៣. បុគ្គលវគ្គោ

១. សមិទ្ធសុត្តំ

២១. ឯវំ មេ សុតំ – ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. អថ ខោ អាយស្មា ច សមិទ្ធោ [សវិដ្ឋោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] អាយស្មា ច មហាកោដ្ឋិកោ [មហាកោដ្ឋិតោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] យេនាយស្មា សារិបុត្តោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា សារិបុត្តេន សទ្ធិំ សម្មោទិំសុ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នំ ខោ អាយស្មន្តំ សមិទ្ធំ អាយស្មា សារិបុត្តោ ឯតទវោច –

‘‘តយោមេ, អាវុសោ សមិទ្ធ, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ តយោ? កាយសក្ខី, ទិដ្ឋិប្បត្តោ [ទិដ្ឋប្បត្តោ (ក.)], សទ្ធាវិមុត្តោ. ឥមេ ខោ, អាវុសោ, តយោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. ឥមេសំ, អាវុសោ, តិណ្ណំ បុគ្គលានំ កតមោ តេ បុគ្គលោ ខមតិ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’តិ?

‘‘តយោមេ, អាវុសោ សារិបុត្ត, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ តយោ? កាយសក្ខី, ទិដ្ឋិប្បត្តោ, សទ្ធាវិមុត្តោ. ឥមេ ខោ, អាវុសោ, តយោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. ឥមេសំ, អាវុសោ, តិណ្ណំ បុគ្គលានំ យ្វាយំ [យោយំ (ក.)] បុគ្គលោ សទ្ធាវិមុត្តោ, អយំ មេ បុគ្គលោ ខមតិ ឥមេសំ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ច. តំ កិស្ស ហេតុ? ឥមស្ស, អាវុសោ, បុគ្គលស្ស សទ្ធិន្ទ្រិយំ អធិមត្ត’’ន្តិ.

អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ អាយស្មន្តំ មហាកោដ្ឋិកំ ឯតទវោច – ‘‘តយោមេ, អាវុសោ កោដ្ឋិក, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ តយោ? កាយសក្ខី, ទិដ្ឋិប្បត្តោ, សទ្ធាវិមុត្តោ. ឥមេ ខោ, អាវុសោ, តយោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. ឥមេសំ, អាវុសោ, តិណ្ណំ បុគ្គលានំ កតមោ តេ បុគ្គលោ ខមតិ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’តិ?

‘‘តយោមេ, អាវុសោ សារិបុត្ត, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ តយោ? កាយសក្ខី, ទិដ្ឋិប្បត្តោ, សទ្ធាវិមុត្តោ. ឥមេ ខោ, អាវុសោ, តយោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. ឥមេសំ, អាវុសោ, តិណ្ណំ បុគ្គលានំ យ្វាយំ បុគ្គលោ កាយសក្ខី, អយំ មេ បុគ្គលោ ខមតិ ឥមេសំ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ច. តំ កិស្ស ហេតុ? ឥមស្ស, អាវុសោ, បុគ្គលស្ស សមាធិន្ទ្រិយំ អធិមត្ត’’ន្តិ.

អថ ខោ អាយស្មា មហាកោដ្ឋិកោ អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឯតទវោច – ‘‘តយោមេ, អាវុសោ សារិបុត្ត, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ តយោ? កាយសក្ខី, ទិដ្ឋិប្បត្តោ, សទ្ធាវិមុត្តោ. ឥមេ ខោ, អាវុសោ, តយោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. ឥមេសំ, អាវុសោ, តិណ្ណំ បុគ្គលានំ កតមោ តេ បុគ្គលោ ខមតិ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’តិ?

‘‘តយោមេ, អាវុសោ កោដ្ឋិក, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ តយោ? កាយសក្ខី, ទិដ្ឋិប្បត្តោ, សទ្ធាវិមុត្តោ. ឥមេ ខោ, អាវុសោ, តយោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. ឥមេសំ, អាវុសោ, តិណ្ណំ បុគ្គលានំ យ្វាយំ បុគ្គលោ ទិដ្ឋិប្បត្តោ, អយំ មេ បុគ្គលោ ខមតិ ឥមេសំ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ច. តំ កិស្ស ហេតុ? ឥមស្ស, អាវុសោ, បុគ្គលស្ស បញ្ញិន្ទ្រិយំ អធិមត្ត’’ន្តិ.

អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ អាយស្មន្តញ្ច សមិទ្ធំ អាយស្មន្តញ្ច មហាកោដ្ឋិកំ ឯតទវោច – ‘‘ព្យាកតំ ខោ, អាវុសោ, អម្ហេហិ សព្ពេហេវ យថាសកំ បដិភានំ. អាយាមាវុសោ, យេន ភគវា តេនុបសង្កមិស្សាម; ឧបសង្កមិត្វា ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេស្សាម. យថា នោ ភគវា ព្យាករិស្សតិ តថា នំ ធារេស្សាមា’’តិ. ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ អាយស្មា ច សមិទ្ធោ អាយស្មា ច មហាកោដ្ឋិកោ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស បច្ចស្សោសុំ. អថ ខោ អាយស្មា ច សារិបុត្តោ អាយស្មា ច សមិទ្ធោ អាយស្មា ច មហាកោដ្ឋិកោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ យាវតកោ អហោសិ អាយស្មតា ច សមិទ្ធេន អាយស្មតា ច មហាកោដ្ឋិកេន សទ្ធិំ កថាសល្លាបោ តំ សព្ពំ ភគវតោ អារោចេសិ.

