៤. ចក្កវគ្គោ

១. ចក្កសុត្តំ

៣១. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ចក្កានិ, យេហិ សមន្នាគតានំ ទេវមនុស្សានំ ចតុចក្កំ វត្តតិ, យេហិ សមន្នាគតា ទេវមនុស្សា នចិរស្សេវ មហន្តត្តំ វេបុល្លត្តំ បាបុណន្តិ ភោគេសុ. កតមានិ ចត្តារិ? បតិរូបទេសវាសោ, សប្បុរិសាវស្សយោ [សប្បុរិសូបស្សយោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)], អត្តសម្មាបណិធិ, បុព្ពេ ច កតបុញ្ញតា – ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ ចក្កានិ, យេហិ សមន្នាគតានំ ទេវមនុស្សានំ ចតុចក្កំ វត្តតិ, យេហិ សមន្នាគតា ទេវមនុស្សា នចិរស្សេវ មហន្តត្តំ វេបុល្លត្តំ បាបុណន្តិ ភោគេសូ’’តិ.

‘‘បតិរូបេ វសេ ទេសេ, អរិយមិត្តករោ សិយា;

សម្មាបណិធិសម្បន្នោ, បុព្ពេ បុញ្ញកតោ នរោ;

ធញ្ញំ ធនំ យសោ កិត្តិ, សុខញ្ចេតំធិវត្តតី’’តិ. បឋមំ;

២. សង្គហសុត្តំ

៣២. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, សង្គហវត្ថូនិ. កតមានិ ចត្តារិ? ទានំ, បេយ្យវជ្ជំ, អត្ថចរិយា, សមានត្តតា – ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារិ សង្គហវត្ថូនី’’តិ.

‘‘ទានញ្ច បេយ្យវជ្ជញ្ច [សង្គហេ (អដ្ឋកថាយំ បាឋន្តរំ) ទី. និ. ៣.២៧៣ បស្សិតព្ពំ], អត្ថចរិយា ច យា ឥធ;

សមានត្តតា ច ធម្មេសុ, តត្ថ តត្ថ យថារហំ;

ឯតេ ខោ សង្គហា លោកេ, រថស្សាណីវ យាយតោ.

‘‘ឯតេ ច សង្គហា នាស្សុ, ន មាតា បុត្តការណា;

លភេថ មានំ បូជំ វា, បិតា វា បុត្តការណា.

‘‘យស្មា ច សង្គហា [សង្គហេ (អដ្ឋកថាយំ បាឋន្តរំ) ទី. និ. ៣.២៧៣ បស្សិតព្ពំ] ឯតេ, សមវេក្ខន្តិ បណ្ឌិតា;

តស្មា មហត្តំ បប្បោន្តិ, បាសំសា ច ភវន្តិ តេ’’តិ. ទុតិយំ;

៣. សីហសុត្តំ

៣៣. ‘‘សីហោ, ភិក្ខវេ, មិគរាជា សាយន្ហសមយំ អាសយា និក្ខមតិ. អាសយា និក្ខមិត្វា វិជម្ភតិ. វិជម្ភិត្វា សមន្តា ចតុទ្ទិសា អនុវិលោកេតិ. សមន្តា ចតុទ្ទិសា អនុវិលោកេត្វា តិក្ខត្តុំ សីហនាទំ នទតិ. តិក្ខត្តុំ សីហនាទំ នទិត្វា គោចរាយ បក្កមតិ. យេ ខោ បន តេ, ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានគតា បាណា សីហស្ស មិគរញ្ញោ នទតោ សទ្ទំ សុណន្តិ, តេ យេភុយ្យេន ភយំ សំវេគំ សន្តាសំ អាបជ្ជន្តិ. ពិលំ ពិលាសយា បវិសន្តិ, ទកំ ទកាសយា [ឧទកំ ឧទកាសយា (ក.) សំ. និ. ៣.៧៨; បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.៣៧ បស្សិតព្ពំ] បវិសន្តិ, វនំ វនាសយា បវិសន្តិ, អាកាសំ បក្ខិនោ ភជន្តិ. យេបិ តេ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ នាគា គាមនិគមរាជធានីសុ ទឡ្ហេហិ វរត្តេហិ ពន្ធនេហិ ពទ្ធា, តេបិ តានិ ពន្ធនានិ សញ្ឆិន្ទិត្វា សម្បទាលេត្វា ភីតា មុត្តករីសំ ចជមានា យេន វា តេន វា បលាយន្តិ. ឯវំ មហិទ្ធិកោ ខោ, ភិក្ខវេ, សីហោ មិគរាជា តិរច្ឆានគតានំ បាណានំ, ឯវំ មហេសក្ខោ ឯវំ មហានុភាវោ.

