(៦) ១. សចិត្តវគ្គោ

១. សចិត្តសុត្តំ

៥១. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តត្រ ខោ ភគវា ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘ភិក្ខវោ’’តិ. ‘‘ភទន្តេ’’តិ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘នោ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បរចិត្តបរិយាយកុសលោ ហោតិ, អថ ‘សចិត្តបរិយាយកុសលោ ភវិស្សាមី’តិ [ភវិស្សាមាតិ (ស្យា.)] – ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ពំ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សចិត្តបរិយាយកុសលោ ហោតិ? សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ឥត្ថី វា បុរិសោ វា ទហរោ យុវា មណ្ឌនកជាតិកោ អាទាសេ វា បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អច្ឆេ វា ឧទកបត្តេ សកំ មុខនិមិត្តំ បច្ចវេក្ខមានោ សចេ តត្ថ បស្សតិ រជំ វា អង្គណំ វា, តស្សេវ រជស្ស វា អង្គណស្ស វា បហានាយ វាយមតិ. នោ ចេ តត្ថ បស្សតិ រជំ វា អង្គណំ វា, តេនេវត្តមនោ ហោតិ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ – ‘លាភា វត មេ, បរិសុទ្ធំ វត មេ’តិ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បច្ចវេក្ខណា ពហុការា [ភិក្ខុ បច្ចវេក្ខមានោ ពហុការោ (ក.)] ហោតិ កុសលេសុ ធម្មេសុ – ‘អភិជ្ឈាលុ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, អនភិជ្ឈាលុ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, ព្យាបន្នចិត្តោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, អព្យាបន្នចិត្តោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, ថិនមិទ្ធបរិយុដ្ឋិតោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, វិគតថិនមិទ្ធោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, ឧទ្ធតោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, អនុទ្ធតោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, វិចិកិច្ឆោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, កោធនោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, អក្កោធនោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, សំកិលិដ្ឋចិត្តោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, អសំកិលិដ្ឋចិត្តោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, សារទ្ធកាយោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, អសារទ្ធកាយោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, កុសីតោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, អារទ្ធវីរិយោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, អសមាហិតោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, សមាហិតោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមី’តិ.

‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បច្ចវេក្ខមានោ ឯវំ ជានាតិ – ‘អភិជ្ឈាលុ ពហុលំ វិហរាមិ, ព្យាបន្នចិត្តោ ពហុលំ វិហរាមិ, ថិនមិទ្ធបរិយុដ្ឋិតោ ពហុលំ វិហរាមិ, ឧទ្ធតោ ពហុលំ វិហរាមិ, វិចិកិច្ឆោ ពហុលំ វិហរាមិ, កោធនោ ពហុលំ វិហរាមិ, សំកិលិដ្ឋចិត្តោ ពហុលំ វិហរាមិ, សារទ្ធកាយោ ពហុលំ វិហរាមិ, កុសីតោ ពហុលំ វិហរាមិ, អសមាហិតោ ពហុលំ វិហរាមី’តិ, តេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា តេសំយេវ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ អធិមត្តោ ឆន្ទោ ច វាយាមោ ច ឧស្សាហោ ច ឧស្សោឡ្ហី ច អប្បដិវានី ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច ករណីយំ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អាទិត្តចេលោ វា អាទិត្តសីសោ វា. តស្សេវ ចេលស្ស វា សីសស្ស វា និព្ពាបនាយ អធិមត្តំ ឆន្ទញ្ច វាយាមញ្ច ឧស្សាហញ្ច ឧស្សោឡ្ហិញ្ច អប្បដិវានិញ្ច សតិញ្ច សម្បជញ្ញញ្ច ករេយ្យ. ឯវមេវំ ខោ តេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា តេសំយេវ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ អធិមត្តោ ឆន្ទោ ច វាយាមោ ច ឧស្សាហោ ច ឧស្សោឡ្ហី ច អប្បដិវានី ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច ករណីយំ.

‘‘សចេ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បច្ចវេក្ខមានោ ឯវំ ជានាតិ – ‘អនភិជ្ឈាលុ ពហុលំ វិហរាមិ, អព្យាបន្នចិត្តោ ពហុលំ វិហរាមិ, វិគតថិនមិទ្ធោ ពហុលំ វិហរាមិ, អនុទ្ធតោ ពហុលំ វិហរាមិ, តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ ពហុលំ វិហរាមិ, អក្កោធនោ ពហុលំ វិហរាមិ, អសំកិលិដ្ឋចិត្តោ ពហុលំ វិហរាមិ, អសារទ្ធកាយោ ពហុលំ វិហរាមិ, អារទ្ធវីរិយោ ពហុលំ វិហរាមិ, សមាហិតោ ពហុលំ វិហរាមី’តិ, តេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា តេសុយេវ កុសលេសុ ធម្មេសុ បតិដ្ឋាយ ឧត្តរិ អាសវានំ ខយាយ យោគោ ករណីយោ’’តិ. បឋមំ.

២. សារិបុត្តសុត្តំ

៥២. តត្រ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អាវុសោ ភិក្ខវេ’’តិ. ‘‘អាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស បច្ចស្សោសុំ. អាយស្មា សារិបុត្តោ ឯតទវោច –

‘‘នោ ចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុ បរចិត្តបរិយាយកុសលោ ហោតិ, អថ ‘សចិត្តបរិយាយកុសលោ ភវិស្សាមី’តិ – ឯវញ្ហិ វោ, អាវុសោ, សិក្ខិតព្ពំ.

ឯវមេវំ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ បច្ចវេក្ខណា ពហុការា ហោតិ កុសលេសុ ធម្មេសុ – ‘អភិជ្ឈាលុ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, អនភិជ្ឈាលុ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, ព្យាបន្នចិត្តោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, អព្យាបន្នចិត្តោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, ថិនមិទ្ធបរិយុដ្ឋិតោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, វិគតថិនមិទ្ធោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, ឧទ្ធតោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, អនុទ្ធតោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, វិចិកិច្ឆោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, កោធនោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, អក្កោធនោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, សំកិលិដ្ឋចិត្តោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, អសំកិលិដ្ឋចិត្តោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, សារទ្ធកាយោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, អសារទ្ធកាយោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, កុសីតោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, អារទ្ធវីរិយោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, សមាហិតោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, អសមាហិតោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមី’តិ.

