៦. ទុតិយអធម្មសុត្តំ

១៧២. ‘‘អធម្មោ ច, ភិក្ខវេ, វេទិតព្ពោ ធម្មោ ច; អនត្ថោ ច វេទិតព្ពោ អត្ថោ ច. អធម្មញ្ច វិទិត្វា ធម្មញ្ច, អនត្ថញ្ច វិទិត្វា អត្ថញ្ច យថា ធម្មោ យថា អត្ថោ តថា បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ. ឥទមវោច ភគវា. ឥទំ វត្វាន សុគតោ ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បាវិសិ.

អថ ខោ តេសំ ភិក្ខូនំ អចិរបក្កន្តស្ស ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘‘ឥទំ ខោ នោ, អាវុសោ, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – ‘អធម្មោ ច, ភិក្ខវេ, វេទិតព្ពោ ធម្មោ ច; អនត្ថោ ច វេទិតព្ពោ អត្ថោ ច. អធម្មញ្ច វិទិត្វា ធម្មញ្ច, អនត្ថញ្ច វិទិត្វា អត្ថញ្ច យថា ធម្មោ យថា អត្ថោ តថា បដិបជ្ជិតព្ព’ន្តិ. កោ នុ ខោ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជេយ្យា’’តិ?

អថ ខោ តេសំ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ – ‘‘អយំ ខោ អាយស្មា មហាកច្ចានោ សត្ថុ ចេវ សំវណ្ណិតោ, សម្ភាវិតោ ច វិញ្ញូនំ សព្រហ្មចារីនំ. បហោតិ ចាយស្មា មហាកច្ចានោ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជិតុំ. យំនូន មយំ យេនាយស្មា មហាកច្ចានោ តេនុបសង្កមេយ្យាម; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ មហាកច្ចានំ ឯតមត្ថំ បុច្ឆេយ្យាម. យថា នោ អាយស្មា មហាកច្ចានោ ព្យាករិស្សតិ តថា នំ ធារេស្សាមា’’តិ.

អថ ខោ តេ ភិក្ខូ យេនាយស្មា មហាកច្ចានោ តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតា មហាកច្ចានេន សទ្ធិំ សម្មោទិំសុ. សម្មោទនីយំ កថំ សារណីយំ វីតិសារេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មន្តំ មហាកច្ចានំ ឯតទវោចុំ –

‘‘ឥទំ ខោ នោ, អាវុសោ កច្ចាន, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – ‘អធម្មោ ច, ភិក្ខវេ, វេទិតព្ពោ ធម្មោ ច; អនត្ថោ ច វេទិតព្ពោ អត្ថោ ច. អធម្មញ្ច វិទិត្វា ធម្មញ្ច, អនត្ថញ្ច វិទិត្វា អត្ថញ្ច យថា ធម្មោ យថា អត្ថោ តថា បដិបជ្ជិតព្ព’ន្តិ.

‘‘តេសំ នោ, អាវុសោ, អម្ហាកំ អចិរបក្កន្តស្ស ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘ឥទំ ខោ នោ, អាវុសោ, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – អធម្មោ ច, ភិក្ខវេ…បេ… តថា បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ. កោ នុ ខោ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជេយ្យា’តិ?

‘‘តេសំ នោ, អាវុសោ, អម្ហាកំ ឯតទហោសិ – ‘អយំ ខោ អាយស្មា មហាកច្ចានោ សត្ថុ ចេវ សំវណ្ណិតោ, សម្ភាវិតោ ច វិញ្ញូនំ សព្រហ្មចារីនំ. បហោតិ ចាយស្មា មហាកច្ចានោ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជិតុំ. យំនូន មយំ យេនាយស្មា មហាកច្ចានោ តេនុបសង្កមេយ្យាម; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ មហាកច្ចានំ ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆេយ្យាម. យថា នោ អាយស្មា មហាកច្ចានោ ព្យាករិស្សតិ តថា នំ ធារេស្សាមា’តិ. វិភជតុ អាយស្មា មហាកច្ចានោ’’តិ.