‘‘ន ខ្វេត្ថ, សារិបុត្ត, សុករំ ឯកំសេន ព្យាកាតុំ – ‘អយំ ឥមេសំ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’តិ. ឋានញ្ហេតំ, សារិបុត្ត, វិជ្ជតិ យ្វាយំ បុគ្គលោ សទ្ធាវិមុត្តោ ស្វាស្ស [ស្វាយំ (ស្យា. កំ. បី.), សោយំ (ក.)] អរហត្តាយ បដិបន្នោ, យ្វាយំ បុគ្គលោ កាយសក្ខី ស្វាស្ស សកទាគាមី វា អនាគាមី វា, យោ ចាយំ បុគ្គលោ ទិដ្ឋិប្បត្តោ សោបស្ស [សោយំ (ក.)] សកទាគាមី វា អនាគាមី វា.

‘‘ន ខ្វេត្ថ, សារិបុត្ត, សុករំ ឯកំសេន ព្យាកាតុំ – ‘អយំ ឥមេសំ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’តិ. ឋានញ្ហេតំ, សារិបុត្ត, វិជ្ជតិ យ្វាយំ បុគ្គលោ កាយសក្ខី ស្វាស្ស អរហត្តាយ បដិបន្នោ, យ្វាយំ បុគ្គលោ សទ្ធាវិមុត្តោ ស្វាស្ស សកទាគាមី វា អនាគាមី វា, យោ ចាយំ បុគ្គលោ ទិដ្ឋិប្បត្តោ សោបស្ស សកទាគាមី វា អនាគាមី វា.

‘‘ន ខ្វេត្ថ, សារិបុត្ត, សុករំ ឯកំសេន ព្យាកាតុំ – ‘អយំ ឥមេសំ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’តិ. ឋានញ្ហេតំ, សារិបុត្ត, វិជ្ជតិ យ្វាយំ បុគ្គលោ ទិដ្ឋិប្បត្តោ ស្វាស្ស អរហត្តាយ បដិបន្នោ, យ្វាយំ បុគ្គលោ សទ្ធាវិមុត្តោ ស្វាស្ស សកទាគាមី វា អនាគាមី វា, យោ ចាយំ បុគ្គលោ កាយសក្ខី សោបស្ស សកទាគាមី វា អនាគាមី វា.

‘‘ន ខ្វេត្ថ, សារិបុត្ត, សុករំ ឯកំសេន ព្យាកាតុំ – ‘អយំ ឥមេសំ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ អភិក្កន្តតរោ ច បណីតតរោ ចា’’’តិ. បឋមំ.

២. គិលានសុត្តំ

២២. [បុ. ប. ៩៤] ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, គិលានា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ តយោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ គិលានោ លភន្តោ វា សប្បាយានិ ភោជនានិ អលភន្តោ វា សប្បាយានិ ភោជនានិ, លភន្តោ វា សប្បាយានិ ភេសជ្ជានិ អលភន្តោ វា សប្បាយានិ ភេសជ្ជានិ, លភន្តោ វា បតិរូបំ ឧបដ្ឋាកំ អលភន្តោ វា បតិរូបំ ឧបដ្ឋាកំ នេវ វុដ្ឋាតិ តម្ហា អាពាធា.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ គិលានោ លភន្តោ វា សប្បាយានិ ភោជនានិ អលភន្តោ វា សប្បាយានិ ភោជនានិ, លភន្តោ វា សប្បាយានិ ភេសជ្ជានិ អលភន្តោ វា សប្បាយានិ ភេសជ្ជានិ, លភន្តោ វា បតិរូបំ ឧបដ្ឋាកំ អលភន្តោ វា បតិរូបំ ឧបដ្ឋាកំ វុដ្ឋាតិ តម្ហា អាពាធា.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ គិលានោ លភន្តោវ សប្បាយានិ ភោជនានិ នោ អលភន្តោ, លភន្តោវ សប្បាយានិ ភេសជ្ជានិ នោ អលភន្តោ, លភន្តោវ បតិរូបំ ឧបដ្ឋាកំ នោ អលភន្តោ វុដ្ឋាតិ តម្ហា អាពាធា.

‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, យ្វាយំ គិលានោ លភន្តោវ សប្បាយានិ ភោជនានិ នោ អលភន្តោ, លភន្តោវ សប្បាយានិ ភេសជ្ជានិ នោ អលភន្តោ, លភន្តោវ បតិរូបំ ឧបដ្ឋាកំ នោ អលភន្តោ វុដ្ឋាតិ តម្ហា អាពាធា, ឥមំ ខោ, ភិក្ខវេ, គិលានំ បដិច្ច គិលានភត្តំ អនុញ្ញាតំ គិលានភេសជ្ជំ អនុញ្ញាតំ គិលានុបដ្ឋាកោ អនុញ្ញាតោ. ឥមញ្ច បន, ភិក្ខវេ, គិលានំ បដិច្ច អញ្ញេបិ គិលានា ឧបដ្ឋាតព្ពា. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ គិលានា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ.

‘‘ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោមេ គិលានូបមា បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ តយោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ លភន្តោ វា តថាគតំ ទស្សនាយ អលភន្តោ វា តថាគតំ ទស្សនាយ, លភន្តោ វា តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មវិនយំ សវនាយ អលភន្តោ វា តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មវិនយំ សវនាយ នេវ ឱក្កមតិ និយាមំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តំ.