‘‘សចេ, អាវុសោ, ភិក្ខុ បច្ចវេក្ខមានោ ឯវំ ជានាតិ – ‘អភិជ្ឈាលុ ពហុលំ វិហរាមិ…បេ… អសមាហិតោ ពហុលំ វិហរាមី’តិ, តេនាវុសោ, ភិក្ខុនា តេសំយេវ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ អធិមត្តោ ឆន្ទោ ច វាយាមោ ច ឧស្សាហោ ច ឧស្សោឡ្ហី ច អប្បដិវានី ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច ករណីយំ. សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, អាទិត្តចេលោ វា អាទិត្តសីសោ វា. តស្សេវ ចេលស្ស វា សីសស្ស វា និព្ពាបនាយ អធិមត្តំ ឆន្ទញ្ច វាយាមញ្ច ឧស្សាហញ្ច ឧស្សោឡ្ហិញ្ច អប្បដិវានិញ្ច សតិញ្ច សម្បជញ្ញញ្ច ករេយ្យ. ឯវមេវំ ខោ, អាវុសោ, តេន ភិក្ខុនា តេសំយេវ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ អធិមត្តោ ឆន្ទោ ច វាយាមោ ច ឧស្សាហោ ច ឧស្សោឡ្ហី ច អប្បដិវានី ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច ករណីយំ.

‘‘សចេ បនាវុសោ, ភិក្ខុ បច្ចវេក្ខមានោ ឯវំ ជានាតិ – ‘អនភិជ្ឈាលុ ពហុលំ វិហរាមិ…បេ… សមាហិតោ ពហុលំ វិហរាមី’តិ, តេនាវុសោ, ភិក្ខុនា តេសុយេវ កុសលេសុ ធម្មេសុ បតិដ្ឋាយ ឧត្តរិ អាសវានំ ខយាយ យោគោ ករណីយោ’’តិ. ទុតិយំ.

៣. ឋិតិសុត្តំ

៥៣. ‘‘ឋិតិម្បាហំ, ភិក្ខវេ, ន វណ្ណយាមិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, បគេវ បរិហានិំ. វុឌ្ឍិញ្ច ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, វណ្ណយាមិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, នោ ឋិតិំ នោ ហានិំ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ហានិ ហោតិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, នោ ឋិតិ នោ វុឌ្ឍិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យត្តកោ ហោតិ សទ្ធាយ សីលេន សុតេន ចាគេន បញ្ញាយ បដិភានេន, តស្ស តេ ធម្មា នេវ តិដ្ឋន្តិ នោ វឌ្ឍន្តិ. ហានិមេតំ, ភិក្ខវេ, វទាមិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, នោ ឋិតិំ នោ វុឌ្ឍិំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ហានិ ហោតិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, នោ ឋិតិ នោ វុឌ្ឍិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ ឋិតិ ហោតិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, នោ ហានិ នោ វុឌ្ឍិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យត្តកោ ហោតិ សទ្ធាយ សីលេន សុតេន ចាគេន បញ្ញាយ បដិភានេន, តស្ស តេ ធម្មា នេវ ហាយន្តិ នោ វឌ្ឍន្តិ. ឋិតិមេតំ, ភិក្ខវេ, វទាមិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, នោ ហានិំ នោ វុឌ្ឍិំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ឋិតិ ហោតិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, នោ វុឌ្ឍិ នោ ហានិ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, វុឌ្ឍិ ហោតិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, នោ ឋិតិ នោ ហានិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យត្តកោ ហោតិ សទ្ធាយ សីលេន សុតេន ចាគេន បញ្ញាយ បដិភានេន, តស្ស តេ ធម្មា នេវ តិដ្ឋន្តិ នោ ហាយន្តិ. វុឌ្ឍិមេតំ, ភិក្ខវេ, វទាមិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, នោ ឋិតិំ នោ ហានិំ. ឯវំ ខោ, ភិក្ខវេ, វុឌ្ឍិ ហោតិ កុសលេសុ ធម្មេសុ, នោ ឋិតិ នោ ហានិ.

‘‘នោ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បរចិត្តបរិយាយកុសលោ ហោតិ, អថ ‘សចិត្តបរិយាយកុសលោ ភវិស្សាមី’តិ – ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ពំ.

‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សចិត្តបរិយាយកុសលោ ហោតិ? សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ឥត្ថី វា បុរិសោ វា ទហរោ យុវា មណ្ឌនកជាតិកោ អាទាសេ វា បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អច្ឆេ វា ឧទបត្តេ សកំ មុខនិមិត្តំ បច្ចវេក្ខមានោ សចេ តត្ថ បស្សតិ រជំ វា អង្គណំ វា, តស្សេវ រជស្ស វា អង្គណស្ស វា បហានាយ វាយមតិ. នោ ចេ តត្ថ បស្សតិ រជំ វា អង្គណំ វា, តេនេវត្តមនោ ហោតិ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ – ‘លាភា វត មេ, បរិសុទ្ធំ វត មេ’តិ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បច្ចវេក្ខណា ពហុការា ហោតិ កុសលេសុ ធម្មេសុ – ‘អភិជ្ឈាលុ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, អនភិជ្ឈាលុ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, ព្យាបន្នចិត្តោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, អព្យាបន្នចិត្តោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, ថិនមិទ្ធបរិយុដ្ឋិតោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, វិគតថិនមិទ្ធោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, ឧទ្ធតោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, អនុទ្ធតោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, វិចិកិច្ឆោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, កោធនោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, អក្កោធនោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, សំកិលិដ្ឋចិត្តោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, អសំកិលិដ្ឋចិត្តោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, សារទ្ធកាយោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, អសារទ្ធកាយោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, កុសីតោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, អារទ្ធវីរិយោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, សមាហិតោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, អសមាហិតោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមី’តិ.

‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បច្ចវេក្ខមានោ ឯវំ ជានាតិ – ‘អភិជ្ឈាលុ ពហុលំ វិហរាមិ, ព្យាបន្នចិត្តោ ពហុលំ វិហរាមិ, ថិនមិទ្ធបរិយុដ្ឋិតោ ពហុលំ វិហរាមិ, ឧទ្ធតោ ពហុលំ វិហរាមិ, វិចិកិច្ឆោ ពហុលំ វិហរាមិ, កោធនោ ពហុលំ វិហរាមិ, សំកិលិដ្ឋចិត្តោ ពហុលំ វិហរាមិ, សារទ្ធកាយោ ពហុលំ វិហរាមិ, កុសីតោ ពហុលំ វិហរាមិ, អសមាហិតោ ពហុលំ វិហរាមី’តិ, តេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា តេសំយេវ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ អធិមត្តោ ឆន្ទោ ច វាយាមោ ច ឧស្សាហោ ច ឧស្សោឡ្ហី ច អប្បដិវានី ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច ករណីយំ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អាទិត្តចេលោ វា អាទិត្តសីសោ វា. តស្សេវ ចេលស្ស វា សីសស្ស វា និព្ពាបនាយ អធិមត្តំ ឆន្ទញ្ច វាយាមញ្ច ឧស្សាហញ្ច ឧស្សោឡ្ហិញ្ច អប្បដិវានិញ្ច សតិញ្ច សម្បជញ្ញញ្ច ករេយ្យ; ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, តេន ភិក្ខុនា តេសំយេវ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ អធិមត្តោ ឆន្ទោ ច វាយាមោ ច ឧស្សាហោ ច ឧស្សោឡ្ហី ច អប្បដិវានី ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច ករណីយំ.

៤. សមថសុត្តំ

៥៤. ‘‘នោ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បរចិត្តបរិយាយកុសលោ ហោតិ, អថ ‘សចិត្តបរិយាយកុសលោ ភវិស្សាមី’តិ – ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ពំ.

‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បច្ចវេក្ខមានោ ឯវំ ជានាតិ – ‘លាភីម្ហិ អជ្ឈត្តំ ចេតោសមថស្ស, ន លាភី អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាយា’តិ, តេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា អជ្ឈត្តំ ចេតោសមថេ បតិដ្ឋាយ អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាយ យោគោ ករណីយោ. សោ អបរេន សមយេន លាភី ចេវ ហោតិ អជ្ឈត្តំ ចេតោសមថស្ស លាភី ច អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាយ.

‘‘សចេ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បច្ចវេក្ខមានោ ឯវំ ជានាតិ – ‘លាភីម្ហិ អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាយ, ន លាភី អជ្ឈត្តំ ចេតោសមថស្សា’តិ, តេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាយ បតិដ្ឋាយ អជ្ឈត្តំ ចេតោសមថេ យោគោ ករណីយោ. សោ អបរេន សមយេន លាភី ចេវ ហោតិ អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាយ លាភី ច អជ្ឈត្តំ ចេតោសមថស្ស.

‘‘សចេ, បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បច្ចវេក្ខមានោ ឯវំ ជានាតិ – ‘ន លាភី អជ្ឈត្តំ ចេតោសមថស្ស, ន លាភី អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាយា’តិ, តេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា តេសំយេវ កុសលានំ ធម្មានំ បដិលាភាយ អធិមត្តោ ឆន្ទោ ច វាយាមោ ច ឧស្សាហោ ច ឧស្សោឡ្ហី ច អប្បដិវានី ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច ករណីយំ. សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អាទិត្តចេលោ វា អាទិត្តសីសោ វា. តស្សេវ ចេលស្ស វា សីសស្ស វា និព្ពាបនាយ អធិមត្តំ ឆន្ទញ្ច វាយាមញ្ច ឧស្សាហញ្ច ឧស្សោឡ្ហិញ្ច អប្បដិវានិញ្ច សតិញ្ច សម្បជញ្ញញ្ច ករេយ្យ. ឯវមេវំ ខោ, ភិក្ខវេ, តេន ភិក្ខុនា តេសំយេវ កុសលានំ ធម្មានំ បដិលាភាយ អធិមត្តោ ឆន្ទោ ច វាយាមោ ច ឧស្សាហោ ច ឧស្សោឡ្ហី ច អប្បដិវានី ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច ករណីយំ. សោ អបរេន សមយេន លាភី ចេវ ហោតិ អជ្ឈត្តំ ចេតោសមថស្ស លាភី ច អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាយ.

‘‘សចេ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បច្ចវេក្ខមានោ ឯវំ ជានាតិ – ‘លាភីម្ហិ អជ្ឈត្តំ ចេតោសមថស្ស, លាភី អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាយា’តិ, តេន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា តេសុយេវ កុសលេសុ ធម្មេសុ បតិដ្ឋាយ ឧត្តរិ អាសវានំ ខយាយ យោគោ ករណីយោ.

‘‘ចីវរម្បាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បិ. បិណ្ឌបាតម្បាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បិ. សេនាសនម្បាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បិ. គាមនិគមម្បាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បិ. ជនបទបទេសម្បាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បិ. បុគ្គលម្បាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បិ.

‘‘‘ចីវរម្បាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បី’តិ, ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? តត្ថ យំ ជញ្ញា ចីវរំ – ‘ឥទំ ខោ មេ ចីវរំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តី’តិ, ឯវរូបំ ចីវរំ ន សេវិតព្ពំ. តត្ថ យំ ជញ្ញា ចីវរំ – ‘ឥទំ ខោ មេ ចីវរំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តី’តិ, ឯវរូបំ ចីវរំ សេវិតព្ពំ. ‘ចីវរម្បាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បី’តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘‘បិណ្ឌបាតម្បាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បី’តិ, ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? តត្ថ យំ ជញ្ញា បិណ្ឌបាតំ – ‘ឥមំ ខោ មេ បិណ្ឌបាតំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តី’តិ, ឯវរូបោ បិណ្ឌបាតោ ន សេវិតព្ពោ. តត្ថ យំ ជញ្ញា បិណ្ឌបាតំ – ‘ឥមំ ខោ មេ បិណ្ឌបាតំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តី’តិ, ឯវរូបោ បិណ្ឌបាតោ សេវិតព្ពោ. ‘បិណ្ឌបាតម្បាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បី’តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘‘សេនាសនម្បាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បី’តិ, ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? តត្ថ យំ ជញ្ញា សេនាសនំ – ‘ឥទំ ខោ មេ សេនាសនំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តី’តិ, ឯវរូបំ សេនាសនំ ន សេវិតព្ពំ. តត្ថ យំ ជញ្ញា សេនាសនំ – ‘ឥទំ ខោ មេ សេនាសនំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តី’តិ, ឯវរូបំ សេនាសនំ សេវិតព្ពំ. ‘សេនាសនម្បាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បី’តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘‘គាមនិគមម្បាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បី’តិ, ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? តត្ថ យំ ជញ្ញា គាមនិគមំ – ‘ឥមំ ខោ មេ គាមនិគមំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តី’តិ, ឯវរូបោ គាមនិគមោ ន សេវិតព្ពោ. តត្ថ យំ ជញ្ញា គាមនិគមំ – ‘ឥមំ ខោ មេ គាមនិគមំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តី’តិ, ឯវរូបោ គាមនិគមោ សេវិតព្ពោ. ‘គាមនិគមម្បាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បី’តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘‘ជនបទបទេសម្បាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បី’តិ, ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? តត្ថ យំ ជញ្ញា ជនបទបទេសំ – ‘ឥមំ ខោ មេ ជនបទបទេសំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តី’តិ, ឯវរូបោ ជនបទបទេសោ ន សេវិតព្ពោ. តត្ថ យំ ជញ្ញា ជនបទបទេសំ – ‘ឥមំ ខោ មេ ជនបទបទេសំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តី’តិ, ឯវរូបោ ជនបទបទេសោ សេវិតព្ពោ. ‘ជនបទបទេសម្បាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បី’តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្តំ.

