៤. ទេវទូតវគ្គោ

១.សព្រហ្មកសុត្តំ

៣១. ‘‘សព្រហ្មកានិ, ភិក្ខវេ, តានិ កុលានិ យេសំ បុត្តានំ មាតាបិតរោ អជ្ឈាគារេ បូជិតា ហោន្តិ. សបុព្ពាចរិយកានិ, ភិក្ខវេ, តានិ កុលានិ យេសំ បុត្តានំ មាតាបិតរោ អជ្ឈាគារេ បូជិតា ហោន្តិ. សាហុនេយ្យានិ, ភិក្ខវេ, តានិ កុលានិ យេសំ បុត្តានំ មាតាបិតរោ អជ្ឈាគារេ បូជិតា ហោន្តិ. ‘ព្រហ្មា’តិ, ភិក្ខវេ, មាតាបិតូនំ ឯតំ អធិវចនំ. ‘បុព្ពាចរិយា’តិ, ភិក្ខវេ, មាតាបិតូនំ ឯតំ អធិវចនំ. ‘អាហុនេយ្យា’តិ, ភិក្ខវេ, មាតាបិតូនំ ឯតំ អធិវចនំ. តំ កិស្ស ហេតុ? ពហុការា, ភិក្ខវេ, មាតាបិតរោ បុត្តានំ, អាបាទកា បោសកា, ឥមស្ស លោកស្ស ទស្សេតារោតិ.

‘‘ព្រហ្មាតិ មាតាបិតរោ, បុព្ពាចរិយាតិ វុច្ចរេ;

អាហុនេយ្យា ច បុត្តានំ, បជាយ អនុកម្បកា.

‘‘តស្មា ហិ នេ នមស្សេយ្យ, សក្ករេយ្យ ច បណ្ឌិតោ;

អន្នេន អថ បានេន, វត្ថេន សយនេន ច;

ឧច្ឆាទនេន ន្ហាបនេន [នហាបនេន (សី.)], បាទានំ ធោវនេន ច.

‘‘តាយ នំ បារិចរិយាយ, មាតាបិតូសុ បណ្ឌិតា;

ឥធេវ [ឥធ ចេវ (សី.)] នំ បសំសន្តិ, បេច្ច សគ្គេ បមោទតី’’តិ [សគ្គេ ច មោទតីតិ (សី.) ឥតិវុ. ១០៦ ឥតិវុត្តកេ]. បឋមំ;

២. អានន្ទសុត្តំ

៣២. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘សិយា នុ ខោ, ភន្តេ, ភិក្ខុនោ តថារូបោ សមាធិបដិលាភោ យថា ឥមស្មិញ្ច សវិញ្ញាណកេ កាយេ អហង្ការមមង្ការមានានុសយា នាស្សុ, ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេសុ អហង្ការមមង្ការមានានុសយា នាស្សុ; យញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតោ អហង្ការមមង្ការមានានុសយា ន ហោន្តិ តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យា’’តិ? ‘‘សិយា, អានន្ទ, ភិក្ខុនោ តថារូបោ សមាធិបដិលាភោ យថា ឥមស្មិញ្ច សវិញ្ញាណកេ កាយេ អហង្ការមមង្ការមានានុសយា នាស្សុ, ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេសុ អហង្ការមមង្ការមានានុសយា នាស្សុ; យញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតោ អហង្ការមមង្ការមានានុសយា ន ហោន្តិ តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យា’’តិ.

‘‘យថា កថំ បន, ភន្តេ, សិយា ភិក្ខុនោ តថារូបោ សមាធិបដិលាភោ យថា ឥមស្មិញ្ច សវិញ្ញាណកេ កាយេ អហង្ការមមង្ការមានានុសយា នាស្សុ, ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេសុ អហង្ការមមង្ការមានានុសយា នាស្សុ; យញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតោ អហង្ការមមង្ការមានានុសយា ន ហោន្តិ តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យា’’តិ?

‘‘ឥធានន្ទ, ភិក្ខុនោ ឯវំ ហោតិ – ‘ឯតំ សន្តំ ឯតំ បណីតំ យទិទំ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គោ តណ្ហាក្ខយោ វិរាគោ និរោធោ និព្ពាន’ន្តិ. ឯវំ ខោ, អានន្ទ, សិយា ភិក្ខុនោ តថារូបោ សមាធិបដិលាភោ យថា ឥមស្មិញ្ច សវិញ្ញាណកេ កាយេ អហង្ការមមង្ការមានានុសយា នាស្សុ, ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេសុ អហង្ការមមង្ការមានានុសយា នាស្សុ; យញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតោ អហង្ការមមង្ការមានានុសយា ន ហោន្តិ តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យា’’តិ.

‘‘ឥទញ្ច បន មេតំ, អានន្ទ, សន្ធាយ ភាសិតំ បារាយនេ បុណ្ណកបញ្ហេ –

‘‘សង្ខាយ លោកស្មិំ បរោបរានិ [បរោវរានិ (សី. បី.) សុ. និ. ១០៥៤; ចូឡនិ. បុណ្ណកមាណវបុច្ឆា ៧៣],

យស្សិញ្ជិតំ នត្ថិ កុហិញ្ចិ លោកេ;

សន្តោ វិធូមោ អនីឃោ [អនិឃោ (សី. ស្យា. កំ. បី.), អនឃោ (?)] និរាសោ,

អតារិ សោ ជាតិជរន្តិ ព្រូមី’’តិ. ទុតិយំ;

៣. សារិបុត្តសុត្តំ

៣៣. អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ភគវា ឯតទវោច – ‘‘សំខិត្តេនបិ ខោ អហំ, សារិបុត្ត, ធម្មំ ទេសេយ្យំ; វិត្ថារេនបិ ខោ អហំ, សារិបុត្ត, ធម្មំ ទេសេយ្យំ; សំខិត្តវិត្ថារេនបិ ខោ អហំ, សារិបុត្ត, ធម្មំ ទេសេយ្យំ; អញ្ញាតារោ ច ទុល្លភា’’តិ. ‘‘ឯតស្ស, ភគវា, កាលោ, ឯតស្ស, សុគត, កាលោ យំ ភគវា សំខិត្តេនបិ ធម្មំ ទេសេយ្យ, វិត្ថារេនបិ ធម្មំ ទេសេយ្យ, សំខិត្តវិត្ថារេនបិ ធម្មំ ទេសេយ្យ. ភវិស្សន្តិ ធម្មស្ស អញ្ញាតារោ’’តិ.

‘‘តស្មាតិហ, សារិបុត្ត, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘ឥមស្មិញ្ច សវិញ្ញាណកេ កាយេ អហង្ការមមង្ការមានានុសយា ន ភវិស្សន្តិ, ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេសុ អហង្ការមមង្ការមានានុសយា ន ភវិស្សន្តិ, យញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតោ អហង្ការមមង្ការមានានុសយា ន ហោន្តិ តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សាមា’តិ. ឯវញ្ហិ ខោ, សារិបុត្ត, សិក្ខិតព្ពំ.

