២. រថការវគ្គោ

១. ញាតសុត្តំ

១១. ‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ញាតោ ភិក្ខុ ពហុជនអហិតាយ បដិបន្នោ ហោតិ ពហុជនទុក្ខាយ, ពហុនោ ជនស្ស អនត្ថាយ អហិតាយ ទុក្ខាយ ទេវមនុស្សានំ. កតមេហិ តីហិ? អននុលោមិកេ កាយកម្មេ សមាទបេតិ, អននុលោមិកេ វចីកម្មេ សមាទបេតិ, អននុលោមិកេសុ ធម្មេសុ សមាទបេតិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ញាតោ ភិក្ខុ ពហុជនអហិតាយ បដិបន្នោ ហោតិ ពហុជនទុក្ខាយ, ពហុនោ ជនស្ស អនត្ថាយ អហិតាយ ទុក្ខាយ ទេវមនុស្សានំ.

‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ញាតោ ភិក្ខុ ពហុជនហិតាយ បដិបន្នោ ហោតិ ពហុជនសុខាយ, ពហុនោ ជនស្ស អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សានំ. កតមេហិ តីហិ? អនុលោមិកេ កាយកម្មេ សមាទបេតិ, អនុលោមិកេ វចីកម្មេ សមាទបេតិ, អនុលោមិកេសុ ធម្មេសុ សមាទបេតិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ញាតោ ភិក្ខុ ពហុជនហិតាយ បដិបន្នោ ហោតិ ពហុជនសុខាយ, ពហុនោ ជនស្ស អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ទេវមនុស្សាន’’ន្តិ. បឋមំ.

២. សារណីយសុត្តំ

១២. ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស យាវជីវំ សារណីយានិ [សរណីយានិ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ភវន្តិ. កតមានិ តីណិ? យស្មិំ, ភិក្ខវេ, បទេសេ រាជា ខត្តិយោ មុទ្ធាវសិត្តោ ជាតោ ហោតិ. ឥទំ, ភិក្ខវេ, បឋមំ រញ្ញោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស យាវជីវំ សារណីយំ ហោតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, យស្មិំ បទេសេ រាជា ខត្តិយោ មុទ្ធាវសិត្តោ ហោតិ. ឥទំ, ភិក្ខវេ, ទុតិយំ រញ្ញោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស យាវជីវំ សារណីយំ ហោតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, យស្មិំ បទេសេ រាជា ខត្តិយោ មុទ្ធាវសិត្តោ សង្គាមំ អភិវិជិនិត្វា វិជិតសង្គាមោ តមេវ សង្គាមសីសំ អជ្ឈាវសតិ. ឥទំ, ភិក្ខវេ, តតិយំ រញ្ញោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស យាវជីវំ សារណីយំ ហោតិ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ រញ្ញោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស យាវជីវំ សារណីយានិ ភវន្តិ.

‘‘ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិមានិ ភិក្ខុស្ស យាវជីវំ សារណីយានិ ភវន្តិ. កតមានិ តីណិ? យស្មិំ, ភិក្ខវេ, បទេសេ ភិក្ខុ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា កាសាយានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ ហោតិ. ឥទំ, ភិក្ខវេ, បឋមំ ភិក្ខុស្ស យាវជីវំ សារណីយំ ហោតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, យស្មិំ បទេសេ ភិក្ខុ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ឥទំ, ភិក្ខវេ, ទុតិយំ ភិក្ខុស្ស យាវជីវំ សារណីយំ ហោតិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, យស្មិំ បទេសេ ភិក្ខុ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឥទំ, ភិក្ខវេ, តតិយំ ភិក្ខុស្ស យាវជីវំ សារណីយំ ហោតិ. ឥមានិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីណិ ភិក្ខុស្ស យាវជីវំ សារណីយានិ ភវន្តី’’តិ. ទុតិយំ.