‘‘‘បុគ្គលម្បាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បី’តិ, ឥតិ ខោ បនេតំ វុត្តំ. កិញ្ចេតំ បដិច្ច វុត្តំ? តត្ថ យំ ជញ្ញា បុគ្គលំ – ‘ឥមំ ខោ មេ បុគ្គលំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, កុសលា ធម្មា បរិហាយន្តី’តិ, ឯវរូបោ បុគ្គលោ ន សេវិតព្ពោ. តត្ថ យំ ជញ្ញា បុគ្គលំ – ‘ឥមំ ខោ មេ បុគ្គលំ សេវតោ អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តី’តិ, ឯវរូបោ បុគ្គលោ សេវិតព្ពោ. ‘បុគ្គលម្បាហំ, ភិក្ខវេ, ទុវិធេន វទាមិ – សេវិតព្ពម្បិ អសេវិតព្ពម្បី’តិ, ឥតិ យំ តំ វុត្តំ, ឥទមេតំ បដិច្ច វុត្ត’’ន្តិ. ចតុត្ថំ.

៥. បរិហានសុត្តំ

៥៥. តត្រ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភិក្ខូ អាមន្តេសិ – ‘‘អាវុសោ ភិក្ខវេ’’តិ [ភិក្ខវោតិ (សី. ស្យា.)]. ‘‘អាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស បច្ចស្សោសុំ. អាយស្មា សារិបុត្តោ ឯតទវោច –

‘‘‘បរិហានធម្មោ បុគ្គលោ, បរិហានធម្មោ បុគ្គលោ’តិ, អាវុសោ, វុច្ចតិ. ‘អបរិហានធម្មោ បុគ្គលោ, អបរិហានធម្មោ បុគ្គលោ’តិ, អាវុសោ, វុច្ចតិ. កិត្តាវតា នុ ខោ, អាវុសោ, បរិហានធម្មោ បុគ្គលោ វុត្តោ ភគវតា, កិត្តាវតា ច បន អបរិហានធម្មោ បុគ្គលោ វុត្តោ ភគវតា’’តិ? ‘‘ទូរតោបិ ខោ មយំ, អាវុសោ, អាគច្ឆាម អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស សន្តិកេ ឯតស្ស ភាសិតស្ស អត្ថមញ្ញាតុំ. សាធុ វតាយស្មន្តំយេវ សារិបុត្តំ បដិភាតុ ឯតស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ. អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស សុត្វា ភិក្ខូ ធារេស្សន្តី’’តិ.

‘‘តេនហាវុសោ, សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវមាវុសោ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស បច្ចស្សោសុំ. អាយស្មា សារិបុត្តោ ឯតទវោច –

‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ, អាវុសោ, បរិហានធម្មោ បុគ្គលោ វុត្តោ ភគវតា? ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ អស្សុតញ្ចេវ ធម្មំ ន សុណាតិ, សុតា ចស្ស ធម្មា សម្មោសំ គច្ឆន្តិ, យេ ចស្ស ធម្មា បុព្ពេ ចេតសោ អសម្ផុដ្ឋបុព្ពា តេ ចស្ស ន សមុទាចរន្តិ, អវិញ្ញាតញ្ចេវ ន វិជានាតិ. ឯត្តាវតា ខោ, អាវុសោ, បរិហានធម្មោ បុគ្គលោ វុត្តោ ភគវតា.

‘‘កិត្តាវតា ច បនាវុសោ, អបរិហានធម្មោ បុគ្គលោ វុត្តោ ភគវតា? ឥធាវុសោ, ភិក្ខុ អស្សុតញ្ចេវ ធម្មំ សុណាតិ, សុតា ចស្ស ធម្មា ន សម្មោសំ គច្ឆន្តិ, យេ ចស្ស ធម្មា បុព្ពេ ចេតសោ អសម្ផុដ្ឋបុព្ពា តេ ចស្ស សមុទាចរន្តិ, អវិញ្ញាតញ្ចេវ វិជានាតិ. ឯត្តាវតា ខោ, អាវុសោ, អបរិហានធម្មោ បុគ្គលោ វុត្តោ ភគវតា.

‘‘កថញ្ចាវុសោ, ភិក្ខុ សចិត្តបរិយាយកុសលោ ហោតិ? សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, ឥត្ថី វា បុរិសោ វា ទហរោ យុវា មណ្ឌនកជាតិកោ អាទាសេ វា បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេ អច្ឆេ វា ឧទបត្តេ សកំ មុខនិមិត្តំ បច្ចវេក្ខមានោ សចេ តត្ថ បស្សតិ រជំ វា អង្គណំ វា, តស្សេវ រជស្ស វា អង្គណស្ស វា បហានាយ វាយមតិ. នោ ចេ តត្ថ បស្សតិ រជំ វា អង្គណំ វា, តេនេវត្តមនោ ហោតិ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ – ‘លាភា វត មេ, បរិសុទ្ធំ វត មេ’តិ. ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ, ភិក្ខុនោ បច្ចវេក្ខណា ពហុការា ហោតិ កុសលេសុ ធម្មេសុ – ‘អនភិជ្ឈាលុ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, សំវិជ្ជតិ នុ ខោ មេ ឯសោ ធម្មោ ឧទាហុ នោ, អព្យាបន្នចិត្តោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, សំវិជ្ជតិ នុ ខោ មេ ឯសោ ធម្មោ ឧទាហុ នោ, វិគតថិនមិទ្ធោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, សំវិជ្ជតិ នុ ខោ មេ ឯសោ ធម្មោ ឧទាហុ នោ, អនុទ្ធតោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, សំវិជ្ជតិ នុ ខោ មេ ឯសោ ធម្មោ ឧទាហុ នោ, តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, សំវិជ្ជតិ នុ ខោ មេ ឯសោ ធម្មោ ឧទាហុ នោ, អក្កោធនោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, សំវិជ្ជតិ នុ ខោ មេ ឯសោ ធម្មោ ឧទាហុ នោ, អសំកិលិដ្ឋចិត្តោ នុ ខោ ពហុលំ វិហរាមិ, សំវិជ្ជតិ នុ ខោ មេ ឯសោ ធម្មោ ឧទាហុ នោ, លាភី នុ ខោម្ហិ អជ្ឈត្តំ ធម្មបាមោជ្ជស្ស, សំវិជ្ជតិ នុ ខោ មេ ឯសោ ធម្មោ ឧទាហុ នោ, លាភី នុ ខោម្ហិ អជ្ឈត្តំ ចេតោសមថស្ស, សំវិជ្ជតិ នុ ខោ មេ ឯសោ ធម្មោ ឧទាហុ នោ, លាភី នុ ខោម្ហិ អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនាយ, សំវិជ្ជតិ នុ ខោ មេ ឯសោ ធម្មោ ឧទាហុ នោ’តិ.