‘‘ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, យទា តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ សុគតោ លោកវិទូ អនុត្តរោ បុរិសទម្មសារថិ សត្ថា ទេវមនុស្សានំ ពុទ្ធោ ភគវា, សោ ធម្មំ ទេសេតិ – ‘ឥតិ សក្កាយោ, ឥតិ សក្កាយសមុទយោ, ឥតិ សក្កាយនិរោធោ [សក្កាយស្ស អត្ថង្គមោ (អដ្ឋ., សំ. និ. ៣.៧៨) ‘‘សក្កាយនិរោធគាមិនី’’តិ បច្ឆិមបទំ បន បស្សិតព្ពំ], ឥតិ សក្កាយនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ. យេបិ តេ, ភិក្ខវេ, ទេវា ទីឃាយុកា វណ្ណវន្តោ សុខពហុលា ឧច្ចេសុ វិមានេសុ ចិរដ្ឋិតិកា, តេបិ តថាគតស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា យេភុយ្យេន ភយំ សំវេគំ សន្តាសំ អាបជ្ជន្តិ – ‘អនិច្ចា វត កិរ, ភោ, មយំ សមានា និច្ចម្ហាតិ អមញ្ញិម្ហ; អទ្ធុវា វត កិរ, ភោ, មយំ សមានា ធុវម្ហាតិ អមញ្ញិម្ហ; អសស្សតា វត កិរ, ភោ, មយំ សមានា សស្សតម្ហាតិ អមញ្ញិម្ហ. មយំ កិរ, ភោ, អនិច្ចា អទ្ធុវា អសស្សតា សក្កាយបរិយាបន្នា’តិ. ឯវំ មហិទ្ធិកោ ខោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ សទេវកស្ស លោកស្ស, ឯវំ មហេសក្ខោ ឯវំ មហានុភាវោ’’តិ.

‘‘យទា ពុទ្ធោ អភិញ្ញាយ, ធម្មចក្កំ បវត្តយី;

សទេវកស្ស លោកស្ស, សត្ថា អប្បដិបុគ្គលោ.

‘‘សក្កាយញ្ច និរោធញ្ច, សក្កាយស្ស ច សម្ភវំ;

អរិយញ្ចដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ, ទុក្ខូបសមគាមិនំ.

‘‘យេបិ ទីឃាយុកា ទេវា, វណ្ណវន្តោ យសស្សិនោ;

ភីតា សន្តាសមាបាទុំ, សីហស្សេវិ’តរេមិគា.

‘‘អវីតិវត្តា សក្កាយំ, អនិច្ចា កិរ ភោ មយំ;

សុត្វា អរហតោ វាក្យំ, វិប្បមុត្តស្ស តាទិនោ’’តិ [សំ. និ. ៣.៧៨]. តតិយំ;

៤. អគ្គប្បសាទសុត្តំ

៣៤. ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, អគ្គប្បសាទា. កតមេ ចត្តារោ? យាវតា, ភិក្ខវេ, សត្តា អបទា វា ទ្វិបទា [ទិបទា (សី. បី.) អ. និ. ៥.៣២; ឥតិវុ. ៩០] វា ចតុប្បទា វា ពហុប្បទា វា រូបិនោ វា អរូបិនោ វា សញ្ញិនោ វា អសញ្ញិនោ វា នេវសញ្ញិនាសញ្ញិនោ វា, តថាគតោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ. យេ, ភិក្ខវេ, ពុទ្ធេ បសន្នា, អគ្គេ តេ បសន្នា. អគ្គេ ខោ បន បសន្នានំ អគ្គោ វិបាកោ ហោតិ.

‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ. យេ, ភិក្ខវេ, អរិយេ អដ្ឋង្គិកេ មគ្គេ បសន្នា, អគ្គេ តេ បសន្នា. អគ្គេ ខោ បន បសន្នានំ អគ្គោ វិបាកោ ហោតិ.

‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ, យទិទំ មទនិម្មទនោ បិបាសវិនយោ អាលយសមុគ្ឃាតោ វដ្ដុបច្ឆេទោ តណ្ហាក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពានំ. យេ, ភិក្ខវេ, វិរាគេ ធម្មេ បសន្នា, អគ្គេ តេ បសន្នា. អគ្គេ ខោ បន បសន្នានំ អគ្គោ វិបាកោ ហោតិ.

‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, សង្ឃា វា គណា វា, តថាគតសាវកសង្ឃោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ, យទិទំ ចត្តារិ បុរិសយុគានិ អដ្ឋ បុរិសបុគ្គលា ឯស ភគវតោ សាវកសង្ឃោ អាហុនេយ្យោ បាហុនេយ្យោ ទក្ខិណេយ្យោ អញ្ជលិករណីយោ អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្ស. យេ, ភិក្ខវេ, សង្ឃេ បសន្នា, អគ្គេ តេ បសន្នា. អគ្គេ ខោ បន បសន្នានំ អគ្គោ វិបាកោ ហោតិ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ អគ្គប្បសាទា’’តិ.

‘‘អគ្គតោ វេ បសន្នានំ, អគ្គំ ធម្មំ វិជានតំ;

អគ្គេ ពុទ្ធេ បសន្នានំ, ទក្ខិណេយ្យេ អនុត្តរេ.

‘‘អគ្គេ ធម្មេ បសន្នានំ, វិរាគូបសមេ សុខេ;

អគ្គេ សង្ឃេ បសន្នានំ, បុញ្ញក្ខេត្តេ អនុត្តរេ.

‘‘អគ្គស្មិំ ទានំ ទទតំ, អគ្គំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតិ;

អគ្គំ អាយុ ច វណ្ណោ ច, យសោ កិត្តិ សុខំ ពលំ.

‘‘អគ្គស្ស ទាតា មេធាវី, អគ្គធម្មសមាហិតោ;

ទេវភូតោ មនុស្សោ វា, អគ្គប្បត្តោ បមោទតី’’តិ [ឥតិវុ. ៩០]. ចតុត្ថំ;

៥. វស្សការសុត្តំ

៣៥. ឯកំ សមយំ ភគវា រាជគហេ វិហរតិ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ. អថ ខោ វស្សការោ ព្រាហ្មណោ មគធមហាមត្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ វស្សការោ ព្រាហ្មណោ មគធមហាមត្តោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘ចតូហិ ខោ មយំ, ភោ គោតម, ធម្មេហិ សមន្នាគតំ មហាបញ្ញំ មហាបុរិសំ បញ្ញាបេម. កតមេហិ ចតូហិ? ឥធ, ភោ គោតម, ពហុស្សុតោ ហោតិ តស្ស តស្សេវ សុតជាតស្ស តស្ស តស្សេវ ខោ បន ភាសិតស្ស អត្ថំ ជានាតិ – ‘អយំ ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ, អយំ ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ’តិ. សតិមា ខោ បន ហោតិ ចិរកតម្បិ ចិរភាសិតម្បិ សរិតា អនុស្សរិតា យានិ ខោ បន តានិ គហដ្ឋកានិ កិំករណីយានិ, តត្ថ ទក្ខោ ហោតិ អនលសោ, តត្រុបាយាយ វីមំសាយ សមន្នាគតោ អលំ កាតុំ អលំ សំវិធាតុំ. ឥមេហិ ខោ មយំ, ភោ គោតម, ចតូហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតំ មហាបញ្ញំ មហាបុរិសំ បញ្ញាបេម. សចេ មេ [សចេ បន មេ (សី. ក.), សចេ មេ បន (បី.)], ភោ គោតម, អនុមោទិតព្ពំ អនុមោទតុ មេ ភវំ គោតមោ; សចេ បន មេ, ភោ គោតម, បដិក្កោសិតព្ពំ បដិក្កោសតុ មេ ភវំ គោតមោ’’តិ.

‘‘នេវ ខោ ត្យាហំ, ព្រាហ្មណ, អនុមោទាមិ ន បដិក្កោសាមិ. ចតូហិ ខោ អហំ, ព្រាហ្មណ, ធម្មេហិ សមន្នាគតំ មហាបញ្ញំ មហាបុរិសំ បញ្ញាបេមិ. កតមេហិ ចតូហិ? ឥធ, ព្រាហ្មណ, ពហុជនហិតាយ បដិបន្នោ ហោតិ ពហុជនសុខាយ; ពហុស្ស ជនតា អរិយេ ញាយេ បតិដ្ឋាបិតា, យទិទំ កល្យាណធម្មតា កុសលធម្មតា. សោ យំ វិតក្កំ អាកង្ខតិ វិតក្កេតុំ តំ វិតក្កំ វិតក្កេតិ, យំ វិតក្កំ នាកង្ខតិ វិតក្កេតុំ ន តំ វិតក្កំ វិតក្កេតិ; យំ សង្កប្បំ អាកង្ខតិ សង្កប្បេតុំ តំ សង្កប្បំ សង្កប្បេតិ, យំ សង្កប្បំ នាកង្ខតិ សង្កប្បេតុំ ន តំ សង្កប្បំ សង្កប្បេតិ. ឥតិ ចេតោវសិប្បត្តោ ហោតិ វិតក្កបថេ. ចតុន្នំ ឈានានំ អាភិចេតសិកានំ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារានំ និកាមលាភី ហោតិ អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី. អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. នេវ ខោ ត្យាហំ, ព្រាហ្មណ, អនុមោទាមិ ន បន បដិក្កោសាមិ. ឥមេហិ ខោ អហំ, ព្រាហ្មណ, ចតូហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតំ មហាបញ្ញំ មហាបុរិសំ បញ្ញាបេមី’’តិ.