៣. អាសំសសុត្តំ

១៣. ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ. កតមេ តយោ? និរាសោ, អាសំសោ, វិគតាសោ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ បុគ្គលោ និរាសោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ នីចេ កុលេ បច្ចាជាតោ ហោតិ, ចណ្ឌាលកុលេ វា វេនកុលេ [វេណកុលេ (ស្យា. កំ. បី.)] វា នេសាទកុលេ វា រថការកុលេ វា បុក្កុសកុលេ វា ទលិទ្ទេ អប្បន្នបានភោជនេ កសិរវុត្តិកេ, យត្ថ កសិរេន ឃាសច្ឆាទោ លព្ភតិ. សោ ច ហោតិ ទុព្ពណ្ណោ ទុទ្ទសិកោ ឱកោដិមកោ ពវ្ហាពាធោ [ពហ្វាពាធោ (ស្យា. កំ. បី. ក.)] កាណោ វា កុណី វា ខញ្ជោ វា បក្ខហតោ វា, ន លាភី អន្នស្ស បានស្ស វត្ថស្ស យានស្ស មាលាគន្ធវិលេបនស្ស សេយ្យាវសថបទីបេយ្យស្ស. សោ សុណាតិ – ‘ឥត្ថន្នាមោ កិរ ខត្តិយោ ខត្តិយេហិ ខត្តិយាភិសេកេន អភិសិត្តោ’តិ. តស្ស ន ឯវំ ហោតិ – ‘កុទាស្សុ នាម មម្បិ ខត្តិយា ខត្តិយាភិសេកេន អភិសិញ្ចិស្សន្តី’តិ! អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ និរាសោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ អាសំសោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, រញ្ញោ ខត្តិយស្ស មុទ្ធាវសិត្តស្ស ជេដ្ឋោ បុត្តោ ហោតិ អាភិសេកោ អនភិសិត្តោ អចលប្បត្តោ [មចលប្បត្តោ (សី. បី.)]. សោ សុណាតិ – ‘ឥត្ថន្នាមោ កិរ ខត្តិយោ ខត្តិយេហិ ខត្តិយាភិសេកេន អភិសិត្តោ’តិ. តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘កុទាស្សុ នាម មម្បិ ខត្តិយា ខត្តិយាភិសេកេន អភិសិញ្ចិស្សន្តី’តិ! អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ អាសំសោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ វិគតាសោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, រាជា ហោតិ ខត្តិយោ មុទ្ធាវសិត្តោ. សោ សុណាតិ – ‘ឥត្ថន្នាមោ កិរ ខត្តិយោ ខត្តិយេហិ ខត្តិយាភិសេកេន អភិសិត្តោ’តិ. តស្ស ន ឯវំ ហោតិ – ‘កុទាស្សុ នាម មម្បិ ខត្តិយា ខត្តិយាភិសេកេន អភិសិញ្ចិស្សន្តី’តិ! តំ កិស្ស ហេតុ? យា ហិស្ស, ភិក្ខវេ, បុព្ពេ អនភិសិត្តស្ស អភិសេកាសា សា [សាស្ស (សី. ស្យា. កំ. បី.)] បដិប្បស្សទ្ធា. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ វិគតាសោ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា លោកស្មិំ.

‘‘ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា ភិក្ខូសុ. កតមេ តយោ? និរាសោ, អាសំសោ, វិគតាសោ. កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ និរាសោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ ទុស្សីលោ ហោតិ បាបធម្មោ អសុចិ សង្កស្សរសមាចារោ បដិច្ឆន្នកម្មន្តោ អស្សមណោ សមណបដិញ្ញោ អព្រហ្មចារី ព្រហ្មចារិបដិញ្ញោ អន្តោបូតិ អវស្សុតោ កសម្ពុជាតោ. សោ សុណាតិ – ‘ឥត្ថន្នាមោ កិរ ភិក្ខុ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’តិ. តស្ស ន ឯវំ ហោតិ – ‘កុទាស្សុ នាម អហម្បិ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សាមី’តិ! អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ និរាសោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ អាសំសោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលវា ហោតិ កល្យាណធម្មោ. សោ សុណាតិ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’តិ. តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘កុទាស្សុ នាម អហម្បិ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សាមី’តិ! អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ អាសំសោ.

‘‘កតមោ ច, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ វិគតាសោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អរហំ ហោតិ ខីណាសវោ. សោ សុណាតិ – ‘ឥត្ថន្នាមោ កិរ ភិក្ខុ អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិំ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’តិ. តស្ស ន ឯវំ ហោតិ – ‘កុទាស្សុ នាម អហម្បិ អាសវានំ ខយា…បេ… សច្ឆិកត្វា ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សាមី’តិ! តំ កិស្ស ហេតុ? យា ហិស្ស, ភិក្ខវេ, បុព្ពេ អវិមុត្តស្ស វិមុត្តាសា សា បដិប្បស្សទ្ធា. អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ វិគតាសោ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ បុគ្គលា សន្តោ សំវិជ្ជមានា ភិក្ខូសូ’’តិ. តតិយំ.