‘‘សចេ បន, អាវុសោ, ភិក្ខុ បច្ចវេក្ខមានោ សព្ពេបិមេ កុសលេ ធម្មេ អត្តនិ ន សមនុបស្សតិ, តេនាវុសោ, ភិក្ខុនា សព្ពេសំយេវ ឥមេសំ កុសលានំ ធម្មានំ បដិលាភាយ អធិមត្តោ ឆន្ទោ ច វាយាមោ ច ឧស្សាហោ ច ឧស្សោឡ្ហី ច អប្បដិវានី ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច ករណីយំ. សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, អាទិត្តចេលោ វា អាទិត្តសីសោ វា. តស្សេវ ចេលស្ស វា សីសស្ស វា និព្ពាបនាយ អធិមត្តំ ឆន្ទញ្ច វាយាមញ្ច ឧស្សាហញ្ច ឧស្សោឡ្ហិញ្ច អប្បដិវានិញ្ច សតិញ្ច សម្បជញ្ញញ្ច ករេយ្យ. ឯវមេវំ ខោ, អាវុសោ, តេន ភិក្ខុនា សព្ពេសំយេវ កុសលានំ ធម្មានំ បដិលាភាយ អធិមត្តោ ឆន្ទោ ច វាយាមោ ច ឧស្សាហោ ច ឧស្សោឡ្ហី ច អប្បដិវានី ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច ករណីយំ.

‘‘សចេ បនាវុសោ, ភិក្ខុ បច្ចវេក្ខមានោ ឯកច្ចេ កុសលេ ធម្មេ អត្តនិ សមនុបស្សតិ, ឯកច្ចេ កុសលេ ធម្មេ អត្តនិ ន សមនុបស្សតិ, តេនាវុសោ, ភិក្ខុនា យេ កុសលេ ធម្មេ អត្តនិ សមនុបស្សតិ តេសុ កុសលេសុ ធម្មេសុ បតិដ្ឋាយ, យេ កុសលេ ធម្មេ អត្តនិ ន សមនុបស្សតិ តេសំ កុសលានំ ធម្មានំ បដិលាភាយ អធិមត្តោ ឆន្ទោ ច វាយាមោ ច ឧស្សាហោ ច ឧស្សោឡ្ហី ច អប្បដិវានី ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច ករណីយំ. សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, អាទិត្តចេលោ វា អាទិត្តសីសោ វា. តស្សេវ ចេលស្ស វា សីសស្ស វា និព្ពាបនាយ អធិមត្តំ ឆន្ទញ្ច វាយាមញ្ច ឧស្សាហញ្ច ឧស្សោឡ្ហិញ្ច អប្បដិវានិញ្ច សតិញ្ច សម្បជញ្ញញ្ច ករេយ្យ. ឯវមេវំ ខោ, អាវុសោ, តេន ភិក្ខុនា យេ កុសលេ ធម្មេ អត្តនិ សមនុបស្សតិ តេសុ កុសលេសុ ធម្មេសុ បតិដ្ឋាយ, យេ កុសលេ ធម្មេ អត្តនិ ន សមនុបស្សតិ តេសំ កុសលានំ ធម្មានំ បដិលាភាយ អធិមត្តោ ឆន្ទោ ច វាយាមោ ច ឧស្សាហោ ច ឧស្សោឡ្ហី ច អប្បដិវានី ច សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច ករណីយំ.

‘‘សចេ បនាវុសោ, ភិក្ខុ បច្ចវេក្ខមានោ សព្ពេបិមេ កុសលេ ធម្មេ អត្តនិ សមនុបស្សតិ, តេនាវុសោ, ភិក្ខុនា សព្ពេស្វេវ ឥមេសុ កុសលេសុ ធម្មេសុ បតិដ្ឋាយ ឧត្តរិ អាសវានំ ខយាយ យោគោ ករណីយោ’’តិ. បញ្ចមំ.

៦. បឋមសញ្ញាសុត្តំ

៥៦. ‘‘ទសយិមា, ភិក្ខវេ, សញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោន្តិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា. កតមា ទស? អសុភសញ្ញា, មរណសញ្ញា, អាហារេ បដិកូលសញ្ញា, សព្ពលោកេ អនភិរតសញ្ញា, អនិច្ចសញ្ញា, អនិច្ចេ ទុក្ខសញ្ញា, ទុក្ខេ អនត្តសញ្ញា, បហានសញ្ញា, វិរាគសញ្ញា, និរោធសញ្ញា – ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, ទស សញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោន្តិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា’’តិ. ឆដ្ឋំ.

៧. ទុតិយសញ្ញាសុត្តំ

៥៧. ‘‘ទសយិមា, ភិក្ខវេ, សញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោន្តិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា. កតមា ទស? អនិច្ចសញ្ញា, អនត្តសញ្ញា, មរណសញ្ញា, អាហារេ បដិកូលសញ្ញា, សព្ពលោកេ អនភិរតសញ្ញា, អដ្ឋិកសញ្ញា, បុឡវកសញ្ញា [បុលវកសញ្ញា (សី. បី.), បុឡុវកសញ្ញា (ក.), អ. និ. ១.៤៦៣-៤៧២], វិនីលកសញ្ញា, វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា, ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា – ឥមា ខោ, ភិក្ខវេ, ទស សញ្ញា ភាវិតា ពហុលីកតា មហប្ផលា ហោន្តិ មហានិសំសា អមតោគធា អមតបរិយោសានា’’តិ. សត្តមំ.