‘‘អច្ឆរិយំ, ភោ គោតម, អព្ភុតំ, ភោ គោតម! យាវ សុភាសិតំ ចិទំ ភោតា គោតមេន. ឥមេហិ ច មយំ, ភោ គោតម, ចតូហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតំ ភវន្តំ គោតមំ ធារេម; ភវញ្ហិ គោតមោ ពហុជនហិតាយ បដិបន្នោ ពហុជនសុខាយ; ពហុ តេ [ពហុស្ស (ស្យា. កំ. ក.)] ជនតា អរិយេ ញាយេ បតិដ្ឋាបិតា, យទិទំ កល្យាណធម្មតា កុសលធម្មតា. ភវញ្ហិ គោតមោ យំ វិតក្កំ អាកង្ខតិ វិតក្កេតុំ តំ វិតក្កំ វិតក្កេតិ, យំ វិតក្កំ នាកង្ខតិ វិតក្កេតុំ ន តំ វិតក្កំ វិតក្កេតិ, យំ សង្កប្បំ អាកង្ខតិ សង្កប្បេតុំ តំ សង្កប្បំ សង្កប្បេតិ, យំ សង្កប្បំ នាកង្ខតិ សង្កប្បេតុំ ន តំ សង្កប្បំ សង្កប្បេតិ. ភវញ្ហិ គោតមោ ចេតោវសិប្បត្តោ វិតក្កបថេ. ភវញ្ហិ គោតមោ ចតុន្នំ ឈានានំ អាភិចេតសិកានំ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារានំ និកាមលាភី អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី. ភវញ្ហិ គោតមោ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ.

‘‘អទ្ធា ខោ ត្យាហំ, ព្រាហ្មណ, អាសជ្ជ ឧបនីយ វាចា ភាសិតា. អបិ ច, ត្យាហំ ព្យាករិស្សាមិ – ‘អហញ្ហិ, ព្រាហ្មណ, ពហុជនហិតាយ បដិបន្នោ ពហុជនសុខាយ; ពហុ មេ [ពហុស្ស (ស្យា. កំ. ក.)] ជនតា អរិយេ ញាយេ បតិដ្ឋាបិតា, យទិទំ កល្យាណធម្មតា កុសលធម្មតា. អហញ្ហិ, ព្រាហ្មណ, យំ វិតក្កំ អាកង្ខាមិ វិតក្កេតុំ តំ វិតក្កំ វិតក្កេមិ, យំ វិតក្កំ នាកង្ខាមិ វិតក្កេតុំ ន តំ វិតក្កំ វិតក្កេមិ, យំ សង្កប្បំ អាកង្ខាមិ សង្កប្បេតុំ តំ សង្កប្បំ សង្កប្បេមិ, យំ សង្កប្បំ នាកង្ខាមិ សង្កប្បេតុំ ន តំ សង្កប្បំ សង្កប្បេមិ. អហញ្ហិ, ព្រាហ្មណ, ចេតោវសិប្បត្តោ វិតក្កបថេ. អហញ្ហិ, ព្រាហ្មណ, ចតុន្នំ ឈានានំ អាភិចេតសិកានំ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារានំ និកាមលាភី អកិច្ឆលាភី អកសិរលាភី. អហញ្ហិ, ព្រាហ្មណ, អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរាមី’’’តិ.

‘‘យោ វេទិ សព្ពសត្តានំ, មច្ចុបាសប្បមោចនំ;

ហិតំ ទេវមនុស្សានំ, ញាយំ ធម្មំ បកាសយិ;

យំ វេ ទិស្វា ច សុត្វា ច, បសីទន្តិ ពហូ ជនា [បសីទតិ ពហុជ្ជនោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)].