‘‘ឥធ, បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ លភន្តោ វា តថាគតំ ទស្សនាយ អលភន្តោ វា តថាគតំ ទស្សនាយ, លភន្តោ វា តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មវិនយំ សវនាយ អលភន្តោ វា តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មវិនយំ សវនាយ ឱក្កមតិ និយាមំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តំ.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ លភន្តោវ តថាគតំ ទស្សនាយ នោ អលភន្តោ, លភន្តោវ តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មវិនយំ សវនាយ នោ អលភន្តោ ឱក្កមតិ និយាមំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តំ.

‘‘តត្រ, ភិក្ខវេ, យ្វាយំ បុគ្គលោ លភន្តោវ តថាគតំ ទស្សនាយ នោ អលភន្តោ, លភន្តោវ តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មវិនយំ សវនាយ នោ អលភន្តោ ឱក្កមតិ និយាមំ កុសលេសុ ធម្មេសុ សម្មត្តំ, ឥមំ ខោ ភិក្ខវេ, បុគ្គលំ បដិច្ច ធម្មទេសនា អនុញ្ញាតា. ឥមញ្ច បន, ភិក្ខវេ, បុគ្គលំ បដិច្ច អញ្ញេសម្បិ ធម្មោ ទេសេតព្ពោ. ‘‘ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ គិលានូបមា បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ. ទុតិយំ.

៣. សង្ខារសុត្តំ

២៣. ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ តយោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ សព្យាពជ្ឈំ [សព្យាបជ្ឈំ (សព្ពត្ថ) ឯវមុបរិបិ] កាយសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ, សព្យាពជ្ឈំ វចីសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ, សព្យាពជ្ឈំ មនោសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ. សោ សព្យាពជ្ឈំ កាយសង្ខារំ អភិសង្ខរិត្វា, សព្យាពជ្ឈំ វចីសង្ខារំ អភិសង្ខរិត្វា, សព្យាពជ្ឈំ មនោសង្ខារំ អភិសង្ខរិត្វា សព្យាពជ្ឈំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ. តមេនំ សព្យាពជ្ឈំ លោកំ ឧបបន្នំ សមានំ សព្យាពជ្ឈា ផស្សា ផុសន្តិ. សោ សព្យាពជ្ឈេហិ ផស្សេហិ ផុដ្ឋោ សមានោ សព្យាពជ្ឈំ វេទនំ វេទយតិ ឯកន្តទុក្ខំ, សេយ្យថាបិ សត្តា នេរយិកា.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ អព្យាពជ្ឈំ កាយសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ, អព្យាពជ្ឈំ វចីសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ, អព្យាពជ្ឈំ មនោសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ. សោ អព្យាពជ្ឈំ កាយសង្ខារំ អភិសង្ខរិត្វា, អព្យាពជ្ឈំ វចីសង្ខារំ អភិសង្ខរិត្វា, អព្យាពជ្ឈំ មនោសង្ខារំ អភិសង្ខរិត្វា អព្យាពជ្ឈំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ. តមេនំ អព្យាពជ្ឈំ លោកំ ឧបបន្នំ សមានំ អព្យាពជ្ឈា ផស្សា ផុសន្តិ. សោ អព្យាពជ្ឈេហិ ផស្សេហិ ផុដ្ឋោ សមានោ អព្យាពជ្ឈំ វេទនំ វេទយតិ ឯកន្តសុខំ, សេយ្យថាបិ ទេវា សុភកិណ្ហា.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ សព្យាពជ្ឈម្បិ អព្យាពជ្ឈម្បិ កាយសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ, សព្យាពជ្ឈម្បិ អព្យាពជ្ឈម្បិ វចីសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ, សព្យាពជ្ឈម្បិ អព្យាពជ្ឈម្បិ មនោសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ. សោ សព្យាពជ្ឈម្បិ អព្យាពជ្ឈម្បិ កាយសង្ខារំ អភិសង្ខរិត្វា, សព្យាពជ្ឈម្បិ អព្យាពជ្ឈម្បិ វចីសង្ខារំ អភិសង្ខរិត្វា, សព្យាពជ្ឈម្បិ អព្យាពជ្ឈម្បិ មនោសង្ខារំ អភិសង្ខរិត្វា សព្យាពជ្ឈម្បិ អព្យាពជ្ឈម្បិ លោកំ ឧបបជ្ជតិ. តមេនំ សព្យាពជ្ឈម្បិ អព្យាពជ្ឈម្បិ លោកំ ឧបបន្នំ សមានំ សព្យាពជ្ឈាបិ អព្យាពជ្ឈាបិ ផស្សា ផុសន្តិ. សោ សព្យាពជ្ឈេហិបិ អព្យាពជ្ឈេហិបិ ផស្សេហិ ផុដ្ឋោ សមានោ សព្យាពជ្ឈម្បិ អព្យាពជ្ឈម្បិ វេទនំ វេទយតិ វោកិណ្ណសុខទុក្ខំ, សេយ្យថាបិ មនុស្សា ឯកច្ចេ ច ទេវា ឯកច្ចេ ច វិនិបាតិកា. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ. តតិយំ.

៤. ពហុការសុត្តំ

២៤. ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា បុគ្គលស្ស ពហុការា. កតមេ តយោ? យំ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលំ អាគម្ម បុគ្គលោ ពុទ្ធំ សរណំ គតោ ហោតិ, ធម្មំ សរណំ គតោ ហោតិ, សង្ឃំ សរណំ គតោ ហោតិ; អយំ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ឥមស្ស បុគ្គលស្ស ពហុការោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, យំ បុគ្គលំ អាគម្ម បុគ្គលោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ; អយំ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ឥមស្ស បុគ្គលស្ស ពហុការោ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, យំ បុគ្គលំ អាគម្ម បុគ្គលោ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ; អយំ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ឥមស្ស បុគ្គលស្ស ពហុការោ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ បុគ្គលា បុគ្គលស្ស ពហុការា.