‘‘យតោ ច ខោ, សារិបុត្ត, ភិក្ខុនោ ឥមស្មិញ្ច សវិញ្ញាណកេ កាយេ អហង្ការមមង្ការមានានុសយា ន ហោន្តិ, ពហិទ្ធា ច សព្ពនិមិត្តេសុ អហង្ការមមង្ការមានានុសយា ន ហោន្តិ, យញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតោ អហង្ការមមង្ការមានានុសយា ន ហោន្តិ តញ្ច ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ; អយំ វុច្ចតិ, សារិបុត្ត – ‘ភិក្ខុ អច្ឆេច្ឆិ [អច្ឆេជ្ជិ (ស្យា. កំ. ក.)] តណ្ហំ, វិវត្តយិ [វាវត្តយិ (សី. បី.)] សំយោជនំ, សម្មា មានាភិសមយា អន្តមកាសិ ទុក្ខស្ស’. ឥទញ្ច បន មេតំ, សារិបុត្ត, សន្ធាយ ភាសិតំ បារាយនេ [បារាយណេ (សី.)] ឧទយបញ្ហេ –

‘‘បហានំ កាមសញ្ញានំ, ទោមនស្សាន ចូភយំ;

ថិនស្ស ច បនូទនំ, កុក្កុច្ចានំ និវារណំ.

‘‘ឧបេក្ខាសតិសំសុទ្ធំ, ធម្មតក្កបុរេជវំ;

អញ្ញាវិមោក្ខំ បព្រូមិ, អវិជ្ជាយ បភេទន’’ន្តិ [សុ. និ. ១១១២; ចូឡនិ. ឧទយមាណវបុច្ឆា ១៣១]. តតិយំ;

៤. និទានសុត្តំ

៣៤. ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, និទានានិ កម្មានំ សមុទយាយ. កតមានិ តីណិ? លោភោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយ, ទោសោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយ, មោហោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយ.

‘‘យំ, ភិក្ខវេ, លោភបកតំ កម្មំ លោភជំ លោភនិទានំ លោភសមុទយំ, យត្ថស្ស អត្តភាវោ និព្ពត្តតិ តត្ថ តំ កម្មំ វិបច្ចតិ. យត្ថ តំ កម្មំ វិបច្ចតិ តត្ថ តស្ស កម្មស្ស វិបាកំ បដិសំវេទេតិ, ទិដ្ឋេ វា ធម្មេ ឧបបជ្ជ វា [ឧបបជ្ជេ វា (សី. ស្យា. កំ.) ឧបបជ្ជិត្វាតិ ម. និ. ៣.៣០៣ បាឡិយា សំវណ្ណនា] អបរេ វា [អបរាបរេ វា (ក.)] បរិយាយេ.

‘‘យំ, ភិក្ខវេ, ទោសបកតំ កម្មំ ទោសជំ ទោសនិទានំ ទោសសមុទយំ, យត្ថស្ស អត្តភាវោ និព្ពត្តតិ តត្ថ តំ កម្មំ វិបច្ចតិ. យត្ថ តំ កម្មំ វិបច្ចតិ តត្ថ តស្ស កម្មស្ស វិបាកំ បដិសំវេទេតិ, ទិដ្ឋេ វា ធម្មេ ឧបបជ្ជ វា អបរេ វា បរិយាយេ.

‘‘យំ, ភិក្ខវេ, មោហបកតំ កម្មំ មោហជំ មោហនិទានំ មោហសមុទយំ, យត្ថស្ស អត្តភាវោ និព្ពត្តតិ តត្ថ តំ កម្មំ វិបច្ចតិ. យត្ថ តំ កម្មំ វិបច្ចតិ តត្ថ តស្ស កម្មស្ស វិបាកំ បដិសំវេទេតិ, ទិដ្ឋេ វា ធម្មេ ឧបបជ្ជ វា អបរេ វា បរិយាយេ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ពីជានិ អខណ្ឌានិ អបូតីនិ អវាតាតបហតានិ សារាទានិ សុខសយិតានិ សុខេត្តេ សុបរិកម្មកតាយ ភូមិយា និក្ខិត្តានិ. ទេវោ ច សម្មាធារំ អនុប្បវេច្ឆេយ្យ. ឯវស្សុ តានិ, ភិក្ខវេ, ពីជានិ វុទ្ធិំ វិរុឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជេយ្យុំ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, យំ លោភបកតំ កម្មំ លោភជំ លោភនិទានំ លោភសមុទយំ, យត្ថស្ស អត្តភាវោ និព្ពត្តតិ តត្ថ តំ កម្មំ វិបច្ចតិ. យត្ថ តំ កម្មំ វិបច្ចតិ តត្ថ តស្ស កម្មស្ស វិបាកំ បដិសំវេទេតិ, ទិដ្ឋេ វា ធម្មេ ឧបបជ្ជ វា អបរេ វា បរិយាយេ.

‘‘យំ ទោសបកតំ កម្មំ…បេ… យំ មោហបកតំ កម្មំ មោហជំ មោហនិទានំ មោហសមុទយំ, យត្ថស្ស អត្តភាវោ និព្ពត្តតិ តត្ថ តំ កម្មំ វិបច្ចតិ. យត្ថ តំ កម្មំ វិបច្ចតិ តត្ថ តស្ស កម្មស្ស វិបាកំ បដិសំវេទេតិ, ទិដ្ឋេ វា ធម្មេ ឧបបជ្ជ វា អបរេ វា បរិយាយេ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ និទានានិ កម្មានំ សមុទយាយ.

‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, និទានានិ កម្មានំ សមុទយាយ. កតមានិ តីណិ? អលោភោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយ, អទោសោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយ, អមោហោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយ.

‘‘យំ, ភិក្ខវេ, អលោភបកតំ កម្មំ អលោភជំ អលោភនិទានំ អលោភសមុទយំ, លោភេ វិគតេ ឯវំ តំ កម្មំ បហីនំ ហោតិ ឧច្ឆិន្នមូលំ តាលាវត្ថុកតំ អនភាវង្កតំ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មំ.

‘‘យំ, ភិក្ខវេ, អទោសបកតំ កម្មំ អទោសជំ អទោសនិទានំ អទោសសមុទយំ, ទោសេ វិគតេ ឯវំ តំ កម្មំ បហីនំ ហោតិ ឧច្ឆិន្នមូលំ តាលាវត្ថុកតំ អនភាវង្កតំ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មំ.

‘‘យំ, ភិក្ខវេ, អមោហបកតំ កម្មំ អមោហជំ អមោហនិទានំ អមោហសមុទយំ, មោហេ វិគតេ ឯវំ តំ កម្មំ បហីនំ ហោតិ ឧច្ឆិន្នមូលំ តាលាវត្ថុកតំ អនភាវង្កតំ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មំ.

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ពីជានិ អខណ្ឌានិ អបូតីនិ អវាតាតបហតានិ សារាទានិ សុខសយិតានិ. តានិ បុរិសោ អគ្គិនា ឌហេយ្យ. អគ្គិនា ឌហិត្វា មសិំ ករេយ្យ. មសិំ ករិត្វា មហាវាតេ វា ឱផុណេយ្យ [ឱបុនេយ្យ (សី. បី.)] នទិយា វា សីឃសោតាយ បវាហេយ្យ. ឯវស្សុ តានិ, ភិក្ខវេ, ពីជានិ ឧច្ឆិន្នមូលានិ តាលាវត្ថុកតានិ អនភាវង្កតានិ [អនភាវកតានិ (សី. បី.)] អាយតិំ អនុប្បាទធម្មានិ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, យំ អលោភបកតំ កម្មំ អលោភជំ អលោភនិទានំ អលោភសមុទយំ, លោភេ វិគតេ ឯវំ តំ កម្មំ បហីនំ ហោតិ ឧច្ឆិន្នមូលំ តាលាវត្ថុកតំ អនភាវង្កតំ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មំ.

