ្ធា ច ចីវរំ អគធិតោ [អគថិតោ (សី. បី.)] អមុច្ឆិតោ អនជ្ឈោសន្នោ អាទីនវទស្សាវី និស្សរណបញ្ញោ បរិភុញ្ជតិ; តាយ ច បន ឥតរីតរចីវរសន្តុដ្ឋិយា នេវត្តានុក្កំសេតិ, នោ [ន (ទី. និ. ៣.៣០៩)] បរំ វម្ភេតិ. យោ ហិ តត្ថ ទក្ខោ អនលសោ សម្បជានោ បតិស្សតោ, អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បោរាណេ អគ្គញ្ញេ អរិយវំសេ ឋិតោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ ឥតរីតរេន បិណ្ឌបាតេន, ឥតរីតរបិណ្ឌបាតសន្តុដ្ឋិយា ច វណ្ណវាទី, ន ច បិណ្ឌបាតហេតុ អនេសនំ អប្បតិរូបំ អាបជ្ជតិ, អលទ្ធា ច បិណ្ឌបាតំ ន បរិតស្សតិ, លទ្ធា ច បិណ្ឌបាតំ អគធិតោ អមុច្ឆិតោ អនជ្ឈោសន្នោ អាទីនវទស្សាវី និស្សរណបញ្ញោ បរិភុញ្ជតិ; តាយ ច បន ឥតរីតរបិណ្ឌបាតសន្តុដ្ឋិយា នេវត្តានុក្កំសេតិ, នោ បរំ វម្ភេតិ. យោ ហិ តត្ថ ទក្ខោ អនលសោ សម្បជានោ បតិស្សតោ, អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បោរាណេ អគ្គញ្ញេ អរិយវំសេ ឋិតោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សន្តុដ្ឋោ ហោតិ ឥតរីតរេន សេនាសនេន, ឥតរីតរសេនាសនសន្តុដ្ឋិយា ច វណ្ណវាទី, ន ច សេនាសនហេតុ អនេសនំ អប្បតិរូបំ អាបជ្ជតិ, អលទ្ធា ច សេនាសនំ ន បរិតស្សតិ, លទ្ធា ច សេនាសនំ អគធិតោ អមុច្ឆិតោ អនជ្ឈោសន្នោ អាទីនវទស្សាវី និស្សរណបញ្ញោ បរិភុញ្ជតិ; តាយ ច បន ឥតរីតរសេនាសនសន្តុដ្ឋិយា នេវត្តានុក្កំសេតិ, នោ បរំ វម្ភេតិ. យោ ហិ តត្ថ ទក្ខោ អនលសោ សម្បជានោ បតិស្សតោ, អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បោរាណេ អគ្គញ្ញេ អរិយវំសេ ឋិតោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ភាវនារាមោ ហោតិ ភាវនារតោ, បហានារាមោ ហោតិ បហានរតោ; តាយ ច បន ភាវនារាមតាយ ភាវនារតិយា បហានារាមតាយ បហានរតិយា នេវត្តានុក្កំសេតិ, នោ បរំ វម្ភេតិ. យោ ហិ តត្ថ ទក្ខោ អនលសោ សម្បជានោ បតិស្សតោ, អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បោរាណេ អគ្គញ្ញេ អរិយវំសេ ឋិតោ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ អរិយវំសា អគ្គញ្ញា រត្តញ្ញា វំសញ្ញា បោរាណា អសំកិណ្ណា អសំកិណ្ណបុព្ពា, ន សំកីយន្តិ ន សំកីយិស្សន្តិ, អប្បដិកុដ្ឋា សមណេហិ ព្រាហ្មណេហិ វិញ្ញូហិ.

‘‘ឥមេហិ ច បន, ភិក្ខវេ, ចតូហិ អរិយវំសេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ បុរត្ថិមាយ ចេបិ ទិសាយ វិហរតិ ស្វេវ អរតិំ សហតិ, ន តំ អរតិ សហតិ; បច្ឆិមាយ ចេបិ ទិសាយ វិហរតិ ស្វេវ អរតិំ សហតិ, ន តំ អរតិ សហតិ; ឧត្តរាយ ចេបិ ទិសាយ វិហរតិ ស្វេវ អរតិំ សហតិ, ន តំ អរតិ សហតិ; ទក្ខិណាយ ចេបិ ទិសាយ វិហរតិ ស្វេវ អរតិំ សហតិ, ន តំ អរតិ សហតិ. តំ កិស្ស ហេតុ? អរតិរតិសហោ ហិ, ភិក្ខវេ, ធីរោ’’តិ.