៤. ចក្កវត្តិសុត្តំ

១៤. ‘‘យោបិ សោ, ភិក្ខវេ, រាជា ចក្កវត្តី ធម្មិកោ ធម្មរាជា សោបិ ន អរាជកំ ចក្កំ វត្តេតី’’តិ. ឯវំ វុត្តេ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘កោ បន, ភន្តេ, រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស ធម្មិកស្ស ធម្មរញ្ញោ រាជា’’តិ [ចក្កន្តិ (ក.)]? ‘‘ធម្មោ, ភិក្ខូ’’តិ ភគវា អវោច – ‘‘ឥធ, ភិក្ខុ, រាជា ចក្កវត្តី ធម្មិកោ ធម្មរាជា ធម្មំយេវ និស្សាយ [គរុករោន្តោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ធម្មំ សក្ករោន្តោ ធម្មំ គរុំ ករោន្តោ ធម្មំ អបចាយមានោ ធម្មទ្ធជោ ធម្មកេតុ ធម្មាធិបតេយ្យោ ធម្មិកំ រក្ខាវរណគុត្តិំ សំវិទហតិ អន្តោជនស្មិំ’’.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខុ, រាជា ចក្កវត្តី ធម្មិកោ ធម្មរាជា ធម្មំយេវ និស្សាយ ធម្មំ សក្ករោន្តោ ធម្មំ គរុំ ករោន្តោ ធម្មំ អបចាយមានោ ធម្មទ្ធជោ ធម្មកេតុ ធម្មាធិបតេយ្យោ ធម្មិកំ រក្ខាវរណគុត្តិំ សំវិទហតិ ខត្តិយេសុ, អនុយន្តេសុ [អនុយុត្តេសុ (សី. ស្យា. កំ. បី.)], ពលកាយស្មិំ, ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ, នេគមជានបទេសុ, សមណព្រាហ្មណេសុ, មិគបក្ខីសុ. ស ខោ សោ ភិក្ខុ រាជា ចក្កវត្តី ធម្មិកោ ធម្មរាជា ធម្មំយេវ និស្សាយ ធម្មំ សក្ករោន្តោ ធម្មំ គរុំ ករោន្តោ ធម្មំ អបចាយមានោ ធម្មទ្ធជោ ធម្មកេតុ ធម្មាធិបតេយ្យោ ធម្មិកំ រក្ខាវរណគុត្តិំ សំវិទហិត្វា អន្តោជនស្មិំ, ធម្មិកំ រក្ខាវរណគុត្តិំ សំវិទហិត្វា ខត្តិយេសុ, អនុយន្តេសុ, ពលកាយស្មិំ, ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ, នេគមជានបទេសុ, សមណព្រាហ្មណេសុ, មិគបក្ខីសុ, ធម្មេនេវ ចក្កំ វត្តេតិ. តំ ហោតិ ចក្កំ អប្បដិវត្តិយំ កេនចិ មនុស្សភូតេន បច្ចត្ថិកេន បាណិនា.

‘‘ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខុ [ភិក្ខវេ (ក.)], តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ធម្មិកោ ធម្មរាជា ធម្មំយេវ និស្សាយ ធម្មំ សក្ករោន្តោ ធម្មំ គរុំ ករោន្តោ ធម្មំ អបចាយមានោ ធម្មទ្ធជោ ធម្មកេតុ ធម្មាធិបតេយ្យោ ធម្មិកំ រក្ខាវរណគុត្តិំ សំវិទហតិ កាយកម្មស្មិំ – ‘ឯវរូបំ កាយកម្មំ សេវិតព្ពំ, ឯវរូបំ កាយកម្មំ ន សេវិតព្ព’’’ន្តិ.

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខុ, តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ធម្មិកោ ធម្មរាជា ធម្មំយេវ និស្សាយ ធម្មំ សក្ករោន្តោ ធម្មំ គរុំ ករោន្តោ ធម្មំ អបចាយមានោ ធម្មទ្ធជោ ធម្មកេតុ ធម្មាធិបតេយ្យោ ធម្មិកំ រក្ខាវរណគុត្តិំ សំវិទហតិ វចីកម្មស្មិំ – ‘ឯវរូបំ វចីកម្មំ សេវិតព្ពំ, ឯវរូបំ វចីកម្មំ ន សេវិតព្ព’ន្តិ…បេ… មនោកម្មស្មិំ – ‘ឯវរូបំ មនោកម្មំ សេវិតព្ពំ, ឯវរូបំ មនោកម្មំ ន សេវិតព្ព’’’ន្តិ.