‘‘ឥមេហិ ច បន, ភិក្ខវេ, តីហិ បុគ្គលេហិ ឥមស្ស បុគ្គលស្ស នត្ថញ្ញោ បុគ្គលោ ពហុការោតិ វទាមិ. ឥមេសំ បន, ភិក្ខវេ, តិណ្ណំ បុគ្គលានំ ឥមិនា បុគ្គលេន ន សុប្បតិការំ វទាមិ, យទិទំ អភិវាទនបច្ចុដ្ឋានអញ្ជលិកម្មសាមីចិកម្មចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសន-គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារានុប្បទានេនា’’តិ. ចតុត្ថំ.

៥. វជិរូបមសុត្តំ

២៥. ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ តយោ? អរុកូបមចិត្តោ បុគ្គលោ, វិជ្ជូបមចិត្តោ បុគ្គលោ, វជិរូបមចិត្តោ បុគ្គលោ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, អរុកូបមចិត្តោ បុគ្គលោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ កោធនោ ហោតិ ឧបាយាសពហុលោ អប្បម្បិ វុត្តោ សមានោ អភិសជ្ជតិ កុប្បតិ ព្យាបជ្ជតិ បតិត្ថីយតិ កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាតុករោតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ទុដ្ឋារុកោ [ទុដ្ឋារុកា (សី.)] កដ្ឋេន វា កឋលាយ [កថលាយ (ស្យា. កំ. ក.), កឋលេន-កថលេន (អដ្ឋកថា)] វា ឃដ្ដិតោ [ឃដ្ដិតា (សី.)] ភិយ្យោសោមត្តាយ អាសវំ ទេតិ [អស្សវនោតិ (សី.)]; ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ កោធនោ ហោតិ ឧបាយាសពហុលោ អប្បម្បិ វុត្តោ សមានោ អភិសជ្ជតិ កុប្បតិ ព្យាបជ្ជតិ បតិត្ថីយតិ កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាតុករោតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អរុកូបមចិត្តោ បុគ្គលោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, វិជ្ជូបមចិត្តោ បុគ្គលោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. សេយ្យថាបិ ភិក្ខវេ, ចក្ខុមា បុរិសោ រត្តន្ធការតិមិសាយំ វិជ្ជន្តរិកាយ រូបានិ បស្សេយ្យ; ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ…បេ… ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, វិជ្ជូបមចិត្តោ បុគ្គលោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, វជិរូបមចិត្តោ បុគ្គលោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, វជិរស្ស នត្ថិ កិញ្ចិ អភេជ្ជំ មណិ វា បាសាណោ វា; ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អាសវានំ ខយា…បេ… ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, វជិរូបមចិត្តោ បុគ្គលោ. ‘ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’’ន្តិ [បុ. ប. ១០២]. បញ្ចមំ.

៦. សេវិតព្ពសុត្តំ

២៦. ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ តយោ? អត្ថិ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ន សេវិតព្ពោ ន ភជិតព្ពោ ន បយិរុបាសិតព្ពោ. អត្ថិ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ សេវិតព្ពោ ភជិតព្ពោ បយិរុបាសិតព្ពោ. អត្ថិ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ សក្កត្វា គរុំ កត្វា សេវិតព្ពោ ភជិតព្ពោ បយិរុបាសិតព្ពោ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ន សេវិតព្ពោ ន ភជិតព្ពោ ន បយិរុបាសិតព្ពោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ ហីនោ ហោតិ សីលេន សមាធិនា បញ្ញាយ. ឯវរូបោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ន សេវិតព្ពោ ន ភជិតព្ពោ ន បយិរុបាសិតព្ពោ អញ្ញត្រ អនុទ្ទយា អញ្ញត្រ អនុកម្បា.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ សេវិតព្ពោ ភជិតព្ពោ បយិរុបាសិតព្ពោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ សទិសោ ហោតិ សីលេន សមាធិនា បញ្ញាយ. ឯវរូបោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ សេវិតព្ពោ ភជិតព្ពោ បយិរុបាសិតព្ពោ. តំ កិស្ស ហេតុ? សីលសាមញ្ញគតានំ សតំ សីលកថា ច នោ ភវិស្សតិ, សា ច នោ បវត្តិនី [បវត្តនី (សី. ស្យា. កំ. បី.) បុ. ប. ១២២ បស្សិតព្ពំ] ភវិស្សតិ, សា ច នោ ផាសុ ភវិស្សតិ. សមាធិសាមញ្ញគតានំ សតំ សមាធិកថា ច នោ ភវិស្សតិ, សា ច នោ បវត្តិនី ភវិស្សតិ, សា ច នោ ផាសុ ភវិស្សតិ. បញ្ញាសាមញ្ញគតានំ សតំ បញ្ញាកថា ច នោ ភវិស្សតិ, សា ច នោ បវត្តិនី ភវិស្សតិ, សា ច នោ ផាសុ ភវិស្សតីតិ. តស្មា ឯវរូបោ បុគ្គលោ សេវិតព្ពោ ភជិតព្ពោ បយិរុបាសិតព្ពោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ សក្កត្វា គរុំ កត្វា សេវិតព្ពោ ភជិតព្ពោ បយិរុបាសិតព្ពោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ អធិកោ ហោតិ សីលេន សមាធិនា បញ្ញាយ. ឯវរូបោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ សក្កត្វា គរុំ កត្វា សេវិតព្ពោ ភជិតព្ពោ បយិរុបាសិតព្ពោ. តំ កិស្ស ហេតុ? ឥតិ អបរិបូរំ វា សីលក្ខន្ធំ បរិបូរេស្សាមិ, បរិបូរំ វា សីលក្ខន្ធំ តត្ថ តត្ថ បញ្ញាយ អនុគ្គហេស្សាមិ; អបរិបូរំ វា សមាធិក្ខន្ធំ បរិបូរេស្សាមិ, បរិបូរំ វា សមាធិក្ខន្ធំ តត្ថ តត្ថ បញ្ញាយ អនុគ្គហេស្សាមិ; អបរិបូរំ វា បញ្ញាក្ខន្ធំ បរិបូរេស្សាមិ, បរិបូរំ វា បញ្ញាក្ខន្ធំ តត្ថ តត្ថ បញ្ញាយ អនុគ្គហេស្សាមីតិ. តស្មា ឯវរូបោ បុគ្គលោ សក្កត្វា គរុំ កត្វា សេវិតព្ពោ ភជិតព្ពោ បយិរុបាសិតព្ពោ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ.