‘‘យំ អទោសបកតំ កម្មំ…បេ… យំ អមោហបកតំ កម្មំ អមោហជំ អមោហនិទានំ អមោហសមុទយំ, មោហេ វិគតេ ឯវំ តំ កម្មំ បហីនំ ហោតិ…បេ… អាយតិំ អនុប្បាទធម្មំ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ និទានានិ កម្មានំ សមុទយាយា’’តិ.

‘‘លោភជំ ទោសជញ្ចេវ [ទោសជំ កម្មំ (ក.)], មោហជញ្ចាបវិទ្ទសុ;

យំ តេន បកតំ កម្មំ, អប្បំ វា យទិ វា ពហុំ;

ឥធេវ តំ វេទនិយំ, វត្ថុ អញ្ញំ ន វិជ្ជតិ.

‘‘តស្មា លោភញ្ច ទោសញ្ច, មោហជញ្ចាបិ វិទ្ទសុ;

វិជ្ជំ ឧប្បាទយំ ភិក្ខុ, សព្ពា ទុគ្គតិយោ ជហេ’’តិ. ចតុត្ថំ;

៥. ហត្ថកសុត្តំ

៣៥. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា អាឡវិយំ វិហរតិ គោមគ្គេ សិំសបាវនេ បណ្ណសន្ថរេ. អថ ខោ ហត្ថកោ អាឡវកោ ជង្ឃាវិហារំ អនុចង្កមមានោ អនុវិចរមានោ អទ្ទស ភគវន្តំ គោមគ្គេ សិំសបាវនេ បណ្ណសន្ថរេ និសិន្នំ. ទិស្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ ហត្ថកោ អាឡវកោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កច្ចិ, ភន្តេ, ភគវា សុខមសយិត្ថា’’តិ? ‘‘ឯវំ, កុមារ, សុខមសយិត្ថំ. យេ ច បន លោកេ សុខំ សេន្តិ, អហំ តេសំ អញ្ញតរោ’’តិ.

‘‘សីតា, ភន្តេ, ហេមន្តិកា រត្តិ, អន្តរដ្ឋកោ ហិមបាតសមយោ, ខរា គោកណ្ដកហតា ភូមិ, តនុកោ បណ្ណសន្ថរោ, វិរឡានិ រុក្ខស្ស បត្តានិ, សីតានិ កាសាយានិ វត្ថានិ, សីតោ ច វេរម្ភោ វាតោ វាយតិ. អថ ច បន ភគវា ឯវមាហ – ‘ឯវំ, កុមារ, សុខមសយិត្ថំ. យេ ច បន លោកេ សុខំ សេន្តិ, អហំ តេសំ អញ្ញតរោ’’’តិ.

‘‘តេន ហិ, កុមារ, តញ្ញេវេត្ថ បដិបុច្ឆិស្សាមិ. យថា តេ ខមេយ្យ តថា នំ ព្យាករេយ្យាសិ. តំ កិំ មញ្ញសិ, កុមារ, ឥធស្ស គហបតិស្ស វា គហបតិបុត្តស្ស វា កូដាគារំ ឧល្លិត្តាវលិត្តំ និវាតំ ផុសិតគ្គឡំ បិហិតវាតបានំ. តត្រស្ស បល្លង្កោ គោនកត្ថតោ បដិកត្ថតោ បដលិកត្ថតោ កទលិមិគបវរបច្ចត្ថរណោ [កាទលិមិគបវរបច្ចត្ថរណោ (សី.)] សឧត្តរច្ឆទោ ឧភតោ លោហិតកូបធានោ; តេលប្បទីបោ ចេត្ថ ឈាយេយ្យ [ជាលេយ្យ (ក.)]; ចតស្សោ ច [តស្សេវ (ក.)] បជាបតិយោ មនាបាមនាបេន បច្ចុបដ្ឋិតា អស្សុ. តំ កិំ មញ្ញសិ, កុមារ, សុខំ វា សោ សយេយ្យ នោ វា? កថំ វា តេ ឯត្ថ ហោតី’’តិ? ‘‘សុខំ សោ, ភន្តេ, សយេយ្យ. យេ ច បន លោកេ សុខំ សេន្តិ, សោ តេសំ អញ្ញតរោ’’តិ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, កុមារ, អបិ នុ តស្ស គហបតិស្ស វា គហបតិបុត្តស្ស វា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ រាគជា បរិឡាហា កាយិកា វា ចេតសិកា វា យេហិ សោ រាគជេហិ បរិឡាហេហិ បរិឌយ្ហមានោ ទុក្ខំ សយេយ្យា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ.

‘‘យេហិ ខោ សោ, កុមារ, គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា រាគជេហិ បរិឡាហេហិ បរិឌយ្ហមានោ ទុក្ខំ សយេយ្យ, សោ រាគោ តថាគតស្ស បហីនោ ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលាវត្ថុកតោ អនភាវង្កតោ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ. តស្មាហំ សុខមសយិត្ថំ.

‘‘តំ កិំ មញ្ញសិ, កុមារ, អបិ នុ តស្ស គហបតិស្ស វា គហបតិបុត្តស្ស វា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ ទោសជា បរិឡាហា…បេ… មោហជា បរិឡាហា កាយិកា វា ចេតសិកា វា យេហិ សោ មោហជេហិ បរិឡាហេហិ បរិឌយ្ហមានោ ទុក្ខំ សយេយ្យា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ.

‘‘យេ ហិ ខោ សោ, កុមារ, គហបតិ វា គហបតិបុត្តោ វា មោហជេហិ បរិឡាហេហិ បរិឌយ្ហមានោ ទុក្ខំ សយេយ្យ, សោ មោហោ តថាគតស្ស បហីនោ ឧច្ឆិន្នមូលោ តាលាវត្ថុកតោ អនភាវង្កតោ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មោ. តស្មាហំ សុខមសយិត្ថ’’ន្តិ.

[ចូឡវ. ៣០៥; សំ. និ. ១.២៤២] ‘‘សព្ពទា វេ សុខំ សេតិ, ព្រាហ្មណោ បរិនិព្ពុតោ;

យោ ន លិម្បតិ [លិប្បតិ (សី. ស្យា. កំ. ក.)] កាមេសុ, សីតិភូតោ និរូបធិ.

‘‘សព្ពា អាសត្តិយោ ឆេត្វា, វិនេយ្យ ហទយេ ទរំ;

ឧបសន្តោ សុខំ សេតិ, សន្តិំ បប្បុយ្យ ចេតសោ’’តិ. បញ្ចមំ;

៦. ទេវទូតសុត្តំ

៣៦. ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, ទេវទូតានិ. កតមានិ តីណិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរតិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរតិ. សោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ. តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា នានាពាហាសុ គហេត្វា យមស្ស រញ្ញោ ទស្សេន្តិ – ‘អយំ, ទេវ, បុរិសោ អមត្តេយ្យោ អបេត្តេយ្យោ អសាមញ្ញោ អព្រហ្មញ្ញោ, ន កុលេ ជេដ្ឋាបចាយី. ឥមស្ស ទេវោ ទណ្ឌំ បណេតូ’’’តិ.

‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា បឋមំ ទេវទូតំ សមនុយុញ្ជតិ សមនុគាហតិ សមនុភាសតិ – ‘អម្ភោ, បុរិស, ន ត្វំ អទ្ទស មនុស្សេសុ បឋមំ ទេវទូតំ បាតុភូត’ន្តិ? សោ ឯវមាហ – ‘នាទ្ទសំ, ភន្តេ’’’តិ.

‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា ឯវមាហ – ‘អម្ភោ បុរិស, ន ត្វំ អទ្ទស មនុស្សេសុ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា អាសីតិកំ វា នាវុតិកំ វា វស្សសតិកំ វា [បស្ស ម. និ. ៣.២៦៣] ជាតិយា ជិណ្ណំ គោបានសិវង្កំ ភោគ្គំ ទណ្ឌបរាយណំ [ទណ្ឌបរាយនំ (ស្យា. កំ. បី.)] បវេធមានំ គច្ឆន្តំ អាតុរំ គតយោព្ពនំ ខណ្ឌទន្តំ បលិតកេសំ វិលូនំ ខល្លិតសិរំ [ខលិតំ សិរោ (សី. បី.), ខលិតសិរំ (ស្យា. កំ.) ម. និ. ៣.២៦៣] វលិតំ តិលកាហតគត្ត’ន្តិ? សោ ឯវមាហ – ‘អទ្ទសំ, ភន្តេ’’’តិ.

‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា ឯវមាហ – ‘អម្ភោ, បុរិស, តស្ស តេ វិញ្ញុស្ស សតោ មហល្លកស្ស ន ឯតទហោសិ – អហម្បិ ខោម្ហិ ជរាធម្មោ ជរំ អនតីតោ, ហន្ទាហំ កល្យាណំ ករោមិ, កាយេន វាចាយ មនសា’តិ? សោ ឯវមាហ – ‘នាសក្ខិស្សំ, ភន្តេ. បមាទស្សំ, ភន្តេ’’’តិ.

‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា ឯវមាហ – ‘អម្ភោ, បុរិស, បមាទតាយ [បមាទវតាយ (សី. ស្យា. កំ. បី.) ម. និ. ៣.២៦២] ន កល្យាណមកាសិ កាយេន វាចាយ មនសា. តគ្ឃ ត្វំ [តំ (ក.)], អម្ភោ បុរិស, តថា ករិស្សន្តិ យថា តំ [តេ (ក.)] បមត្តំ. តំ ខោ បន តេ ឯតំ [តំ ខោ បនេតំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] បាបកម្មំ [បាបំ កម្មំ (សី.)] នេវ មាតរា កតំ, ន បិតរា កតំ, ន ភាតរា កតំ, ន ភគិនិយា កតំ, ន មិត្តាមច្ចេហិ កតំ, ន ញាតិសាលោហិតេហិ កតំ, ន ទេវតាហិ កតំ, ន សមណព្រាហ្មណេហិ កតំ; អថ ខោ តយាវេតំ បាបកម្មំ កតំ, ត្វញ្ញេវេតស្ស វិបាកំ បដិសំវេទិស្សសី’’’តិ.

‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា បឋមំ ទេវទូតំ សមនុយុញ្ជិត្វា សមនុគាហិត្វា សមនុភាសិត្វា, ទុតិយំ ទេវទូតំ សមនុយុញ្ជតិ សមនុគាហតិ សមនុភាសតិ – ‘អម្ភោ បុរិស, ន ត្វំ អទ្ទស មនុស្សេសុ ទុតិយំ ទេវទូតំ បាតុភូត’ន្តិ? សោ ឯវមាហ – ‘នាទ្ទសំ, ភន្តេ’តិ. ‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា ឯវមាហ – ‘អម្ភោ បុរិស, ន ត្វំ អទ្ទស មនុស្សេសុ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា អាពាធិកំ ទុក្ខិតំ ពាឡ្ហគិលានំ, សកេ មុត្តករីសេ បលិបន្នំ សេមានំ, អញ្ញេហិ វុដ្ឋាបិយមានំ, អញ្ញេហិ សំវេសិយមាន’ន្តិ? សោ ឯវមាហ – ‘អទ្ទសំ, ភន្តេ’’’តិ.

‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា ឯវមាហ – ‘អម្ភោ បុរិស, តស្ស តេ វិញ្ញុស្ស សតោ មហល្លកស្ស ន ឯតទហោសិ – អហម្បិ ខោម្ហិ ព្យាធិធម្មោ ព្យាធិំ អនតីតោ, ហន្ទាហំ កល្យាណំ ករោមិ កាយេន វាចាយ មនសា’តិ? សោ ឯវមាហ – ‘នាសក្ខិស្សំ, ភន្តេ. បមាទស្សំ, ភន្តេ’’’តិ.

‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា ឯវមាហ – ‘អម្ភោ បុរិស, បមាទតាយ ន កល្យាណមកាសិ កាយេន វាចាយ មនសា. តគ្ឃ ត្វំ, អម្ភោ បុរិស, តថា ករិស្សន្តិ យថា តំ បមត្តំ. តំ ខោ បន តេ ឯតំ បាបកម្មំ នេវ មាតរា កតំ, ន បិតរា កតំ, ន ភាតរា កតំ, ន ភគិនិយា កតំ, ន មិត្តាមច្ចេហិ កតំ, ន ញាតិសាលោហិតេហិ កតំ, ន ទេវតាហិ កតំ, ន សមណព្រាហ្មណេហិ កតំ; អថ ខោ តយាវេតំ បាបកម្មំ កតំ. ត្វញ្ញេវេតស្ស វិបាកំ បដិសំវេទិស្សសី’’’តិ.

‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា ទុតិយំ ទេវទូតំ សមនុយុញ្ជិត្វា សមនុគាហិត្វា សមនុភាសិត្វា, តតិយំ ទេវទូតំ សមនុយុញ្ជតិ សមនុគាហតិ សមនុភាសតិ – ‘អម្ភោ បុរិស, ន ត្វំ អទ្ទស មនុស្សេសុ តតិយំ ទេវទូតំ បាតុភូត’ន្តិ? សោ ឯវមាហ – ‘នាទ្ទសំ, ភន្តេ’’’តិ.

‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា ឯវមាហ – ‘អម្ភោ បុរិស, ន ត្វំ អទ្ទស មនុស្សេសុ ឥត្ថិំ វា បុរិសំ វា ឯកាហមតំ វា ទ្វីហមតំ វា តីហមតំ វា ឧទ្ធុមាតកំ វិនីលកំ វិបុព្ពកជាត’ន្តិ? សោ ឯវមាហ – ‘អទ្ទសំ, ភន្តេ’’’តិ.

‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា ឯវមាហ – ‘អម្ភោ បុរិស, តស្ស តេ វិញ្ញុស្ស សតោ មហល្លកស្ស ន ឯតទហោសិ – អហម្បិ ខោម្ហិ មរណធម្មោ មរណំ អនតីតោ, ហន្ទាហំ កល្យាណំ ករោមិ កាយេន វាចាយ មនសា’តិ? សោ ឯវមាហ – ‘នាសក្ខិស្សំ, ភន្តេ. បមាទស្សំ, ភន្តេ’’’តិ.

‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, យមោ រាជា តតិយំ ទេវទូតំ សមនុយុញ្ជិត្វា សមនុគាហិត្វា សមនុភាសិត្វា តុណ្ហី ហោតិ. តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា បញ្ចវិធពន្ធនំ នាម ការណំ ករោន្តិ. តត្តំ អយោខិលំ ហត្ថេ គមេន្តិ. តត្តំ អយោខិលំ ទុតិយស្មិំ ហត្ថេ គមេន្តិ. តត្តំ អយោខិលំ បាទេ គមេន្តិ. តត្តំ អយោខិលំ ទុតិយស្មិំ បាទេ គមេន្តិ. តត្តំ អយោខិលំ មជ្ឈេ ឧរស្មិំ គមេន្តិ. សោ តត្ថ ទុក្ខា តិព្ពា [តិប្បា (សី.)] ខរា កដុកា វេទនា វេទិយតិ, ន ច តាវ កាលង្ករោតិ យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តីហោតិ.

‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា សំវេសេត្វា [សំកឌ្ឍិត្វា (ក.)] កុធារីហិ តច្ឆន្តិ. សោ តត្ថ ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទិយតិ, ន ច តាវ កាលង្ករោតិ យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តីហោតិ.

‘‘តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា ឧទ្ធំបាទំ អធោសិរំ គហេត្វា វាសីហិ តច្ឆន្តិ…បេ… តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា រថេ យោជេត្វា អាទិត្តាយ ភូមិយា សម្បជ្ជលិតាយ សជោតិភូតាយ [សញ្ជោតិភូតាយ (ស្យា. កំ.)] សារេន្តិបិ បច្ចាសារេន្តិបិ…បេ… តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា មហន្តំ អង្គារបព្ពតំ អាទិត្តំ សម្បជ្ជលិតំ សជោតិភូតំ អារោបេន្តិបិ ឱរោបេន្តិបិ…បេ… តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា ឧទ្ធំបាទំ អធោសិរំ គហេត្វា តត្តាយ លោហកុម្ភិយា បក្ខិបន្តិ, អាទិត្តាយ សម្បជ្ជលិតាយ សជោតិភូតាយ. សោ តត្ថ ផេណុទ្ទេហកំ បច្ចមានោ សកិម្បិ ឧទ្ធំ គច្ឆតិ, សកិម្បិ អធោ គច្ឆតិ, សកិម្បិ តិរិយំ គច្ឆតិ. សោ តត្ថ ទុក្ខា តិព្ពា ខរា កដុកា វេទនា វេទិយតិ, ន ច តាវ កាលំ ករោតិ យាវ ន តំ បាបកម្មំ ព្យន្តីហោតិ. តមេនំ, ភិក្ខវេ, និរយបាលា មហានិរយេ បក្ខិបន្តិ. សោ ខោ បន, ភិក្ខវេ, មហានិរយោ –

‘‘ចតុក្កណ្ណោ ចតុទ្វារោ, វិភត្តោ ភាគសោ មិតោ;

អយោបាការបរិយន្តោ, អយសា បដិកុជ្ជិតោ.

‘‘តស្ស អយោមយា ភូមិ, ជលិតា តេជសា យុតា;

សមន្តា យោជនសតំ, ផរិត្វា តិដ្ឋតិ សព្ពទា’’តិ [បេ. វ. ៧០-៧១, ២៤០-២៤១].

‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, យមស្ស រញ្ញោ ឯតទហោសិ – ‘យេ កិរ, ភោ, លោកេ បាបកានិ កម្មានិ ករោន្តិ តេ ឯវរូបា វិវិធា កម្មការណា ករីយន្តិ. អហោ វតាហំ មនុស្សត្តំ លភេយ្យំ, តថាគតោ ច លោកេ ឧប្បជ្ជេយ្យ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, តញ្ចាហំ ភគវន្តំ បយិរុបាសេយ្យំ. សោ ច មេ ភគវា ធម្មំ ទេសេយ្យ, តស្ស ចាហំ ភគវតោ ធម្មំ អាជានេយ្យ’ន្តិ. តំ ខោ បនាហំ, ភិក្ខវេ, ន អញ្ញស្ស សមណស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា សុត្វា ឯវំ វទាមិ, អបិ ច ខោ, ភិក្ខវេ, យទេវ មេ សាមំ ញាតំ សាមំ ទិដ្ឋំ សាមំ វិទិតំ តទេវាហំ វទាមី’’តិ.

‘‘ចោទិតា ទេវទូតេហិ, យេ បមជ្ជន្តិ មាណវា;

តេ ទីឃរត្តំ សោចន្តិ, ហីនកាយូបគា នរា.

‘‘យេ ច ខោ ទេវទូតេហិ, សន្តោ សប្បុរិសា ឥធ;

ចោទិតា នប្បមជ្ជន្តិ, អរិយធម្មេ កុទាចនំ.

‘‘ឧបាទានេ ភយំ ទិស្វា, ជាតិមរណសម្ភវេ;

អនុបាទា វិមុច្ចន្តិ, ជាតិមរណសង្ខយេ.

‘‘តេ អប្បមត្តា [តេ ខោប្បមត្តា (សី.), តេ ខេមប្បត្តា (ស្យា. កំ. បី.) ម. និ. ៣.២៧១] សុខិនោ [សុខិតា (សី. ស្យា.)], ទិដ្ឋធម្មាភិនិព្ពុតា;

សព្ពវេរភយាតីតា, សព្ពទុក្ខំ ឧបច្ចគុ’’ន្តិ. ឆដ្ឋំ;

៧. ចតុមហារាជសុត្តំ

៣៧. ‘‘អដ្ឋមិយំ, ភិក្ខវេ, បក្ខស្ស ចតុន្នំ មហារាជានំ អមច្ចា បារិសជ្ជា ឥមំ លោកំ អនុវិចរន្តិ – ‘កច្ចិ ពហូ មនុស្សា មនុស្សេសុ មត្តេយ្យា បេត្តេយ្យា សាមញ្ញា ព្រហ្មញ្ញា កុលេ ជេដ្ឋាបចាយិនោ ឧបោសថំ ឧបវសន្តិ បដិជាគរោន្តិ បុញ្ញានិ ករោន្តី’តិ. ចាតុទ្ទសិំ, ភិក្ខវេ, បក្ខស្ស ចតុន្នំ មហារាជានំ បុត្តា ឥមំ លោកំ អនុវិចរន្តិ – ‘កច្ចិ ពហូ មនុស្សា មនុស្សេសុ មត្តេយ្យា បេត្តេយ្យា សាមញ្ញា ព្រហ្មញ្ញា កុលេ ជេដ្ឋាបចាយិនោ ឧបោសថំ ឧបវសន្តិ បដិជាគរោន្តិ បុញ្ញានិ ករោន្តី’តិ. តទហុ, ភិក្ខវេ, ឧបោសថេ បន្នរសេ ចត្តារោ មហារាជានោ សាមញ្ញេវ ឥមំ លោកំ អនុវិចរន្តិ – ‘កច្ចិ ពហូ មនុស្សា មនុស្សេសុ មត្តេយ្យា បេត្តេយ្យា សាមញ្ញា ព្រហ្មញ្ញា កុលេ ជេដ្ឋាបចាយិនោ ឧបោសថំ ឧបវសន្តិ បដិជាគរោន្តិ បុញ្ញានិ ករោន្តី’’’តិ.

‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, អប្បកា ហោន្តិ មនុស្សា មនុស្សេសុ មត្តេយ្យា បេត្តេយ្យា សាមញ្ញា ព្រហ្មញ្ញា កុលេ ជេដ្ឋាបចាយិនោ ឧបោសថំ ឧបវសន្តិ បដិជាគរោន្តិ បុញ្ញានិ ករោន្តិ. តមេនំ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ មហារាជានោ ទេវានំ តាវតិំសានំ សុធម្មាយ សភាយ សន្និសិន្នានំ សន្និបតិតានំ អារោចេន្តិ – ‘អប្បកា ខោ, មារិសា, មនុស្សា មនុស្សេសុ មត្តេយ្យា បេត្តេយ្យា សាមញ្ញា ព្រហ្មញ្ញា កុលេ ជេដ្ឋាបចាយិនោ ឧបោសថំ ឧបវសន្តិ បដិជាគរោន្តិ បុញ្ញានិ ករោន្តី’តិ. តេន ខោ, ភិក្ខវេ, ទេវា តាវតិំសា អនត្តមនា ហោន្តិ – ‘ទិព្ពា វត, ភោ, កាយា បរិហាយិស្សន្តិ, បរិបូរិស្សន្តិ អសុរកាយា’’’តិ.

‘‘សចេ បន, ភិក្ខវេ, ពហូ ហោន្តិ មនុស្សា មនុស្សេសុ មត្តេយ្យា បេត្តេយ្យា សាមញ្ញា ព្រហ្មញ្ញា កុលេ ជេដ្ឋាបចាយិនោ ឧបោសថំ ឧបវសន្តិ បដិជាគរោន្តិ បុញ្ញានិ ករោន្តិ. តមេនំ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ មហារាជានោ ទេវានំ តាវតិំសានំ សុធម្មាយ សភាយ សន្និសិន្នានំ សន្និបតិតានំ អារោចេន្តិ – ‘ពហូ ខោ, មារិសា, មនុស្សា មនុស្សេសុ មត្តេយ្យា បេត្តេយ្យា សាមញ្ញា ព្រហ្មញ្ញា កុលេ ជេដ្ឋាបចាយិនោ ឧបោសថំ ឧបវសន្តិ បដិជាគរោន្តិ បុញ្ញានិ ករោន្តី’តិ. តេន, ភិក្ខវេ, ទេវា តាវតិំសា អត្តមនា ហោន្តិ – ‘ទិព្ពា វត, ភោ, កាយា បរិបូរិស្សន្តិ, បរិហាយិស្សន្តិ អសុរកាយា’’’តិ.

‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ទេវេ តាវតិំសេ អនុនយមានោ តាយំ វេលាយំ ឥមំ គាថំ អភាសិ –

‘‘ចាតុទ្ទសិំ បញ្ចទសិំ, យា ច បក្ខស្ស អដ្ឋមី;

បាដិហារិយបក្ខញ្ច, អដ្ឋង្គសុសមាគតំ;

ឧបោសថំ ឧបវសេយ្យ, យោបិស្ស [យោបស្ស (សី. ស្យា. កំ. បី.)] មាទិសោ នរោ’’តិ.

‘‘សា ខោ បនេសា, ភិក្ខវេ, សក្កេន ទេវានមិន្ទេន គាថា ទុគ្គីតា ន សុគីតា ទុព្ភាសិតា ន សុភាសិតា. តំ កិស្ស ហេតុ? សក្កោ ហិ, ភិក្ខវេ, ទេវានមិន្ទោ អវីតរាគោ អវីតទោសោ អវីតមោហោ.

‘‘យោ ច ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អរហំ ខីណាសវោ វុសិតវា ព្រហ្មចរិយោ កតករណីយោ ឱហិតភារោ អនុប្បត្តសទត្ថោ បរិក្ខីណភវសំយោជនោ សម្មទញ្ញា វិមុត្តោ, តស្ស ខោ ឯតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ [តស្ស ខោ ឯតំ ភិក្ខុនោ (សី. ស្យា.), តស្ស ខោ ឯវំ ភិក្ខវេ ភិក្ខុនោ (ក.)] កល្លំ វចនាយ –

‘‘ចាតុទ្ទសិំ បញ្ចទសិំ, យា ច បក្ខស្ស អដ្ឋមី;

បាដិហារិយបក្ខញ្ច, អដ្ឋង្គសុសមាគតំ;

ឧបោសថំ ឧបវសេយ្យ, យោបិស្ស មាទិសោ នរោ’’តិ.

‘‘តំ កិស្ស ហេតុ? សោ ហិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វីតរាគោ វីតទោសោ វីតមោហោ’’តិ. សត្តមំ.

៨. ទុតិយចតុមហារាជសុត្តំ

៣៨. ‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ទេវេ តាវតិំសេ អនុនយមានោ តាយំ វេលាយំ ឥមំ គាថំ អភាសិ –

‘‘ចាតុទ្ទសិំ បញ្ចទសិំ, យា ច បក្ខស្ស អដ្ឋមី;

បាដិហារិយបក្ខញ្ច, អដ្ឋង្គសុសមាគតំ;

ឧបោសថំ ឧបវសេយ្យ, យោបិស្ស មាទិសោ នរោ’’តិ.

‘‘សា ខោ បនេសា, ភិក្ខវេ, សក្កេន ទេវានមិន្ទេន គាថា ទុគ្គីតា ន សុគីតា ទុព្ភាសិតា ន សុភាសិតា. តំ កិស្ស ហេតុ? សក្កោ ហិ, ភិក្ខវេ, ទេវានមិន្ទោ អបរិមុត្តោ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, អបរិមុត្តោ ទុក្ខស្មាតិ វទាមិ.

‘‘យោ ច ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អរហំ ខីណាសវោ វុសិតវា កតករណីយោ ឱហិតភារោ អនុប្បត្តសទត្ថោ បរិក្ខីណភវសំយោជនោ សម្មទញ្ញា វិមុត្តោ, តស្ស ខោ ឯតំ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ កល្លំ វចនាយ –

‘‘ចាតុទ្ទសិំ បញ្ចទសិំ, យា ច បក្ខស្ស អដ្ឋមី;

បាដិហារិយបក្ខញ្ច, អដ្ឋង្គសុសមាគតំ;

ឧបោសថំ ឧបវសេយ្យ, យោបិស្ស មាទិសោ នរោ’’តិ.

‘‘តំ កិស្ស ហេតុ? សោ ហិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បរិមុត្តោ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, បរិមុត្តោ ទុក្ខស្មាតិ វទាមី’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. សុខុមាលសុត្តំ

៣៩. ‘‘សុខុមាលោ អហំ, ភិក្ខវេ, បរមសុខុមាលោ អច្ចន្តសុខុមាលោ. មម សុទំ, ភិក្ខវេ, បិតុ និវេសនេ បោក្ខរណិយោ ការិតា ហោន្តិ. ឯកត្ថ សុទំ, ភិក្ខវេ, ឧប្បលំ វប្បតិ [បុប្ផតិ (សី. បី.)], ឯកត្ថ បទុមំ, ឯកត្ថ បុណ្ឌរីកំ, យាវទេវ មមត្ថាយ. ន ខោ បនស្សាហំ, ភិក្ខវេ, អកាសិកំ ចន្ទនំ ធារេមិ [កាសិកំ ចន្ទនំ ធារេមិ (ស្យា. កំ. ក.), អកាសិកំ ធារេមិ (?)]. កាសិកំ, ភិក្ខវេ, សុ មេ តំ វេឋនំ ហោតិ, កាសិកា កញ្ចុកា, កាសិកំ និវាសនំ, កាសិកោ ឧត្តរាសង្គោ. រត្តិន្ទិវំ [រត្តិទិវំ (ក.)] ខោ បន មេ សុ តំ, ភិក្ខវេ, សេតច្ឆត្តំ ធារីយតិ – ‘មា នំ ផុសិ សីតំ វា ឧណ្ហំ វា តិណំ វា រជោ វា ឧស្សាវោ វា’’’តិ.