‘‘ស ខោ សោ, ភិក្ខុ, តថាគតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ធម្មិកោ ធម្មរាជា ធម្មំយេវ និស្សាយ ធម្មំ សក្ករោន្តោ ធម្មំ គរុំ ករោន្តោ ធម្មំ អបចាយមានោ ធម្មទ្ធជោ ធម្មកេតុ ធម្មាធិបតេយ្យោ ធម្មិកំ រក្ខាវរណគុត្តិំ សំវិទហិត្វា កាយកម្មស្មិំ, ធម្មិកំ រក្ខាវរណគុត្តិំ សំវិទហិត្វា វចីកម្មស្មិំ, ធម្មិកំ រក្ខាវរណគុត្តិំ សំវិទហិត្វា មនោកម្មស្មិំ, ធម្មេនេវ អនុត្តរំ ធម្មចក្កំ បវត្តេតិ. តំ ហោតិ ចក្កំ អប្បដិវត្តិយំ សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា ទេវេន វា មារេន វា ព្រហ្មុនា វា កេនចិ វា លោកស្មិ’’ន្តិ. ចតុត្ថំ.

៥. សចេតនសុត្តំ

១៥. ឯកំ សមយំ ភគវា ពារាណសិយំ វិហរតិ ឥសិបតនេ មិគទាយេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ, រាជា អហោសិ សចេតនោ [បចេតនោ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] នាម. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, រាជា សចេតនោ រថការំ អាមន្តេសិ – ‘ឥតោ មេ, សម្ម រថការ, ឆន្នំ មាសានំ អច្ចយេន សង្គាមោ ភវិស្សតិ. សក្ខិស្សសិ [សក្ខសិ (ស្យា. កំ. បី.)] មេ, សម្ម រថការ, នវំ ចក្កយុគំ កាតុ’ន្តិ? ‘សក្កោមិ ទេវា’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, រថការោ រញ្ញោ សចេតនស្ស បច្ចស្សោសិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, រថការោ ឆហិ មាសេហិ ឆារត្តូនេហិ ឯកំ ចក្កំ និដ្ឋាបេសិ. អថ ខោ, ភិក្ខវេ, រាជា សចេតនោ រថការំ អាមន្តេសិ – ‘ឥតោ មេ, សម្ម រថការ, ឆន្នំ ទិវសានំ អច្ចយេន សង្គាមោ ភវិស្សតិ, និដ្ឋិតំ នវំ ចក្កយុគ’ន្តិ? ‘ឥមេហិ ខោ, ទេវ, ឆហិ មាសេហិ ឆារត្តូនេហិ ឯកំ ចក្កំ និដ្ឋិត’ន្តិ. ‘សក្ខិស្សសិ បន មេ, សម្ម រថការ, ឥមេហិ ឆហិ ទិវសេហិ ទុតិយំ ចក្កំ និដ្ឋាបេតុ’ន្តិ? ‘សក្កោមិ ទេវា’តិ ខោ, ភិក្ខវេ, រថការោ ឆហិ ទិវសេហិ ទុតិយំ ចក្កំ និដ្ឋាបេត្វា នវំ ចក្កយុគំ អាទាយ យេន រាជា សចេតនោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា រាជានំ សចេតនំ ឯតទវោច – ‘ឥទំ តេ, ទេវ, នវំ ចក្កយុគំ និដ្ឋិត’ន្តិ. ‘យញ្ច តេ ឥទំ, សម្ម រថការ, ចក្កំ ឆហិ មាសេហិ និដ្ឋិតំ ឆារត្តូនេហិ យញ្ច តេ ឥទំ ចក្កំ ឆហិ ទិវសេហិ និដ្ឋិតំ, ឥមេសំ កិំ នានាករណំ? នេសាហំ កិញ្ចិ នានាករណំ បស្សាមី’តិ. ‘អត្ថេសំ, ទេវ, នានាករណំ. បស្សតុ ទេវោ នានាករណ’’’ន្តិ.

‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, រថការោ យំ តំ ចក្កំ ឆហិ ទិវសេហិ និដ្ឋិតំ តំ បវត្តេសិ. តំ បវត្តិតំ សមានំ យាវតិកា អភិសង្ខារស្ស គតិ តាវតិកំ គន្ត្វា ចិង្គុលាយិត្វា ភូមិយំ បបតិ. យំ បន តំ ចក្កំ ឆហិ មាសេហិ និដ្ឋិតំ ឆារត្តូនេហិ តំ បវត្តេសិ. តំ បវត្តិតំ សមានំ យាវតិកា អភិសង្ខារស្ស គតិ តាវតិកំ គន្ត្វា អក្ខាហតំ មញ្ញេ អដ្ឋាសិ.

‘‘‘កោ នុ ខោ, សម្ម រថការ, ហេតុ កោ បច្ចយោ យមិទំ [យទិទំ (ក.)] ចក្កំ ឆហិ ទិវសេហិ និដ្ឋិតំ តំ បវត្តិតំ សមានំ យាវតិកា អភិសង្ខារស្ស គតិ តាវតិកំ គន្ត្វា ចិង្គុលាយិត្វា ភូមិយំ បបតិ? កោ បន, សម្ម រថការ, ហេតុ កោ បច្ចយោ យមិទំ ចក្កំ ឆហិ មាសេហិ និដ្ឋិតំ ឆារត្តូនេហិ តំ បវត្តិតំ សមានំ យាវតិកា អភិសង្ខារស្ស គតិ តាវតិកំ គន្ត្វា អក្ខាហតំ មញ្ញេ អដ្ឋាសី’តិ? ‘យមិទំ, ទេវ, ចក្កំ ឆហិ ទិវសេហិ និដ្ឋិតំ តស្ស នេមិបិ សវង្កា សទោសា សកសាវា, អរាបិ សវង្កា សទោសា សកសាវា, នាភិបិ សវង្កា សទោសា សកសាវា. តំ នេមិយាបិ សវង្កត្តា សទោសត្តា សកសាវត្តា, អរានម្បិ សវង្កត្តា សទោសត្តា សកសាវត្តា, នាភិយាបិ សវង្កត្តា សទោសត្តា សកសាវត្តា បវត្តិតំ សមានំ យាវតិកា អភិសង្ខារស្ស គតិ តាវតិកំ គន្ត្វា ចិង្គុលាយិត្វា ភូមិយំ បបតិ. យំ បន តំ, ទេវ, ចក្កំ ឆហិ មាសេហិ និដ្ឋិតំ ឆារត្តូនេហិ តស្ស នេមិបិ អវង្កា អទោសា អកសាវា, អរាបិ អវង្កា អទោសា អកសាវា, នាភិបិ អវង្កា អទោសា អកសាវា. តំ នេមិយាបិ អវង្កត្តា អទោសត្តា អកសាវត្តា, អរានម្បិ អវង្កត្តា អទោសត្តា អកសាវត្តា, នាភិយាបិ អវង្កត្តា អទោសត្តា អកសាវត្តា បវត្តិតំ សមានំ យាវតិកា អភិសង្ខារស្ស គតិ តាវតិកំ គន្ត្វា អក្ខាហតំ មញ្ញេ អដ្ឋាសី’’’តិ.

‘‘សិយា ខោ បន, ភិក្ខវេ, តុម្ហាកំ ឯវមស្ស – ‘អញ្ញោ នូន តេន សមយេន សោ រថការោ អហោសី’តិ! ន ខោ បនេតំ, ភិក្ខវេ, ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. អហំ តេន សមយេន សោ រថការោ អហោសិំ. តទាហំ, ភិក្ខវេ, កុសលោ ទារុវង្កានំ ទារុទោសានំ ទារុកសាវានំ. ឯតរហិ ខោ បនាហំ, ភិក្ខវេ, អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ កុសលោ កាយវង្កានំ កាយទោសានំ កាយកសាវានំ, កុសលោ វចីវង្កានំ វចីទោសានំ វចីកសាវានំ, កុសលោ មនោវង្កានំ មនោទោសានំ មនោកសាវានំ. យស្ស កស្សចិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុស្ស វា ភិក្ខុនិយា វា កាយវង្កោ អប្បហីនោ កាយទោសោ កាយកសាវោ, វចីវង្កោ អប្បហីនោ វចីទោសោ វចីកសាវោ, មនោវង្កោ អប្បហីនោ មនោទោសោ មនោកសាវោ, ឯវំ បបតិតា តេ, ភិក្ខវេ, ឥមស្មា ធម្មវិនយា, សេយ្យថាបិ តំ ចក្កំ ឆហិ ទិវសេហិ និដ្ឋិតំ.