‘‘មគ្គាមគ្គស្ស កុសលោ, កតកិច្ចោ អនាសវោ;

ពុទ្ធោ អន្តិមសារីរោ [អន្តិមធារិតោ (ក.)], ‘‘(មហាបញ្ញោ) [( ) ស្យា. បោត្ថកេ នត្ថិ] មហាបុរិសោតិ វុច្ចតី’’តិ. បញ្ចមំ;

៦. ទោណសុត្តំ

៣៦. ឯកំ សមយំ ភគវា អន្តរា ច ឧក្កដ្ឋំ អន្តរា ច សេតព្យំ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ ហោតិ. ទោណោបិ សុទំ ព្រាហ្មណោ អន្តរា ច ឧក្កដ្ឋំ អន្តរា ច សេតព្យំ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ ហោតិ. អទ្ទសា ខោ ទោណោ ព្រាហ្មណោ ភគវតោ បាទេសុ ចក្កានិ សហស្សារានិ សនេមិកានិ សនាភិកានិ សព្ពាការបរិបូរានិ; ទិស្វានស្ស ឯតទហោសិ – ‘‘អច្ឆរិយំ វត, ភោ, អព្ភុតំ វត, ភោ! ន វតិមានិ មនុស្សភូតស្ស បទានិ ភវិស្សន្តី’’តិ!! អថ ខោ ភគវា មគ្គា ឱក្កម្ម អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧជុំ កាយំ បណិធាយ បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា. អថ ខោ ទោណោ ព្រាហ្មណោ ភគវតោ បទានិ អនុគច្ឆន្តោ អទ្ទស ភគវន្តំ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសិន្នំ បាសាទិកំ បសាទនីយំ សន្តិន្ទ្រិយំ សន្តមានសំ ឧត្តមទមថសមថមនុប្បត្តំ ទន្តំ គុត្តំ សំយតិន្ទ្រិយំ [យតិន្ទ្រិយំ (មហាវ. ២៥៧)] នាគំ. ទិស្វាន យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘ទេវោ នោ ភវំ ភវិស្សតី’’តិ? ‘‘ន ខោ អហំ, ព្រាហ្មណ, ទេវោ ភវិស្សាមី’’តិ. ‘‘គន្ធព្ពោ នោ ភវំ ភវិស្សតី’’តិ? ‘‘ន ខោ អហំ, ព្រាហ្មណ, គន្ធព្ពោ ភវិស្សាមី’’តិ. ‘‘យក្ខោ នោ ភវំ ភវិស្សតី’’តិ? ‘‘ន ខោ អហំ, ព្រាហ្មណ, យក្ខោ ភវិស្សាមី’’តិ. ‘‘មនុស្សោ នោ ភវំ ភវិស្សតី’’តិ? ‘‘ន ខោ អហំ, ព្រាហ្មណ, មនុស្សោ ភវិស្សាមី’’តិ.

‘‘‘ទេវោ នោ ភវំ ភវិស្សតី’តិ, ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ – ‘ន ខោ អហំ, ព្រាហ្មណ, ទេវោ ភវិស្សាមី’តិ វទេសិ. ‘គន្ធព្ពោ នោ ភវំ ភវិស្សតី’តិ, ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ – ‘ន ខោ អហំ, ព្រាហ្មណ, គន្ធព្ពោ ភវិស្សាមី’តិ វទេសិ. ‘យក្ខោ នោ ភវំ ភវិស្សតី’តិ, ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ – ‘ន ខោ អហំ, ព្រាហ្មណ, យក្ខោ ភវិស្សាមី’តិ វទេសិ. ‘មនុស្សោ នោ ភវំ ភវិស្សតី’តិ, ឥតិ បុដ្ឋោ សមានោ – ‘ន ខោ អហំ, ព្រាហ្មណ, មនុស្សោ ភវិស្សាមី’តិ វទេសិ. អថ កោ ចរហិ ភវំ ភវិស្សតី’’តិ?

‘‘យេសំ ខោ អហំ, ព្រាហ្មណ, អាសវានំ អប្បហីនត្តា ទេវោ ភវេយ្យំ, តេ មេ អាសវា បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. យេសំ ខោ អហំ, ព្រាហ្មណ, អាសវានំ អប្បហីនត្តា គន្ធព្ពោ ភវេយ្យំ… យក្ខោ ភវេយ្យំ… មនុស្សោ ភវេយ្យំ, តេ មេ អាសវា បហីនា ឧច្ឆិន្នមូលា តាលាវត្ថុកតា អនភាវំកតា អាយតិំ អនុប្បាទធម្មា. សេយ្យថាបិ, ព្រាហ្មណ, ឧប្បលំ វា បទុមំ វា បុណ្ឌរីកំ វា ឧទកេ ជាតំ ឧទកេ សំវឌ្ឍំ ឧទកា អច្ចុគ្គម្ម តិដ្ឋតិ អនុបលិត្តំ ឧទកេន; ឯវមេវំ ខោ អហំ, ព្រាហ្មណ, លោកេ ជាតោ លោកេ សំវឌ្ឍោ លោកំ អភិភុយ្យ វិហរាមិ អនុបលិត្តោ លោកេន. ពុទ្ធោតិ មំ, ព្រាហ្មណ, ធារេហី’’តិ.