‘‘និហីយតិ បុរិសោ និហីនសេវី,

ន ច ហាយេថ កទាចិ តុល្យសេវី;

សេដ្ឋមុបនមំ ឧទេតិ ខិប្បំ,

តស្មា អត្តនោ ឧត្តរិំ ភជេថា’’តិ. ឆដ្ឋំ;

៧. ជិគុច្ឆិតព្ពសុត្តំ

២៧. ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ តយោ? អត្ថិ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ជិគុច្ឆិតព្ពោ ន សេវិតព្ពោ ន ភជិតព្ពោ ន បយិរុបាសិតព្ពោ. អត្ថិ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពោ ន សេវិតព្ពោ ន ភជិតព្ពោ ន បយិរុបាសិតព្ពោ. អត្ថិ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ សេវិតព្ពោ ភជិតព្ពោ បយិរុបាសិតព្ពោ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ជិគុច្ឆិតព្ពោ ន សេវិតព្ពោ ន ភជិតព្ពោ ន បយិរុបាសិតព្ពោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ ទុស្សីលោ ហោតិ បាបធម្មោ អសុចិ សង្កស្សរសមាចារោ បដិច្ឆន្នកម្មន្តោ, អស្សមណោ សមណបដិញ្ញោ, អព្រហ្មចារី ព្រហ្មចារិបដិញ្ញោ, អន្តោបូតិ អវស្សុតោ កសម្ពុជាតោ. ឯវរូបោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ជិគុច្ឆិតព្ពោ ន សេវិតព្ពោ ន ភជិតព្ពោ ន បយិរុបាសិតព្ពោ. តំ កិស្ស ហេតុ? កិញ្ចាបិ, ភិក្ខវេ, ឯវរូបស្ស បុគ្គលស្ស ន ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជតិ, អថ ខោ នំ បាបកោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតិ – ‘បាបមិត្តោ បុរិសបុគ្គលោ បាបសហាយោ បាបសម្បវង្កោ’តិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អហិ គូថគតោ កិញ្ចាបិ ន ទំសតិ [ឌំសតិ (សី. ស្យា.), ឌស្សតិ (បី.)], អថ ខោ នំ មក្ខេតិ; ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, កិញ្ចាបិ ឯវរូបស្ស បុគ្គលស្ស ន ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជតិ, អថ ខោ នំ បាបកោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតិ – ‘បាបមិត្តោ បុរិសបុគ្គលោ បាបសហាយោ បាបសម្បវង្កោ’តិ. តស្មា ឯវរូបោ បុគ្គលោ ជិគុច្ឆិតព្ពោ ន សេវិតព្ពោ ន ភជិតព្ពោ ន បយិរុបាសិតព្ពោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពោ ន សេវិតព្ពោ ន ភជិតព្ពោ ន បយិរុបាសិតព្ពោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ កោធនោ ហោតិ ឧបាយាសពហុលោ, អប្បម្បិ វុត្តោ សមានោ អភិសជ្ជតិ កុប្បតិ ព្យាបជ្ជតិ បតិត្ថីយតិ, កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាតុករោតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ទុដ្ឋារុកោ កដ្ឋេន វា កឋលាយ វា ឃដ្ដិតោ ភិយ្យោសោមត្តាយ អាសវំ ទេតិ; ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ…បេ… សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, តិន្ទុកាលាតំ កដ្ឋេន វា កឋលាយ វា ឃដ្ដិតំ ភិយ្យោសោមត្តាយ ចិច្ចិដាយតិ ចិដិចិដាយតិ; ឯវមេវំ ខោ ភិក្ខវេ…បេ… សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, គូថកូបោ កដ្ឋេន វា កឋលាយ វា ឃដ្ដិតោ ភិយ្យោសោមត្តាយ ទុគ្គន្ធោ ហោតិ; ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ កោធនោ ហោតិ ឧបាយាសពហុលោ, អប្បម្បិ វុត្តោ សមានោ អភិសជ្ជតិ កុប្បតិ ព្យាបជ្ជតិ បតិត្ថីយតិ, កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាតុករោតិ. ឯវរូបោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពោ ន សេវិតព្ពោ ន ភជិតព្ពោ ន បយិរុបាសិតព្ពោ. តំ កិស្ស ហេតុ? អក្កោសេយ្យបិ មំ បរិភាសេយ្យបិ មំ អនត្ថម្បិ មំ ករេយ្យាតិ. តស្មា ឯវរូបោ បុគ្គលោ អជ្ឈុបេក្ខិតព្ពោ ន សេវិតព្ពោ ន ភជិតព្ពោ ន បយិរុបាសិតព្ពោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ សេវិតព្ពោ ភជិតព្ពោ បយិរុបាសិតព្ពោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ សីលវា ហោតិ កល្យាណធម្មោ. ឯវរូបោ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ សេវិតព្ពោ ភជិតព្ពោ បយិរុបាសិតព្ពោ. តំ កិស្ស ហេតុ? កិញ្ចាបិ, ភិក្ខវេ, ឯវរូបស្ស បុគ្គលស្ស ន ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជតិ, អថ ខោ នំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតិ – ‘កល្យាណមិត្តោ បុរិសបុគ្គលោ កល្យាណសហាយោ កល្យាណសម្បវង្កោ’តិ. តស្មា ឯវរូបោ បុគ្គលោ សេវិតព្ពោ ភជិតព្ពោ បយិរុបាសិតព្ពោ. ‘ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’’ន្តិ.