‘‘យស្ស កស្សចិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុស្ស វា ភិក្ខុនិយា វា កាយវង្កោ បហីនោ កាយទោសោ កាយកសាវោ, វចីវង្កោ បហីនោ វចីទោសោ វចីកសាវោ, មនោវង្កោ បហីនោ មនោទោសោ មនោកសាវោ, ឯវំ បតិដ្ឋិតា តេ, ភិក្ខវេ, ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ, សេយ្យថាបិ តំ ចក្កំ ឆហិ មាសេហិ និដ្ឋិតំ ឆារត្តូនេហិ.

‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘កាយវង្កំ បជហិស្សាម កាយទោសំ កាយកសាវំ, វចីវង្កំ បជហិស្សាម វចីទោសំ វចីកសាវំ, មនោវង្កំ បជហិស្សាម មនោទោសំ មនោកសាវ’ន្តិ. ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ. បញ្ចមំ.

៦. អបណ្ណកសុត្តំ

១៦. ‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អបណ្ណកបដិបទំ [អបណ្ណកតំ បដិបទំ (សី. បី.) ដីកាយ បន សមេតិ] បដិបន្នោ ហោតិ, យោនិ ចស្ស អារទ្ធា ហោតិ អាសវានំ ខយាយ. កតមេហិ តីហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ហោតិ, ភោជនេ មត្តញ្ញូ ហោតិ, ជាគរិយំ អនុយុត្តោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ [យត្វាធិករណមេតំ (សី.)] ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ, រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ មនិន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ តស្ស សំវរាយ បដិបជ្ជតិ, រក្ខតិ មនិន្ទ្រិយំ, មនិន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ភោជនេ មត្តញ្ញូ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បដិសង្ខា យោនិសោ អាហារំ អាហារេតិ – ‘នេវ ទវាយ ន មទាយ ន មណ្ឌនាយ ន វិភូសនាយ, យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា យាបនាយ វិហិំសូបរតិយា ព្រហ្មចរិយានុគ្គហាយ, ឥតិ បុរាណញ្ច វេទនំ បដិហង្ខាមិ, នវញ្ច វេទនំ ន ឧប្បាទេស្សាមិ, យាត្រា ច មេ ភវិស្សតិ អនវជ្ជតា ច ផាសុវិហារោ ចា’តិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ភោជនេ មត្តញ្ញូ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ជាគរិយំ អនុយុត្តោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ទិវសំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតិ, រត្តិយា បឋមំ យាមំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតិ, រត្តិយា មជ្ឈិមំ យាមំ ទក្ខិណេន បស្សេន សីហសេយ្យំ កប្បេតិ បាទេ បាទំ អច្ចាធាយ សតោ សម្បជានោ ឧដ្ឋានសញ្ញំ មនសិ ករិត្វា, រត្តិយា បច្ឆិមំ យាមំ បច្ចុដ្ឋាយ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ជាគរិយំ អនុយុត្តោ ហោតិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អបណ្ណកបដិបទំ បដិបន្នោ ហោតិ, យោនិ ចស្ស អារទ្ធា ហោតិ អាសវានំ ខយាយា’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. អត្តព្យាពាធសុត្តំ

១៧. ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា អត្តព្យាពាធាយបិ សំវត្តន្តិ, បរព្យាពាធាយបិ សំវត្តន្តិ, ឧភយព្យាពាធាយបិ សំវត្តន្តិ. កតមេ តយោ? កាយទុច្ចរិតំ, វចីទុច្ចរិតំ, មនោទុច្ចរិតំ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ ធម្មា អត្តព្យាពាធាយបិ សំវត្តន្តិ, បរព្យាពាធាយបិ សំវត្តន្តិ, ឧភយព្យាពាធាយបិ សំវត្តន្តិ.

‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, ធម្មា នេវត្តព្យាពាធាយបិ សំវត្តន្តិ, ន បរព្យាពាធាយបិ សំវត្តន្តិ, ន ឧភយព្យាពាធាយបិ សំវត្តន្តិ. កតមេ តយោ? កាយសុចរិតំ, វចីសុចរិតំ, មនោសុចរិតំ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ ធម្មា នេវត្តព្យាពាធាយបិ សំវត្តន្តិ, ន បរព្យាពាធាយបិ សំវត្តន្តិ, ន ឧភយព្យាពាធាយបិ សំវត្តន្តី’’តិ. សត្តមំ.