‘‘យេន ទេវូបបត្យស្ស, គន្ធព្ពោ វា វិហង្គមោ;

យក្ខត្តំ យេន គច្ឆេយ្យំ, មនុស្សត្តញ្ច អព្ពជេ;

តេ មយ្ហំ, អាសវា ខីណា, វិទ្ធស្តា វិនឡីកតា.

‘‘បុណ្ឌរីកំ យថា វគ្គុ, តោយេន នុបលិប្បតិ [នុបលិម្បតិ (ក.)];

នុបលិប្បាមិ [នុបលិម្បាមិ (ក.)] លោកេន, តស្មា ពុទ្ធោស្មិ ព្រាហ្មណា’’តិ. ឆដ្ឋំ;

៧. អបរិហានិយសុត្តំ

៣៧. ‘‘ចតូហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អភព្ពោ បរិហានាយ និព្ពានស្សេវ សន្តិកេ. កតមេហិ ចតូហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលសម្បន្នោ ហោតិ, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ហោតិ, ភោជនេ មត្តញ្ញូ ហោតិ, ជាគរិយំ អនុយុត្តោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលសម្បន្នោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលវា ហោតិ បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោ វិហរតិ អាចារគោចរសម្បន្នោ អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី, សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលសម្បន្នោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ; រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ; ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ មនិន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ; រក្ខតិ មនិន្ទ្រិយំ; មនិន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ភោជនេ មត្តញ្ញូ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បដិសង្ខា យោនិសោ អាហារំ អាហារេតិ – ‘នេវ ទវាយ ន មទាយ ន មណ្ឌនាយ ន វិភូសនាយ; យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា យាបនាយ វិហិំសូបរតិយា ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយ. ឥតិ បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមិ, នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមិ, យាត្រា ច មេ ភវិស្សតិ, អនវជ្ជតា ច ផាសុវិហារោ ចា’តិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ភោជនេ មត្តញ្ញូ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ជាគរិយំ អនុយុត្តោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ទិវសំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតិ; រត្តិយា បឋមំ យាមំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតិ; រត្តិយា មជ្ឈិមំ យាមំ ទក្ខិណេន បស្សេន សីហសេយ្យំ កប្បេតិ, បាទេ បាទំ អច្ចាធាយ, សតោ សម្បជានោ ឧដ្ឋានសញ្ញំ មនសិ ករិត្វា; រត្តិយា បច្ឆិមំ យាមំ បច្ចុដ្ឋាយ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ជាគរិយំ អនុយុត្តោ ហោតិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចតូហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អភព្ពោ បរិហានាយ, និព្ពានស្សេវ សន្តិកេតិ.

‘‘សីលេ បតិដ្ឋិតោ ភិក្ខុ, ឥន្ទ្រិយេសុ ច សំវុតោ;

ភោជនម្ហិ ច មត្តញ្ញូ, ជាគរិយំ អនុយុញ្ជតិ.

‘‘ឯវំ វិហារី អាតាបី, អហោរត្តមតន្ទិតោ;

ភាវយំ កុសលំ ធម្មំ, យោគក្ខេមស្ស បត្តិយា.

‘‘អប្បមាទរតោ ភិក្ខុ, បមាទេ ភយទស្សិ វា [ភយទស្សាវី (ក.) ធ. ប. ៣២ ធម្មបទេបិ];

អភព្ពោ បរិហានាយ, និព្ពានស្សេវ សន្តិកេ’’តិ. សត្តមំ;