‘‘និហីយតិ បុរិសោ និហីនសេវី,

ន ច ហាយេថ កទាចិ តុល្យសេវី;

សេដ្ឋមុបនមំ ឧទេតិ ខិប្បំ,

តស្មា អត្តនោ ឧត្តរិំ ភជេថា’’តិ. សត្តមំ;

៨. គូថភាណីសុត្តំ

២៨. ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ តយោ? គូថភាណី, បុប្ផភាណី, មធុភាណី. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ គូថភាណី? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ សភគ្គតោ វា បរិសគ្គតោ វា [សភាគតោ វា បរិសាគតោ វា (ស្យា. កំ.)] ញាតិមជ្ឈគតោ វា បូគមជ្ឈគតោ វា រាជកុលមជ្ឈគតោ វា អភិនីតោ សក្ខិបុដ្ឋោ – ‘ឯហម្ភោ បុរិស, យំ ជានាសិ តំ វទេហី’តិ. សោ អជានំ វា អាហ ‘ជានាមី’តិ, ជានំ វា អាហ ‘ន ជានាមី’តិ, អបស្សំ វា អាហ ‘បស្សាមី’តិ, បស្សំ វា អាហ ‘ន បស្សាមី’តិ [ម. និ. ១.៤៤០; បុ. ប. ៩១]; ឥតិ អត្តហេតុ វា បរហេតុ វា អាមិសកិញ្ចិក្ខហេតុ វា សម្បជានមុសា ភាសិតា ហោតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ គូថភាណី.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ បុប្ផភាណី? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ សភគ្គតោ វា បរិសគ្គតោ វា ញាតិមជ្ឈគតោ វា បូគមជ្ឈគតោ វា រាជកុលមជ្ឈគតោ វា អភិនីតោ សក្ខិបុដ្ឋោ – ‘ឯហម្ភោ បុរិស, យំ បជានាសិ តំ វទេហី’តិ, សោ អជានំ វា អាហ ‘ន ជានាមី’តិ, ជានំ វា អាហ ‘ជានាមី’តិ, អបស្សំ វា អាហ ‘ន បស្សាមី’តិ, បស្សំ វា អាហ ‘បស្សាមី’តិ; ឥតិ អត្តហេតុ វា បរហេតុ វា អាមិសកិញ្ចិក្ខហេតុ វា ន សម្បជានមុសា ភាសិតា ហោតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ បុប្ផភាណី.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ មធុភាណី? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ ផរុសំ វាចំ បហាយ ផរុសាយ វាចាយ បដិវិរតោ ហោតិ; យា សា វាចា នេលា កណ្ណសុខា បេមនីយា ហទយង្គមា បោរី ពហុជនកន្តា ពហុជនមនាបា តថារូបិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ មធុភាណី. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’ន្តិ. អដ្ឋមំ.