៨. ទេវលោកសុត្តំ

១៨. ‘‘សចេ វោ, ភិក្ខវេ, អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘ទេវលោកូបបត្តិយា, អាវុសោ, សមណេ គោតមេ ព្រហ្មចរិយំ វុស្សថា’តិ? ននុ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឯវំ បុដ្ឋា អដ្ដីយេយ្យាថ ហរាយេយ្យាថ ជិគុច្ឆេយ្យាថា’’តិ? ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’. ‘‘ឥតិ កិរ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ទិព្ពេន អាយុនា អដ្ដីយថ ហរាយថ ជិគុច្ឆថ, ទិព្ពេន វណ្ណេន ទិព្ពេន សុខេន ទិព្ពេន យសេន ទិព្ពេនាធិបតេយ្យេន អដ្ដីយថ ហរាយថ ជិគុច្ឆថ; បគេវ ខោ បន, ភិក្ខវេ, តុម្ហេហិ កាយទុច្ចរិតេន អដ្ដីយិតព្ពំ ហរាយិតព្ពំ ជិគុច្ឆិតព្ពំ, វចីទុច្ចរិតេន… មនោទុច្ចរិតេន អដ្ដីយិតព្ពំ ហរាយិតព្ពំ ជិគុច្ឆិតព្ព’’ន្តិ. អដ្ឋមំ.

៩. បឋមបាបណិកសុត្តំ

១៩. ‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតោ បាបណិកោ អភព្ពោ អនធិគតំ វា ភោគំ អធិគន្តុំ, អធិគតំ វា ភោគំ ផាតិំ កាតុំ. កតមេហិ តីហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, បាបណិកោ បុព្ពណ្ហសមយំ [មជ្ឈន្តិកសមយំ (សី. ស្យា. កំ. បី.)] ន សក្កច្ចំ កម្មន្តំ អធិដ្ឋាតិ, មជ្ឈន្ហិកសមយំ ន សក្កច្ចំ កម្មន្តំ អធិដ្ឋាតិ, សាយន្ហសមយំ ន សក្កច្ចំ កម្មន្តំ អធិដ្ឋាតិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោ បាបណិកោ អភព្ពោ អនធិគតំ វា ភោគំ អធិគន្តុំ, អធិគតំ វា ភោគំ ផាតិំ កាតុំ [ផាតិកត្តុំ (សី.), ផាតិកាតុំ (ស្យា. កំ. បី.)].

‘‘ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, តីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អភព្ពោ អនធិគតំ វា កុសលំ ធម្មំ អធិគន្តុំ, អធិគតំ វា កុសលំ ធម្មំ ផាតិំ កាតុំ. កតមេហិ តីហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បុព្ពណ្ហសមយំ ន សក្កច្ចំ សមាធិនិមិត្តំ អធិដ្ឋាតិ, មជ្ឈន្ហិកសមយំ ន សក្កច្ចំ សមាធិនិមិត្តំ អធិដ្ឋាតិ, សាយន្ហសមយំ ន សក្កច្ចំ សមាធិនិមិត្តំ អធិដ្ឋាតិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ អភព្ពោ អនធិគតំ វា កុសលំ ធម្មំ អធិគន្តុំ, អធិគតំ វា កុសលំ ធម្មំ ផាតិំ កាតុំ.

‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតោ បាបណិកោ ភព្ពោ អនធិគតំ វា ភោគំ អធិគន្តុំ, អធិគតំ វា ភោគំ ផាតិំ កាតុំ. កតមេហិ តីហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, បាបណិកោ បុព្ពណ្ហសមយំ សក្កច្ចំ កម្មន្តំ អធិដ្ឋាតិ, មជ្ឈន្ហិកសមយំ…បេ… សាយន្ហសមយំ សក្កច្ចំ កម្មន្តំ អធិដ្ឋាតិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោ បាបណិកោ ភព្ពោ អនធិគតំ វា ភោគំ អធិគន្តុំ, អធិគតំ វា ភោគំ ផាតិំ កាតុំ.

‘‘ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, តីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ភព្ពោ អនធិគតំ វា កុសលំ ធម្មំ អធិគន្តុំ, អធិគតំ វា កុសលំ ធម្មំ ផាតិំ កាតុំ. កតមេហិ តីហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បុព្ពណ្ហសមយំ សក្កច្ចំ សមាធិនិមិត្តំ អធិដ្ឋាតិ, មជ្ឈន្ហិកសមយំ…បេ… សាយន្ហសមយំ សក្កច្ចំ សមាធិនិមិត្តំ អធិដ្ឋាតិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ ភព្ពោ អនធិគតំ វា កុសលំ ធម្មំ អធិគន្តុំ, អធិគតំ វា កុសលំ ធម្មំ ផាតិំ កាតុ’’ន្តិ. នវមំ.