‘‘នារតិ សហតិ ធីរំ [វីរំ (សី.)], នារតិ ធីរំ សហតិ;

ធីរោវ អរតិំ សហតិ, ធីរោ ហិ អរតិស្សហោ.

‘‘សព្ពកម្មវិហាយីនំ, បនុណ្ណំ [បណុន្នំ (?)] កោ និវារយេ;

នេក្ខំ ជម្ពោនទស្សេវ, កោ តំ និន្ទិតុមរហតិ;

ទេវាបិ នំ បសំសន្តិ, ព្រហ្មុនាបិ បសំសិតោ’’តិ. អដ្ឋមំ;

៩. ធម្មបទសុត្តំ

២៩. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ធម្មបទានិ អគ្គញ្ញានិ រត្តញ្ញានិ វំសញ្ញានិ បោរាណានិ អសំកិណ្ណានិ អសំកិណ្ណបុព្ពានិ, ន សំកីយន្តិ ន សំកីយិស្សន្តិ, អប្បដិកុដ្ឋានិ សមណេហិ ព្រាហ្មណេហិ វិញ្ញូហិ. កតមានិ ចត្តារិ? អនភិជ្ឈា, ភិក្ខវេ, ធម្មបទំ អគ្គញ្ញំ រត្តញ្ញំ វំសញ្ញំ បោរាណំ អសំកិណ្ណំ អសំកិណ្ណបុព្ពំ, ន សំកីយតិ ន សំកីយិស្សតិ, អប្បដិកុដ្ឋំ សមណេហិ ព្រាហ្មណេហិ វិញ្ញូហិ.

‘‘អព្យាបាទោ, ភិក្ខវេ, ធម្មបទំ អគ្គញ្ញំ រត្តញ្ញំ វំសញ្ញំ បោរាណំ អសំកិណ្ណំ អសំកិណ្ណបុព្ពំ, ន សំកីយតិ ន សំកីយិស្សតិ, អប្បដិកុដ្ឋំ សមណេហិ ព្រាហ្មណេហិ វិញ្ញូហិ.

‘‘សម្មាសតិ, ភិក្ខវេ, ធម្មបទំ អគ្គញ្ញំ រត្តញ្ញំ វំសញ្ញំ បោរាណំ អសំកិណ្ណំ អសំកិណ្ណបុព្ពំ, ន សំកីយតិ ន សំកីយិស្សតិ, អប្បដិកុដ្ឋំ សមណេហិ ព្រាហ្មណេហិ វិញ្ញូហិ.

‘‘សម្មាសមាធិ, ភិក្ខវេ, ធម្មបទំ អគ្គញ្ញំ រត្តញ្ញំ វំសញ្ញំ បោរាណំ អសំកិណ្ណំ អសំកិណ្ណបុព្ពំ, ន សំកីយតិ ន សំកីយិស្សតិ, អប្បដិកុដ្ឋំ សមណេហិ ព្រាហ្មណេហិ វិញ្ញូហិ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ ធម្មបទានិ អគ្គញ្ញានិ រត្តញ្ញានិ វំសញ្ញានិ បោរាណានិ អសំកិណ្ណានិ អសំកិណ្ណបុព្ពានិ, ន សំកីយន្តិ ន សំកីយិស្សន្តិ, អប្បដិកុដ្ឋានិ សមណេហិ ព្រាហ្មណេហិ វិញ្ញូហី’’តិ.

‘‘អនភិជ្ឈាលុ វិហរេយ្យ, អព្យាបន្នេន ចេតសា;

សតោ ឯកគ្គចិត្តស្ស [ឯកគ្គចិត្តាយំ (ក.)], អជ្ឈត្តំ សុសមាហិតោ’’តិ. នវមំ;

១០. បរិព្ពាជកសុត្តំ

៣០. ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ គិជ្ឈកូដេ បព្ពតេ. តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា អភិញ្ញាតា អភិញ្ញាតា បរិព្ពាជកា សិប្បិនិកាតីរេ [សប្បិនិយា តីរេ (សី. បី.), សិប្បិនិយា តីរេ (ស្យា. កំ.), សិប្បិនិយា នទិយា តីរេ (ក.)] បរិព្ពាជការាមេ បដិវសន្តិ, សេយ្យថិទំ អន្នភារោ វរធរោ សកុលុទាយី ច បរិព្ពាជកោ អញ្ញេ ច អភិញ្ញាតា អភិញ្ញាតា បរិព្ពាជកា. អថ ខោ ភគវា សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេន សិប្បិនិកាតីរំ បរិព្ពាជការាមោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. និសជ្ជ ខោ ភគវា តេ បរិព្ពាជកេ ឯតទវោច –