៩. អន្ធសុត្តំ

២៩. ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ តយោ? អន្ធោ, ឯកចក្ខុ, ទ្វិចក្ខុ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ អន្ធោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស តថារូបំ ចក្ខុ ន ហោតិ យថារូបេន ចក្ខុនា អនធិគតំ វា ភោគំ អធិគច្ឆេយ្យ អធិគតំ វា ភោគំ ផាតិំ ករេយ្យ [ផាតិករេយ្យ (សី.)]; តថារូបម្បិស្ស ចក្ខុ ន ហោតិ យថារូបេន ចក្ខុនា កុសលាកុសលេ ធម្មេ ជានេយ្យ, សាវជ្ជានវជ្ជេ ធម្មេ ជានេយ្យ, ហីនប្បណីតេ ធម្មេ ជានេយ្យ, កណ្ហសុក្កសប្បដិភាគេ ធម្មេ ជានេយ្យ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ អន្ធោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ឯកចក្ខុ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស តថារូបំ ចក្ខុ ហោតិ យថារូបេន ចក្ខុនា អនធិគតំ វា ភោគំ អធិគច្ឆេយ្យ អធិគតំ វា ភោគំ ផាតិំ ករេយ្យ; តថារូបំ បនស្ស [តថារូបម្បិស្ស (ស្យា. កំ. បី. ក.)] ចក្ខុ ន ហោតិ យថារូបេន ចក្ខុនា កុសលាកុសលេ ធម្មេ ជានេយ្យ, សាវជ្ជានវជ្ជេ ធម្មេ ជានេយ្យ, ហីនប្បណីតេ ធម្មេ ជានេយ្យ, កណ្ហសុក្កសប្បដិភាគេ ធម្មេ ជានេយ្យ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ឯកចក្ខុ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ទ្វិចក្ខុ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចស្ស បុគ្គលស្ស តថារូបំ ចក្ខុ ហោតិ យថារូបេន ចក្ខុនា អនធិគតំ វា ភោគំ អធិគច្ឆេយ្យ, អធិគតំ វា ភោគំ ផាតិំ ករេយ្យ; តថារូបម្បិស្ស ចក្ខុ ហោតិ យថារូបេន ចក្ខុនា កុសលាកុសលេ ធម្មេ ជានេយ្យ; សាវជ្ជានវជ្ជេ ធម្មេ ជានេយ្យ, ហីនប្បណីតេ ធម្មេ ជានេយ្យ, កណ្ហសុក្កសប្បដិភាគេ ធម្មេ ជានេយ្យ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ទ្វិចក្ខុ. ‘ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’’ន្តិ.

‘‘ន ចេវ ភោគា តថារូបា, ន ច បុញ្ញានិ កុព្ពតិ;

ឧភយត្ថ កលិគ្គាហោ, អន្ធស្ស ហតចក្ខុនោ.

‘‘អថាបរាយំ អក្ខាតោ, ឯកចក្ខុ ច បុគ្គលោ;

ធម្មាធម្មេន សឋោសោ [សំសដ្ឋោ (សី. ស្យា. កំ. បី.), សឋោតិ (ក.)], ភោគានិ បរិយេសតិ.

‘‘ថេយ្យេន កូដកម្មេន, មុសាវាទេន ចូភយំ;

កុសលោ ហោតិ សង្ឃាតុំ [សំហាតុំ (ស្យា.)], កាមភោគី ច មានវោ;

ឥតោ សោ និរយំ គន្ត្វា, ឯកចក្ខុ វិហញ្ញតិ.

‘‘ទ្វិចក្ខុ បន អក្ខាតោ, សេដ្ឋោ បុរិសបុគ្គលោ;

ធម្មលទ្ធេហិ ភោគេហិ, ឧដ្ឋានាធិគតំ ធនំ.

‘‘ទទាតិ សេដ្ឋសង្កប្បោ, អព្យគ្គមានសោ នរោ;

ឧបេតិ ភទ្ទកំ ឋានំ, យត្ថ គន្ត្វា ន សោចតិ.

‘‘អន្ធញ្ច ឯកចក្ខុញ្ច, អារកា បរិវជ្ជយេ;

ទ្វិចក្ខុំ បន សេវេថ, សេដ្ឋំ បុរិសបុគ្គល’’ន្តិ. នវមំ;