៨. មូលកសុត្តំ

៥៨. [អ. និ. ៨.៨៣] ‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘កិំមូលកា, អាវុសោ, សព្ពេ ធម្មា, កិំសម្ភវា សព្ពេ ធម្មា, កិំសមុទយា សព្ពេ ធម្មា, កិំសមោសរណា សព្ពេ ធម្មា, កិំបមុខា សព្ពេ ធម្មា, កិំអធិបតេយ្យា សព្ពេ ធម្មា, កិំឧត្តរា សព្ពេ ធម្មា, កិំសារា សព្ពេ ធម្មា, កិំឱគធា សព្ពេ ធម្មា, កិំបរិយោសានា សព្ពេ ធម្មា’តិ, ឯវំ បុដ្ឋា តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, តេសំ អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ កិន្តិ ព្យាករេយ្យាថា’’តិ? ‘‘ភគវំមូលកា នោ, ភន្តេ, ធម្មា ភគវំនេត្តិកា ភគវំបដិសរណា. សាធុ វត, ភន្តេ, ភគវន្តំយេវ បដិភាតុ ឯតស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ. ភគវតោ សុត្វា ភិក្ខូ ធារេស្សន្តី’’តិ.

‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, សុណាថ, សាធុកំ មនសិ ករោថ; ភាសិស្សាមី’’តិ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ. ភគវា ឯតទវោច –

‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា ឯវំ បុច្ឆេយ្យុំ – ‘កិំមូលកា, អាវុសោ, សព្ពេ ធម្មា, កិំសម្ភវា សព្ពេ ធម្មា, កិំសមុទយា សព្ពេ ធម្មា, កិំសមោសរណា សព្ពេ ធម្មា កិំបមុខា សព្ពេ ធម្មា, កិំ អធិបតេយ្យា សព្ពេ ធម្មា, កិំឧត្តរា សព្ពេ ធម្មា, កិំសារា សព្ពេ ធម្មា, កិំឱគធា សព្ពេ ធម្មា, កិំបរិយោសានា សព្ពេ ធម្មា’តិ, ឯវំ បុដ្ឋា តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, តេសំ អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ ឯវំ ព្យាករេយ្យាថ – ‘ឆន្ទមូលកា, អាវុសោ, សព្ពេ ធម្មា, មនសិការសម្ភវា សព្ពេ ធម្មា, ផស្សសមុទយា សព្ពេ ធម្មា, វេទនាសមោសរណា សព្ពេ ធម្មា, សមាធិប្បមុខា សព្ពេ ធម្មា, សតាធិបតេយ្យា សព្ពេ ធម្មា, បញ្ញុត្តរា សព្ពេ ធម្មា, វិមុត្តិសារា សព្ពេ ធម្មា, អមតោគធា សព្ពេ ធម្មា, និព្ពានបរិយោសានា សព្ពេ ធម្មា’តិ. ឯវំ បុដ្ឋា តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, តេសំ អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ ឯវំ ព្យាករេយ្យាថា’’តិ. អដ្ឋមំ.

៩. បព្ពជ្ជាសុត្តំ

៥៩. ‘‘តស្មាតិហ, ភិក្ខវេ, ឯវំ សិក្ខិតព្ពំ – ‘យថាបព្ពជ្ជាបរិចិតញ្ច នោ ចិត្តំ ភវិស្សតិ, ន ចុប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា ចិត្តំ បរិយាទាយ ឋស្សន្តិ; អនិច្ចសញ្ញាបរិចិតញ្ច នោ ចិត្តំ ភវិស្សតិ, អនត្តសញ្ញាបរិចិតញ្ច នោ ចិត្តំ ភវិស្សតិ, អសុភសញ្ញាបរិចិតញ្ច នោ ចិត្តំ ភវិស្សតិ, អាទីនវសញ្ញាបរិចិតញ្ច នោ ចិត្តំ ភវិស្សតិ, លោកស្ស សមញ្ច វិសមញ្ច ញត្វា តំសញ្ញាបរិចិតញ្ច នោ ចិត្តំ ភវិស្សតិ, លោកស្ស ភវញ្ច [សម្ភវញ្ច (សី. ស្យា.)] វិភវញ្ច ញត្វា តំសញ្ញាបរិចិតញ្ច នោ ចិត្តំ ភវិស្សតិ, លោកស្ស សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច ញត្វា តំសញ្ញាបរិចិតញ្ច នោ ចិត្តំ ភវិស្សតិ, បហានសញ្ញាបរិចិតញ្ច នោ ចិត្តំ ភវិស្សតិ, វិរាគសញ្ញាបរិចិតញ្ច នោ ចិត្តំ ភវិស្សតិ, និរោធសញ្ញាបរិចិតញ្ច នោ ចិត្តំ ភវិស្សតី’តិ – ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ពំ.

‘‘យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ យថាបព្ពជ្ជាបរិចិតញ្ច ចិត្តំ ហោតិ ន ចុប្បន្នា បាបកា អកុសលា ធម្មា ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋន្តិ, អនិច្ចសញ្ញាបរិចិតញ្ច ចិត្តំ ហោតិ, អនត្តសញ្ញាបរិចិតញ្ច ចិត្តំ ហោតិ, អសុភសញ្ញាបរិចិតញ្ច ចិត្តំ ហោតិ, អាទីនវសញ្ញាបរិចិតញ្ច ចិត្តំ ហោតិ, លោកស្ស សមញ្ច វិសមញ្ច ញត្វា តំសញ្ញាបរិចិតញ្ច ចិត្តំ ហោតិ, លោកស្ស ភវញ្ច វិភវញ្ច ញត្វា តំសញ្ញាបរិចិតញ្ច ចិត្តំ ហោតិ, លោកស្ស សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច ញត្វា តំសញ្ញាបរិចិតញ្ច ចិត្តំ ហោតិ, បហានសញ្ញាបរិចិតញ្ច ចិត្តំ ហោតិ, វិរាគសញ្ញាបរិចិតញ្ច ចិត្តំ ហោតិ, និរោធសញ្ញាបរិចិតញ្ច ចិត្តំ ហោតិ, តស្ស ទ្វិន្នំ ផលានំ អញ្ញតរំ ផលំ បាដិកង្ខំ – ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អញ្ញា, សតិ វា ឧបាទិសេសេ អនាគាមិតា’’តិ. នវមំ.