‘‘តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, តយោ បាសាទា អហេសុំ – ឯកោ ហេមន្តិកោ, ឯកោ គិម្ហិកោ, ឯកោ វស្សិកោ. សោ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, វស្សិកេ បាសាទេ វស្សិកេ ចត្តារោ មាសេ និប្បុរិសេហិ តូរិយេហិ បរិចារយមានោ [បរិចារិយមានោ (ស្យា. កំ. បី. ក.)] ន ហេដ្ឋាបាសាទំ ឱរោហាមិ. យថា ខោ បន, ភិក្ខវេ, អញ្ញេសំ និវេសនេ ទាសកម្មករបោរិសស្ស កណាជកំ ភោជនំ ទីយតិ ពិលង្គទុតិយំ, ឯវមេវស្សុ មេ, ភិក្ខវេ, បិតុ និវេសនេ ទាសកម្មករបោរិសស្ស សាលិមំសោទនោ ទីយតិ.

‘‘តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឯវរូបាយ ឥទ្ធិយា សមន្នាគតស្ស ឯវរូបេន ច សុខុមាលេន ឯតទហោសិ – ‘អស្សុតវា ខោ បុថុជ្ជនោ អត្តនា ជរាធម្មោ សមានោ ជរំ អនតីតោ បរំ ជិណ្ណំ ទិស្វា អដ្ដីយតិ ហរាយតិ ជិគុច្ឆតិ អត្តានំយេវ អតិសិត្វា, អហម្បិ ខោម្ហិ ជរាធម្មោ ជរំ អនតីតោ. អហញ្ចេវ [អហញ្ចេ (?)] ខោ បន ជរាធម្មោ សមានោ ជរំ អនតីតោ បរំ ជិណ្ណំ ទិស្វា អដ្ដីយេយ្យំ ហរាយេយ្យំ ជិគុច្ឆេយ្យំ ន មេតំ អស្ស បតិរូប’ន្តិ. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតោ យោ យោព្ពនេ យោព្ពនមទោ សោ សព្ពសោ បហីយិ.

‘‘អស្សុតវា ខោ បុថុជ្ជនោ អត្តនា ព្យាធិធម្មោ សមានោ ព្យាធិំ អនតីតោ បរំ ព្យាធិតំ ទិស្វា អដ្ដីយតិ ហរាយតិ ជិគុច្ឆតិ អត្តានំយេវ អតិសិត្វា – ‘អហម្បិ ខោម្ហិ ព្យាធិធម្មោ ព្យាធិំ អនតីតោ, អហញ្ចេវ ខោ បន ព្យាធិធម្មោ សមានោ ព្យាធិំ អនតីតោ បរំ ព្យាធិកំ ទិស្វា អដ្ដីយេយ្យំ ហរាយេយ្យំ ជិគុច្ឆេយ្យំ, ន មេតំ អស្ស បតិរូប’ន្តិ. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតោ យោ អារោគ្យេ អារោគ្យមទោ សោ សព្ពសោ បហីយិ.

‘‘អស្សុតវា ខោ បុថុជ្ជនោ អត្តនា មរណធម្មោ សមានោ មរណំ អនតីតោ បរំ មតំ ទិស្វា អដ្ដីយតិ ហរាយតិ ជិគុច្ឆតិ អត្តានំយេវ អតិសិត្វា – ‘អហម្បិ ខោម្ហិ មរណធម្មោ, មរណំ អនតីតោ, អហំ ចេវ ខោ បន មរណធម្មោ សមានោ មរណំ អនតីតោ បរំ មតំ ទិស្វា អដ្ដីយេយ្យំ ហរាយេយ្យំ ជិគុច្ឆេយ្យំ, ន មេតំ អស្ស បតិរូប’ន្តិ. តស្ស មយ្ហំ, ភិក្ខវេ, ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតោ យោ ជីវិតេ ជីវិតមទោ សោ សព្ពសោ បហីយី’’តិ.

‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, មទា. កតមេ តយោ? យោព្ពនមទោ, អារោគ្យមទោ, ជីវិតមទោ. យោព្ពនមទមត្តោ វា, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរតិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរតិ. សោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ. អារោគ្យមទមត្តោ វា, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ…បេ… ជីវិតមទមត្តោ វា, ភិក្ខវេ, អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតិ, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរតិ, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរតិ. សោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ.

‘‘យោព្ពនមទមត្តោ វា, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តតិ. អារោគ្យមទមត្តោ វា, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ…បេ… ជីវិតមទមត្តោ វា, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តតី’’តិ.

‘‘ព្យាធិធម្មា ជរាធម្មា, អថោ មរណធម្មិនោ;

យថាធម្មា [ព្យាធិធម្មោ ជរាធម្មោ, អថោ មរណធម្មិកោ; យថា ធម្មោ (ក.)] តថាសន្តា, ជិគុច្ឆន្តិ បុថុជ្ជនា.

‘‘អហញ្ចេ តំ ជិគុច្ឆេយ្យំ, ឯវំធម្មេសុ បាណិសុ;

ន មេតំ បតិរូបស្ស, មម ឯវំ វិហារិនោ.

‘‘សោហំ ឯវំ វិហរន្តោ, ញត្វា ធម្មំ និរូបធិំ;

អារោគ្យេ យោព្ពនស្មិញ្ច, ជីវិតស្មិញ្ច យេ មទា.

‘‘សព្ពេ មទេ អភិភោស្មិ [អតីតោស្មិ (ក.)], នេក្ខម្មេ ទដ្ឋុ ខេមតំ;

តស្ស មេ អហុ ឧស្សាហោ, និព្ពានំ អភិបស្សតោ.