‘‘ចត្តារិមានិ, បរិព្ពាជកា, ធម្មបទានិ អគ្គញ្ញានិ រត្តញ្ញានិ វំសញ្ញានិ បោរាណានិ អសំកិណ្ណានិ អសំកិណ្ណបុព្ពានិ, ន សំកីយន្តិ ន សំកីយិស្សន្តិ, អប្បដិកុដ្ឋានិ សមណេហិ ព្រាហ្មណេហិ វិញ្ញូហិ. កតមានិ ចត្តារិ? អនភិជ្ឈា, បរិព្ពាជកា, ធម្មបទំ អគ្គញ្ញំ រត្តញ្ញំ វំសញ្ញំ បោរាណំ អសំកិណ្ណំ អសំកិណ្ណបុព្ពំ, ន សំកីយតិ ន សំកីយិស្សតិ, អប្បដិកុដ្ឋំ សមណេហិ ព្រាហ្មណេហិ វិញ្ញូហិ. អព្យាបាទោ, បរិព្ពាជកា, ធម្មបទំ…បេ… សម្មាសតិ, បរិព្ពាជកា, ធម្មបទំ…បេ… សម្មាសមាធិ, បរិព្ពាជកា, ធម្មបទំ អគ្គញ្ញំ រត្តញ្ញំ វំសញ្ញំ បោរាណំ អសំកិណ្ណំ អសំកិណ្ណបុព្ពំ, ន សំកីយតិ ន សំកីយិស្សតិ, អប្បដិកុដ្ឋំ សមណេហិ ព្រាហ្មណេហិ វិញ្ញូហិ. ឥមានិ ខោ, បរិព្ពាជកា, ចត្តារិ ធម្មបទានិ អគ្គញ្ញានិ រត្តញ្ញានិ វំសញ្ញានិ បោរាណានិ អសំកិណ្ណានិ អសំកិណ្ណបុព្ពានិ, ន សំកីយន្តិ ន សំកីយិស្សន្តិ, អប្បដិកុដ្ឋានិ សមណេហិ ព្រាហ្មណេហិ វិញ្ញូហិ.

‘‘យោ ខោ, បរិព្ពាជកា, ឯវំ វទេយ្យ – ‘អហមេតំ អនភិជ្ឈំ ធម្មបទំ បច្ចក្ខាយ អភិជ្ឈាលុំ កាមេសុ តិព្ពសារាគំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា បញ្ញាបេស្សាមី’តិ, តមហំ តត្ថ ឯវំ វទេយ្យំ – ‘ឯតុ វទតុ ព្យាហរតុ បស្សាមិស្សានុភាវ’ន្តិ. សោ វត, បរិព្ពាជកា, អនភិជ្ឈំ ធម្មបទំ បច្ចក្ខាយ អភិជ្ឈាលុំ កាមេសុ តិព្ពសារាគំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា បញ្ញាបេស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ.

‘‘យោ ខោ, បរិព្ពាជកា, ឯវំ វទេយ្យ – ‘អហមេតំ អព្យាបាទំ ធម្មបទំ បច្ចក្ខាយ ព្យាបន្នចិត្តំ បទុដ្ឋមនសង្កប្បំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា បញ្ញាបេស្សាមី’តិ, តមហំ តត្ថ ឯវំ វទេយ្យំ – ‘ឯតុ វទតុ ព្យាហរតុ បស្សាមិស្សានុភាវ’ន្តិ. សោ វត, បរិព្ពាជកា, អព្យាបាទំ ធម្មបទំ បច្ចក្ខាយ ព្យាបន្នចិត្តំ បទុដ្ឋមនសង្កប្បំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា បញ្ញាបេស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ.

‘‘យោ ខោ, បរិព្ពាជកា, ឯវំ វទេយ្យ – ‘អហមេតំ សម្មាសតិំ ធម្មបទំ បច្ចក្ខាយ មុដ្ឋស្សតិំ អសម្បជានំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា បញ្ញាបេស្សាមី’តិ, តមហំ តត្ថ ឯវំ វទេយ្យំ – ‘ឯតុ វទតុ ព្យាហរតុ បស្សាមិស្សានុភាវ’ន្តិ. សោ វត, បរិព្ពាជកា, សម្មាសតិំ ធម្មបទំ បច្ចក្ខាយ មុដ្ឋស្សតិំ អសម្បជានំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា បញ្ញាបេស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ.