១០. គិរិមានន្ទសុត្តំ

៦០. ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរតិ ជេតវនេ អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ. តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា គិរិមានន្ទោ អាពាធិកោ ហោតិ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសីទិ. ឯកមន្តំ និសិន្នោ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវន្តំ ឯតទវោច –

‘‘អាយស្មា, ភន្តេ, គិរិមានន្ទោ អាពាធិកោ ហោតិ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. សាធុ, ភន្តេ, ភគវា យេនាយស្មា គិរិមានន្ទោ តេនុបសង្កមតុ អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’តិ. ‘‘សចេ ខោ ត្វំ, អានន្ទ, គិរិមានន្ទស្ស ភិក្ខុនោ ទស សញ្ញា ភាសេយ្យាសិ, ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតិ យំ គិរិមានន្ទស្ស ភិក្ខុនោ ទស សញ្ញា សុត្វា សោ អាពាធោ ឋានសោ បដិប្បស្សម្ភេយ្យ.

‘‘កតមា ទស? អនិច្ចសញ្ញា, អនត្តសញ្ញា, អសុភសញ្ញា, អាទីនវសញ្ញា, បហានសញ្ញា, វិរាគសញ្ញា, និរោធសញ្ញា, សព្ពលោកេ អនភិរតសញ្ញា [អនភិរតិសញ្ញា (ក.)], សព្ពសង្ខារេសុ អនិច្ឆាសញ្ញា, អានាបានស្សតិ.

‘‘កតមា ចានន្ទ, អនិច្ចសញ្ញា? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ អរញ្ញគតោ វា រុក្ខមូលគតោ វា សុញ្ញាគារគតោ វា ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘រូបំ អនិច្ចំ, វេទនា អនិច្ចា, សញ្ញា អនិច្ចា, សង្ខារា អនិច្ចា, វិញ្ញាណំ អនិច្ច’ន្តិ. ឥតិ ឥមេសុ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ អនិច្ចានុបស្សី វិហរតិ. អយំ វុច្ចតានន្ទ, អនិច្ចសញ្ញា.

‘‘កតមា ចានន្ទ, អនត្តសញ្ញា? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ អរញ្ញគតោ វា រុក្ខមូលគតោ វា សុញ្ញាគារគតោ វា ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ចក្ខុ អនត្តា, រូបា អនត្តា, សោតំ អនត្តា, សទ្ទា អនត្តា, ឃានំ អនត្តា, គន្ធា អនត្តា, ជិវ្ហា អនត្តា, រសា អនត្តា, កាយា អនត្តា, ផោដ្ឋព្ពា អនត្តា, មនោ អនត្តា, ធម្មា អនត្តា’តិ. ឥតិ ឥមេសុ ឆសុ អជ្ឈត្តិកពាហិរេសុ អាយតនេសុ អនត្តានុបស្សី វិហរតិ. អយំ វុច្ចតានន្ទ, អនត្តសញ្ញា.

‘‘កតមា ចានន្ទ, អសុភសញ្ញា? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ ឥមមេវ កាយំ ឧទ្ធំ បាទតលា អធោ កេសមត្ថកា តចបរិយន្តំ បូរំ នានាប្បការស្ស អសុចិនោ បច្ចវេក្ខតិ – ‘អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ កេសា លោមា នខា ទន្តា តចោ មំសំ ន្ហារុ អដ្ឋិ អដ្ឋិមិញ្ជំ វក្កំ ហទយំ យកនំ កិលោមកំ បិហកំ បប្ផាសំ អន្តំ អន្តគុណំ ឧទរិយំ ករីសំ បិត្តំ សេម្ហំ បុព្ពោ លោហិតំ សេទោ មេទោ អស្សុ វសា ខេឡោ សិង្ឃាណិកា លសិកា មុត្ត’ន្តិ. ឥតិ ឥមស្មិំ កាយេ អសុភានុបស្សី វិហរតិ. អយំ វុច្ចតានន្ទ, អសុភសញ្ញា.

‘‘កតមា ចានន្ទ, អាទីនវសញ្ញា? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ អរញ្ញគតោ វា រុក្ខមូលគតោ វា សុញ្ញាគារគតោ វា ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ពហុទុក្ខោ ខោ អយំ កាយោ ពហុអាទីនវោ? ឥតិ ឥមស្មិំ កាយេ វិវិធា អាពាធា ឧប្បជ្ជន្តិ, សេយ្យថិទំ – ចក្ខុរោគោ សោតរោគោ ឃានរោគោ ជិវ្ហារោគោ កាយរោគោ សីសរោគោ កណ្ណរោគោ មុខរោគោ ទន្តរោគោ ឱដ្ឋរោគោ កាសោ សាសោ បិនាសោ ឌាហោ [ឌហោ (សី. ស្យា.)] ជរោ កុច្ឆិរោគោ មុច្ឆា បក្ខន្ទិកា សូលា វិសូចិកា កុដ្ឋំ គណ្ឌោ កិលាសោ សោសោ អបមារោ ទទ្ទុ កណ្ឌុ កច្ឆុ នខសា វិតច្ឆិកា លោហិតំ បិត្តំ [លោហិតបិត្តំ (សី.)] មធុមេហោ អំសា បិឡកា ភគន្ទលា បិត្តសមុដ្ឋានា អាពាធា សេម្ហសមុដ្ឋានា អាពាធា វាតសមុដ្ឋានា អាពាធា សន្និបាតិកា អាពាធា ឧតុបរិណាមជា អាពាធា វិសមបរិហារជា អាពាធា ឱបក្កមិកា អាពាធា កម្មវិបាកជា អាពាធា សីតំ ឧណ្ហំ ជិឃច្ឆា បិបាសា ឧច្ចារោ បស្សាវោ’តិ. ឥតិ ឥមស្មិំ កាយេ អាទីនវានុបស្សី វិហរតិ. អយំ វុច្ចតានន្ទ, អាទីនវសញ្ញា.