៨. បតិលីនសុត្តំ

៣៨. ‘‘បនុណ្ណបច្ចេកសច្ចោ [បណុន្នបច្ចេកសច្ចោ (?)], ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ‘សមវយសដ្ឋេសនោ បស្សទ្ធកាយសង្ខារោ បតិលីនោ’តិ វុច្ចតិ. កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បនុណ្ណបច្ចេកសច្ចោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ យានិ តានិ បុថុសមណព្រាហ្មណានំ បុថុបច្ចេកសច្ចានិ, សេយ្យថិទំ – សស្សតោ លោកោតិ វា, អសស្សតោ លោកោតិ វា, អន្តវា លោកោតិ វា, អនន្តវា លោកោតិ វា, តំ ជីវំ តំ សរីរន្តិ វា, អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរន្តិ វា, ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, ហោតិ ច ន ច ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា, នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ វា; សព្ពានិ តានិ នុណ្ណានិ ហោន្តិ បនុណ្ណានិ ចត្តានិ វន្តានិ មុត្តានិ បហីនានិ បដិនិស្សដ្ឋានិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បនុណ្ណបច្ចេកសច្ចោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សមវយសដ្ឋេសនោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ កាមេសនា បហីនា ហោតិ, ភវេសនា បហីនា ហោតិ, ព្រហ្មចរិយេសនា បដិប្បស្សទ្ធា. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សមវយសដ្ឋេសនោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បស្សទ្ធកាយសង្ខារោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានា បុព្ពេវ សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមា អទុក្ខមសុខំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បស្សទ្ធកាយសង្ខារោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បតិលីនោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អស្មិមានោ បហីនោ ហោតិ ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលាវត្ថុកតោ អនភាវំកតោ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បតិលីនោ ហោតិ. បនុណ្ណបច្ចេកសច្ចោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ‘សមវយសដ្ឋេសនោ បស្សទ្ធកាយសង្ខារោ បតិលីនោ’តិ វុច្ចតី’’តិ.

[ឥតិវុ. ៥៥ ឥតិវុត្តកេបិ] ‘‘កាមេសនា ភវេសនា, ព្រហ្មចរិយេសនា សហ;

ឥតិ សច្ចបរាមាសោ, ទិដ្ឋិដ្ឋានា សមុស្សយា.

[ឥតិវុ. ៥៥ ឥតិវុត្តកេបិ] ‘‘សព្ពរាគវិរត្តស្ស, តណ្ហក្ខយវិមុត្តិនោ;

ឯសនា បដិនិស្សដ្ឋា, ទិដ្ឋិដ្ឋានា សមូហតា.

‘‘ស វេ សន្តោ សតោ ភិក្ខុ, បស្សទ្ធោ អបរាជិតោ;

មានាភិសមយា ពុទ្ធោ, បតិលីនោតិ វុច្ចតី’’តិ. អដ្ឋមំ;

៩. ឧជ្ជយសុត្តំ

៣៩. អថ ខោ ឧជ្ជយោ ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ឧជ្ជយោ ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ភវម្បិ នោ គោតមោ យញ្ញំ វណ្ណេតី’’តិ? ‘‘ន ខោ អហំ, ព្រាហ្មណ, សព្ពំ យញ្ញំ វណ្ណេមិ; ន បនាហំ, ព្រាហ្មណ, សព្ពំ យញ្ញំ ន វណ្ណេមិ. យថារូបេ ខោ, ព្រាហ្មណ, យញ្ញេ គាវោ ហញ្ញន្តិ, អជេឡកា ហញ្ញន្តិ, កុក្កុដសូករា ហញ្ញន្តិ, វិវិធា បាណា សង្ឃាតំ អាបជ្ជន្តិ; ឯវរូបំ ខោ អហំ, ព្រាហ្មណ, សារម្ភំ យញ្ញំ ន វណ្ណេមិ. តំ កិស្ស ហេតុ? ឯវរូបញ្ហិ, ព្រាហ្មណ, សារម្ភំ យញ្ញំ ន ឧបសង្កមន្តិ អរហន្តោ វា អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នា.

‘‘យថារូបេ ច ខោ, ព្រាហ្មណ, យញ្ញេ នេវ គាវោ ហញ្ញន្តិ, ន អជេឡកា ហញ្ញន្តិ, ន កុក្កុដសូករា ហញ្ញន្តិ, ន វិវិធា បាណា សង្ឃាតំ អាបជ្ជន្តិ; ឯវរូបំ ខោ អហំ, ព្រាហ្មណ, និរារម្ភំ យញ្ញំ វណ្ណេមិ, យទិទំ និច្ចទានំ អនុកុលយញ្ញំ. តំ កិស្ស ហេតុ? ឯវរូបញ្ហិ, ព្រាហ្មណ, និរារម្ភំ យញ្ញំ ឧបសង្កមន្តិ អរហន្តោ វា អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នា’’តិ.