‘‘សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, បុរិសោ សារត្ថិកោ សារំ គវេសី សារបរិយេសនំ ចរមានោ មហតោ រុក្ខស្ស តិដ្ឋតោ សារវតោ អតិក្កម្មេវ មូលំ អតិក្កម្ម ខន្ធំ សាខាបលាសេ សារំ បរិយេសិតព្ពំ មញ្ញេយ្យ. ឯវំសម្បទមិទំ អាយស្មន្តានំ សត្ថរិ សម្មុខីភូតេ តំ ភគវន្តំ អតិសិត្វា អម្ហេ ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆិតព្ពំ មញ្ញថ [មញ្ញេថ (សី.), មញ្ញេយ្យាថ (ក.)]. សោ ហាវុសោ, ភគវា ជានំ ជានាតិ បស្សំ បស្សតិ ចក្ខុភូតោ ញាណភូតោ ធម្មភូតោ ព្រហ្មភូតោ វត្តា បវត្តា អត្ថស្ស និន្នេតា អមតស្ស ទាតា ធម្មស្សាមី តថាគតោ. សោ ចេវ បនេតស្ស កាលោ អហោសិ យំ តុម្ហេ ភគវន្តំយេវ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆេយ្យាថ. យថា វោ ភគវា ព្យាករេយ្យ តថា នំ ធារេយ្យាថា’’តិ.

‘‘អទ្ធា, អាវុសោ កច្ចាន, ភគវា ជានំ ជានាតិ បស្សំ បស្សតិ ចក្ខុភូតោ ញាណភូតោ ធម្មភូតោ ព្រហ្មភូតោ វត្តា បវត្តា អត្ថស្ស និន្នេតា អមតស្ស ទាតា ធម្មស្សាមី តថាគតោ. សោ ចេវ បនេតស្ស កាលោ អហោសិ យំ មយំ ភគវន្តំយេវ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆេយ្យាម. យថា នោ ភគវា ព្យាករេយ្យ តថា នំ ធារេយ្យាម. អបិ ចាយស្មា មហាកច្ចានោ សត្ថុ ចេវ សំវណ្ណិតោ, សម្ភាវិតោ ច វិញ្ញូនំ សព្រហ្មចារីនំ. បហោតិ ចាយស្មា មហាកច្ចានោ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជិតុំ. វិភជតាយស្មា មហាកច្ចានោ អគរុំ ករិត្វា’’តិ.

‘‘តេន ហាវុសោ, សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, អាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ មហាកច្ចានស្ស បច្ចស្សោសុំ. អថាយស្មា មហាកច្ចានោ ឯតទវោច –

‘‘យំ ខោ នោ, អាវុសោ, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – ‘អធម្មោ ច, ភិក្ខវេ, វេទិតព្ពោ…បេ… តថា បដិបជ្ជិតព្ព’ន្តិ.

‘‘កតមោ, ចាវុសោ, អធម្មោ; កតមោ ច ធម្មោ? កតមោ ច អនត្ថោ, កតមោ ច អត្ថោ? ‘‘បាណាតិបាតោ, អាវុសោ, អធម្មោ; បាណាតិបាតា វេរមណី ធម្មោ; យេ ច បាណាតិបាតបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, អយំ អនត្ថោ; បាណាតិបាតា វេរមណិបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, អយំ អត្ថោ.

‘‘អទិន្នាទានំ, អាវុសោ, អធម្មោ; អទិន្នាទានា វេរមណី ធម្មោ; យេ ច អទិន្នាទានបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, អយំ អនត្ថោ; អទិន្នាទានា វេរមណិបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, អយំ អត្ថោ.

‘‘កាមេសុមិច្ឆាចារោ, អាវុសោ, អធម្មោ; កាមេសុមិច្ឆាចារា វេរមណី ធម្មោ; យេ ច កាមេសុមិច្ឆាចារបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, អយំ អនត្ថោ; កាមេសុមិច្ឆាចារា វេរមណិបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, អយំ អត្ថោ.

‘‘មុសាវាទោ, អាវុសោ, អធម្មោ; មុសាវាទា វេរមណី ធម្មោ; យេ ច មុសាវាទបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, អយំ អនត្ថោ; មុសាវាទា វេរមណិបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, អយំ អត្ថោ.

‘‘បិសុណា វាចា, អាវុសោ, អធម្មោ; បិសុណាយ វាចាយ វេរមណី ធម្មោ; យេ ច បិសុណាវាចាបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, អយំ អនត្ថោ; បិសុណាយ វាចាយ វេរមណិបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, អយំ អត្ថោ.

‘‘ផរុសា វាចា, អាវុសោ, អធម្មោ; ផរុសាយ វាចាយ វេរមណី ធម្មោ; យេ ច ផរុសាវាចាបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, អយំ អនត្ថោ; ផរុសាយ វាចាយ វេរមណិបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, អយំ អត្ថោ.

‘‘សម្ផប្បលាបោ, អាវុសោ, អធម្មោ; សម្ផប្បលាបា វេរមណី ធម្មោ; យេ ច សម្ផប្បលាបបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, អយំ អនត្ថោ; សម្ផប្បលាបា វេរមណិបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, អយំ អត្ថោ.