១០. ទុតិយបាបណិកសុត្តំ

២០. ‘‘តីហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតោ បាបណិកោ នចិរស្សេវ មហត្តំ វេបុល្លត្តំ [មហន្តត្តំ វា វេបុល្លត្តំ វា (បី. ក.)] បាបុណាតិ ភោគេសុ. កតមេហិ តីហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, បាបណិកោ ចក្ខុមា ច ហោតិ វិធុរោ ច និស្សយសម្បន្នោ ច. កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បាបណិកោ ចក្ខុមា ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, បាបណិកោ បណិយំ ជានាតិ – ‘ឥទំ បណិយំ ឯវំ កីតំ, ឯវំ វិក្កយមានំ [វិក្កីយមានំ (?)], ឯត្តកំ មូលំ ភវិស្សតិ, ឯត្តកោ ឧទយោ’តិ [ឧទ្ទយោតិ (សី.)]. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បាបណិកោ ចក្ខុមា ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បាបណិកោ វិធុរោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, បាបណិកោ កុសលោ ហោតិ បណិយំ កេតុញ្ច វិក្កេតុញ្ច. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បាបណិកោ វិធុរោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, បាបណិកោ និស្សយសម្បន្នោ ហោតិ? ឥធ ភិក្ខវេ, បាបណិកំ យេ តេ គហបតី វា គហបតិបុត្តា វា អឌ្ឍា មហទ្ធនា មហាភោគា តេ ឯវំ ជានន្តិ – ‘អយំ ខោ ភវំ បាបណិកោ ចក្ខុមា វិធុរោ ច បដិពលោ បុត្តទារញ្ច បោសេតុំ, អម្ហាកញ្ច កាលេន កាលំ អនុប្បទាតុ’ន្តិ. តេ នំ ភោគេហិ និបតន្តិ – ‘ឥតោ, សម្ម បាបណិក, ភោគេ ករិត្វា [ហរិត្វា (សី. ស្យា. កំ.)] បុត្តទារញ្ច បោសេហិ, អម្ហាកញ្ច កាលេន កាលំ អនុប្បទេហី’តិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, បាបណិកោ និស្សយសម្បន្នោ ហោតិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីហិ អង្គេហិ សមន្នាគតោ បាបណិកោ នចិរស្សេវ មហត្តំ វេបុល្លត្តំ បាបុណាតិ ភោគេសុ.

‘‘ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, តីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ នចិរស្សេវ មហត្តំ វេបុល្លត្តំ បាបុណាតិ កុសលេសុ ធម្មេសុ. កតមេហិ តីហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចក្ខុមា ច ហោតិ វិធុរោ ច និស្សយសម្បន្នោ ច. កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចក្ខុមា ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’តិ យថាភូតំ បជានាតិ, ‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចក្ខុមា ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិធុរោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ អារទ្ធវីរិយោ វិហរតិ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ, កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទាយ, ថាមវា ទឡ្ហបរក្កមោ អនិក្ខិត្តធុរោ កុសលេសុ ធម្មេសុ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិធុរោ ហោតិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ និស្សយសម្បន្នោ ហោតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យេ តេ ភិក្ខូ ពហុស្សុតា អាគតាគមា ធម្មធរា វិនយធរា មាតិកាធរា តេ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមិត្វា បរិបុច្ឆតិ បរិបញ្ហតិ – ‘ឥទំ, ភន្តេ, កថំ, ឥមស្ស កោ អត្ថោ’តិ? តស្ស តេ អាយស្មន្តោ អវិវដញ្ចេវ វិវរន្តិ, អនុត្តានីកតញ្ច ឧត្តានីករោន្តិ, អនេកវិហិតេសុ ច កង្ខាឋានិយេសុ ធម្មេសុ កង្ខំ បដិវិនោទេន្តិ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ និស្សយសម្បន្នោ ហោតិ. ឥមេហិ ខោ, ភិក្ខវេ, តីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ នចិរស្សេវ មហត្តំ វេបុល្លត្តំ បាបុណាតិ កុសលេសុ ធម្មេសូ’’តិ. ទសមំ.

រថការវគ្គោ ទុតិយោ.