១០. អវកុជ្ជសុត្តំ

៣០. ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ [បុ. ប. ១០៧-១០៨], បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ តយោ? អវកុជ្ជបញ្ញោ បុគ្គលោ, ឧច្ឆង្គបញ្ញោ បុគ្គលោ, បុថុបញ្ញោ បុគ្គលោ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, អវកុជ្ជបញ្ញោ បុគ្គលោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ អារាមំ គន្តា ហោតិ អភិក្ខណំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ធម្មស្សវនាយ. តស្ស ភិក្ខូ ធម្មំ ទេសេន្តិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ, កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេន្តិ. សោ តស្មិំ អាសនេ និសិន្នោ តស្សា កថាយ នេវ អាទិំ មនសិ ករោតិ, ន មជ្ឈំ មនសិ ករោតិ, ន បរិយោសានំ មនសិ ករោតិ; វុដ្ឋិតោបិ តម្ហា អាសនា តស្សា កថាយ នេវ អាទិំ មនសិ ករោតិ, ន មជ្ឈំ មនសិ ករោតិ, ន បរិយោសានំ មនសិ ករោតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, កុម្ភោ និក្កុជ្ជោ [និក្កុជ្ជោ (សី. បី.)] តត្រ ឧទកំ អាសិត្តំ វិវដ្ដតិ, នោ សណ្ឋាតិ; ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អារាមំ គន្តា ហោតិ អភិក្ខណំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ធម្មស្សវនាយ. តស្ស ភិក្ខូ ធម្មំ ទេសេន្តិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ, កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេន្តិ. សោ តស្មិំ អាសនេ និសិន្នោ តស្សា កថាយ នេវ អាទិំ មនសិ ករោតិ, ន មជ្ឈំ មនសិ ករោតិ, ន បរិយោសានំ មនសិ ករោតិ; វុដ្ឋិតោបិ តម្ហា អាសនា តស្សា កថាយ នេវាទិំ មនសិ ករោតិ, ន មជ្ឈំ មនសិ ករោតិ, ន បរិយោសានំ មនសិ ករោតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, អវកុជ្ជបញ្ញោ បុគ្គលោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, ឧច្ឆង្គបញ្ញោ បុគ្គលោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ អារាមំ គន្តា ហោតិ អភិក្ខណំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ធម្មស្សវនាយ. តស្ស ភិក្ខូ ធម្មំ ទេសេន្តិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ, កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេន្តិ. សោ តស្មិំ អាសនេ និសិន្នោ តស្សា កថាយ អាទិម្បិ មនសិ ករោតិ, មជ្ឈម្បិ មនសិ ករោតិ, បរិយោសានម្បិ មនសិ ករោតិ; វុដ្ឋិតោ ច ខោ តម្ហា អាសនា តស្សា កថាយ នេវាទិំ មនសិ ករោតិ, ន មជ្ឈំ មនសិ ករោតិ, ន បរិយោសានំ មនសិ ករោតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, បុរិសស្ស ឧច្ឆង្គេ នានាខជ្ជកានិ អាកិណ្ណានិ – តិលា តណ្ឌុលា មោទកា ពទរា. សោ តម្ហា អាសនា វុដ្ឋហន្តោ សតិសម្មោសា បកិរេយ្យ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អារាមំ គន្តា ហោតិ អភិក្ខណំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ធម្មស្សវនាយ. តស្ស ភិក្ខូ ធម្មំ ទេសេន្តិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ, កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេន្តិ. សោ តស្មិំ អាសនេ និសិន្នោ តស្សា កថាយ អាទិម្បិ មនសិ ករោតិ, មជ្ឈម្បិ មនសិ ករោតិ, បរិយោសានម្បិ មនសិ ករោតិ; វុដ្ឋិតោ ច ខោ តម្ហា អាសនា តស្សា កថាយ នេវ អាទិំ មនសិ ករោតិ, ន មជ្ឈំ មនសិ ករោតិ, ន បរិយោសានំ មនសិ ករោតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, ឧច្ឆង្គបញ្ញោ បុគ្គលោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បុថុបញ្ញោ បុគ្គលោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ អារាមំ គន្តា ហោតិ អភិក្ខណំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ធម្មស្សវនាយ. តស្ស ភិក្ខូ ធម្មំ ទេសេន្តិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ, កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេន្តិ. សោ តស្មិំ អាសនេ និសិន្នោ តស្សា កថាយ អាទិម្បិ មនសិ ករោតិ, មជ្ឈម្បិ មនសិ ករោតិ, បរិយោសានម្បិ មនសិ ករោតិ; វុដ្ឋិតោបិ តម្ហា អាសនា តស្សា កថាយ អាទិម្បិ មនសិ ករោតិ, មជ្ឈម្បិ មនសិ ករោតិ, បរិយោសានម្បិ មនសិ ករោតិ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, កុម្ភោ ឧក្កុជ្ជោ តត្រ ឧទកំ អាសិត្តំ សណ្ឋាតិ នោ វិវដ្ដតិ; ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ អារាមំ គន្តា ហោតិ អភិក្ខណំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ធម្មស្សវនាយ. តស្ស ភិក្ខូ ធម្មំ ទេសេន្តិ អាទិកល្យាណំ មជ្ឈេកល្យាណំ បរិយោសានកល្យាណំ សាត្ថំ សព្យញ្ជនំ, កេវលបរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេន្តិ. សោ តស្មិំ អាសនេ និសិន្នោ តស្សា កថាយ អាទិម្បិ មនសិ ករោតិ, មជ្ឈម្បិ មនសិ ករោតិ, បរិយោសានម្បិ មនសិ ករោតិ; វុដ្ឋិតោបិ តម្ហា អាសនា តស្សា កថាយ អាទិម្បិ មនសិ ករោតិ, មជ្ឈម្បិ មនសិ ករោតិ, បរិយោសានម្បិ មនសិ ករោតិ. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បុថុបញ្ញោ បុគ្គលោ. ‘ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិ’’’ន្តិ.

‘‘អវកុជ្ជបញ្ញោ បុរិសោ, ទុម្មេធោ អវិចក្ខណោ;

អភិក្ខណម្បិ ចេ ហោតិ, គន្តា ភិក្ខូន សន្តិកេ.

‘‘អាទិំ កថាយ មជ្ឈញ្ច, បរិយោសានញ្ច តាទិសោ;

ឧគ្គហេតុំ ន សក្កោតិ, បញ្ញា ហិស្ស ន វិជ្ជតិ.

‘‘ឧច្ឆង្គបញ្ញោ បុរិសោ, សេយ្យោ ឯតេន វុច្ចតិ;

អភិក្ខណម្បិ ចេ ហោតិ, គន្តា ភិក្ខូន សន្តិកេ.

‘‘អាទិំ កថាយ មជ្ឈញ្ច, បរិយោសានញ្ច តាទិសោ;

និសិន្នោ អាសនេ តស្មិំ, ឧគ្គហេត្វាន ព្យញ្ជនំ;

វុដ្ឋិតោ នប្បជានាតិ, គហិតំ ហិស្ស [គហិតម្បិស្ស (ក.)] មុស្សតិ.

‘‘បុថុបញ្ញោ ច បុរិសោ, សេយ្យោ ឯតេហិ [ឯតេន (ក.)] វុច្ចតិ;

អភិក្ខណម្បិ ចេ ហោតិ, គន្តា ភិក្ខូន សន្តិកេ.

‘‘អាទិំ កថាយ មជ្ឈញ្ច, បរិយោសានញ្ច តាទិសោ;

និសិន្នោ អាសនេ តស្មិំ, ឧគ្គហេត្វាន ព្យញ្ជនំ.

‘‘ធារេតិ សេដ្ឋសង្កប្បោ, អព្យគ្គមានសោ នរោ;

ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នោ, ទុក្ខស្សន្តករោ សិយា’’តិ. ទសមំ;

បុគ្គលវគ្គោ តតិយោ.