‘‘កតមា ចានន្ទ, បហានសញ្ញា? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតិ, បជហតិ, វិនោទេតិ, ព្យន្តីករោតិ, អនភាវំ គមេតិ. ឧប្បន្នំ ព្យាបាទវិតក្កំ នាធិវាសេតិ, បជហតិ, វិនោទេតិ, ព្យន្តីករោតិ, អនភាវំ គមេតិ. ឧប្បន្នំ វិហិំសាវិតក្កំ នាធិវាសេតិ, បជហតិ, វិនោទេតិ, ព្យន្តីករោតិ, អនភាវំ គមេតិ. ឧប្បន្នុប្បន្នេ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ នាធិវាសេតិ, បជហតិ, វិនោទេតិ, ព្យន្តីករោតិ, អនភាវំ គមេតិ. អយំ វុច្ចតានន្ទ, បហានសញ្ញា.

‘‘កតមា ចានន្ទ, វិរាគសញ្ញា? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ អរញ្ញគតោ វា រុក្ខមូលគតោ វា សុញ្ញាគារគតោ វា ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ឯតំ សន្តំ ឯតំ បណីតំ យទិទំ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិប្បដិនិស្សគ្គោ តណ្ហាក្ខយោ វិរាគោ និព្ពាន’ន្តិ. អយំ វុច្ចតានន្ទ, វិរាគសញ្ញា.

‘‘កតមា ចានន្ទ, និរោធសញ្ញា? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ អរញ្ញគតោ វា រុក្ខមូលគតោ វា សុញ្ញាគារគតោ វា ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតិ – ‘ឯតំ សន្តំ ឯតំ បណីតំ យទិទំ សព្ពសង្ខារសមថោ សព្ពូបធិប្បដិនិស្សគ្គោ តណ្ហាក្ខយោ និរោធោ និព្ពាន’ន្តិ. អយំ វុច្ចតានន្ទ, និរោធសញ្ញា.

‘‘កតមា ចានន្ទ, សព្ពលោកេ អនភិរតសញ្ញា? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ យេ លោកេ ឧបាទានា ចេតសោ អធិដ្ឋានាភិនិវេសានុសយា, តេ បជហន្តោ វិហរតិ អនុបាទិយន្តោ. អយំ វុច្ចតានន្ទ, សព្ពលោកេ អនភិរតសញ្ញា.

‘‘កតមា ចានន្ទ, សព្ពសង្ខារេសុ អនិច្ឆាសញ្ញា? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ សព្ពសង្ខារេសុ អដ្ដីយតិ ហរាយតិ ជិគុច្ឆតិ. អយំ វុច្ចតានន្ទ, សព្ពសង្ខារេសុ អនិច្ឆាសញ្ញា.

‘‘កតមា ចានន្ទ, អានាបានស្សតិ? ឥធានន្ទ, ភិក្ខុ អរញ្ញគតោ វា រុក្ខមូលគតោ វា សុញ្ញាគារគតោ វា និសីទតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧជុំ កាយំ បណិធាយ បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា. សោ សតោវ អស្សសតិ សតោវ បស្សសតិ. ទីឃំ វា អស្សសន្តោ ‘ទីឃំ អស្សសាមី’តិ បជានាតិ. ទីឃំ វា បស្សសន្តោ ‘ទីឃំ បស្សសាមី’តិ បជានាតិ. រស្សំ វា អស្សសន្តោ ‘រស្សំ អស្សសាមី’តិ បជានាតិ. រស្សំ វា បស្សសន្តោ ‘រស្សំ បស្សសាមី’តិ បជានាតិ. ‘សព្ពកាយបដិសំវេទី អស្សសិស្សាមី’តិ សិក្ខតិ. ‘សព្ពកាយបដិសំវេទី បស្សសិស្សាមី’តិ សិក្ខតិ. ‘បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ អស្សសិស្សាមី’តិ សិក្ខតិ. ‘បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ បស្សសិស្សាមី’តិ សិក្ខតិ. ‘បីតិបដិសំវេទី អស្សសិស្សាមី’តិ សិក្ខតិ. ‘បីតិបដិសំវេទី បស្សសិស្សាមី’តិ សិក្ខតិ. ‘សុខបដិសំវេទី អស្សសិស្សាមី’តិ សិក្ខតិ. ‘សុខបដិសំវេទី បស្សសិស្សាមី’តិ សិក្ខតិ. ‘ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី អស្សសិស្សាមី’តិ សិក្ខតិ. ‘ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី បស្សសិស្សាមី’តិ សិក្ខតិ. ‘បស្សម្ភយំ ចិត្តសង្ខារំ អស្សសិស្សាមី’តិ សិក្ខតិ. ‘បស្សម្ភយំ ចិត្តសង្ខារំ បស្សសិស្សាមី’តិ សិក្ខតិ. ‘ចិត្តបដិសំវេទី អស្សសិស្សាមី’តិ សិក្ខតិ. ‘ចិត្តបដិសំវេទី បស្សសិស្សាមី’តិ សិក្ខតិ. អភិប្បមោទយំ ចិត្តំ…បេ… សមាទហំ ចិត្តំ…បេ… វិមោចយំ ចិត្តំ…បេ… អនិច្ចានុបស្សី…បេ… វិរាគានុបស្សី…បេ… និរោធានុបស្សី…បេ… ‘បដិនិស្សគ្គានុបស្សី អស្សសិស្សាមី’តិ សិក្ខតិ. ‘បដិនិស្សគ្គានុបស្សី បស្សសិស្សាមី’តិ សិក្ខតិ. អយំ វុច្ចតានន្ទ, អានាបានស្សតិ.

‘‘សចេ ខោ ត្វំ, អានន្ទ, គិរិមានន្ទស្ស ភិក្ខុនោ ឥមា ទស សញ្ញា ភាសេយ្យាសិ, ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតិ យំ គិរិមានន្ទស្ស ភិក្ខុនោ ឥមា ទស សញ្ញា សុត្វា សោ អាពាធោ ឋានសោ បដិប្បស្សម្ភេយ្យា’’តិ.

អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ ភគវតោ សន្តិកេ ឥមា ទស សញ្ញា ឧគ្គហេត្វា យេនាយស្មា គិរិមានន្ទោ តេនុបសង្កមិ; ឧបសង្កមិត្វា អាយស្មតោ គិរិមានន្ទស្ស ឥមា ទស សញ្ញា អភាសិ. អថ ខោ អាយស្មតោ គិរិមានន្ទស្ស ទស សញ្ញា សុត្វា សោ អាពាធោ ឋានសោ បដិប្បស្សម្ភិ. វុដ្ឋហិ ចាយស្មា គិរិមានន្ទោ តម្ហា អាពាធា. តថា បហីនោ ច បនាយស្មតោ គិរិមានន្ទស្ស សោ អាពាធោ អហោសី’’តិ. ទសមំ.

សចិត្តវគ្គោ បឋមោ.