‘‘អស្សមេធំ បុរិសមេធំ, សម្មាបាសំ វាជបេយ្យំ និរគ្គឡំ;

មហាយញ្ញា មហារម្ភា [សម្មាបាសំ វាជបេយ្យំ; និរគ្គឡំ មហារម្ភា (បី.) សំ. និ. ១.១២០], ន តេ ហោន្តិ មហប្ផលា.

‘‘អជេឡកា ច គាវោ ច, វិវិធា យត្ថ ហញ្ញរេ;

ន តំ សម្មគ្គតា យញ្ញំ, ឧបយន្តិ មហេសិនោ.

‘‘យេ ច យញ្ញា និរារម្ភា, យជន្តិ អនុកុលំ សទា;

អជេឡកា ច គាវោ ច, វិវិធា នេត្ថ ហញ្ញរេ [នាជេឡកា ច គាវោ ច, វិវិធា យត្ថ ហញ្ញរេ (ស្យា. កំ.)];

តញ្ច សម្មគ្គតា យញ្ញំ, ឧបយន្តិ មហេសិនោ.

‘‘ឯតំ [ឯវំ (ស្យា. កំ.)] យជេថ មេធាវី, ឯសោ យញ្ញោ មហប្ផលោ;

ឯតំ [ឯវំ (ស្យា. កំ. ក.)] ហិ យជមានស្ស, សេយ្យោ ហោតិ ន បាបិយោ;

យញ្ញោ ច វិបុលោ ហោតិ, បសីទន្តិ ច ទេវតា’’តិ. នវមំ;

១០. ឧទាយីសុត្តំ

៤០. អថ ខោ ឧទាយី [ឧទាយិ (សព្ពត្ថ)] ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា …បេ… ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ឧទាយី ព្រាហ្មណោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘ភវម្បិ នោ គោតមោ យញ្ញំ វណ្ណេតី’’តិ? ‘‘ន ខោ អហំ, ព្រាហ្មណ, សព្ពំ យញ្ញំ វណ្ណេមិ; ន បនាហំ, ព្រាហ្មណ, សព្ពំ យញ្ញំ ន វណ្ណេមិ. យថារូបេ ខោ, ព្រាហ្មណ, យញ្ញេ គាវោ ហញ្ញន្តិ, អជេឡកា ហញ្ញន្តិ, កុក្កុដសូករា ហញ្ញន្តិ, វិវិធា បាណា សង្ឃាតំ អាបជ្ជន្តិ; ឯវរូបំ ខោ អហំ, ព្រាហ្មណ, សារម្ភំ យញ្ញំ ន វណ្ណេមិ. តំ កិស្ស ហេតុ? ឯវរូបញ្ហិ, ព្រាហ្មណ, សារម្ភំ យញ្ញំ ន ឧបសង្កមន្តិ អរហន្តោ វា អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នា.

‘‘អភិសង្ខតំ និរារម្ភំ, យញ្ញំ កាលេន កប្បិយំ;

តាទិសំ ឧបសំយន្តិ, សញ្ញតា ព្រហ្មចារយោ.

‘‘វិវដច្ឆទា [វិវត្តច្ឆទា (សី. បី.), វិវដ្ដច្ឆទា (ក.)] យេ លោកេ, វីតិវត្តា កុលំ គតិំ;

យញ្ញមេតំ បសំសន្តិ, ពុទ្ធា យញ្ញស្ស [បុញ្ញស្ស (ស្យា. កំ. បី.)] កោវិទា.

‘‘យញ្ញេ វា យទិ វា សទ្ធេ, ហព្យំ [ហវ្យំ (សី. បី.), ហុញ្ញំ (ស្យា. កំ.)] កត្វា យថារហំ;

បសន្នចិត្តោ យជតិ [បសន្នចិត្តា យជន្តិ (ក.)], សុខេត្តេ ព្រហ្មចារិសុ.

‘‘សុហុតំ សុយិដ្ឋំ សុប្បត្តំ [សម្បត្តំ (ស្យា. កំ. ក.)], ទក្ខិណេយ្យេសុ យំ កតំ;

យញ្ញោ ច វិបុលោ ហោតិ, បសីទន្តិ ច ទេវតា.

‘‘ឯវំ [ឯតំ (ក.) អ. និ. ៦.៣៧] យជិត្វា មេធាវី, សទ្ធោ មុត្តេន ចេតសា;

អព្យាពជ្ឈំ សុខំ លោកំ, បណ្ឌិតោ ឧបបជ្ជតី’’តិ. ទសមំ;

ចក្កវគ្គោ ចតុត្ថោ.