‘‘យោ ខោ, បរិព្ពាជកា, ឯវំ វទេយ្យ – ‘អហមេតំ សម្មាសមាធិំ ធម្មបទំ បច្ចក្ខាយ អសមាហិតំ វិព្ភន្តចិត្តំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា បញ្ញាបេស្សាមី’តិ, តមហំ តត្ថ ឯវំ វទេយ្យំ – ‘ឯតុ វទតុ ព្យាហរតុ បស្សាមិស្សានុភាវ’ន្តិ. សោ វត, បរិព្ពាជកា, សម្មាសមាធិំ ធម្មបទំ បច្ចក្ខាយ អសមាហិតំ វិព្ភន្តចិត្តំ សមណំ វា ព្រាហ្មណំ វា បញ្ញាបេស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ.

‘‘យោ ខោ, បរិព្ពាជកា, ឥមានិ ចត្តារិ ធម្មបទានិ គរហិតព្ពំ បដិក្កោសិតព្ពំ មញ្ញេយ្យ, តស្ស ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ចត្តារោ សហធម្មិកា វាទានុបាតា គារយ្ហា ឋានា [វាទានុវាទា គារយ្ហំ ឋានំ (ម. និ. ៣.៨)] អាគច្ឆន្តិ. កតមេ ចត្តារោ? អនភិជ្ឈំ ចេ ភវំ ធម្មបទំ គរហតិ បដិក្កោសតិ, យេ ច ហិ [យេ ច (ម. និ. ៣.១៤២-១៤៣)] អភិជ្ឈាលូ កាមេសុ តិព្ពសារាគា សមណព្រាហ្មណា តេ ភោតោ បុជ្ជា តេ ភោតោ បាសំសា. អព្យាបាទំ ចេ ភវំ ធម្មបទំ គរហតិ បដិក្កោសតិ, យេ ច ហិ ព្យាបន្នចិត្តា បទុដ្ឋមនសង្កប្បា សមណព្រាហ្មណា តេ ភោតោ បុជ្ជា តេ ភោតោ បាសំសា. សម្មាសតិំ ចេ ភវំ ធម្មបទំ គរហតិ បដិក្កោសតិ, យេ ច ហិ មុដ្ឋស្សតី អសម្បជានា សមណព្រាហ្មណា តេ ភោតោ បុជ្ជា តេ ភោតោ បាសំសា. សម្មាសមាធិំ ចេ ភវំ ធម្មបទំ គរហតិ បដិក្កោសតិ, យេ ច ហិ អសមាហិតា វិព្ភន្តចិត្តា សមណព្រាហ្មណា តេ ភោតោ បុជ្ជា តេ ភោតោ បាសំសា.

‘‘យោ ខោ, បរិព្ពាជកា, ឥមានិ ចត្តារិ ធម្មបទានិ គរហិតព្ពំ បដិក្កោសិតព្ពំ មញ្ញេយ្យ, តស្ស ទិដ្ឋេវ ធម្មេ ឥមេ ចត្តារោ សហធម្មិកា វាទានុបាតា គារយ្ហា ឋានា អាគច្ឆន្តិ. យេបិ តេ បរិព្ពាជកា អហេសុំ ឧក្កលា វស្សភញ្ញា [វស្សភិញ្ញា (ក.) សំ. និ. ៣.៦២ បស្សិតព្ពំ] អហេតុកវាទា អកិរិយវាទា នត្ថិកវាទា, តេបិ ឥមានិ ចត្តារិ ធម្មបទានិ ន គរហិតព្ពំ ន បដិក្កោសិតព្ពំ អមញ្ញិំសុ. តំ កិស្ស ហេតុ? និន្ទាព្យារោសនឧបារម្ភភយា’’តិ [ឧបវាទភយាតិ (ក.) ម. និ. ៣.១៥០; សំ. និ. ៣.៦២ បស្សិតព្ពំ].

‘‘អព្យាបន្នោ សទា សតោ, អជ្ឈត្តំ សុសមាហិតោ;

អភិជ្ឈាវិនយេ សិក្ខំ, អប្បមត្តោតិ វុច្ចតី’’តិ. ទសមំ;

ឧរុវេលវគ្គោ តតិយោ.