‘‘នាហំ ភព្ពោ ឯតរហិ, កាមានិ បដិសេវិតុំ;

អនិវត្តិ ភវិស្សាមិ, ព្រហ្មចរិយបរាយណោ’’តិ. នវមំ;

១០. អាធិបតេយ្យសុត្តំ

៤០. ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, អាធិបតេយ្យានិ. កតមានិ តីណិ? អត្តាធិបតេយ្យំ, លោកាធិបតេយ្យំ, ធម្មាធិបតេយ្យំ. កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, អត្តាធិបតេយ្យំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អរញ្ញគតោ វា រុក្ខមូលគតោ វា សុញ្ញាគារគតោ វា ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ន ខោ បនាហំ ចីវរហេតុ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ. ន បិណ្ឌបាតហេតុ, ន សេនាសនហេតុ, ន ឥតិភវាភវហេតុ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ. អបិ ច ខោម្ហិ ឱតិណ្ណោ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ទុក្ខោតិណ្ណោ ទុក្ខបរេតោ. អប្បេវ នាម ឥមស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អន្តកិរិយា បញ្ញាយេថាតិ. អហញ្ចេវ ខោ បន យាទិសកេ [យាទិសកេ វា (សី. បី. ក.)] កាមេ ឱហាយ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ តាទិសកេ វា [ច (ក.)] កាមេ បរិយេសេយ្យំ តតោ វា [ច (ក.)] បាបិដ្ឋតរេ, ន មេតំ បតិរូប’ន្តិ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អារទ្ធំ ខោ បន មេ វីរិយំ ភវិស្សតិ អសល្លីនំ, ឧបដ្ឋិតា សតិ អសម្មុដ្ឋា, បស្សទ្ធោ កាយោ អសារទ្ធោ, សមាហិតំ ចិត្តំ ឯកគ្គ’ន្តិ. សោ អត្តានំយេវ អធិបតិំ ករិត្វា អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតិ, សាវជ្ជំ បជហតិ, អនវជ្ជំ ភាវេតិ, សុទ្ធំ អត្តានំ បរិហរតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អត្តាធិបតេយ្យំ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, លោកាធិបតេយ្យំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អរញ្ញគតោ វា រុក្ខមូលគតោ វា សុញ្ញាគារគតោ វា ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ន ខោ បនាហំ ចីវរហេតុ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ. ន បិណ្ឌបាតហេតុ, ន សេនាសនហេតុ, ន ឥតិភវាភវហេតុ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ. អបិ ច ខោម្ហិ ឱតិណ្ណោ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ទុក្ខោតិណ្ណោ ទុក្ខបរេតោ. អប្បេវ នាម ឥមស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អន្តកិរិយា បញ្ញាយេថា’តិ. អហញ្ចេវ ខោ បន ឯវំ បព្ពជិតោ សមានោ កាមវិតក្កំ វា វិតក្កេយ្យំ, ព្យាបាទវិតក្កំ វា វិតក្កេយ្យំ, វិហិំសាវិតក្កំ វា វិតក្កេយ្យំ, មហា ខោ បនាយំ លោកសន្និវាសោ. មហន្តស្មិំ ខោ បន លោកសន្និវាសេ សន្តិ សមណព្រាហ្មណា ឥទ្ធិមន្តោ ទិព្ពចក្ខុកា បរចិត្តវិទុនោ. តេ ទូរតោបិ បស្សន្តិ, អាសន្នាបិ ន ទិស្សន្តិ, ចេតសាបិ ចិត្តំ បជានន្តិ [ជានន្តិ (ក.)]. តេបិ មំ ឯវំ ជានេយ្យុំ – ‘បស្សថ, ភោ, ឥមំ កុលបុត្តំ សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ សមានោ វោកិណ្ណោ វិហរតិ បាបកេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហី’តិ. ទេវតាបិ ខោ សន្តិ ឥទ្ធិមន្តិនិយោ ទិព្ពចក្ខុកា បរចិត្តវិទុនិយោ. តា ទូរតោបិ បស្សន្តិ, អាសន្នាបិ ន ទិស្សន្តិ, ចេតសាបិ ចិត្តំ ជានន្តិ. តាបិ មំ ឯវំ ជានេយ្យុំ – ‘បស្សថ, ភោ, ឥមំ កុលបុត្តំ សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ សមានោ វោកិណ្ណោ វិហរតិ បាបកេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហី’តិ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អារទ្ធំ ខោ បន មេ វីរិយំ ភវិស្សតិ អសល្លីនំ, ឧបដ្ឋិតា សតិ អសម្មុដ្ឋា, បស្សទ្ធោ កាយោ អសារទ្ធោ, សមាហិតំ ចិត្តំ ឯកគ្គ’ន្តិ. សោ លោកំយេវ អធិបតិំ ករិត្វា អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតិ, សាវជ្ជំ បជហតិ, អនវជ្ជំ ភាវេតិ, សុទ្ធំ អត្តានំ បរិហរតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, លោកាធិបតេយ្យំ.

‘‘កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, ធម្មាធិបតេយ្យំ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អរញ្ញគតោ វា រុក្ខមូលគតោ វា សុញ្ញាគារគតោ វា ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ន ខោ បនាហំ ចីវរហេតុ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ. ន បិណ្ឌបាតហេតុ, ន សេនាសនហេតុ, ន ឥតិភវាភវហេតុ អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ. អបិ ច ខោម្ហិ ឱតិណ្ណោ ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ទុក្ខោតិណ្ណោ ទុក្ខបរេតោ. អប្បេវ នាម ឥមស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អន្តកិរិយា បញ្ញាយេថាតិ. ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ សន្ទិដ្ឋិកោ អកាលិកោ ឯហិបស្សិកោ ឱបនេយ្យិកោ បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ វិញ្ញូហីតិ. សន្តិ ខោ បន មេ សព្រហ្មចារី ជានំ បស្សំ វិហរន្តិ. អហញ្ចេវ ខោ បន ឯវំ ស្វាក្ខាតេ ធម្មវិនយេ បព្ពជិតោ សមានោ កុសីតោ វិហរេយ្យំ បមត្តោ, ន មេតំ អស្ស បតិរូប’ន្តិ. សោ ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘អារទ្ធំ ខោ បន មេ វីរិយំ ភវិស្សតិ អសល្លីនំ, ឧបដ្ឋិតា សតិ អសម្មុដ្ឋា, បស្សទ្ធោ កាយោ អសារទ្ធោ, សមាហិតំ ចិត្តំ ឯកគ្គ’ន្តិ. សោ ធម្មំយេវ អធិបតិំ ករិត្វា អកុសលំ បជហតិ, កុសលំ ភាវេតិ, សាវជ្ជំ បជហតិ, អនវជ្ជំ ភាវេតិ, សុទ្ធំ អត្តានំ បរិហរតិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ធម្មាធិបតេយ្យំ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ អាធិបតេយ្យានី’’តិ.

‘‘នត្ថិ លោកេ រហោ នាម, បាបកម្មំ បកុព្ពតោ;

អត្តា តេ បុរិស ជានាតិ, សច្ចំ វា យទិ វា មុសា.

‘‘កល្យាណំ វត ភោ សក្ខិ, អត្តានំ អតិមញ្ញសិ;

យោ សន្តំ អត្តនិ បាបំ, អត្តានំ បរិគូហសិ.

‘‘បស្សន្តិ ទេវា ច តថាគតា ច,

លោកស្មិំ ពាលំ វិសមំ ចរន្តំ;

តស្មា ហិ អត្តាធិបតេយ្យកោ ច [អត្តាធិបកោ សកោ ចរេ (សី. ស្យា. កំ. បី.)],

លោកាធិបោ ច និបកោ ច ឈាយី.

‘‘ធម្មាធិបោ ច អនុធម្មចារី,

ន ហីយតិ សច្ចបរក្កមោ មុនិ;

បសយ្ហ មារំ អភិភុយ្យ អន្តកំ,

យោ ច ផុសី ជាតិក្ខយំ បធានវា;

សោ តាទិសោ លោកវិទូ សុមេធោ,

សព្ពេសុ ធម្មេសុ អតម្មយោ មុនី’’តិ. ទសមំ;

ទេវទូតវគ្គោ ចតុត្ថោ.