‘‘អភិជ្ឈា, អាវុសោ, អធម្មោ; អនភិជ្ឈា ធម្មោ; យេ ច អភិជ្ឈាបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, អយំ អនត្ថោ; អនភិជ្ឈាបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, អយំ អត្ថោ.

‘‘ព្យាបាទោ, អាវុសោ, អធម្មោ; អព្យាបាទោ ធម្មោ; យេ ច ព្យាបាទបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, អយំ អនត្ថោ; អព្យាបាទបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, អយំ អត្ថោ.

‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិ, អាវុសោ, អធម្មោ; សម្មាទិដ្ឋិ ធម្មោ; យេ ច មិច្ឆាទិដ្ឋិបច្ចយា អនេកេ បាបកា អកុសលា ធម្មា សម្ភវន្តិ, អយំ អនត្ថោ; សម្មាទិដ្ឋិបច្ចយា ច អនេកេ កុសលា ធម្មា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, អយំ អត្ថោ.

‘‘‘យំ ខោ នោ, អាវុសោ, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – អធម្មោ ច, ភិក្ខវេ, វេទិតព្ពោ…បេ… តថា បដិបជ្ជិតព្ព’ន្តិ. ឥមស្ស ខោ អហំ, អាវុសោ, ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស ឯវំ វិត្ថារេន អត្ថំ អាជានាមិ. អាកង្ខមានា ច បន តុម្ហេ, អាវុសោ, ភគវន្តំយេវ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆេយ្យាថ. យថា នោ ភគវា ព្យាករោតិ តថា នំ ធារេយ្យាថា’’តិ.

‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ មហាកច្ចានស្ស ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ. ឯកមន្តំ និសិន្នា ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ –

‘‘យំ ខោ នោ, ភន្តេ, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – ‘អធម្មោ ច, ភិក្ខវេ, វេទិតព្ពោ…បេ… តថា បដិបជ្ជិតព្ព’ន្តិ.

‘‘តេសំ នោ, ភន្តេ, អម្ហាកំ អចិរបក្កន្តស្ស ភគវតោ ឯតទហោសិ – ‘ឥទំ ខោ នោ, អាវុសោ, ភគវា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសំ ឧទ្ទិសិត្វា វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភជិត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បវិដ្ឋោ – ‘អធម្មោ ច, ភិក្ខវេ, វេទិតព្ពោ…បេ… តថា បដិបជ្ជិតព្ព’ន្តិ. កោ នុ ខោ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជេយ្យា’តិ?

‘‘តេសំ នោ, ភន្តេ, អម្ហាកំ ឯតទហោសិ – ‘អយំ ខោ អាយស្មា មហាកច្ចានោ សត្ថុ ចេវ សំវណ្ណិតោ, សម្ភាវិតោ ច វិញ្ញូនំ សព្រហ្មចារីនំ. បហោតិ ចាយស្មា មហាកច្ចានោ ឥមស្ស ភគវតា សំខិត្តេន ឧទ្ទេសស្ស ឧទ្ទិដ្ឋស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ អវិភត្តស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជិតុំ. យំនូន មយំ យេនាយស្មា មហាកច្ចានោ តេនុបសង្កមេយ្យាម; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ មហាកច្ចានំ ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆេយ្យាម. យថា នោ អាយស្មា មហាកច្ចានោ ព្យាករិស្សតិ តថា នំ ធារេស្សាមា’តិ.

‘‘អថ ខោ មយំ, ភន្តេ, យេនាយស្មា មហាកច្ចានោ តេនុបសង្កមិម្ហា; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មន្តំ មហាកច្ចានំ ឯតមត្ថំ អបុច្ឆិម្ហា. តេសំ នោ, ភន្តេ, អាយស្មតា មហាកច្ចានេន ឥមេហិ អក្ខរេហិ ឥមេហិ បទេហិ ឥមេហិ ព្យញ្ជនេហិ អត្ថោ សុវិភត្តោ’’តិ.

‘‘សាធុ សាធុ, ភិក្ខវេ! បណ្ឌិតោ, ភិក្ខវេ, មហាកច្ចានោ. មហាបញ្ញោ, ភិក្ខវេ, មហាកច្ចានោ. មំ ចេបិ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆេយ្យាថ, អហម្បិ ចេតំ ឯវមេវំ ព្យាករេយ្យំ យថា តំ មហាកច្ចានេន ព្យាកតំ. ឯសោ ចេវ តស្ស អត្ថោ. ឯវញ្ច នំ ធារេយ្យាថា’’តិ. ឆដ្ឋំ.